Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/10/2021

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
Teyrngedau i Syr David Amess AS Tributes to Sir David Amess MP
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Symud Economi Cymru Ymlaen 3. Statement by the Minister for Economy: Moving the Welsh Economy Forward
4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cynllun Diogelu Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer y Gaeaf 2021-22 4. Statement by the Minister for Health and Social Services: The Health and Social Care Winter Protection Plan 2021-22
5. Datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad: Y Comisiwn Cyfansoddiadol 5. Statement by the Counsel General and Minister for the Constitution: The Constitutional Commission
6. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a’r Prif Chwip: Blaenoriaethau sgiliau Cymru Greadigol ar gyfer y diwydiannau creadigol 6. Statement by the Deputy Minister for Arts and Sport, and Chief Whip: Creative Wales' skills priorities for the creative industries
7. & 8. Rheoliadau Adeiladau Rhestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021, Rheoliadau Henebion Cofrestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021 7. & 8. The Listed Buildings (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021, The Scheduled Monuments (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021
9. Rheoliadau’r Pŵer Cymhwysedd Cyffredinol (Diben Masnachol) (Amodau) (Cymru) 2021 9. The General Power of Competence (Commercial Purpose) (Conditions) (Wales) Regulations 2021
10. Rheoliadau’r Fasnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Perthynol (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â’r UE) (Rhif 3) 2021 10. The Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021
11. Dadl: Cael gwared â hiliaeth a chreu Cymru wrth-hiliol 11. Debate: Eradicating racism and building an anti-racist Wales

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi eu nodi ar eich agenda. A dwi hefyd eisiau atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod, ac yr un mor berthnasol i Aelodau yn y Siambr ag i'r rhai sy'n ymuno drwy gyswllt fideo.

Cyn i ni gychwyn ar ein hagenda ffurfiol ni heddiw, dwi eisiau dweud, ar ein rhan ni oll, dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi'n hysgwyd gan y newyddion am farwolaeth Syr David Amess, Aelod Seneddol. Mae ein democratiaeth yn dibynnu ar allu ein haelodau etholedig i wrando ar ac i siarad â'r bobl rŷn ni'n eu gwasanaethu. Mi ddylai pob aelod etholedig, yn ddieithriad, allu gwneud y gwaith hwn yn ddiogel a heb ofn. Er gwaetha'r gwahaniaeth barn, mae ein parch tuag at y broses ddemocrataidd yn ein huno ni, ynghyd â'n hymrwymiad i wasanaethu'r cyhoedd. Mae'n meddyliau ni oll fel Senedd yma gyda theulu, ffrindiau a chydweithwyr David Amess, ac mi wnawn ni nawr gymryd ennyd o dawelwch mewn parch iddo. 

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. And I would also remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber as to those joining virtually.

Before we move to our formal agenda this afternoon, I want to say on behalf of us all that we have all been shaken by the news of the death of Sir David Amess, Member of Parliament. Our democracy hinges on the ability of our elected members to listen to and to speak to the people we serve. All elected members, without exception, should be able to do this work safely and without fear. Notwithstanding our different opinions, our respect for the democratic process unites us all, along with our commitment to public service. Our thoughts as a Senedd are with David Amess's family, friends and colleagues, and we will now pause for a minute's silence as a mark of respect. 

Cynhaliwyd munud o dawelwch.

A minute's silence was held.

Teyrngedau i Syr David Amess AS
Tributes to Sir David Amess MP

Diolch i bawb. Dwi nawr yn galw ar arweinwyr y pleidiau i gyfrannu ychydig eiriau o deyrnged i David Amess, gan ddechrau gyda'r Prif Weinidog, Mark Drakeford. 

Thank you. I now call on the party leaders to say a few words of tribute to David Amess, starting with the First Minister, Mark Drakeford. 

Llywydd, diolch yn fawr. It is the banality of evil that is often most chilling. Here was an elected representative going about the most ordinary everyday duty, as he had for nearly 38 years. An ordinary Friday, a church that could be found anywhere, a queue of people looking for help or advice. How many hundreds and hundreds of times has that scene not been replicated by so many of us here in this Senedd as we go about our democratic responsibilities?

Today, we send a message of sorrow and of sympathy to the friends and family of Sir David Amess, but, in the hurt and the horror, we also send this message: we carry on, conscious of our own safety and that of our staff, of course, but never willing to let go of our responsibility to the safety of Welsh democracy and those everyday things that keep it healthy and keep it whole, and which our constituents look to us to help sustain.

Llywydd, diolch yn fawr. Cyffredinedd anfadwaith sydd fwyaf iasol yn aml. Dyma gynrychiolydd etholedig yn cyflawni'r ddyletswydd bob dydd fwyaf cyffredin, fel yr oedd wedi ei wneud ers bron i 38 mlynedd. Dydd Gwener cyffredin, eglwys a allai fod wedi bod yn unman, ciw o bobl yn chwilio am gymorth neu gyngor. Faint o gannoedd ar gannoedd o weithiau nad yw'r olygfa honno wedi ei hailadrodd gan gynifer ohonom ni yma yn y Senedd hon wrth i ni gyflawni ein cyfrifoldebau democrataidd?

Heddiw, anfonwn neges o dristwch ac o gydymdeimlad at ffrindiau a theulu Syr David Amess, ond, yn y loes a'r arswyd, anfonwn y neges hon hefyd: rydym ni'n parhau, yn ymwybodol o'n diogelwch ein hunain a diogelwch ein staff, wrth gwrs, ond byth yn barod i gefnu ar ein cyfrifoldeb dros ddiogelwch democratiaeth Cymru a'r pethau bob dydd hynny sy'n ei chadw hi'n iach ac yn ei chadw hi'n gyflawn, ac y mae ein hetholwyr yn disgwyl i ni helpu ei chynnal.

Paul Davies, ar ran y Ceidwadwyr Cymreig. 

Paul Davies, on behalf of the Welsh Conservatives. 

Diolch, Llywydd. On behalf of the Welsh Conservative Senedd group, I send my heartfelt sympathy to the family, friends and colleagues of Sir David Amess. The terrible news of his death has been met with shock, anger and sadness by so many across the United Kingdom. It's clear that Sir David was well respected and well liked across the political divide. Tributes and messages from so many people  and from politicians from all parties have been made, which just goes to show the calibre of the man we have lost.

Sir David diligently represented the people of Southend West and, prior to that, Basildon for almost 40 years, and in that time helped support thousands of people and champion so many important causes. Many of you will be aware of his passion for animal welfare. As a patron of the Conservative Animal Welfare Foundation, he supported campaigns such as the ban on fox hunting, animal testing and puppy farming among other issues. However, perhaps the cause he was best known for was giving his beloved home town of Southend city status, which I understand Her Majesty The Queen has now approved. Indeed, he was clearly a committed constituency MP, who worked hard to represent and support his constituents, making it all the more cruel that he was taken away from us whilst performing his constituency duties. But above all, he was a much-loved husband and father to his wife and children, and a friend and colleague to so many.

Following Sir David's tragic passing, the Speaker of the House of Commons, Sir Lindsay Hoyle, has called for an end to the hate that drives attacks against politicians. He is right to say that if anything positive is to come out of this latest awful tragedy, it is that the quality of political discourse has to change, the conversation has to be kinder and based on respect. Politicians, activists and the media, we all have a role to play in advocating healthy debate and discussion, based on ideas and respect. And yet, too often, inciteful language is used, aggressive and hateful comments are posted online, and media articles and narratives demonise public figures and humiliate them. We must step up and promote a way of working that is built on respect for each other as human beings. We must call out hate when we see it and commit to detoxifying our political landscape.

The attack on Sir David was an attack on our democracy, and so, Llywydd, the greatest tribute that we can all give to Sir David is to continue with our duties and represent our constituents to the best of our abilities. But for now, though, our thoughts are with Sir David's family and all who knew him and loved him. May he rest in peace. Diolch.

Diolch, Llywydd. Ar ran grŵp Senedd y Ceidwadwyr Cymreig, rwy'n anfon fy nghydymdeimlad o'r galon at deulu, ffrindiau a chydweithwyr Syr David Amess. Mae'r newyddion ofnadwy am ei farwolaeth wedi arwain at sioc, dicter a thristwch ymhlith cynifer ar draws y Deyrnas Unedig. Mae'n amlwg bod Syr David yn uchel ei barch a bod pobl ar draws y rhaniad gwleidyddol yn hoff iawn ohono. Mae teyrngedau a negeseuon gan gymaint o bobl a gan wleidyddion o bob plaid wedi eu gwneud, sy'n dangos safon y dyn yr ydym ni wedi ei golli.

Cynrychiolodd Syr David bobl Southend West a, chyn hynny, Basildon yn ddiwyd am bron i 40 mlynedd, ac yn y cyfnod hwnnw helpodd i gynorthwyo miloedd o bobl a hyrwyddo cynifer o achosion pwysig. Bydd llawer ohonoch yn ymwybodol o'i angerdd at les anifeiliaid. Fel noddwr Sefydliad Lles Anifeiliaid y Ceidwadwyr, cefnogodd ymgyrchoedd fel y gwaharddiad ar hela llwynogod, profi ar anifeiliaid a ffermio cŵn bach ymysg materion eraill. Fodd bynnag, efallai mai'r achos yr oedd yn fwyaf adnabyddus amdano oedd ennill statws dinas i Southend, ei dref gartref annwyl, yr wyf i ar ddeall bod Ei Mawrhydi y Frenhines wedi ei gymeradwyo erbyn hyn. Yn wir, roedd yn amlwg yn AS etholaethol ymroddedig, a weithiodd yn galed i gynrychioli a chynorthwyo ei etholwyr, sy'n gwneud y cyfan yn fwy creulon byth iddo gael ei gymryd oddi arnom ni wrth gyflawni ei ddyletswyddau etholaethol. Ond yn anad dim, roedd yn ŵr a thad annwyl iawn i'w wraig a'i blant, ac yn ffrind a chydweithiwr i gynifer.

Yn dilyn marwolaeth drasig Syr David, mae Llefarydd Tŷ'r Cyffredin, Syr Lindsay Hoyle, wedi galw am roi terfyn ar y casineb sy'n ysgogi ymosodiadau yn erbyn gwleidyddion. Mae'n iawn i ddweud os oes unrhyw beth cadarnhaol i fod o ganlyniad i'r drasiedi ofnadwy ddiweddaraf hon, yr angen i newid ansawdd y drafodaeth wleidyddol yw hynny. Mae'n rhaid i'r sgwrs fod yn fwy caredig ac wedi ei seilio ar barch. Gwleidyddion, ymgyrchwyr a'r cyfryngau, mae gan bob un ohonom ni ran i'w chwarae o ran hyrwyddo dadl a thrafodaeth iach, yn seiliedig ar syniadau a pharch. Ac eto, yn rhy aml, defnyddir iaith ymfflamychol, caiff sylwadau ymosodol ac atgas eu postio ar-lein, ac mae erthyglau a naratifau'r cyfryngau yn demoneiddio ffigyrau cyhoeddus ac yn eu bychanu. Mae'n rhaid i ni gamu ymlaen a hyrwyddo ffordd o weithio sydd wedi ei seilio ar barch at ein gilydd fel bodau dynol. Mae'n rhaid i ni dynnu sylw at gasineb pan fyddwn ni'n ei weld ac ymrwymo i ddadwenwyno ein tirwedd wleidyddol.

Roedd yr ymosodiad ar Syr David yn ymosodiad ar ein democratiaeth, ac felly, Llywydd, y deyrnged fwyaf y gallwn ni i gyd ei rhoi i Syr David yw parhau â'n dyletswyddau a chynrychioli ein hetholwyr hyd eithaf ein gallu. Ond am y tro, serch hynny, mae ein meddyliau gyda theulu Syr David a phawb a oedd yn ei adnabod ac yn ei garu. Boed iddo orffwys mewn hedd. Diolch.

13:35

Adam Price, ar ran Plaid Cymru.

Adam Price, to speak on behalf of Plaid Cymru.

Diolch, Llywydd. The death of Sir David Amess has cast the darkest cloud over our democracy, but we can remember him with fondness and warmth, because, everywhere he went, David brought light. He was the very symbol of what a parliamentarian should be—a man of deep principle but with the broadest of affection, a strong conviction but with a kind heart, who died as he lived, listening to the people. There are few people who I ever met for whom the term 'right honourable friend' was more fitting.

I came to know Sir David during my time at Westminster. He was a sincere Conservative, but he also embodied an independence of thought that rose above mere party politics. He supported me on a point of principle in the aftermath of the Iraq war, signing my impeachment motion—an act of cross-party co-operation and an eclectic friendship that typified David's attitude to life and to politics. Whenever I returned to Westminster in recent years, he'd always be there with that warmest of smiles, saying with the disarming charity that was typical of him how much the Commons was poorer without me. How infinitely poorer it is without a man such as him.

That someone so dedicated to his square mile was killed in the very community he loved and served make the tragic events of last Friday so much more painful and poignant. As we remember Sir David and celebrate his life, let us also stay true to our shared values, as representatives of the people, just like David did every day of his distinguished life. There are no greater tributes than those given by the people of Southend West, who put their trust in him—those he helped, those he championed, and those whose battles he fought. Let them be a source of comfort to fill the void. But there is no greater loss than that felt by his family. Our thoughts and prayers are with them, and, on behalf of Plaid Cymru, I send our sincerest condolences at this unimaginably difficult time.

Diolch, Llywydd. Mae marwolaeth Syr David Amess wedi bwrw'r cwmwl tywyllaf dros ein democratiaeth, ond gallwn ei gofio gyda hoffter a chynhesrwydd, oherwydd, ym mhobman yr aeth, daeth David â goleuni. Ef oedd yr union symbol o'r hyn y dylai seneddwr fod—dyn o egwyddor ddofn ond gyda'r anwyldeb ehangaf, argyhoeddiad cryf ond â chalon garedig, a fu farw fel y bu fyw, yn gwrando ar y bobl. Prin yw'r bobl yr wyf i erioed wedi cyfarfod â nhw yr oedd y term 'gwir anrhydeddus gyfaill' yn fwy addas ar eu cyfer.

Fe wnes i ddod i adnabod Syr David yn ystod fy nghyfnod yn San Steffan. Roedd yn Geidwadwr diffuant, ond roedd hefyd yn ymgorffori annibyniaeth meddwl a oedd yn codi uwchlaw gwleidyddiaeth bleidiol. Fe wnaeth fy nghefnogi ar bwynt o egwyddor yn sgil rhyfel Irac, gan lofnodi fy nghynnig uchelgyhuddiad—gweithred o gydweithredu trawsbleidiol a chyfeillgarwch eclectig a oedd yn nodweddiadol o agwedd David at fywyd ac at wleidyddiaeth. Pryd bynnag y dychwelais i San Steffan yn y blynyddoedd diwethaf, byddai bob amser yno gyda'r wên fwyaf gwresog honno, gan ddweud gyda'r caredigrwydd dengar a oedd yn nodweddiadol ohono faint yr oedd Tŷ'r Cyffredin yn dlotach hebof i. Mae'n fythol dlotach heb ddyn fel fe.

Mae'r ffaith bod rhywun mor ymroddedig i'w filltir sgwâr wedi ei ladd yn yr union gymuned yr oedd yn ei charu ac yn ei gwasanaethu yn gwneud digwyddiadau trasig ddydd Gwener diwethaf gymaint yn fwy poenus ac ingol. Wrth i ni gofio Syr David a dathlu ei fywyd, gadewch i ni hefyd aros yn driw i'n gwerthoedd cyffredin, fel cynrychiolwyr y bobl, yn union fel y gwnaeth David bob dydd o'i fywyd nodedig. Nid oes teyrngedau mwy na'r rhai a roddwyd gan bobl Southend West, a roddodd eu hymddiriedaeth ynddo—y rhai iddo eu helpu, y rhai iddo eu hyrwyddo, a'r rhai yr ymladdodd eu brwydrau. Gadewch iddyn nhw fod yn ffynhonnell o gysur i lenwi'r bwlch. Ond nid oes dim mwy o golled na'r hyn a deimlir gan ei deulu. Mae ein meddyliau a'n gweddïau gyda nhw, ac, ar ran Plaid Cymru, anfonaf ein cydymdeimlad mwyaf diffuant ar yr adeg anhygoel o anodd hon.

Jane Dodds, ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol.

Jane Dodds, on behalf of the Welsh Liberal Democrats.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and thank you very much for the opportunity to say a very few words at this time. Whilst I did not know Sir David personally, it is clear to me and everyone how passionate he was about what he did—about fuel poverty, animal welfare, representing his constituents and, indeed, Southend. Sir David was killed offering help to his constituents—the most important job that we have as politicians. One thing I've heard more than anything else over the weekend is that Sir David was always civil when engaging in political debate, even with those with whom he profoundly disagreed. We can all learn to be kind and warm, like Sir David, even when we disagree. Thank you. Diolch yn fawr iawn. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch yn fawr am y cyfle i ddweud ychydig iawn o eiriau ar yr adeg hon. Er nad oeddwn i'n adnabod Syr David yn bersonol, mae'n amlwg i mi a phawb pa mor angerddol yr oedd dros yr hyn yr oedd yn ei wneud—dros dlodi tanwydd, lles anifeiliaid, cynrychioli ei etholwyr ac, yn wir, Southend. Cafodd Syr David ei ladd wrth gynnig cymorth i'w etholwyr—y swydd bwysicaf sydd gennym ni fel gwleidyddion. Un peth rwyf i wedi ei glywed yn fwy na dim byd arall dros y penwythnos yw bod Syr David bob amser yn gwrtais wrth gymryd rhan mewn dadl wleidyddol, hyd yn oed gyda'r rhai yr oedd yn anghytuno'n llwyr â nhw. Gallwn ni i gyd ddysgu bod yn garedig ac yn wresog, fel Syr David, hyd yn oed pan fyddwn ni'n anghytuno. Diolch. Diolch yn fawr iawn.

13:40
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf, felly, ar ein hagenda ni yn ffurfiol yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar. 

The first item on our agenda formally today is questions to the First Minister, and the first question is from Natasha Asghar. 

Coronafeirws a Theitho Rhyngwladol
Coronavirus and International Travel

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ofynion coronafeirws ar gyfer teithwyr rhyngwladol o Gymru? OQ57043

1. Will the First Minister make a statement on coronavirus requirements for international travellers from Wales? OQ57043

Llywydd, international travel inevitably brings the risk of importing new coronavirus infections, especially new variants, into the United Kingdom. Border health measures are an important defence against such risks. The Welsh Government has consistently advocated a precautionary approach towards reopening international travel.

Llywydd, mae'n anochel bod teithio rhyngwladol yn dod â'r risg o fewnforio heintiau coronafeirws newydd, yn enwedig amrywiolion newydd, i'r Deyrnas Unedig. Mae mesurau iechyd ar y ffin yn amddiffyniad pwysig rhag risgiau o'r fath. Mae Llywodraeth Cymru wedi hyrwyddo yn gyson ddull rhagofalus o ailagor teithio rhyngwladol.

Thank you, First Minister. First Minister, I've stood here many a time, and I know you don't like answering individual cases, but I have been asked by a number of constituents about a matter that I'd like to raise with you today, here in the Chamber. Now, I've been contacted, like I said, by a family who are experiencing difficulty in obtaining COVID passports for foreign travel. Earlier this year, they were in lockdown in Portugal and, during this time, they were offered and received vaccinations and the appropriate cards recording this fact. They now find that countries they wish to travel to and visit are demanding official COVID passports, and failure to produce this further piece of documentation would require them to test and quarantine for two weeks. They contacted Wales's NHS COVID passport centre and were informed that there is no mechanism, per se, for issuing COVID passports for anyone not vaccinated here in Wales. On searching the Portugese web pages, my constituents found the authorities there are issuing COVID passports to residents free of charge, but they are, sadly, not Portuguese residents. Please could you advise how people here in Wales, in these circumstances, can obtain COVID passports to enable them to travel abroad freely? Thank you.  

Diolch, Prif Weinidog. Prif Weinidog, rwyf i wedi sefyll yma lawer gwaith, ac rwy'n gwybod nad ydych chi'n hoffi ateb achosion unigol, ond mae nifer o etholwyr wedi gofyn i mi am fater yr hoffwn ei godi gyda chi heddiw, yma yn y Siambr. Nawr, mae teulu, fel y dywedais i, wedi cysylltu â mi gan eu bod yn cael anhawster wrth geisio cael pasbortau COVID ar gyfer teithio dramor. Yn gynharach eleni, roedden nhw'n destun cyfyngiadau symud ym Mhortiwgal ac, yn ystod y cyfnod hwn, cawson nhw gynnig brechiadau a'u cael ynghyd â'r cardiau priodol yn cofnodi'r ffaith hon. Maen nhw bellach yn canfod bod gwledydd y maen nhw'n dymuno teithio iddyn nhw ac ymweld â nhw yn mynnu cael pasbortau COVID swyddogol, a byddai methu â chyflwyno'r ddogfen ychwanegol honno yn ei gwneud yn ofynnol iddyn nhw brofi a chael eu gosod dan gwarantin am bythefnos. Fe wnaethon nhw gysylltu â chanolfan pasbortau COVID GIG Cymru a dywedwyd wrthyn nhw nad oes system, fel y cyfryw, ar gyfer cyflwyno pasbortau COVID i unrhyw un nad ydyn nhw wedi eu brechu yma yng Nghymru. Wrth chwilio drwy dudalennau gwe Portiwgal, canfu fy etholwyr fod yr awdurdodau yno yn cyflwyno pasbortau COVID i drigolion am ddim, ond yn anffodus nid ydyn nhw'n drigolion Portiwgal. A wnewch chi roi gwybod sut y gall pobl yma yng Nghymru, o dan yr amgylchiadau hyn, gael pasbortau COVID i'w caniatáu i deithio dramor yn rhydd? Diolch.

Well, Llywydd, as the Member said, it is difficult to give advice on individual cases when answering questions. The general position is that the Welsh Government has agreed with the UK Government the expanded vaccine recognition arrangements, which were announced when the latest set of changes were introduced. That should mean that people who are vaccinated in other countries, where their vaccination regime meets the standards set out by our own regulator, will be able to get a vaccine certificate here in the United Kingdom and in Wales. But that is an important safeguard—that vaccines that are administered elsewhere in the world have to be vaccines that are recognised, that our system would regard as conveying protection on those individuals, and that the regime under which those vaccines are provided is one that would stand up to scrutiny. Provided those things are in place, then a significant liberalisation has been agreed across the United Kingdom, with more countries being recognised for these purposes, and more vaccine certification therefore able to be confirmed by our own system. Whether that applies in the case of the individual to which the Member refers, I would need some further particulars in order to be able to establish. 

Wel, Llywydd, fel y dywedodd yr Aelod, mae yn anodd rhoi cyngor ar achosion unigol wrth ateb cwestiynau. Y sefyllfa gyffredinol yw bod Llywodraeth Cymru wedi cytuno ar y trefniadau cydnabod brechlynnau estynedig, a gyhoeddwyd pan gyflwynwyd y gyfres ddiweddaraf o newidiadau, gyda Llywodraeth y DU. Dylai hynny olygu y bydd pobl sydd wedi eu brechu mewn gwledydd eraill, lle mae eu trefn frechu yn bodloni'r safonau sydd wedi eu pennu gan ein rheoleiddiwr ein hunain, yn gallu cael tystysgrif brechlyn yma yn y Deyrnas Unedig ac yng Nghymru. Ond mae hwnnw yn amddiffyniad pwysig—bod yn rhaid i frechlynnau sy'n cael eu gweinyddu mewn mannau eraill yn y byd fod yn frechlynnau sy'n cael eu cydnabod, y byddai ein system ni o'r farn eu bod yn rhoi diogelwch i'r unigolion hynny, a bod y drefn y darperir y brechlynnau hynny yn unol â hi yn un a fyddai'n gwrthsefyll craffu. Cyn belled ag y bo'r pethau hynny ar waith, cytunwyd ar ryddfrydoli sylweddol ledled y Deyrnas Unedig, gyda mwy o wledydd yn cael eu cydnabod at y dibenion hyn, ac felly gall ein system ein hunain gadarnhau mwy o ardystiadau brechlyn. Pa un a yw hynny yn berthnasol yn achos yr unigolyn y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, byddai angen rhagor o fanylion arnaf er mwyn gallu penderfynu.

Cynorthwywyr Dysgu
Teaching Assistants

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am rôl cynorthwywyr dysgu mewn ysgolion? OQ57082

2. Will the First Minister make a statement on the role of teaching assistants in schools? OQ57082

Diolch yn fawr am y cwestiwn, Llywydd. Roedd diwygiadau yn 2019 wedi codeiddio cyfres o safonau proffesiynol cenedlaethol ar gyfer cynorthwywyr dysgu. Roedd hyn yn ei gwneud yn orfodol iddynt gofrestru gyda Chyngor y Gweithlu Addysg. Cyrff llywodraethwyr ac awdurdodau addysg lleol sy’n cyflawni cyfrifoldeb y cyflogwr ar gyfer y rhan werthfawr ac annatod hon o weithlu’r ysgol.

Thank you very much for the question, Llywydd. Reforms in 2019 codified a set of national professional standards for teaching assistants, and these made it mandatory for teaching assistants to register with the Education Workforce Council. School governing bodies and local education authorities are responsible for fulfilling the responsibilities of the employer with regard to this important and integral aspect of the school workforce. 

Diolch am yr ateb, Brif Weinidog. Wel, mae cymorthyddion dosbarth yn rhan hanfodol o weithlu addysg ein gwlad. Maen nhw'n partoi gwersi i'r disgyblion, yn cymryd grwpiau allan i ddysgu, yn rhoi sylw un-i-un i ddisgyblion ag anghenion dysgu, yn cymryd gwersi pan nad oes athro ar gael, ymhlith pethau eraill. Fel cyn-lywodraethwr am sawl blwyddyn, rôn i'n gweld gwerth eu cyfraniad i addysg y plant yn ddyddiol. Diolch amdanynt. Maen nhw'n gweithio mewn amgylchiadau anodd iawn ac yn cael cyflogau andros o isel am eu gwaith caled. Yn wir, yn wahanol i athrawon, dydyn nhw ddim yn derbyn cyflog yn ystod tymhorau'r gwyliau. Onid ydy o'n bryd i'r Llywodraeth sicrhau bod telerau gwaith a chyflogau ein cymorthyddion, ynghyd â chyfleoedd hyfforddi, yn cael eu gosod yn unffurf ar draws Cymru a bod ein cymorthyddion, felly, yn derbyn y gydnabyddiaeth angenrheidiol am eu gwaith? 

Thank you for that response, First Minister. Well, teaching assistants are a crucial part of the education workforce of our nation. They prepare lessons for pupils, they take groups out to learn outdoors, provide one-to-one attention for pupils with additional needs, take lessons when teachers aren't available, among other things. As a former governor for many years, I saw the value of their contribution to children's education on a daily basis, and we thank them for their service. They work in very difficult circumstances and receive very low wages for their hard work. Indeed, unlike teachers, they aren't paid during school holidays. Isn't it time for the Government to ensure that the pay and conditions of our teaching assistants, as well as training opportunities, are put in place uniformly across Wales and that our assistants receive the recognition that they deserve for their work? 

13:45

Diolch yn fawr i Mabon ap Gwynfor am y cwestiwn ychwanegol yna, a dwi'n cytuno â phopeth a ddywedodd e am y rhan hanfodol y mae pobl sy'n gweithio yn y maes hwn yn ei chyfrannu at addysg plant ledled Cymru. Ar ddiwedd y dydd, bwrdd y llywodraethwyr ac awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gyflogi'r bobl sy'n gweithio fel TAs. Ond mae grŵp gyda ni, o dan y fforwm ysgolion sydd gyda ni—so, is-grŵp sydd wedi cael ei sefydlu nôl yn y tymor diwethaf. Roedd y grŵp wedi cael ei gadeirio gan yr undeb Unison tan fis Chwefror y flwyddyn hon. Nawr, mae pennaeth un o'r ysgolion ym Mlaenau Gwent yn cadeirio'r grŵp. Maen nhw wedi edrych i mewn i nifer o'r pethau sy'n gallu codi safonau yn y maes, ac i gydnabod y cyfraniad mae'r bobl yn ei wneud. Maen nhw wedi cyhoeddi'r papur nôl ym mis Gorffennaf, a'r bwriad yw y bydd y Gweinidog yn gwneud datganiad i'r Senedd yn y mis nesaf. Yn Saesneg, achos mae'r adroddiad gyda fi fan hyn yn Saesneg, mae wedi canolbwyntio ar dri peth: 

Thank you very much to Mabon ap Gwynfor for that additional question. I agree with everything that he said about the vital role that those who work in this field contribute to the education of children across Wales. At the end of the day, it's the governing body and local authorities that are responsible for employing those people who work as teaching assistants. But we do have a group, associated with the schools forum that we have—so, it's a sub-group that was established back in the previous term. The group was chaired by the Unison union until February of this year. Now, the head of one of the schools in Blaenau Gwent chairs that group, and they have looked into a number of the issues that could raise standards in this field, and to acknowledge the contribution that people are making in this area. They have published a paper back in July, and the intention is for the Minister to make a statement to the Senedd next month. In English, because the report is here in English, it focused on three things:

standardisation of roles, consistency in deployment, and moves to common pay scales across Wales.

safoni swyddogaethau, cysondeb wrth ddefnyddio, a symud i raddfeydd cyflog cyffredin ledled Cymru.

So, beth maen nhw'n siarad amdano, Llywydd, yw fframwaith cenedlaethol, lle mae'r cyfrifoldebau lleol yn dal i fod yna. 

So, what they're talking about, Llywydd, is a national framework, where the local responsibilities remain.   

Before I start, can I declare an interest, as my wife is employed as a teacher assistant? I'd like to take this opportunity to thank teaching assistants, as well as all school staff, in Monmouthshire and beyond for everything they have done to help children and young people with their learning throughout the pandemic. First Minister, the workload of teaching assistants has increased significantly during the pandemic. Many have had to step in to teach classes due to teacher absences and staff shortages, as well as supporting children with online learning, and this is on top of their usual classroom duties. These extra duties could have a significant impact on the mental health and well-being of many teaching assistants, and it's important that adequate support is on offer. Yet a recent survey carried out by the Education Workforce Council found that just 7.4 per cent of respondents had made use of well-being days, and 8.8 per cent had made use of well-being training courses provided by schools. First Minister, what is the Welsh Government doing to support the health and well-being of teachers' assistants, and what more can the Government and local education authorities do to promote the take-up of the services that are already available to staff? And I appreciate your answer just given.

Cyn i mi ddechrau, a gaf i ddatgan buddiant, gan fod fy ngwraig wedi ei chyflogi yn gynorthwyydd addysgu? Hoffwn i fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i gynorthwywyr addysgu, yn ogystal â holl staff ysgolion, yn sir Fynwy a thu hwnt am bopeth y maen nhw wedi ei wneud i helpu plant a phobl ifanc gyda'u dysgu drwy gydol y pandemig. Prif Weinidog, mae llwyth gwaith cynorthwywyr addysgu wedi cynyddu yn sylweddol yn ystod y pandemig. Bu'n rhaid i lawer gamu i mewn i addysgu dosbarthiadau oherwydd absenoldebau athrawon a phrinder staff, yn ogystal â chynorthwyo plant gyda dysgu ar-lein, ac mae hyn ar ben eu dyletswyddau arferol yn yr ystafell ddosbarth. Gallai'r dyletswyddau ychwanegol hyn gael effaith sylweddol ar iechyd a llesiant meddwl llawer o gynorthwywyr addysgu, ac mae'n bwysig bod cymorth digonol ar gael. Ac eto, canfu arolwg diweddar a gynhaliwyd gan Gyngor y Gweithlu Addysg mai dim ond 7.4 y cant o'r ymatebwyr oedd wedi defnyddio diwrnodau llesiant, a bod 8.8 y cant wedi defnyddio cyrsiau hyfforddi ar lesiant a ddarparwyd gan ysgolion. Prif Weinidog, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi iechyd a llesiant cynorthwywyr addysgu, a beth arall all y Llywodraeth ac awdurdodau addysg lleol ei wneud i hyrwyddo'r defnydd o'r gwasanaethau sydd eisoes ar gael i staff? Ac rwy'n gwerthfawrogi yr ateb yr ydych chi newydd ei roi.

I thank Peter Fox for that, Llywydd, and I agree with him about the contribution that teaching assistants and higher level teaching assistants make in the classroom, and the burden that responding to the pandemic has placed on them, alongside all the other people who work in our education service. Now, the Welsh Government provides funding to a UK charity. It's called Education Support, and it is an organisation dedicated to supporting the mental health and well-being of people in the classroom. And we have always been very clear from the Welsh Government that, by that, we mean all classroom staff and, indeed, all school staff here in Wales.  

The programmes of help offered by Education Support have had a new element of flexibility built into them in order to respond to the pandemic, and we are very keen indeed to make sure that that package of support is well advertised to staff here in Wales so that they are able to take advantage of it. Within that package of support, there is some additional and bespoke material that is particularly designed to reflect the experiences of teaching assistants. So, I agree very much with what Peter Fox said, that there is more that can be done locally and nationally to advertise the help that is available, to make sure that people know that it is there, to know that thought has been given to making sure that it is relevant to them and useable to them, and then to make sure that, as that resource is further developed, we take into account the experiences that people will report and have gone through in recent times.

Diolch i Peter Fox am hynny, Llywydd, ac rwy'n cytuno ag ef am y cyfraniad y mae cynorthwywyr addysgu a chynorthwywyr addysgu lefel uwch yn ei wneud yn yr ystafell ddosbarth, a'r baich y mae ymateb i'r pandemig wedi ei roi arnyn nhw, ochr yn ochr â'r holl bobl eraill sy'n gweithio yn ein gwasanaeth addysg. Nawr, mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid i elusen yn y DU. Education Support yw ei enw, ac mae'n sefydliad sydd wedi ymrwymo i gynorthwyo iechyd a llesiant meddwl pobl yn yr ystafell ddosbarth. Ac rydym ni wedi bod yn eglur iawn erioed yn Llywodraeth Cymru ein bod ni, drwy hynny, yn golygu holl staff yr ystafell ddosbarth ac, yn wir, holl staff ysgolion yma yng Nghymru.

Mae'r rhaglenni cymorth a gynigir gan Education Support wedi cynnwys elfen newydd o hyblygrwydd er mwyn ymateb i'r pandemig, ac rydym ni'n awyddus dros ben yn wir i wneud yn siŵr bod y pecyn cymorth hwnnw yn cael ei hysbysebu yn dda i staff yma yng Nghymru fel y gallan nhw fanteisio arno. Yn y pecyn cymorth hwnnw, ceir rhywfaint o ddeunydd ychwanegol a phwrpasol y bwriedir yn benodol iddo adlewyrchu profiadau cynorthwywyr addysgu. Felly, rwy'n cytuno yn llwyr â'r hyn a ddywedodd Peter Fox, bod mwy y gellir ei wneud yn lleol ac yn genedlaethol i hysbysebu'r cymorth sydd ar gael, i wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod ei fod yno, i wybod bod ystyriaeth wedi ei rhoi i wneud yn siŵr ei fod yn berthnasol iddyn nhw ac y gallan nhw ei ddefnyddio, ac yna i wneud yn siŵr, wrth i'r adnodd hwnnw gael ei ddatblygu ymhellach, ein bod ni'n ystyried y profiadau y bydd pobl yn eu hadrodd ac wedi mynd drwyddyn nhw yn ddiweddar.

13:50
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

Questions now from the party leaders. Leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies.

Diolch, Llywydd. First Minister, yesterday you made it clear that you were seeking reassurances from the UK Government that a UK-wide COVID inquiry will have a sufficient focus on decisions made here in Wales. If you're so concerned that a UK-wide inquiry won't probe the Welsh Government enough, then why don't you commit to an independent Welsh inquiry?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, fe'i gwnaed yn eglur gennych chi ddoe eich bod chi'n ceisio sicrwydd gan Lywodraeth y DU y bydd ymchwiliad COVID y DU gyfan yn canolbwyntio yn ddigonol ar benderfyniadau a wnaed yma yng Nghymru. Os ydych chi mor bryderus na fydd ymchwiliad y DU gyfan yn ymchwilio yn ddigonol i Lywodraeth Cymru, pam na wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad annibynnol i Gymru?

Well, for the many reasons that I've previously explained, Llywydd. I had an opportunity yesterday to meet with the Prime Minister. It was a wide-ranging meeting, but I had two issues in particular that I wanted to make sure I put directly to the Prime Minister in that meeting. One was the issue of coal-tip safety and its importance here in Wales, and the other was to follow up the meeting that I had held with bereaved families here in Wales and to put some of the points that they put to me to the Prime Minister. And what I put to the Prime Minister was that, for Wales to be part of the UK inquiry that he has proposed and in the way that he has asked us to be involved, I needed to be able to provide assurances to others that Wales would not be, in the term that is sometimes used, a footnote in a UK inquiry, that the inquiry would provide a specific focus on the Welsh experience, that it would go about its inquiries in a way that provided ample opportunity for people in Wales to be directly involved in it, and that, when it came to reporting, there would be material in the report that was directly focused on the way in which decisions had been made here in Wales. The Prime Minister gave positive replies to all of that, recognising the points that were made and reaffirming his wish that the Welsh dimension, as he put it, of the coronavirus experience, would be properly investigated and then reported within the wider context, without which you cannot make proper sense of what happened in Wales or provide the answers that people, quite rightly, will look to the inquiry to provide.

Wel, am y rhesymau niferus yr wyf i wedi eu hegluro o'r blaen, Llywydd. Cefais i gyfle ddoe i gyfarfod â Phrif Weinidog y DU. Roedd yn gyfarfod eang, ond roedd gen i ddau fater yn arbennig yr oeddwn i eisiau gwneud yn siŵr fy mod i'n eu codi yn uniongyrchol gyda Phrif Weinidog y DU yn y cyfarfod hwnnw. Un oedd mater diogelwch tomenni glo a'i bwysigrwydd yma yng Nghymru, a'r llall oedd mynd ar drywydd y cyfarfod yr oeddwn i wedi ei gynnal gyda theuluoedd mewn profedigaeth yma yng Nghymru a chyfleu rhai o'r pwyntiau y gwnaethon nhw i mi i Brif Weinidog y DU. A'r hyn a ofynnais i Brif Weinidog y DU oedd, i Gymru fod yn rhan o ymchwiliad y DU y mae wedi ei gynnig ac yn y ffordd y mae wedi gofyn i ni gymryd rhan, roedd angen i mi allu rhoi sicrwydd i bobl eraill na fyddai Cymru, yn y term a ddefnyddir weithiau, yn droednodyn mewn ymchwiliad ar gyfer y DU, y byddai'r ymchwiliad yn rhoi pwyslais penodol ar brofiad Cymru, y byddai'n mynd i'r afael â'i ymchwiliadau mewn ffordd a oedd yn rhoi digon o gyfle i bobl yng Nghymru gymryd rhan uniongyrchol ynddo, ac, wrth adrodd, y byddai deunydd yn yr adroddiad yn canolbwyntio yn uniongyrchol ar y ffordd yr oedd penderfyniadau wedi eu gwneud yma yng Nghymru. Rhoddodd Prif Weinidog y DU atebion cadarnhaol i hynny i gyd, gan gydnabod y pwyntiau a wnaed ac ailddatgan ei ddymuniad y byddai dimensiwn Cymru, yn ei eiriau ef, o brofiad y coronafeirws, yn cael ei ymchwilio yn briodol ac yna'n cael ei adrodd o fewn y cyd-destun ehangach, na allwch chi wneud synnwyr priodol o'r hyn a ddigwyddodd yng Nghymru hebddo na rhoi'r atebion y bydd pobl, yn gwbl briodol, yn disgwyl i'r ymchwiliad eu darparu.

But, First Minister, there's no reason why the Welsh Government can't take part in a UK-wide inquiry and a Welsh inquiry. An open and a transparent Government must be accountable to the people it serves, and the people of Wales deserve answers. 'Responsible, but not held responsible' seems to be the mantra of this Welsh Labour Government. Now, organisations like the bereaved families group, Medics 4 Mask Up Wales and the British Lung Foundation have all joined calls for a Welsh inquiry. It's time for your Government to do the right thing and commit to that inquiry. A Welsh inquiry is a necessary part in helping the country to understand how decisions were made and whether lessons have indeed been learnt. Therefore, do you accept that refusing a Welsh inquiry is not just insulting to those campaigners who are tirelessly fighting for answers, but it also undermines Wales's ability to mitigate against future threats, if we can't understand the process of decision making throughout the pandemic?

Ond, Prif Weinidog, nid oes dim rheswm pam na all Llywodraeth Cymru gymryd rhan mewn ymchwiliad y DU gyfan ac ymchwiliad Cymru. Mae'n rhaid i Lywodraeth agored a thryloyw fod yn atebol i'r bobl y mae'n eu gwasanaethu, ac mae pobl Cymru yn haeddu atebion. Mae'n ymddangos mai, 'Cyfrifol, ond heb gael ei dwyn i gyfrif' yw mantra'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Nawr, mae sefydliadau fel y grŵp teuluoedd mewn profedigaeth, Medics 4 Mask Up Wales a Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint i gyd wedi ymuno â galwadau am ymchwiliad i Gymru. Mae'n bryd i'ch Llywodraeth wneud y peth iawn ac ymrwymo i'r ymchwiliad hwnnw. Mae ymchwiliad i Gymru yn rhan angenrheidiol o helpu'r wlad i ddeall sut y gwnaed penderfyniadau a pha un a ddysgwyd gwersi yn wir. Felly, a ydych chi'n derbyn bod gwrthod ymchwiliad i Gymru nid yn unig yn sarhau'r ymgyrchwyr hynny sy'n brwydro yn ddiflino am atebion, ond hefyd yn tanseilio gallu Cymru i liniaru yn erbyn bygythiadau yn y dyfodol, os na allwn ni ddeall y broses o wneud penderfyniadau drwy gydol y pandemig?

Well, Llywydd, I listened carefully to what the Member said in his first contribution on the floor of the Senedd this afternoon. I don't think using terms like 'insulting' is consistent with what he said earlier about the need to conduct public discourse on the basis of mutual respect and trust. I do not come to my conclusions on the basis of wishing to insult anybody; I come to my conclusions because I believe the answers that people in Wales need will be better provided, they will get better answers, if there is a Welsh focus within a UK inquiry. Because I don't believe that you can make proper sense of the many decisions that were made here in Wales without understanding the relationship between those decisions and the wider context within which they were made.

Our position remains as it has been for many weeks. Provided we get the assurances that we are looking for from the UK Government that there will be that focus on decisions here in Wales, that people in Wales will have answers to their questions within the UK inquiry, then I think that will give them better answers. If we don't get those assurances, if we're not certain that we will get the focus on the Welsh experience that we need, then that will give us pause to think again.

Wel, Llywydd, gwrandewais i'n astud ar yr hyn a ddywedodd yr Aelod yn ei gyfraniad cyntaf ar lawr y Senedd y prynhawn yma. Nid wyf i'n credu bod defnyddio termau fel 'sarhau' yn gyson â'r hyn a ddywedodd yn gynharach am yr angen i gynnal trafodaethau cyhoeddus ar sail parch ac ymddiriedaeth tuag at ein gilydd. Nid wyf i'n dod i fy nghasgliadau ar sail dymuno sarhau neb; rwy'n dod i fy nghasgliadau gan fy mod i o'r farn y bydd yr atebion sydd eu hangen ar bobl yng Nghymru yn cael eu darparu yn well, byddan nhw'n cael gwell atebion, os oes pwyslais ar Gymru o fewn ymchwiliad y DU. Oherwydd nid wyf i'n credu y gallwch chi wneud synnwyr priodol o'r penderfyniadau niferus a wnaed yma yng Nghymru heb ddeall y berthynas rhwng y penderfyniadau hynny a'r cyd-destun ehangach y cawson nhw eu gwneud ynddo.

Mae ein safbwynt yn dal i fod fel y bu ers wythnosau lawer. Cyn belled â'n bod ni'n cael y sicrwydd yr ydym ni'n chwilio amdano gan Lywodraeth y DU y bydd y pwyslais hwnnw ar benderfyniadau yma yng Nghymru, y bydd pobl yng Nghymru yn cael atebion i'w cwestiynau yn ymchwiliad y DU, yna rwy'n credu y bydd hynny yn rhoi gwell atebion iddyn nhw. Os na chawn ni'r sicrwydd hwnnw, os nad ydym yn sicr y byddwn yn cael y pwyslais ar brofiad Cymru sydd ei angen arnom ni, yna bydd hynny yn gwneud i ni feddwl eto.

13:55

If you don't commit to a specific Wales inquiry, people will think that your Government is evading scrutiny and refusing to make itself accountable to its people. While the UK-wide inquiry will rightly consider inter-governmental decision making, a Welsh inquiry could solely focus on your Government's handling of the pandemic. And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for people not being tested prior to being discharged from hospital, therefore allowing the virus to enter Wales's care settings. In fact, after England introduced mass testing in care homes during the first wave in 2020, you said that you could see no value in introducing tests across Welsh care homes. And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for failing to get a grip on hospital-acquired infections. In fact, after reports of hospital-acquired infections rising 50 per cent in a week, the health Minister at the time said that he 'didn't think it's out of control, but is a real risk.' And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for failing to send more than 13,000 shielding letters to the right addresses in April and May last year.

So, First Minister, the list goes on and on and on. So, why won't you give the families of those who lost their lives during the pandemic the answers they need and the peace that they deserve? And why won't you accept both a UK-wide inquiry and, indeed, a Welsh inquiry, so that your Government's handling of the pandemic can be fully scrutinised and your Ministers held to account? The Welsh people deserve that.

Os na wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad penodol i Gymru, bydd pobl yn meddwl bod eich Llywodraeth yn osgoi craffu ac yn gwrthod gwneud ei hun yn atebol i'w phobl. Er y bydd ymchwiliad y DU gyfan yn ystyried penderfyniadau rhynglywodraethol, a hynny'n briodol, gallai ymchwiliad i Gymru ganolbwyntio yn llwyr ar y ffordd y mae eich Llywodraeth chi wedi ymdrin â'r pandemig. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am beidio â sicrhau profion i bobl cyn cael eu rhyddhau o'r ysbyty, gan ganiatáu i'r feirws fynd i mewn i leoliadau gofal Cymru. Yn wir, ar ôl i Loegr gyflwyno profion torfol mewn cartrefi gofal yn ystod y don gyntaf yn 2020, fe wnaethoch chi ddweud na allech chi weld unrhyw werth mewn cyflwyno profion ar draws cartrefi gofal Cymru. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am fethu â deall y sefyllfa o ran heintiau a ddaliwyd yn yr ysbyty. Yn wir, yn dilyn adroddiadau am gynnydd o 50 y cant mewn wythnos i heintiau a ddaliwyd yn yr ysbyty, dywedodd y Gweinidog iechyd ar y pryd nad oedd yn credu ei fod allan o reolaeth, ond ei fod yn risg wirioneddol. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am fethu ag anfon mwy na 13,000 o lythyrau gwarchod i'r cyfeiriadau cywir ym mis Ebrill a mis Mai y llynedd.

Felly, Prif Weinidog, mae'r rhestr yn mynd ymlaen ac ymlaen ac ymlaen. Felly, pam na wnewch chi roi i deuluoedd y rhai hynny a gollodd eu bywydau yn ystod y pandemig yr atebion sydd eu hangen arnyn nhw a'r heddwch y maen nhw'n ei haeddu? A pham na wnewch chi dderbyn ymchwiliad y DU gyfan ac, yn wir, ymchwiliad i Gymru, fel y gellir craffu yn llawn ar y ffordd y mae eich Llywodraeth wedi ymdrin â'r pandemig a dwyn eich Gweinidogion i gyfrif? Mae pobl Cymru yn haeddu hynny.

Llywydd, I'm completely committed to there being proper scrutiny of decisions that were made here in Wales, an inquiry into them and accountability as a result. I'm not persuaded that overlapping and competing inquiries will give the best answers for people who need those answers. While the Prime Minister—while his Prime Minister—continues to offer me the assurances that experiences here in Wales will get the attention they need and deserve and will do so within the wider context that only a UK inquiry can investigate, then I'm prepared to continue with the agreement that I struck with the Prime Minister at the outset. There are still some important tests for the UK Government, and they're coming in the short term. The Prime Minister has said to bereaved families that he will appoint a chair of that inquiry this side of Christmas. I expect First Ministers of other UK nations to be involved in that appointment. If I read about it in a press release, or I'm told about it half an hour before it is issued, then the sense of genuine involvement and a genuine opportunity to have the Welsh dimension scrutinised as it needs to be in that inquiry will inevitably be under question.

Yesterday, the Prime Minister assured me that devolved Governments would be properly engaged and involved in that appointment, in the terms of reference, in the working practices of the UK inquiry, and I look forward to that being borne out in practice.

Llywydd, rwyf i wedi ymrwymo yn llwyr i gael craffu priodol ar benderfyniadau a wnaed yma yng Nghymru, ymchwiliad iddyn nhw ac atebolrwydd o ganlyniad i hynny. Nid wyf i wedi fy narbwyllo y bydd ymchwiliadau sy'n gorgyffwrdd ac yn cystadlu yn rhoi'r atebion gorau i bobl y mae angen yr atebion hynny arnyn nhw. Tra bod Prif Weinidog y DU—tra bod ei Brif Weinidog ef—yn parhau i gynnig y sicrwydd i mi y bydd profiadau yma yng Nghymru yn cael y sylw sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n ei haeddu ac yn gwneud hynny o fewn y cyd-destun ehangach y gall ymchwiliad y DU yn unig ymchwilio iddo, yna rwy'n fodlon parhau â'r cytundeb a wnes i gyda Phrif Weinidog y DU ar y dechrau. Ceir rhai profion pwysig i Lywodraeth y DU o hyd, ac maen nhw'n dod yn y tymor byr. Mae Prif Weinidog y DU wedi dweud wrth deuluoedd mewn profedigaeth y bydd yn penodi cadeirydd yr ymchwiliad hwnnw yr ochr hon i'r Nadolig. Rwy'n disgwyl i Brif Weinidogion gwledydd eraill y DU fod yn rhan o'r penodiad hwnnw. Os byddaf i'n darllen amdano mewn datganiad i'r wasg, neu os wyf i'n cael gwybod amdano hanner awr cyn ei gyhoeddi, yna mae'n anochel y bydd amheuaeth ynghylch y synnwyr o gyfranogiad gwirioneddol a chyfle gwirioneddol i graffu ar ddimensiwn Cymru fel y mae angen ei wneud yn yr ymchwiliad hwnnw.

Ddoe, rhoddodd Prif Weinidog y DU sicrwydd i mi y byddai Llywodraethau datganoledig yn cael eu cynnwys yn briodol ac yn rhan o'r penodiad hwnnw, o'r cylch gorchwyl, o arferion gwaith ymchwiliad y DU, ac edrychaf ymlaen at weld hynny yn cael ei gadarnhau yn ymarferol.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. First Minister, today, your Government has announced the co-chairs of the independent commission that will be taking forward the national conversation on the constitutional future of Wales. In Professor McAllister and Dr Williams, I think that most people would accept that we have two incredibly impressive individuals to lead this work. Among its objectives, the commission is, and I quote,

'To consider and develop all progressive principal options to strengthen Welsh democracy'.

Can you confirm that that will include, for the very first time in the case of an officially established body, serious and substantive work on Welsh independence?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, heddiw, mae eich Llywodraeth wedi cyhoeddi cyd-gadeiryddion y comisiwn annibynnol a fydd yn bwrw ymlaen â'r sgwrs genedlaethol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Gyda'r Athro McAllister a Dr Williams, rwy'n credu y byddai'r rhan fwyaf o bobl yn derbyn bod gennym ni ddau unigolyn gwefreiddiol i arwain y gwaith hwn. Ymysg ei amcanion, bydd y comisiwn yn, ac rwy'n dyfynnu,

'Ystyried a datblygu’r holl brif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru'.

A wnewch chi gadarnhau y bydd hynny yn cynnwys, am y tro cyntaf erioed yn achos corff sefydledig swyddogol, waith difrifol a sylweddol ar annibyniaeth i Gymru?

14:00

Llywydd, I thank Adam Price for what he said about the co-chairs of the independent commission. I think that he's right. It is hard to think of any Welsh figure who commands greater respect—not simply in Wales, but on the world stage—than Dr Rowan Williams. In Professor Laura McAllister, we have one of the leading experts on the subject matter that the commission will have at its heart.

I can certainly confirm that, as Professor McAllister has said today, the commission will look at the whole suite of potential constitutional futures for Wales. The terms of reference for the commission certainly allow for independence to be considered as one of these options. They allow for any person who has a view as to how Wales's constitutional future should best be shaped to come to the commission to make their case for that. It would be absurd—and I think that that was the word that Professor McAllister used—to rule out independence.

But, nothing else is ruled out either. If I have the opportunity, I will certainly give my evidence to the commission that entrenched devolution in a successful United Kingdom is the best constitution for Wales. But, Plaid Cymru—and I welcome very much what Plaid Cymru's spokesperson said about constructive engagement and making every use of the opportunity that it presents—will be able to set out its stall for a different constitutional future.

Llywydd, rwy'n diolch i Adam Price am yr hyn a ddywedodd am gyd-gadeiryddion y comisiwn annibynnol. Rwy'n credu ei fod yn iawn. Mae'n anodd meddwl am unrhyw ffigwr o Gymru sy'n ennyn mwy o barch—nid yn unig yng Nghymru, ond ar lwyfan y byd—na Dr Rowan Williams. Gyda'r Athro Laura McAllister, mae gennym ni un o'r arbenigwyr blaenllaw ar y pwnc a fydd yn ganolog i'r comisiwn.

Gallaf yn sicr gadarnhau, fel y dywedodd yr Athro McAllister heddiw, y bydd y comisiwn yn edrych ar y gyfres gyfan o wahanol fathau o ddyfodol cyfansoddiadol posibl i Gymru. Mae cylch gorchwyl y comisiwn yn sicr yn caniatáu i annibyniaeth gael ei hystyried yn un o'r opsiynau hyn. Mae'n caniatáu i unrhyw berson sydd â safbwynt ar y ffordd orau o lunio dyfodol cyfansoddiadol Cymru ddod i'r comisiwn i gyflwyno ei achos dros hynny. Byddai'n hurt—ac rwy'n credu mai dyna'r gair a ddefnyddiodd yr Athro McAllister—i ddiystyru annibyniaeth.

Ond, nid oes dim byd arall yn cael ei ddiystyru chwaith. Os caf i'r cyfle, byddaf i'n sicr yn rhoi fy nhystiolaeth i'r comisiwn mai datganoli sefydledig mewn Teyrnas Unedig lwyddiannus yw'r cyfansoddiad gorau i Gymru. Ond, bydd Plaid Cymru—ac rwy'n croesawu yn fawr iawn yr hyn a ddywedodd llefarydd Plaid Cymru am ymgysylltu adeiladol a gwneud pob defnydd o'r cyfle y mae'n ei gyflwyno—yn gallu cyflwyno ei dadl dros wahanol ddyfodol cyfansoddiadol.

I'm sure that the First Minister wouldn't mind me saying that the implicit confirmation by a Welsh Labour Government that independence, though clearly not your favoured option, can be considered a progressive option, will be seen by many in the independence movement as a significant milestone. We do indeed, on our side, look forward to engaging constructively with the commission.

Whatever the report in the end concludes—whether it supports your preferred future, First Minister, of radical federalism, or our alternative future of independence—is not the commission's starting point as important as its end point, in this sense? Because it signifies a new, shared determination that we shouldn't wait for our constitutional future to be chosen for us by default by decisions in Westminster or, indeed, developments elsewhere in these islands, but that we should decide for ourselves; that we should neither be on the sidelines nor in the shadows of someone else's deliberations, but that we should place Wales front and centre of our own debate.

Rwy'n siŵr na fyddai ots gan y Prif Weinidog i mi ddweud y bydd llawer yn y mudiad annibyniaeth o'r farn bod y cadarnhad ymhlyg gan Lywodraeth Lafur Cymru y gellir ystyried annibyniaeth yn opsiwn blaengar, er nad dyna'r opsiwn yr ydych chi'n ei ffafrio, yn amlwg, yn garreg filltir bwysig. Rydym ni yn wir, ar ein hochr ni, yn edrych ymlaen at ymgysylltu yn adeiladol â'r comisiwn.

Pa bynnag gasgliad y bydd yr adroddiad yn dod iddo yn y pen draw—pa un a yw'n cefnogi y dewis o ddyfodol yr ydych chi'n ei ffafrio, Prif Weinidog, o ffederaliaeth radical, neu ein dyfodol amgen ni o annibyniaeth—onid yw man cychwyn y comisiwn yr un mor bwysig â'i fan terfyn, yn yr ystyr hwn? Oherwydd ei fod yn dynodi penderfyniad newydd cyffredin na ddylem ni aros i'n dyfodol cyfansoddiadol gael ei ddewis drosom ni yn ddiofyn gan benderfyniadau yn San Steffan neu, yn wir, datblygiadau mewn mannau eraill yn yr ynysoedd hyn, ond y dylem ni benderfynu drosom ni ein hunain; na ddylem ni fod ar yr ymylon nac yng nghysgodion trafodaethau rhywun arall, ond y dylem ni roi Cymru mewn safle blaenllaw yn ein dadl ein hunain.

Well, Llywydd, I certainly agree that that is exactly the purpose of the commission: to take our future into our own hands. I think that this is a particularly important moment for us to do that. During this Senedd term, while we are all sitting here, it is very likely that there will be a further referendum on independence in Scotland.

I don't often quote Iain Duncan Smith here, Llywydd—[Laughter.]—but I'll make an exception today. I think that he said to the Conservative Party conference that the future of Northern Ireland was more uncertain today than at any time in the past, because of the impact of the Brexit decision and the uncertainties over the Northern Ireland protocol. The United Kingdom is in a fragile position, and it is very important that, as a responsible Government and as a responsible Senedd, we find a way of mapping out our own future in the turbulent times in which we live.

Llywydd, can I say that I was very grateful to the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies, for making a number of nominations for someone to sit on the commission? Because I want the commission to be something that anybody who has a view about Wales's future and how best it can be secured, given the uncertain times in which we live, should feel confident that they can turn up to and make their case.

Wel, Llywydd, rwy'n sicr yn cytuno mai dyna'n union yw diben y comisiwn: i gymryd cyfrifoldeb am ein dyfodol ni ein hunain. Rwy'n credu bod hon yn adeg arbennig o bwysig i ni wneud hynny. Yn ystod y tymor Senedd hwn, wrth i ni i gyd eistedd yma, mae'n debygol iawn y bydd refferendwm arall ar annibyniaeth yn yr Alban.

Nid wyf i'n aml yn dyfynnu Iain Duncan Smith yma, Llywydd—[Chwerthin.]—ond fe wnaf i eithriad heddiw. Rwy'n credu iddo ddweud wrth gynhadledd y Blaid Geidwadol fod dyfodol Gogledd Iwerddon yn fwy ansicr heddiw nag ar unrhyw adeg yn y gorffennol, oherwydd effaith penderfyniad Brexit a'r ansicrwydd ynghylch protocol Gogledd Iwerddon. Mae'r Deyrnas Unedig mewn sefyllfa fregus, ac mae'n bwysig iawn ein bod ni, fel Llywodraeth gyfrifol ac fel Senedd gyfrifol, yn dod o hyd i ffordd o fapio ein dyfodol ein hunain yn yr oes gythryblus yr ydym ni'n byw ynddi.

Llywydd, a gaf i ddweud fy mod i'n ddiolchgar iawn i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies, am wneud nifer o enwebiadau i rywun eistedd ar y comisiwn? Oherwydd fy mod i'n awyddus i'r comisiwn fod yn rhywbeth y dylai unrhyw un sydd â barn ar ddyfodol Cymru a'r ffordd orau o'i sicrhau, o gofio'r oes ansicr yr ydym yn byw ynddi, deimlo'n hyderus y gall fod yn bresennol a chyflwyno ei ddadl.

14:05

Constitutional commissions—and we’ve had a few, haven’t we, in Wales—by their very nature, because they’re a mixture of the political and the technical, mean that they sometimes struggle to engage the wider public. So, how can we ensure that the commission acts as a platform, First Minister, for that wider national and civic conversation? How can we go beyond the traditional forms of engagement—you know, the consultation, the opinion polling, questionnaires, focus groups or what have you? Can we try something new?

And would you consider, First Minister, inviting the commission to submit its interim report to a Welsh citizens' assembly—a people’s senedd, if you like—that could meet, perhaps, Llywydd, even in this Chamber, to discuss our nation’s future, as a symbol of that most basic democratic principle of all, that it’s the people, ultimately, all of them equally, that must decide our future as a nation?

Mae comisiynau cyfansoddiadol—ac rydym ni wedi cael cryn dipyn, onid ydym ni, yng Nghymru—yn ôl eu natur, oherwydd eu bod yn gymysgedd o'r gwleidyddol a'r technegol, yn golygu eu bod nhw weithiau yn ei chael hi'n anodd ymgysylltu â'r cyhoedd yn ehangach. Felly, sut allwn ni sicrhau bod y comisiwn yn gweithredu fel llwyfan, Prif Weinidog, ar gyfer y sgwrs genedlaethol a dinesig ehangach honno? Sut allwn ni fynd y tu hwnt i'r dulliau traddodiadol o ymgysylltu—wyddoch chi, yr ymgynghoriad, yr arolygon barn, holiaduron, grwpiau ffocws ac ati? A allwn ni roi cynnig ar rywbeth newydd?

Ac a wnewch chi ystyried, Prif Weinidog, gwahodd y comisiwn i gyflwyno ei adroddiad interim i gynulliad dinasyddion Cymru—senedd y bobl, os mynnwch chi—a allai gyfarfod, efallai, Llywydd, hyd yn oed yn y Siambr hon, i drafod dyfodol ein cenedl, fel symbol o'r egwyddor ddemocrataidd fwyaf sylfaenol oll honno, mai'r bobl, yn y pen draw, bob un ohonyn nhw'n gyfartal, sy'n gorfod penderfynu ar ein dyfodol fel cenedl?

Well, Llywydd, I’m very much in favour of citizen engagement. I think, in the interviews that he has given in the last day, Dr Rowan Williams has himself emphasised his wish to make sure that the commission works in a way that is genuinely accessible to and engaging of the citizens of Wales. But, it will be for the independent commission to decide on the method of that engagement, and a citizens' assembly is just one way in which that can be done.

I may be old-fashioned here, Llywydd, but I always thought that when I came here I was coming to the people's assembly, and that that is what we are. When we turn up here, we have been elected by people to be here. That does not mean for a minute that we have an exclusive right to express opinions, and there are many other ways in which people can be involved. But I do want the commission to have the freedom to decide on the best way to achieve a shared ambition, because I very much agreed with what Adam Price said on the ambition of engagement, and more than engagement, a sense of ownership of our own future in Wales.

Wel, Llywydd, rwyf i'n sicr o blaid ymgysylltu â dinasyddion. Rwy'n credu bod Dr Rowan Williams ei hun, yn y cyfweliadau y mae wedi eu rhoi yn ystod y diwrnod diwethaf, wedi pwysleisio ei ddymuniad i wneud yn siŵr bod y comisiwn yn gweithio mewn ffordd sy'n wirioneddol hygyrch i ddinasyddion Cymru ac yn ymgysylltu â nhw. Ond, mater i'r comisiwn annibynnol fydd penderfynu ar ddull yr ymgysylltu hwnnw, a dim ond un ffordd o wneud hynny yw cynulliad dinasyddion.

Efallai fy mod i'n hen ffasiwn yma, Llywydd, ond roeddwn i'n meddwl erioed, pan fyddwn i'n dod yma fy mod i'n dod i gynulliad y bobl, ac mai dyna'r ydym ni. Pan fyddwn ni'n dod yma, rydym ni wedi ein hethol gan bobl i fod yma. Nid yw hynny'n golygu am funud bod gennym ni hawl unigryw i fynegi barn, ac mae llawer o ffyrdd eraill y gall bobl gymryd rhan. Ond rwyf i yn awyddus i'r comisiwn gael y rhyddid i benderfynu ar y ffordd orau o gyflawni uchelgais cyffredin, oherwydd roeddwn i'n cytuno yn fawr â'r hyn a ddywedodd Adam Price am yr uchelgais o ymgysylltu, ac yn fwy nag ymgysylltu, synnwyr o berchnogaeth dros ein dyfodol ein hunain yng Nghymru.

Cymorth Iechyd Meddwl i Blant a Phobl Ifanc
Mental Health Support for Children and Young People

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio ar draws sectorau i ddarparu cymorth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc? OQ57035

3. How is the Welsh Government working cross-sector to provide mental health support for children and young people? OQ57035

I thank the Member for that question, Llywydd. A multi-agency national partnership board, regional partnership boards and local partnership arrangements in each health board all help ensure a collaborative and cross-sector approach to delivering mental health services for children and young people.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna, Llywydd. Mae bwrdd partneriaeth cenedlaethol amlasiantaeth, byrddau partneriaeth rhanbarthol a threfniadau partneriaeth lleol ym mhob bwrdd iechyd i gyd yn helpu i sicrhau dull cydweithredol a thraws-sector o ddarparu gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc.

A Flintshire-based charity providing professional high-quality mental health support and recovery in the community, including a project that empowers young people to build resilience, boost confidence and manage difficult emotions, has told me that school leaders they’ve spoken to in Flintshire are facing a significant increase in the numbers of young people in their care presenting with mental health issues and concerns. They say many children and young people have been affected, even traumatised, by their own unique experiences of the pandemic. Issues including bereavement, isolation, fear of illness, of death, family breakdown, poverty, unemployment, substance misuse and domestic violence were all hothoused due to the unavoidable nature of successive lockdowns and the vastly reduced access to usual support networks, both formal and informal. They add that children and young people who feel emotionally unsafe or in pain do not learn well. How do you, therefore, respond to the charity’s call for the Welsh Government to ensure that Estyn and other regulatory bodies are fit for post-pandemic purposes, with an emphasis on the well-being and welfare of pandemic-affected pupils and indeed staff also?

Mae elusen yn sir y Fflint sy'n darparu cymorth ac adferiad iechyd meddwl proffesiynol o ansawdd uchel yn y gymuned, gan gynnwys prosiect sy'n grymuso pobl ifanc i feithrin cadernid, magu hyder a rheoli emosiynau anodd, wedi dweud wrthyf fod arweinwyr ysgolion y maen nhw wedi siarad â nhw yn sir y Fflint yn wynebu cynnydd sylweddol i nifer y bobl ifanc yn eu gofal sy'n cyflwyno problemau a phryderon iechyd meddwl. Maen nhw'n dweud bod llawer o blant a phobl ifanc wedi eu heffeithio, eu trawmateiddio hyd yn oed, gan eu profiadau unigryw eu hunain o'r pandemig. Cafodd problemau yn cynnwys profedigaeth, ynysigrwydd, ofn salwch, marwolaeth, chwalu teuluoedd, tlodi, diweithdra, camddefnyddio sylweddau a thrais domestig i gyd eu gwaethygu oherwydd natur anochel cyfyngiadau symud olynol a'r mynediad llawer llai at rwydweithiau cymorth arferol, yn ffurfiol ac yn anffurfiol. Maen nhw'n ychwanegu nad yw plant a phobl ifanc sy'n teimlo yn anniogel yn emosiynol neu mewn poen yn dysgu yn dda. Sut ydych chi, felly, yn ymateb i alwad yr elusen i Lywodraeth Cymru sicrhau bod Estyn a chyrff rheoleiddio eraill yn addas at ddibenion ôl-bandemig, gyda phwyslais ar lesiant a lles disgyblion y mae'r pandemig wedi effeithio arnyn nhw, ac yn wir staff hefyd?

I thank the Member for those further points. The experiences that he recounted, I think, are very familiar to anybody who has had conversations with young people about their experience during the pandemic, and the anxieties that it has caused them to experience for their future. Llywydd, you were kind enough to arrange a number of opportunities for me and other Ministers to meet with representatives from the Youth Parliament in recent times, and the mental health and well-being of young people was always one of the foremost issues that they wanted to discuss in those forums. I think that Estyn has adapted its way of working very much to take into account both the practical impact that the pandemic has had on the way that teachers have to go about their work, but also to take into account the impact that these experiences have had upon young people, their ability to learn and the way in which they bring those other aspects of their lives with them into the school and into the classroom. And, in the information that I have had about the changes that Estyn has made to its own ways of working, and the focus of the inspections and other work they do in school, I think, can give us some confidence that the very proper points that the organisation in Flintshire has raised are being taken into account seriously in the work that they do.

Diolch i'r Aelod am y pwyntiau pellach hynny. Mae'r profiadau a adroddwyd ganddo, rwy'n credu, yn gyfarwydd iawn i unrhyw un sydd wedi cael sgyrsiau gyda phobl ifanc am eu profiad yn ystod y pandemig, a'r pryderon ynghylch eu dyfodol y mae wedi achosi iddyn nhw eu dioddef. Llywydd, roeddech chi'n ddigon caredig i drefnu nifer o gyfleoedd i mi a Gweinidogion eraill gyfarfod â chynrychiolwyr o'r Senedd Ieuenctid yn ddiweddar, ac roedd iechyd a llesiant meddwl pobl ifanc bob amser yn un o'r materion pennaf yr oedden nhw eisiau ei drafod yn y fforymau hynny. Rwy'n credu bod Estyn wedi addasu ei ffordd o weithio yn fawr iawn i ystyried yr effaith ymarferol y mae'r pandemig wedi ei chael ar y ffordd y mae'n rhaid i athrawon fynd ati i wneud eu gwaith, ond hefyd i ystyried yr effaith y mae'r profiadau hyn wedi ei chael ar bobl ifanc, eu gallu i ddysgu a'r ffordd y maen nhw'n dod â'r agweddau eraill hynny ar eu bywydau gyda nhw i'r ysgol ac i mewn i'r ystafell ddosbarth. Ac, yn yr wybodaeth yr wyf i wedi ei chael am y newidiadau y mae Estyn wedi eu gwneud i'w ffyrdd ei hun o weithio, a phwyslais yr arolygiadau a gwaith arall y mae'n ei wneud yn yr ysgolion, rwy'n credu y gall hyn roi cryn hyder i ni fod y pwyntiau priodol iawn y mae'r sefydliad yn sir y Fflint wedi eu codi yn cael eu hystyried o ddifrif yn y gwaith y mae'n ei wneud.

14:10

Brif Weinidog, a young man with complex mental health issues contacted me recently and praised the work of the Ty Canna day centre within your Cardiff West constituency. For those in the Siambr who don't know, Ty Canna provides transitional services for people transitioning from children's services to adult services. And this work is crucial; as we know, far too many people fall between the cracks at this point. The concern that this young man has is that the good work happening in Ty Canna day services will be lost if the services are moved from there. It's now in a very convenient central location, and there are great resources there. It provides privacy for those who need it. Can you please guarantee that Welsh Government will be discussing with key partners to address these concerns and to make sure that no further young people are lost from the system? Diolch yn fawr, Brif Weinidog.

Brif Weinidog, cysylltodd gŵr ifanc â phroblemau iechyd meddwl cymhleth â mi yn ddiweddar a chanmolodd waith canolfan ddydd Ty Canna yn eich etholaeth chi yng Ngorllewin Caerdydd. I'r rhai yn y Siambr nad ydyn nhw'n gwybod, mae Ty Canna yn darparu gwasanaethau pontio i bobl sy'n trosglwyddo o wasanaethau plant i wasanaethau oedolion. Ac mae'r gwaith hwn yn hollbwysig; fel y gwyddom, mae llawer gormod o bobl yn syrthio drwy'r rhwyd ar hyn o bryd. Y pryder sydd gan y gŵr ifanc hwn yw y bydd y gwaith da sy'n digwydd yng ngwasanaethau dydd Ty Canna yn cael ei golli os caiff y gwasanaethau eu symud oddi yno. Mae mewn lleoliad canolog cyfleus iawn ar hyn o bryd, ac mae adnoddau gwych yno. Mae'n cynnig preifatrwydd i'r rhai sydd ei angen. A wnewch chi sicrhau, os gwelwch yn dda, y bydd Llywodraeth Cymru yn trafod gyda phartneriaid allweddol i fynd i'r afael â'r pryderon hyn ac i wneud yn siŵr nad oes rhagor o bobl ifanc yn cael eu colli o'r system? Diolch yn fawr, Brif Weinidog.

Wel, diolch i Rhys ab Owen am y cwestiwn. Dwi'n gyfarwydd â Ty Canna, wrth gwrs.

Thank you very much for that question. I'm familiar with Ty Canna, of course. 

In my recollection, it is a service that is wholly funded by Cardiff Council on the one hand and the local health board on the other. I don't recollect any direct investment from the Welsh Government in the service, but it does do what the Member has said: it helps with that most difficult part in our public services when responsibility for a young person is transferred to people who run adult services, and we've all, no doubt, had frustrations at different times about the way in which services appear to be taken by surprise by the fact that a young person has turned 18. And Ty Canna has a very good reputation in that way. I'm not familiar with the point that has been raised with the Member about the location of the service. Of course I'll make sure that Welsh Government officials are engaged in any conversation generally.

I think, Llywydd, what I would say is that it's the quality of the service rather than the location from which it is delivered that in the end is the most important thing, and we'd need to see what proposals, if any, there are to strengthen the service further.

Yn fy nghof i, mae'n wasanaeth sy'n cael ei ariannu yn gyfan gwbl gan Gyngor Caerdydd ar y naill law a'r bwrdd iechyd lleol ar y llaw arall. Nid wyf i'n cofio unrhyw fuddsoddiad uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru yn y gwasanaeth, ond mae yn gwneud yr hyn y mae'r Aelod wedi ei ddweud: mae'n helpu gyda'r rhan anoddaf honno o'n gwasanaethau cyhoeddus pan fydd cyfrifoldeb am berson ifanc yn cael ei drosglwyddo i bobl sy'n rhedeg gwasanaethau i oedolion. Mae'n siŵr y bu gennym ni i gyd rwystredigaethau ar wahanol adegau ynglŷn â'r ffordd y mae'n ymddangos bod gwasanaethau yn cael eu synnu gan y ffaith bod person ifanc wedi troi'n 18 oed. Ac mae gan Dy Canna enw da iawn yn hynny o beth. Nid wyf i'n gyfarwydd â'r pwynt a godwyd gyda'r Aelod am leoliad y gwasanaeth. Wrth gwrs, byddaf i'n gwneud yn siŵr bod swyddogion Llywodraeth Cymru yn cymryd rhan mewn unrhyw sgwrs yn gyffredinol.

Rwy'n credu, Llywydd, mai'r hyn y byddwn i'n ei ddweud yw mai ansawdd y gwasanaeth yn hytrach na'r lleoliad y'i darperir ohono yw'r peth pwysicaf yn y pen draw, a byddai angen i ni weld pa gynigion, os oes rhai o gwbl, sydd ar gael i gryfhau'r gwasanaeth ymhellach.

I want to thank our First Minister for his continued work around young people and mental health, and in particular his commitment to early prevention and access to services. And, in the last year, Cwm Taf Morgannwg University Health Board, which covers Bridgend and Porthcawl, has had a total number of 1,359 admissions to mental health services. Please would the First Minister provide an update on the child and adolescent mental health services in-reach manifesto commitments as part of our Welsh Government early intervention approach?

Hoffwn i ddiolch i'n Prif Weinidog am ei waith parhaus yng nghyswllt pobl ifanc ac iechyd meddwl, ac yn arbennig ei ymrwymiad i atal a mynediad cynnar at wasanaethau. Ac, yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, bu cyfanswm o 1,359 o dderbyniadau i wasanaethau iechyd meddwl ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, sy'n cwmpasu Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl. A fyddai'r Prif Weinidog cystal â rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr ymrwymiadau maniffesto mewngymorth gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed yn rhan o'n dull ymyrraeth gynnar gan Lywodraeth Cymru?

Well, I thank Sarah Murphy for that, Llywydd. It gives me a chance just to reaffirm again the principle of de-escalation as one of the fundamental drivers of the way we provide services for young people. We should be aiming to intervene at the lowest possible point in order to address their needs rather than allowing those needs to escalate to a point where only an admission to a mental health facility is sufficient to respond to them.

The pilot of the CAMHS in-reach service was very positive; I know that it was positively regarded by the committee in the last Senedd that looked at the evaluation. And it's on the basis of it that the Welsh Government has agreed £5 million of funding to allow local health boards to roll out the pilots from those local authorities where it had been first deployed, so that it is available everywhere; £4 million of that £5 million has now been agreed with LHBs over the summer, and they are now in the business of recruiting people to do so. The CAMHS in-reach project will succeed if it does what Sarah Murphy said: if it allows more young people to receive the help they need earlier in those needs, to reduce the number of people who end up, as she pointed out, needing admission to a mental health facility in the local health board area that she represents.

Wel, diolch i Sarah Murphy am hynny, Llywydd. Mae'n rhoi cyfle i mi ailddatgan eto yr egwyddor o ddad-ddwysáu fel un o ysgogiadau sylfaenol y ffordd yr ydym ni'n darparu gwasanaethau i bobl ifanc. Dylem ni fod yn ceisio ymyrryd ar y pwynt isaf posibl er mwyn mynd i'r afael â'u hanghenion yn hytrach na chaniatáu i'r anghenion hynny gynyddu i bwynt lle mai dim ond derbyniad i gyfleuster iechyd meddwl sy'n ddigonol i ymateb iddyn nhw.

Roedd treial y gwasanaeth mewngymorth CAMHS yn gadarnhaol iawn; rwy'n gwybod bod gan y pwyllgor yn y Senedd ddiwethaf a edrychodd ar y gwerthusiad farn gadarnhaol ohono. Ac ar sail hynny y mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno ar £5 miliwn o gyllid i ganiatáu i fyrddau iechyd lleol gyflwyno'r treialon gan yr awdurdodau lleol hynny lle cafodd ei ddefnyddio gyntaf, er mwyn iddo fod ar gael ym mhobman. Mae £4 miliwn o'r £5 miliwn hwnnw bellach wedi ei gytuno gyda'r byrddau iechyd lleol dros yr haf, ac maen nhw bellach wrthi'n recriwtio pobl i wneud hynny. Bydd prosiect mewngymorth CAMHS yn llwyddo os yw'n gwneud yr hyn a ddywedodd Sarah Murphy: os yw'n caniatáu i fwy o bobl ifanc gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw yn gynharach yn yr anghenion hynny, i leihau nifer y bobl, fel y nododd, y mae angen iddyn nhw gael eu derbyn i gyfleuster iechyd meddwl yn yr ardal bwrdd iechyd lleol y mae'n ei chynrychioli.

14:15
Buddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd
Investment in the Heads of the Valleys

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fuddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd? OQ57077

4. Will the First Minister make a statement on investment in the Heads of the Valleys? OQ57077

I thank Alun Davies for that, Llywydd. The Minister for Economy will make a statement this afternoon on our approach to supporting the Welsh economy, including further ways in which investment in the Heads of the Valleys will take full advantage of the strategic opportunity created by the dualling of the A465.

Diolch i Alun Davies am hynny, Llywydd. Bydd Gweinidog yr Economi yn gwneud datganiad y prynhawn yma ar ein dull o gefnogi economi Cymru, gan gynnwys ffyrdd pellach y bydd buddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd yn manteisio yn llawn ar y cyfle strategol a grëwyd gan ddeuoli'r A465.

I'm grateful to the First Minister for that response. People in the Heads of the Valleys have seen the Welsh Government investing in the future of their people, their communities and our economy. We've seen not just the dualling of the A465, which the First Minister has referenced, but also investment in Tech Valleys, we've seen investment in the railway. Quite often, these investments are made because we haven't seen any of the investment from the United Kingdom Government, and the Ebbw valley railway is a good example of that. When we hear about levelling up, what we see is a conjuror's trick; we see a mirage, we see smoke and mirrors. The only consistency that we've seen from the United Kingdom Government is broken promises. The people of the Heads of the Valleys need and deserve the investment in the future of our communities. Will the First Minister agree with me that that needs to be a constant refrain and a part of the wider programme of investment in Wales led by the Welsh Government?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Mae pobl ym Mlaenau'r Cymoedd wedi gweld Llywodraeth Cymru yn buddsoddi yn nyfodol eu pobl, eu cymunedau a'n heconomi. Yn fwy na deuoli'r A465, fel y mae'r Prif Weinidog wedi cyfeirio ato, rydym ni hefyd wedi gweld buddsoddiad yn y Cymoedd Technoleg, rydym ni wedi gweld buddsoddiad yn y rheilffordd. Yn aml iawn, caiff y buddsoddiadau hyn eu gwneud gan nad ydym ni wedi gweld dim o'r buddsoddiad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ac mae rheilffordd Glynebwy yn enghraifft dda o hynny. Pan fyddwn ni'n clywed am godi'r gwastad, yr hyn a welwn ni yw tric consuriwr; rydym ni'n gweld rhithlun, rydym ni'n gweld mwg a drychau. Yr unig gysondeb yr ydym ni wedi ei weld gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw torri addewidion. Mae angen buddsoddiad ar bobl Blaenau'r Cymoedd yn nyfodol ein cymunedau ac maen nhw'n haeddu hynny. A wnaiff y Prif Weinidog gytuno â mi fod angen i honno fod yn neges gyson ac yn rhan o'r rhaglen ehangach o fuddsoddiad yng Nghymru dan arweiniad Llywodraeth Cymru?

I thank Alun Davies for those points. I've had the opportunity, Llywydd, since last week, to read his contribution in the short debate last week. I think he put it very succinctly when he described the UK Government's levelling-up approach as a

'lesson in how not to make policy and how not to involve people.'

The Welsh Labour Government will go on making those investments. The Minister met on 11 October with the leaders and chief executives of the five local authorities that have a geographical interest in the Heads of the Valleys to talk about strategic investments—how different to the so-called levelling-up fund. We're still to have the results of the first round of these funds, with, now, four months to go of the financial year in which that money will be able to be spent. It will give us £10 million, we think, in Wales, compared to £375 million we would have had had we continued as members of the European Union

I sat in this Chamber and heard Members on the benches over there say to people in Wales that there was a cast-iron guarantee that Wales would not be a penny worse off. Ten million pounds is what we have; we would have had £375 million. And that £10 million, Llywydd, is in real danger of being frittered away by decisions that will be piecemeal, decisions that will be—and we know this from their track record—politically driven, rather than responding to people's needs. [Interruption.] Oh, yes, the fact that Robert Jenrick is no longer a member of the Cabinet in the UK Government doesn't mean that his approach to politics has gone with him. We, as the Welsh Government, in the way that Alun Davies has suggested, try to make our investments in a way that serves the long-term and strategic needs of those local communities, and we will continue to do just that.

Diolch i Alun Davies am y pwyntiau yna. Rwyf i wedi cael cyfle, Llywydd, ers yr wythnos diwethaf, i ddarllen ei gyfraniad yn y ddadl fer yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu iddo ei esbonio yn gryno iawn pan ddisgrifiodd dull codi'r gwastad Llywodraeth y DU fel gwers

'ar sut i beidio â llunio polisi a sut i beidio â chynnwys pobl.' 

Bydd Llywodraeth Lafur Cymru yn parhau i wneud y buddsoddiadau hynny. Cafodd y Gweinidog gyfarfod ar 11 Hydref ag arweinwyr a phrif weithredwyr y pum awdurdod lleol sydd â buddiant daearyddol ym Mlaenau'r Cymoedd i siarad am fuddsoddiadau strategol—mor wahanol i'r gronfa codi'r gwastad fel y'i gelwir. Rydym ni'n dal i ddisgwyl canlyniadau rownd gyntaf y cyllid hwn, gyda phedwar mis yn weddill erbyn hyn o'r flwyddyn ariannol y bydd modd gwario'r arian hwnnw ynddi. Bydd yn rhoi £10 miliwn i ni, rydym ni'n credu, yng Nghymru, o'i gymharu â £375 miliwn y byddem ni wedi ei gael pe baem ni wedi parhau i fod aelodau o'r Undeb Ewropeaidd.

Eisteddais yn y Siambr hon a chlywais yr Aelodau ar y meinciau acw yn dweud wrth bobl yng Nghymru fod sicrwydd cwbl bendant na fyddai Cymru geiniog yn waeth ei byd. Deg miliwn o bunnoedd yw'r hyn sydd gennym ni; byddem ni wedi cael £375 miliwn. Ac mae'r £10 miliwn hwnnw, Llywydd, mewn perygl gwirioneddol o gael ei wastraffu yn sgil penderfyniadau a fydd yn dameidiog, penderfyniadau a fydd—ac rydym ni'n gwybod hyn o'u hanes blaenorol—wedi eu hysgogi yn wleidyddol, yn hytrach nag ymateb i anghenion y bobl. [Torri ar draws.] O, ie, nid yw'r ffaith nad yw Robert Jenrick yn aelod o'r Cabinet yn Llywodraeth y DU mwyach yn golygu bod ei agwedd at wleidyddiaeth wedi mynd gydag ef. Rydym ni, fel Llywodraeth Cymru, yn y ffordd y mae Alun Davies wedi ei awgrymu, yn ceisio gwneud ein buddsoddiadau mewn ffordd sy'n diwallu anghenion hirdymor a strategol y cymunedau lleol hynny, a byddwn yn parhau i wneud yn union hynny.

With respect, First Minister, 'pot, kettle, black' springs to mind in that respect. It is clear from Alun Davies's short debate last week, First Minister, that this Government and previous Welsh Labour Governments have merely paid lip service to the deep-seated economic issues in the Valleys. It is all well and good to have set up a Valleys taskforce and enterprise zones, but to achieve real change, there needs to be follow-up support and policy. And, most importantly, as Alun Davies quite rightly pointed out in the short debate, money needs to follow it. When is this Government going to commit themselves—truly commit themselves—to investing in the Valleys, in not just words, which you keep on about, and back it up with policies that are really going to regenerate our communities? Thank goodness for the UK taking the bull by the horns and really asking our communities what it is that they need and investing in them.

Gyda pharch, Prif Weinidog, mae 'pentan yn gweiddi parddu' yn dod i'r meddwl yn hynny o beth. Mae'n amlwg o ddadl fer Alun Davies yr wythnos diwethaf, Prif Weinidog, mai'r cwbl a wna'r Llywodraeth hon a Llywodraethau Llafur blaenorol Cymru yw esgus rhoi sylw i'r problemau economaidd dwfn yn y Cymoedd. Mae'n iawn sefydlu tasglu a pharthau menter y Cymoedd, ond i sicrhau newid gwirioneddol, mae angen cymorth a pholisi dilynol. Ac, yn bwysicaf oll, fel y nododd Alun Davies yn gwbl briodol yn y ddadl fer, mae angen i arian ei ddilyn. Pryd mae'r Llywodraeth hon yn mynd i ymrwymo eu hunain—ymrwymo yn wirioneddol—i fuddsoddi yn y Cymoedd, nid geiriau yn unig, yr ydych chi'n siarad amdano yn barhaus, a'i gefnogi gyda pholisïau a fydd yn wirioneddol yn adfywio ein cymunedau? Diolch byth bod y DU yn cydio yn y danadl ac yn gofyn yn wirioneddol i'n cymunedau beth sydd ei angen arnyn nhw ac yn buddsoddi ynddyn nhw.

14:20

Over £1 billion on the dualling of the A465, £200 million to create rail services between Ebbw Vale and the coast, £0.5 million to make sure that Zip World Tower could open to provide jobs and tourism experiences in that part of Wales—that's just three examples of real money making real difference in that part of Wales. If the Member has allegations she wishes to make about political bias in the way that money is spent by the Welsh Government, then she should make them, and she should give us examples to back up what she said. I'll send her the report of the House of Commons inquiry into Robert Jenrick's use of public money in Conservative constituencies. Let her produce evidence of that in Wales, and I'd be prepared to listen to her.

Dros £1 biliwn ar ddeuoli'r A465, £200 miliwn i greu gwasanaethau rheilffordd rhwng Glynebwy a'r arfordir, £0.5 miliwn i wneud yn siŵr y gallai Tŵr Zip World agor i ddarparu swyddi a phrofiadau twristiaeth yn y rhan honno o Gymru—dim ond tair enghraifft o arian gwirioneddol yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol yn y rhan honno o Gymru. Os oes gan yr Aelod honiadau y mae'n dymuno eu gwneud ynghylch rhagfarn wleidyddol yn y ffordd y caiff arian ei wario gan Lywodraeth Cymru, dylai eu gwneud nhw, a dylai roi enghreifftiau i ni yn cefnogi'r hyn a ddywedodd. Fe wnaf i anfon adroddiad ymchwiliad Tŷ'r Cyffredin i ddefnydd Robert Jenrick o arian cyhoeddus mewn etholaethau Ceidwadol ati. Gadewch iddi gyflwyno tystiolaeth o hynny yng Nghymru, a byddwn yn barod i wrando arni.

Maglau
Snares

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y defnydd o faglau? OQ57033

5. Will the First Minister make a statement on the use of snares? OQ57033

The manifesto on which the Member and I stood for election in May contained a commitment to ban the use of snares in Wales. Our intention is that it should be contained in the agriculture Bill that the Government will bring before the Senedd in our first-year legislative programme.

Roedd y maniffesto y safodd yr Aelod a minnau i gael ein hethol ar ei sail ym mis Mai yn cynnwys ymrwymiad i wahardd y defnydd o faglau yng Nghymru. Ein bwriad yw y dylid ei gynnwys yn y Bil amaethyddiaeth y bydd y Llywodraeth yn ei gyflwyno gerbron y Senedd yn ein rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y flwyddyn gyntaf.

First of all, can I thank the First Minister for that response? Thousands of wild and domestic animals are killed or severely injured in Wales every year due to the use of snares. The RSPCA report that the use of snares is still widespread, as many as 51,000 fox snares can be active in Wales at any one time, and there's a lack of compliance with the code. Can I urge the First Minister to bring this piece of legislation forward as a matter of urgency? Because the longer we wait, the more animals will be either killed or injured.

Yn gyntaf, a gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna? Mae miloedd o anifeiliaid gwyllt a domestig yn cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol yng Nghymru bob blwyddyn oherwydd y defnydd o faglau. Mae'r RSPCA yn adrodd bod y defnydd o faglau yn dal i fod yn gyffredin, gall cynifer â 51,000 o faglau llwynogod fod yn weithredol yng Nghymru ar unrhyw un adeg, ac mae diffyg cydymffurfio â'r cod. A gaf i annog y Prif Weinidog i gyflwyno'r darn hwn o ddeddfwriaeth fel mater o frys? Oherwydd po hiraf y byddwn ni'n aros, y mwyaf o anifeiliaid fydd naill ai'n cael eu lladd neu eu hanafu.

I thank Mike Hedges for that, Llywydd, and I thank him for his consistent championing of this issue and animal welfare issues more generally. I took the opportunity to look again at the report of the committee he chaired in the last Senedd on the use of snares in Wales, published in June 2017. It asked us to collect evidence annually of compliance with the statutory code on best practice on the use of snares in Wales, and if we didn't have evidence that the code was being properly observed, that we should act in the way that we now propose to do. I've discussed this with officials preparing for today's question, Llywydd, and the advice I had was that despite an annual attempt to gather that evidence, very little evidence indeed has been forthcoming that the code is being properly observed in practice. That is the basis on which we will bring forward legislation, and I'm pleased to confirm again, in the way that the Member asked, that this will be part of the first year of the legislative programme of this Senedd term.

Diolch i Mike Hedges am hynny, Llywydd, a diolch iddo am hyrwyddo'n gyson y mater hwn a materion lles anifeiliaid yn fwy cyffredinol. Fe wnes i fanteisio ar y cyfle i edrych eto ar adroddiad y pwyllgor a gadeiriodd yn y Senedd ddiwethaf ar y defnydd o faglau yng Nghymru, a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 2017. Gofynnodd i ni gasglu tystiolaeth yn flynyddol o gydymffurfiad â'r cod statudol ar arfer gorau ar ddefnyddio maglau yng Nghymru, ac os nad oedd gennym ni dystiolaeth bod y cod yn cael ei fodloni yn briodol, y dylem ni weithredu yn y ffordd yr ydym ni'n bwriadu ei wneud nawr. Rwyf i wedi trafod hyn gyda swyddogion wrth baratoi ar gyfer y cwestiwn heddiw, Llywydd, a'r cyngor a gefais oedd, er gwaethaf ymgais flynyddol i gasglu'r dystiolaeth honno, mai ychydig iawn o dystiolaeth sydd wedi dod i law bod y cod yn cael ei fodloni yn briodol yn ymarferol. Dyna'r sail y byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth arni, ac rwy'n falch o gadarnhau eto, yn y ffordd y gofynnodd yr Aelod, y bydd hyn yn rhan o flwyddyn gyntaf rhaglen ddeddfwriaethol y tymor Senedd hwn.

First Minister, your Government's proposal to ban snares would have a significant impact on farmers, gamekeepers and land managers. Control of predators by farmers and gamekeepers is imperative to protect both livestock and biodiversity. Predator management is an important conservation issue. Foxes, among other predators, are a factor in biodiversity decline, targeting ground-nesting birds. The curlew, for example, could be extinct as a breeding bird in Wales by 2033. Targeted predator snaring helps ensure that threatened populations such as the curlew are protected. The Welsh Government introduced a code of best practice on the use of snares in 2015, and it engaged the industry in its development. The code seeks both to minimise the risk to non-target species and to achieve high animal welfare standards by greatly reducing the capture of non-target species. First Minister, if your Government does ban the use of snares, what measures will the Government take to keep predator numbers under control to safeguard businesses and mitigate biodiversity loss, and to ensure that any potential plan is backed up by scientific and steadfast evidence, and not based on the number of consultation replies that you have received? Diolch.

Prif Weinidog, byddai cynnig eich Llywodraeth i wahardd maglau yn cael effaith sylweddol ar ffermwyr, ciperiaid a rheolwyr tir. Mae rheoli ysglyfaethwyr gan ffermwyr a chiperiaid yn hanfodol i ddiogelu da byw a bioamrywiaeth. Mae rheoli ysglyfaethwyr yn fater cadwraeth pwysig. Mae llwynogod, ymysg ysglyfaethwyr eraill, yn ffactor yn nirywiad bioamrywiaeth, gan dargedu adar sy'n nythu ar y ddaear. Gallai'r gylfinir, er enghraifft, ddiflannu fel aderyn bridio yng Nghymru erbyn 2033. Mae maglu ysglyfaethwyr mewn modd wedi ei dargedu yn helpu i sicrhau bod poblogaethau sydd dan fygythiad fel y gylfinir yn cael eu diogelu. Cyflwynodd Llywodraeth Cymru god arfer gorau ar y defnydd o faglau yn 2015, ac ymgysylltodd â'r diwydiant wrth ei ddatblygu. Mae'r cod yn ceisio lleihau'r risg i rywogaethau nad ydyn nhw'n dargedau a chyrraedd safonau lles anifeiliaid uchel drwy leihau yn fawr niferoedd rhywogaethau sy'n cael eu dal heb fod yn darged. Prif Weinidog, os bydd eich Llywodraeth yn gwahardd y defnydd o faglau, pa gamau bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i gadw niferoedd ysglyfaethwyr o dan reolaeth er mwyn diogelu busnesau a lliniaru colled bioamrywiaeth, a sicrhau bod unrhyw gynllun posibl yn cael ei gefnogi gan dystiolaeth wyddonol a chadarn, ac nad yw wedi ei seilio ar nifer yr ymatebion ymgynghori yr ydych chi wedi eu derbyn? Diolch.

I'm happy to help the Member, but he has help closer to hand. His leader said in Plenary, here on the floor of Senedd:

'I would like to see a ban on snares...I see no modern use for them at all.'

Or I could probably provide for him the article headed 'Welsh Tories call for ban on "cruel" snares'. [Interruption.] Yes, Welsh Tories—[Interruption.] You see, I can help him, Llywydd. I'm willing to help him, but he has help on the benches next door to him. This was an article by Russell George:

'Welsh Conservatives want a complete ban on snares and we wholeheartedly support calls from animal welfare campaigners.'

I think the Member's time would be better spent consulting with his colleagues, because they clearly have answers to his questions that they can help him with. 

Rwy'n hapus i helpu'r Aelod, ond mae ganddo gymorth yn nes at law. Dywedodd ei arweinydd yn y Cyfarfod Llawn, yma ar lawr y Senedd:

'hoffwn weld gwaharddiad ar faglau...ni welaf unrhyw ddefnydd modern iddynt o gwbl.'

Neu mae'n debyg y gallwn i ddarparu'r erthygl iddo â'r pennawd 'Welsh Tories call for ban on "cruel" snares'. [Torri ar draws.] Ie, Torïaid Cymru—[Torri ar draws.] Welwch chi, fe allaf i ei helpu, Llywydd. Rwy'n fodlon ei helpu, ond mae ganddo gymorth ar y meinciau drws nesaf iddo. Erthygl gan Russell George oedd hon:

'Mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau gwaharddiad llwyr ar faglau ac rydym ni'n llwyr gefnogi galwadau gan ymgyrchwyr lles anifeiliaid.'

Rwy'n credu y byddai'n well i'r Aelod dreulio ei amser yn ymgynghori â'i gyd-Aelodau, oherwydd mae'n amlwg bod ganddyn nhw yr atebion i'w gwestiynau y gallan nhw ei helpu â nhw.

14:25
Incwm Sylfaenol Cyffredinol
Universal Basic Income

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu'r cynnydd a wnaed o ran cynlluniau'r Llywodraeth i dreialu incwm sylfaenol cyffredinol? OQ57074

6. Will the First Minister outline the progress on the Government’s plans to pilot a universal basic income? OQ57074

I thank Jane Dodds for the question, Llywydd. Subject to the resolution of remaining practical matters, including the interface of our basic income payments with the benefits system, we plan to introduce the pilot in the financial year beginning 1 April 2022.

Diolch i Jane Dodds am y cwestiwn, Llywydd. Yn amodol ar ddatrys y materion ymarferol sy'n weddill, gan gynnwys rhyngwyneb ein taliadau incwm sylfaenol â'r system fudd-daliadau, rydym yn bwriadu cyflwyno'r treial yn y flwyddyn ariannol sy'n dechrau ar 1 Ebrill 2022.

Diolch, First Minister. I'd like to thank you for your answer and to further state, certainly, my support and my party's support for the Welsh Government's plans for a universal basic income. Whilst I would prefer, of course, for the scope of the pilot to be widened beyond care leavers, as I've been calling on the Welsh Government to do, I'm still very keen to support the Government so that we can pilot this radical and transformational approach to reducing poverty here in Wales. It is this element of the UBI pilot with which I am most concerned, considering the high levels of poverty here in Wales.

In Wales, almost a third of our children live in poverty, meaning that as a proportion of our population, Wales currently has the worst levels of child poverty in the whole of the United Kingdom. I think it's also worth noting that this is certainly not helped by the Conservative Westminster Government's recent decision to cut universal credit, which of course will hurt the least well-off amongst our population. So, may I ask you, First Minister, how will your Government measure the success of this universal basic income pilot, particularly in relation to how it will reduce child poverty? Thank you. Diolch yn fawr iawn.  

Diolch, Prif Weinidog. Hoffwn i ddiolch i chi am eich ateb a datgan ymhellach, yn sicr, fy nghefnogaeth i a chefnogaeth fy mhlaid i gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer incwm sylfaenol cyffredinol. Er y byddai'n well gen i, wrth gwrs, ehangu cwmpas y treial y tu hwnt i'r rhai sy'n gadael gofal, fel yr wyf i wedi bod yn galw ar Lywodraeth Cymru i'w wneud, rwy'n dal yn awyddus iawn i gefnogi'r Llywodraeth fel y gallwn ni dreialu'r dull radical a thrawsnewidiol hwn o leihau tlodi yma yng Nghymru. Yr elfen hon o'r treial incwm sylfaenol cyffredinol yr wyf i'n pryderu fwyaf amdani, o gofio'r lefelau uchel o dlodi yma yng Nghymru.

Yng Nghymru, mae bron i draean o'n plant yn byw mewn tlodi, sy'n golygu mai Cymru, fel cyfran o'n poblogaeth, sydd â'r lefelau gwaethaf o dlodi plant yn y Deyrnas Unedig gyfan ar hyn o bryd. Rwy'n credu bod gwerth nodi hefyd nad yw penderfyniad diweddar Llywodraeth Geidwadol San Steffan i dorri credyd cynhwysol yn helpu hyn, a fydd, wrth gwrs, yn niweidio'r lleiaf cefnog ymhlith ein poblogaeth. Felly, a gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, sut bydd eich Llywodraeth yn mesur llwyddiant y cynllun treialu incwm sylfaenol cyffredinol hwn, yn enwedig o ran sut y bydd yn lleihau tlodi plant? Diolch. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr i Jane Dodds, Llywydd. 

Thank you very much to Jane dodds, Llywydd. 

I've been doing a lot of reading in advance of this week's questions. I also read an article that Jane Dodds published in September on the many advantages that are put forward by supporters of a universal basic income, and I agreed with very much of what she had to say there. Our pilot will have many of the characteristics that she set out in her article. It will be unconditional, it will provide financial stability and dignity for those young people, and given the supplementary question, Llywydd, that Jane Dodds has asked, it is going to involve a group of young people who we know from the many debates we've had on the floor of this Senedd are amongst the most disadvantaged in our society. Poverty is a real inhibitor on those young people being able to make decisions about their own futures, in which they can deploy their talents and find a path to their futures in a way that they themselves would choose to do, rather than being obliged to make hand-to-mouth decisions, driven by poverty, which confines their horizons to, 'How do I get through today? Where will I sleep this weekend? How will I be able to eat next week?'

We will make sure that we have an evaluation process that is dynamic and continuous, which works with those young people. Our pilot is being shaped already by advice from the care leavers forum and from Voices from Care in Wales, and we'll learn the lessons as we go along, which will give us valuable information for the future about how the concept of basic income could apply to other groups more widely across the Welsh population. I look forward to it very much and I think, whatever the final outcome of the evaluation, Llywydd, the pilot will do good in the lives of some young people in Wales who most need that investment. 

Rwyf i wedi bod yn gwneud llawer o ddarllen cyn cwestiynau yr wythnos hon. Darllenais i hefyd erthygl a gyhoeddwyd gan Jane Dodds ym mis Medi ar y manteision niferus a gyflwynir gan gefnogwyr incwm sylfaenol cyffredinol, ac roeddwn i'n cytuno â llawer iawn o'r hyn yr oedd ganddi i'w ddweud yno. Bydd ein treial yn cynnwys llawer o'r nodweddion a nodwyd ganddi yn ei herthygl. Bydd yn ddiamod, bydd yn darparu sefydlogrwydd ac urddas ariannol i'r bobl ifanc hynny, ac o ystyried y cwestiwn atodol, Llywydd, y mae Jane Dodds wedi ei ofyn, fe fydd yn cynnwys grŵp o bobl ifanc yr ydym ni'n gwybod o'r dadleuon niferus yr ydym ni wedi eu cael ar lawr y Senedd hon sydd ymhlith y rhai mwyaf difreintiedig yn ein cymdeithas. Mae tlodi yn rhwystr gwirioneddol i'r bobl ifanc hynny allu gwneud penderfyniadau am eu dyfodol eu hunain, lle gallan nhw ddefnyddio eu doniau a dod o hyd i lwybr i'w dyfodol mewn ffordd y bydden nhw eu hunain yn dewis ei wneud, yn hytrach na gorfod gwneud penderfyniadau llaw i'r genau, wedi eu hysgogi gan dlodi, sy'n cyfyngu eu gorwelion i, 'Sut ydw i'n goroesi heddiw? Ble fyddaf i'n cysgu y penwythnos hwn? Sut byddaf i'n gallu bwyta yr wythnos nesaf?'

Byddwn yn gwneud yn siŵr bod gennym ni broses werthuso sy'n ddeinamig ac yn barhaus, sy'n gweithio gyda'r bobl ifanc hynny. Mae ein treial eisoes yn cael ei lunio drwy gyngor gan y fforwm pobl sy'n gadael gofal a gan Voices from Care yng Nghymru, a byddwn yn dysgu'r gwersi wrth i ni fynd ymlaen, a fydd yn rhoi gwybodaeth werthfawr i ni ar gyfer y dyfodol am sut y gallai'r cysyniad o incwm sylfaenol fod yn berthnasol i grwpiau eraill yn ehangach ar draws poblogaeth Cymru. Edrychaf ymlaen ato yn fawr ac rwy'n credu, beth bynnag fydd canlyniad terfynol y gwerthusiad, Llywydd, y bydd y treial yn gwneud daioni ym mywydau rhai o'r bobl ifanc yng Nghymru y mae angen y buddsoddiad hwnnw arnyn nhw fwyaf.

Porthladd Caergybi
The Port of Holyhead

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddyfodol porthladd Caergybi? OQ57079

7. Will the First Minister make a statement on the future of the port of Holyhead? OQ57079

Diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth. Mae Caergybi yn hanfodol i economi Ynys Môn a'r Deyrnas Unedig. Mae ei ddyfodol ynghlwm wrth y broses o ddatrys protocol Gogledd Iwerddon a sicrhau bod mwy o ynni yn cael ei gynhyrchu mewn ffordd adnewyddol. 

I thank Rhun ap Iorwerth. Holyhead is critical for the economy of Anglesey and the UK. Its future is bound up in the resolution of the Northern Ireland protocol and the expansion of renewable energy production.

14:30

Diolch. Wn i ddim a weloch chi o, ond yr wythnos diwethaf, mi wnaeth gweinyddiaeth dramor Llywodraeth Iwerddon gyhoeddi map yn dathlu agor croesiad rhif 44 yn uniongyrchol o Iwerddon i gyfandir Ewrop. Yn gyntaf, buaswn i'n licio cadarnhad bod Llywodraeth Cymru yn pwyso'n drwm ar Lywodraeth Iwerddon i gofio pwysigrwydd ac i hybu croesiadau uniongyrchol o Iwerddon i Gymru. 

Ond y prysuraf o'r porthladdoedd Cymreig, wrth gwrs, ydy porthladd Caergybi. Ond, wrth i sgileffeithiau Brexit barhau i achosi heriau mawr yng Nghaergybi, mae yna gyfleon mawr newydd y gallwn ni fod yn mynd ar eu holau nhw, a'r mwyaf pwysig o'r rheini, am wn i, ydy cyfleon i ddatblygu Caergybi fel y porthladd i wasanaethu'r datblygiadau nesaf mewn ynni gwynt ym môr Iwerddon. Ac yn y cyd-destun hwnnw, a gaf i wahodd y Prif Weinidog i ymweld â phorthladd Caergybi i weld drosto fo'i hun beth yn union ydy'r buddsoddi sydd angen ei sicrhau yn y porthladd hwnnw mor fuan â phosib er mwyn gwneud yn siŵr, beth bynnag fo'r heriau dŷn ni'n eu hwynebu rŵan, bod y dyfodol yn gallu bod yn un disglair i borthladd Caergybi a'r gweithwyr yno?

Thank you. I don't know whether you saw it, but last week, the foreign office of the Irish Government published a map to celebrate the opening of crossing 44 from Ireland to the European continent. First of all, I'd like to confirm that the Welsh Government is urging the Irish Government to remember the importance and to promote the direct crossings from Ireland to Wales. 

But the busiest of the ports of Wales is Holyhead, of course. But as the impact of Brexit continues to cause major challenges in Holyhead, there are also major opportunities, new opportunities that we could be pursuing, and the most important of those are opportunities to develop Holyhead as the port to service the next development in wind energy in the Irish sea. And in that context, may I invite the First Minister to visit the port of Holyhead to see for himself what investment needs to be secured in that port as soon as possible to ensure that, whatever challenges we face now, the future can be a bright one for Holyhead and the workers there?

Wel, diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth, Llywydd. Fel mae'n troi mas, mae cyfarfod mawr gyda ni ar ddydd Gwener yr wythnos yma gyda Gweinidogion o'r Llywodraeth yn Iwerddon. Maen nhw'n dod draw atom ni'r flwyddyn yma; rŷn ni'n mynd yn ôl atyn nhw flwyddyn nesaf. Bydd Simon Coveney yn arwain y grŵp o Weinidogion sy'n dod atom ni, a bydd cyfleon gyda ni i ailsgwrsio gyda nhw am y diddordeb sydd gyda ni i gyd yn y môr, a phopeth rŷn ni'n gallu gwneud gyda'n gilydd i greu dyfodol i ni yma yng Nghymru, ac i bobl yn Iwerddon hefyd. 

Dwi'n ymwybodol, wrth gwrs, am yr heriau sy'n wynebu'r porthladd yng Nghaergybi. Dwi'n hollol hapus i ddod nôl unwaith eto i Gaergybi ac i siarad gyda'r bobl yna. Dwi'n cytuno, a dwi wedi darllen erthygl gyda'r Aelod yr wythnos yma hefyd, sy'n canolbwyntio ar y cyfleon sydd yna yng Nghaergybi yng nghyd-destun egni'r dyfodol—egni o'r gwynt—ac i ddefnyddio'r porthladd i helpu ni i greu'r economi gwyrdd yma yng Nghymru. A dwi'n hollol hapus, pan fydd y cyfle'n codi, i ddod ac i siarad ac i drafod y posibiliadau sydd ar gael. 

Well, I thank Rhun ap Iorwerth. As it happens, we do have a major meeting scheduled for Friday of this week with Ministers from the Irish Government. They are coming over to us this year; we will reciprocate next year. Simon Coveney will lead that delegation of Ministers, and there will be opportunities for us to have further discussions with them about the interest that we all have in the seas, and everything that we can do together to create a future for us here in Wales, and for people in Ireland too. 

I am aware, of course, of the challenges facing the port of Holyhead. I would be more than happy to return to Holyhead once again to speak to people there. I agree, and I've read an article by the Member this week also, which focused on the opportunities that exist in Holyhead in the context of renewable energy—wind energy—and using the port to help us to create that green economy that we want to see here in Wales. And I'd be more than happy, when the opportunity arises, to come to Holyhead and to discuss the possibilities available. 

Cyfoeth Naturiol Cymru
Natural Resources Wales

8. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effeithiolrwydd Cyfoeth Naturiol Cymru? OQ57058

8. What assessment has the Welsh Government made of the effectiveness of Natural Resources Wales? OQ57058

I thank the Member, Llywydd. Natural Resources Wales undertakes various functions on behalf of Welsh Ministers, but, as an arm’s-length body, operates independently of them. The Minister for Climate Change holds regular meetings with the chair and chief executive to monitor its effectiveness in delivering against its mandate, including our programme for government commitments.

Diolch i'r Aelod, Llywydd. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymgymryd â swyddogaethau amrywiol ar ran Gweinidogion Cymru, ond fel corff hyd braich, mae'n gweithredu yn annibynnol arnyn nhw. Mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd yn cynnal cyfarfodydd rheolaidd gyda'r cadeirydd a'r prif weithredwr i fonitro ei effeithiolrwydd o ran cyflawni yn unol â'i fandad, gan gynnwys ein hymrwymiadau yn y rhaglen lywodraethu.

First Minister, one of the key roles that Natural Resources Wales has here in our country is to support the Government in terms of flood risk management, and to provide advice and to follow up any floods that happen across the country. As you will be aware, there have been a number of flooding incidents in my own constituency in recent years in Abergele, Pensarn, in Ruthin, in Llanfair Talhaiarn, and in other places. One of the common problems that seems to occur in the aftermath of flooding events is the speed at which Natural Resources Wales completes its follow-up work and then actually implements any change on the ground in terms of capital investment. There have been problems in Llanfair TH over the years, in Pensarn, in terms of the follow-up work in terms of investigations, and now in Ruthin, where work is only just going to be under way in spite of the fact that there were significant floods there earlier in the year in January. 

What work does the Welsh Government do to monitor the speed at which NRW responds to such events to ensure that there is adequate follow-up, which is timely and can afford residents the best level of protection possible?

Prif Weinidog, un o'r swyddogaethau allweddol sydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru yma yn ein gwlad ni yw cynorthwyo'r Llywodraeth o ran rheoli'r perygl o lifogydd, a rhoi cyngor a gwneud gwaith dilynol ar unrhyw lifogydd sy'n digwydd ledled y wlad. Fel y byddwch chi'n ymwybodol, bu nifer o ddigwyddiadau llifogydd yn fy etholaeth i yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn Abergele, Pensarn, yn Rhuthun, yn Llanfair Talhaearn, ac mewn mannau eraill. Un o'r problemau cyffredin y mae'n ymddangos sy'n codi yn sgil llifogydd yw cyflymder Cyfoeth Naturiol Cymru yn cwblhau ei waith dilynol ac yna'n gweithredu unrhyw newid ar lawr gwlad o ran buddsoddiad cyfalaf. Bu problemau yn Llanfair TH dros y blynyddoedd, ym Mhensarn, o ran y gwaith dilynol ar ymchwiliadau, a nawr yn Rhuthun, lle mae gwaith ond ar fin cychwyn er gwaethaf y ffaith y bu llifogydd sylweddol yno yn gynharach yn y flwyddyn ym mis Ionawr.

Pa waith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fonitro pa mor gyflym y mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymateb i ddigwyddiadau o'r fath i sicrhau bod gwaith dilynol digonol, sy'n brydlon ac yn gallu rhoi'r lefel orau posibl o ddiogelwch i drigolion?

I thank Darren Millar for that important question, Llywydd, and I recognise the points that he makes. I was able to make a visit to Llanfair TH myself, and I was accompanied by Sam Rowlands on that visit as the then leader of Conwy County Borough Council. We had representatives of course from NRW there. We were able to see the plans as they had previously been laid out, and then the amendments to those plans, which will be considered as a result of the different course that the flooding had taken in that village during the last incident.

Llywydd, the Welsh Government provided £9 million in additional funding to NRW during this financial year, and that was on the basis that there will be the completion of a baseline review exercise of NRW's purposes on the one hand and its priorities on the other. And the review is designed to make sure that the money and the functions are closely aligned with us to deliver on the most important responsibilities that NRW has. I understand that a draft report of that review has been submitted to the Welsh Government, and that we're expecting the full report to arrive here in November. I'll ask my officials to look at that report in its current state, to make sure that it is addressing the points that the Member has made this afternoon.

Diolch i Darren Millar am y cwestiwn pwysig yna, Llywydd, ac rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae'n eu gwneud. Llwyddais i ymweld â Llanfair TH fy hun, ac roeddwn i yng nghwmni Sam Rowlands ar yr ymweliad hwnnw fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ar y pryd. Roedd gennym ni gynrychiolwyr, wrth gwrs, o Cyfoeth Naturiol Cymru yn bresennol. Roeddem ni'n gallu gweld y cynlluniau fel yr oedden nhw wedi eu gosod yn flaenorol, ac yna'r diwygiadau i'r cynlluniau hynny, a fydd yn cael eu hystyried o ganlyniad i'r gwahanol drywydd yr oedd y llifogydd wedi ei ddilyn yn y pentref hwnnw yn ystod y digwyddiad diwethaf.

Llywydd, rhoddodd Llywodraeth Cymru £9 miliwn o gyllid ychwanegol i Cyfoeth Naturiol Cymru yn ystod y flwyddyn ariannol hon, ac roedd hynny ar y sail y bydd ymarfer adolygu sylfaenol o ddibenion Cyfoeth Naturiol Cymru yn cael ei gwblhau ar y naill law a'i flaenoriaethau ar y llaw arall. A bwriedir i'r adolygiad wneud yn siŵr bod yr arian a'r swyddogaethau yn cyd-fynd yn agos â ni i gyflawni'r cyfrifoldebau pwysicaf sydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Rwyf i ar ddeall bod adroddiad drafft o'r adolygiad hwnnw wedi ei gyflwyno i Lywodraeth Cymru, a'n bod ni'n disgwyl i'r adroddiad llawn gyrraedd yma ym mis Tachwedd. Fe wnaf i ofyn i fy swyddogion edrych ar yr adroddiad hwnnw ar ei ffurf bresennol, i wneud yn siŵr ei fod yn rhoi sylw i'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi eu gwneud y prynhawn yma.

14:35
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Ac felly'r eitem nesaf y prynhawn yma yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw, Lesley Griffiths.

The next item therefore this afternoon is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make that statement, Lesley Griffiths.

Member
Lesley Griffiths MS 14:36:27
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's Plenary business. Draft business for the next three sitting weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers, available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod, sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Trefnydd, can I call for an urgent statement from the Minister for Health and Social Services in relation to the recent emergence of a story about Betsi Cadwaladr University Health Board? There were reports over the last couple of days that emerged, which suggested that a judge had found that the Besti Cadwaladr health board was trying to strike out its name in a report, which was referring to very poor care, neglectful care, of an individual in Glan Clwyd Hospital. The judge described the patient's needs as being substantially unaddressed, unacknowledged, unidentified, and neglected, and yet the Besti Cadwaladr health board was trying to hide itself from that description of events. Clearly, this is unacceptable. It suggests that the health board does not want to be transparent or accountable for its actions, and we really do now I think need to see a culture change in that organisation. I was very hopeful that there had indeed been something of a culture change in recent years, but this suggests that a lot of the same old problems at Besti Cadwaladr health board are still there. Can I ask for an urgent statement from the Minister for Health and Social Services on this specific issue, and, more widely, on the progress that the health board is making, following its withdrawal from special measures before the elections?

Trefnydd, a gaf i alw am ddatganiad brys gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o ran y stori a gafodd ei hadrodd yn ddiweddar ynghylch Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? Gwnaeth adroddiadau a ddaeth i'r amlwg yn ystod y dyddiau diwethaf awgrymu bod barnwr wedi darganfod bod bwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn ceisio dileu ei enw mewn adroddiad, a oedd yn cyfeirio at ofal gwael iawn, gofal esgeulus, am unigolyn yn Ysbyty Glan Clwyd. Dywedodd y barnwr fod diffyg sylweddol o ran diwallu anghenion y claf, eu cydnabod a'u nodi, ac eto roedd bwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn ceisio cuddio ei hun o'r disgrifiad hwnnw o ddigwyddiadau. Yn amlwg, mae hyn yn annerbyniol. Mae'n awgrymu nad yw'r bwrdd iechyd eisiau bod yn dryloyw nac yn atebol am ei weithredoedd, ac, yn fy marn i, mae gwir angen i ni weld nawr newid diwylliant yn y sefydliad hwnnw. Roeddwn i'n obeithiol iawn bod rhywfaint o newid diwylliant wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond mae hyn yn awgrymu bod llawer o'r un hen broblemau ym mwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn dal yno. A gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y mater penodol hwn, ac, yn ehangach, ar y cynnydd y mae'r bwrdd iechyd yn ei wneud, ar ôl iddo gael ei dynnu'n ôl o fesurau arbennig cyn yr etholiadau?

Thank you. I'm not familiar with the story that you refer to, but I certainly do think there has been a culture change—and it's a health board I know very well myself—since, as you say, the monitoring of special measures, et cetera. And the Minister for Health and Social Services regularly updates Members in relation to how that monitoring is now going ahead. If she has had any contact with the health board around the story you refer to, I'm sure she'd be very happy to update Members.

Diolch. Nid wyf i'n gyfarwydd â'r stori yr ydych chi'n cyfeirio ati, ond yr wyf i'n sicr yn credu bod newid diwylliant wedi bod—ac mae'n fwrdd iechyd yr wyf i'n ei adnabod yn dda iawn fy hun—oherwydd, fel yr ydych chi'n ei ddweud, monitro mesurau arbennig, ac ati. Ac mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau'n rheolaidd o ran sut y mae'r monitro hwnnw'n mynd rhagddo nawr. Os yw wedi cael unrhyw gysylltiad â'r bwrdd iechyd ynglŷn â'r stori yr ydych chi'n cyfeirio ati, rwy'n siŵr y byddai'n hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau.

I would like to ask for two statements. The first is on the use of medicinal cannabis. In the last Senedd, we debated the provision of medicinal cannabis, and it had a large amount of cross-party support. There is evidence that certain medicinal cannabis products may be useful in treating epilepsy, multiple sclerosis, symptoms associated with cancer and cancer treatments, as well as pain. I'm asking for a Welsh Government statement on the prescription and use of medicinal cannabis in Wales.

The second statement I'm requesting is an update on co-operative housing provision in Wales. While in much of the world, such as Canada, New York and Scandinavia, the co-operative housing model is one of the more popular methods of housing provision, it is not in Wales or the rest of the United Kingdom. Can we have a Welsh Government statement regarding plans to increase the number of co-operative housing units?

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r cyntaf ar ddefnyddio canabis meddyginiaethol. Yn y Senedd ddiwethaf, gwnaethom ni drafod darparu canabis meddyginiaethol, a chafodd lawer o gefnogaeth drawsbleidiol. Mae tystiolaeth y gallai rhai cynhyrchion canabis meddyginiaethol fod yn ddefnyddiol wrth drin epilepsi, sglerosis ymledol, symptomau sy'n gysylltiedig â chanser a thriniaethau canser, yn ogystal â phoen. Rwy'n gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ragnodi a defnyddio canabis meddyginiaethol yng Nghymru.

Yr ail ddatganiad yr wyf i'n gofyn amdano yw'r wybodaeth ddiweddaraf o ran y ddarpariaeth tai cydweithredol yng Nghymru. Er mai'r model tai cydweithredol yw un o'r dulliau mwy poblogaidd o ddarparu tai mewn llawer o leoedd yn y byd, fel Canada, Efrog Newydd a Sgandinafia, nid felly yng Nghymru na gweddill y Deyrnas Unedig. A gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynghylch cynlluniau i gynyddu nifer yr unedau tai cydweithredol?

Thank you. In relation to your second point, around co-operative housing, I'm very aware, as I'm sure the Member is, that the Minister for Climate Change, who has responsibility for housing, very much wants a co-operative housing focus. I know she absolutely thinks that co-operative principles should be a priority, and the focus has to be, in relation to the housing sector, on embedding those core principles. And I know she supports the further development of community-led housing, where there is a registered social landlord partner, through our social housing grant. We've also funded the Wales Co-operative Centre to design the delivery that support groups need in relation to our housing needs, and, I think, there are now around 50 community groups that are engaged with Communities Creating Homes, and that support will continue. I know she's put further financial resources into that, in conjunction with the Nationwide Foundation. 

In relation to your first question, around medicinal cannabis, as you will be aware, it's regulated under the Misuse of Drugs Act 1971, and, therefore, it's a reserved issue for the UK Government. But, of course, access and funding of medicines is a devolved issue, and, therefore, the devolved administrations are responsible for NHS funding of prescriptions. The National Institute for Health and Care Excellence has produced guidance in situations where the use of medicinal cannabis may be supported by evidence, but we know that further research is needed to confirm effectiveness, because studies to date have generally been very small or have deficits in their methodology. So, I think, until such a time as clinical trials have been completed, prescribing should be in line with evidence-based guidelines. 

Diolch. O ran eich ail bwynt, ynghylch tai cydweithredol, rwy'n ymwybodol iawn, fel yr wyf i'n siŵr y bod yr Aelod hefyd, fod y Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n gyfrifol am dai, yn awyddus iawn i ganolbwyntio ar dai cydweithredol. Rwy'n gwybod ei bod hi'n credu'n llwyr y dylai egwyddorion cydweithredol fod yn flaenoriaeth, ac mae'n rhaid canolbwyntio, o ran y sector tai, ar ymgorffori'r egwyddorion craidd hynny. Ac rwy'n gwybod ei bod hi'n cefnogi datblygu tai dan arweiniad y gymuned ymhellach, lle mae partner landlord cymdeithasol cofrestredig, drwy ein grant tai cymdeithasol. Rydym ni hefyd wedi ariannu Canolfan Cydweithredol Cymru i gynllunio'r ddarpariaeth y mae ei hangen ar grwpiau cymorth o ran ein hanghenion tai, ac, rwy'n credu, bod tua 50 o grwpiau cymunedol nawr sy'n ymwneud â Chymunedau'n Creu Cartrefi, a bydd y cymorth hwnnw'n parhau. Rwy'n gwybod ei bod hi wedi rhoi adnoddau ariannol eraill i mewn i hynny, ar y cyd â Sefydliad Nationwide.

O ran eich cwestiwn cyntaf, ynghylch canabis meddyginiaethol, fel y gwyddoch chi, mae'n cael ei reoleiddio o dan Ddeddf Camddefnyddio Cyffuriau 1971, ac, felly, mae'n fater a gedwir yn ôl i Lywodraeth y DU. Ond, wrth gwrs, mae cael mynediad at feddyginiaeth a'i ariannu yn fater sydd wedi'i ddatganoli, ac, felly, y gweinyddiaethau datganoledig sy'n gyfrifol am ariannu presgripsiynau'r GIG. Mae’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal wedi cynhyrchu canllawiau ar gyfer sefyllfaoedd pryd y gall tystiolaeth gefnogi'r defnydd o ganabis meddyginiaethol, ond rydym ni'n ymwybodol bod angen rhagor o ymchwil i gadarnhau effeithiolrwydd, oherwydd mae astudiaethau hyd yma wedi bod yn fach iawn ar y cyfan, neu fod ganddyn nhw ddiffygion yn eu methodoleg. Felly, rwy'n credu, hyd nes bydd treialon clinigol wedi'u cwblhau, y dylai rhagnodi fod yn unol â chanllawiau sy'n seiliedig ar dystiolaeth.

14:40

Trefnydd, can I ask for an urgent statement from the Minister for Climate Change on the NRW phosphate guidance, which has inadvertently sent the planning system, in my constituency and across parts of Wales, into gridlock? Water pollution is an issue that needs to be tackled, and no-one would deny that, however, what we have seen from NRW is that they have identified an issue, but failed to find a logical solution to address the problem. I know your response will be to say that the Minister has a policy board looking at that. But, with all due respect, I find the pace of delivery to find a solution is far too slow. In Powys, we have 3,700 households on the local authority housing waiting list alone, and we are seeing the development of social and affordable homes being stalled. So, will you ask the Minister to make a statement on this issue, and outline what progress has been made to date and what are the next steps for getting the planning process moving again to benefit our economy and our residents? Diolch, Llywydd.  

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ar ganllawiau ffosffad CNC, sydd, trwy amryfusedd, wedi creu tagfeydd yn y system gynllunio, yn fy etholaeth i a ledled rhannau o Gymru? Mae llygredd dŵr yn fater y mae angen ymdrin ag ef, ac ni fyddai neb yn gwadu hynny, fodd bynnag, yr hyn a welsom gan CNC yw eu bod nhw wedi nodi problem, ond wedi methu â dod o hyd i ateb rhesymegol i ymdrin â'r broblem. Rwy'n gwybod mai eich ymateb chi fydd dweud bod gan y Gweinidog fwrdd polisi yn ystyried hynny. Ond, gyda phob dyledus barch, mae'r ddarpariaeth i ddod o hyd i ateb yn rhy araf o lawer. Ym Mhowys, mae gennym ni 3,700 o aelwydydd ar restr aros tai'r awdurdod lleol yn unig, ac rydym ni'n gweld datblygu cartrefi cymdeithasol a fforddiadwy yn cael ei atal. Felly, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog wneud datganiad ar y mater hwn, ac amlinellu pa gynnydd sydd wedi'i wneud hyd yma a beth yw'r camau nesaf ar gyfer symud y broses gynllunio eto er budd ein heconomi a'n trigolion? Diolch, Llywydd.

Well, as you rightly point out, this is an ongoing piece of work at the current time. It would be wrong to pre-empt any recommendations that come to the Minister. But obviously, as that process goes through, she will update Members at the most appropriate time. 

Wel, fel y gwnaethoch chi ei ddweud yn ddigon cywir, mae hwn yn ddarn parhaus o waith ar hyn o bryd. Byddai'n anghywir achub y blaen ar unrhyw argymhellion sy'n dod i'r Gweinidog. Ond yn amlwg, wrth i'r broses honno fynd yn ei blaen, bydd hi'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ar yr adeg fwyaf priodol.

Trefnydd, can I call on the Minister for Climate Change to make a statement on the Welsh Government's flooding policy, please? In the winter of 2020-21, the quayside in Carmarthen flooded a total of three times in no less than nine weeks. Having met with the businesses and property owners on the quay, they remain worried regarding future flooding of the Towy and of the quayside. Natural Resources Wales have said their hands are tied in helping, as the Welsh Government policy favours residential over business in terms of flood protection. This has been described as a showstopper in terms of getting any flood protection to the quayside and protecting these businesses. Therefore, can the climate change Minister make a statement on the Welsh Government's flood policy, and whether the imbalance against business will continue? Diolch. 

Trefnydd, a gaf i alw ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i wneud datganiad ynghylch polisi llifogydd Llywodraeth Cymru, os gwelwch yn dda? Yn ystod gaeaf 2020-21, dioddefodd glannau'r cei yng Nghaerfyrddin lifogydd dair gwaith mewn llai na naw wythnos. Ar ôl i mi gwrdd â'r busnesau a pherchnogion eiddo ar y cei, mae'n glir eu bod yn parhau i boeni am lifogydd yn afon Tywi a glannau'r cei yn y dyfodol. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi dweud nad oes modd iddyn nhw helpu, gan fod polisi Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu adeiladau preswyl dros rhai busnes o ran amddiffyn rhag llifogydd. Mae hyn wedi cael ei ddisgrifio fel rhwystr llwyr o ran cael unrhyw amddiffyniad rhag llifogydd i ochr y cei a diogelu'r busnesau hyn. Felly, a wnaiff y Gweinidog Newid Hinsawdd wneud datganiad o ran polisi llifogydd Llywodraeth Cymru, ac a fydd yr anghydbwysedd yn erbyn busnes yn parhau? Diolch.

Welsh Government has always made it very clear that our priority, when it comes to flooding policy, flooding management, flooding funding, is to protect as many lives as possible and as many homes as possible, and then businesses come within that criteria. Having been responsible for flooding in the previous term of Government, I know our flooding policy is as up to date as it can be, but it is always being looked at. Clearly, we need to work very closely with NRW, and you'll be aware of the pipeline of flood management schemes that we have in Welsh Government. We've put significant funding—millions and millions of pounds—into our flood scheme to protect as many lives, homes and businesses as possible. 

Mae Llywodraeth Cymru wedi ei gwneud yn glir iawn bob amser mai ein blaenoriaeth, o ran polisi llifogydd, rheoli llifogydd, ariannu llifogydd, yw diogelu cymaint o fywydau â phosibl a chymaint o gartrefi â phosibl, ac yna mae busnesau'n dod o fewn y meini prawf hynny. Ar ôl bod yn gyfrifol am lifogydd yn ystod tymor blaenorol y Llywodraeth, gwn i fod ein polisi llifogydd mor gyfredol ag y gall fod, ond mae'n cael ei ystyried yn barhaus. Yn amlwg, mae angen i ni weithio'n agos iawn gyda CNC, a byddwch chi'n ymwybodol o'r cynlluniau rheoli llifogydd sydd gennym ni yn Llywodraeth Cymru. Rydym ni wedi rhoi cyllid sylweddol—miliynau a miliynau o bunnau—yn ein cynllun llifogydd i ddiogelu cynifer o fywydau, cartrefi a busnesau â phosibl.

Minister, the UK Government announcement on the future funding of social care means more money for Wales to ensure that we address the challenge of sustainable funding and staff pay and conditions. Could I ask for a statement from the Minister for Finance and Local Government to be issued after recess, for the Government to outline what it now proposes for Wales? Thank you.  

Gweinidog, mae cyhoeddiad Llywodraeth y DU ar ariannu gofal cymdeithasol yn y dyfodol yn golygu mwy o arian i Gymru er mwyn sicrhau ein bod ni'n ymdrin â her cyllid cynaliadwy a thâl ac amodau staff. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, i'w gyhoeddi ar ôl y toriad, er mwyn i'r Llywodraeth amlinellu'r hyn y mae'n ei gynnig nawr i Gymru? Diolch.

Thank you. Well, the funding of social care is something that's on the top of the majority of governments' agendas, and it's something that we are are certainly looking at, as a Government. I would not agree with you around the way that the UK Government have funded it. We don't think that is the right way of doing it, but it is something that we have to look at very carefully. As you will be aware, we're now coming into the comprehensive spending review, and draft budget and budget season, so I'm sure there'll be ample opportunity to question the Minister for finance. 

Diolch. Wel, mae ariannu gofal cymdeithasol yn rhywbeth sydd ar frig y rhan fwyaf o agendâu llywodraethau, ac mae'n rhywbeth yr ydym ni'n sicr yn ei ystyried, fel Llywodraeth. Ni fyddwn i'n cytuno â chi ynghylch y ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi ei ariannu. Nid ydym ni’n credu mai dyna'r ffordd gywir o'i wneud, ond mae'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei ystyried yn ofalus iawn. Fel y gwyddoch chi, rydym ni nawr yn dod i'r adolygiad cynhwysfawr o wariant, a thymor y gyllideb a'r gyllideb ddrafft, felly rwy'n siŵr y bydd digon o gyfle i holi'r Gweinidog cyllid.

14:45

Diolch, Llywydd. Business Minister, could I ask for an urgent statement from the Minister for Education and the Welsh Language, please? Llanwern High School in Newport has been forced to send home their entire year 9 year group due to a number of staff testing positive from COVID and having to self-isolate, and the lack of staff to substitute. Unfortunately, this is an issue that is now repeating itself at speed across Wales. The unions, the National Association of Head Teachers and I have raised concerns previously with the Minister, and I'd be grateful if you could approve a statement from the Minister to outline what steps he intends to take to support schools and pupils struggling with these staff absences. Thank you.

Diolch, Llywydd. Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg, os gwelwch chi'n dda? Mae Ysgol Uwchradd Llanwern yng Nghasnewydd wedi ei gorfodi i anfon eu grŵp blwyddyn 9 cyfan adref oherwydd cafodd nifer o staff brawf cadarnhaol o COVID a bu'n rhaid iddyn nhw hunanynysu, ac mae prinder staff i gyflenwi. Yn anffodus, mae hyn yn fater sy'n ailadrodd yn fynych ledled Cymru erbyn hyn. Mae'r undebau, Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon a minnau wedi codi pryderon gyda'r Gweinidog yn flaenorol, a byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi gymeradwyo datganiad gan y Gweinidog i amlinellu pa gamau y mae'n bwriadu eu cymryd i gefnogi ysgolion a disgyblion sy'n cael trafferth gydag absenoldebau staff fel hyn. Diolch i chi.

Thank you. The Minister for Education and the Welsh Language did issue a written statement just last week, on Thursday 14 October, outlining the latest safety measures in place across education settings in Wales.

Diolch. Cyhoeddodd Weinidog y Gymraeg ac Addysg ddatganiad ysgrifenedig yr wythnos diwethaf, ar ddydd Iau 14 Hydref, yn amlinellu'r mesurau diogelwch diweddaraf sydd ar waith ledled lleoliadau addysg yng Nghymru.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Symud Economi Cymru Ymlaen
3. Statement by the Minister for Economy: Moving the Welsh Economy Forward

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad gan Weinidog yr Economi ar symud economi Cymru ymlaen. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad—Vaughan Gething.

The next item, therefore, is the statement by the Minister for Economy on moving the Welsh economy forward. I call on the Minister to make his statement—Vaughan Gething.

Thank you, Llywydd. Yesterday I held an economic summit to outline my ambitions for moving our economy forward as we strive for a stronger, fairer and greener Wales. I was pleased to be joined by the Confederation of British Industry, the Wales Trades Union Congress, the Federation of Small Businesses and the Welsh Local Government Association to start a conversation about how we can work together for a team Wales recovery that is built by us all. A strong Welsh recovery that is fit for the long term must be based on the principles of fair work and sustainability, with investment in the industries and services of the future. Since my appointment in May this year, I've visited a range of businesses across Wales to get a sense of their hopes and concerns as we face what we hope will be the tail end of this pandemic.

From the everyday economy that got us through the crisis to the world-leading innovation that powers our advanced manufacturing, I've seen that there is much to be optimistic about. However, the headwinds of Brexit reality, a volatile recovery, and the absence of a UK plan for EU replacement funding present major challenges for businesses and workers across Wales. As we move forward with our programme for government, I'm determined that we will offer as much certainty as possible to help businesses plan ahead. Our social partnership approach has demanded difficult conversations and trade-offs, which have often been driven by a lack of resources and the need to move quickly with imperfect information through the pandemic itself. Nevertheless, this dialogue has improved decision making and no doubt helped to save lives and livelihoods.

As we move our economy forward, there will of course be more tough decisions that do not please all of our partners, but we must be clear that a return to austerity in all but name at the UK level would restrict our ability to act and cause real economic and social harm. Llywydd, these are challenges that make dialogue more necessary than ever. We will all benefit from working as trusted partners, sharing our thinking as we move forward in a spirit of partnership. I was delighted to hear social partners commit to this team Wales model as a major contribution to our recovery during yesterday's summit. Our plans will see the Welsh Government take forward the economic resilience and reconstruction mission published in February this year, with action focused on our communities in the new programme for government.

I recently updated Members about the Jobs Growth Wales+ programme, which will help to create life-changing opportunities for those who are not in education, employment or training, and this is a major feature of our young person's guarantee and builds on the strength of pre-existing schemes. We will offer workers on low pay quality, flexible courses with personal learning accounts designed to boost their earnings potential, and we will build on our proven record on apprenticeships, delivering a further 125,000 places within this Senedd term. Our upcoming employability and skills strategy will build on our record of narrowing the skills divide, with a focus on support for those furthest from the labour market. I will also support the growth of green union representatives to help ensure that our transition to net zero is fair to working people. And we will go on developing our something-for-something approach and strengthen the economic contact. If we are serious about building a stronger Welsh economy, Welsh public money has to support fair work, action on climate change and the skills that will unlock talent across Wales.

We will also launch the backing local firms fund to support more dynamic local economies. I will have more to say next month about how our foundational economy delivery plan will help to shorten supply chains, lower emissions and turn our plans across housing, health, transport and energy into better jobs, closer to home. I will also go further to support the co-operative economy, which has sustainability hard-wired into its DNA. That includes supporting more employee buy-outs to protect jobs and retain viable Welsh businesses.

Llywydd, Wales is proudly home to world-leading manufacturing sectors, such as automotive, steel and aerospace. We will partner with them to help them move to a low-carbon future that sustains jobs. That task is now urgent in our steel sector. We do not have all the levers within this Government, and the time for the UK Government to act is now. I am keen for a constructive plan where our support from the Welsh Government complements action from the UK Government, but that will only be possible when decisions are finally taken in Westminster. My message to the UK Government is clear: bring forward your deal and let’s get working on a joint plan for a thriving steel sector in a secure, low-carbon economy.

Our plans will also mean new ways of working across the Government. I am working closely with the Minister for Climate Change, Julie James, to explore how Wales can win the green jobs dividend that comes with futureproofing our economy. With new technologies making work locations less relevant and new investment in decarbonisation, Wales is perfectly positioned to develop innovations with global impact. In this context, the upcoming spending review is an important opportunity for the UK Government to demonstrate its commitment and ambition for Wales. Positive signs would include the full replacement of the EU funding that Wales has been repeatedly promised, support for major renewable energy and a plan for energy-intensive industries, funding to remediate our coal tips, allowing Wales to invest in the tech, jobs and skills that this would offer, and for Wales to gain a fair share of research and development investment across the UK. However, the signs are that the spending review could spell even tougher decisions for us when taking this work forward. That would mean a hard look at priorities if the UK Government goes on refusing to allow Wales to make decisions about how our EU replacement funds are spent.

It is my hope that, by taking bold action, we will create a future where more young people feel that they don’t need to get out to get on. Supporting stronger local economies will be essential to the job of tackling poverty as well as sustaining the Welsh language among young people in rural Wales in particular. At the same time, if more people positively choose to come to work and live in Wales, we can address the risks that come with the decline in our working-age population. We will develop a coherent and compelling offer and explore further graduate retention opportunities and support for start-ups to encourage the growth of more firms that are grounded in Wales.

I am excited about the opportunity that we have to create that stronger, fairer and greener Welsh economy. I look forward to hearing ideas from Members and insights on how we can make this a reality. Thank you, Llywydd.

Diolch, Llywydd. Ddoe, cynhaliais uwchgynhadledd economaidd i amlinellu fy uchelgeisiau o ran symud ein heconomi ymlaen wrth i ni ymdrechu i weld Cymru sy'n fwy cadarn, teg, a gwyrdd. Roeddwn i'n falch o gael ymuno â Chydffederasiwn Diwydiant Prydain, Cyngres Undebau Llafur Cymru, Ffederasiwn y Busnesau Bach, a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ddechrau sgwrs ynglŷn â sut y gallwn ni gydweithio i gael adferiad tîm Cymru y mae pob un ohonom ni'n helpu i'w ddatblygu. Mae'n rhaid i adferiad cadarn i Gymru sy'n addas ar gyfer y tymor hir fod wedi ei seilio ar egwyddorion gwaith teg a chynaliadwyedd, gyda buddsoddiad yn niwydiannau a gwasanaethau'r dyfodol. Ers fy mhenodiad ym mis Mai eleni, rwyf i wedi ymweld ag amrywiaeth o fusnesau ledled Cymru i gael ymdeimlad o'u gobeithion a'u pryderon wrth i ni wynebu'r hyn a fydd yn ddyddiau olaf y pandemig hwn, gobeithio.

O'r economi bob dydd a wnaeth ein cynnal drwy'r argyfwng i'r arloesi sy'n arwain y byd sy'n sbarduno ein gweithgynhyrchu uwch, rwyf i wedi gweld bod llawer i fod yn optimistaidd yn ei gylch. Serch hynny, mae heriau realiti Brexit, adferiad cyfnewidiol, ac absenoldeb cynllun yn y DU i ddisodli cyllid yr UE yn cyflwyno heriau mawr i fusnesau a gweithwyr ledled Cymru. Wrth i ni symud ymlaen gyda'n rhaglen lywodraethu, rwy'n benderfynol y byddwn ni'n cynnig cymaint o sicrwydd â phosibl i helpu busnesau i gynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae ein dull partneriaeth gymdeithasol ni wedi gofyn am sgyrsiau a chyfaddawdau anodd, sydd wedi eu hysgogi yn aml gan ddiffyg adnoddau a'r angen i symud yn gyflym gyda gwybodaeth rannol drwy'r pandemig ei hun. Eto i gyd, mae'r ddeialog hon wedi gwella'r broses o wneud penderfyniadau ac mae'n siŵr ei bod hi wedi helpu i achub bywydau a bywoliaethau.

Wrth i ni symud ein heconomi ymlaen, fe fydd, wrth gwrs, ragor o benderfyniadau anodd na fyddan nhw'n plesio ein partneriaid i gyd, ond mae'n rhaid i ni fod yn eglur y byddai dychwelyd at gyni ym mhopeth ond yr enw ar lefel y DU yn cyfyngu ar ein gallu i weithredu ac yn peri niwed economaidd a chymdeithasol gwirioneddol. Llywydd, mae'r rhain yn heriau sy'n gwneud deialog yn fwy angenrheidiol nag erioed. Byddwn ni i gyd yn elwa ar weithio fel partneriaid dibynadwy, gan rannu ein syniadau wrth i ni symud ymlaen ag ymdeimlad o bartneriaeth. Roeddwn i'n falch iawn o glywed yn ystod yr uwchgynhadledd ddoe, bartneriaid cymdeithasol yn ymrwymo i'r model tîm Cymru hwn i fod yn gyfraniad pwysig at ein hadferiad. Bydd ein cynlluniau yn golygu y bydd Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â'r genhadaeth o gydnerthedd economaidd ac ailgodi a gyhoeddwyd ym mis Chwefror eleni, gyda chamau gweithredu yn canolbwyntio ar ein cymunedau yn y rhaglen lywodraethu newydd.

Yn ddiweddar, fe wnes i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am raglen Twf Swyddi Cymru+, a fydd yn helpu i greu cyfleoedd sy'n newid bywydau i'r rhai nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, ac mae hon yn nodwedd bwysig o'n gwarant ni i bobl ifanc ac yn ychwanegu at gryfder y cynlluniau sy'n bodoli eisoes. Byddwn yn cynnig cyrsiau hyblyg o safon i weithwyr ar gyflog isel gyda chyfrifon dysgu personol sydd â'r bwriad o roi hwb i'w henillion posibl, a byddwn yn ychwanegu at ein henw da o ran prentisiaethau, drwy ddarparu 125,000 o leoedd ychwanegol yn y tymor Senedd hwn. Bydd ein strategaeth cyflogadwyedd a sgiliau sydd i ddod yn cryfhau ein henw da o ran lleihau'r rhaniad sgiliau, gan ganolbwyntio ar gymorth i'r rhai sydd wedi ymbellhau fwyaf o'r farchnad lafur. Byddaf i'n cefnogi twf cynrychiolwyr materion gwyrdd undebau hefyd i helpu i sicrhau bod ein trawsnewidiad i sero net yn deg i bobl sy'n gweithio. A byddwn yn parhau i ddatblygu ein dull rhywbeth-am-rywbeth ac yn cryfhau'r cyswllt economaidd. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â datblygu economi gryfach yng Nghymru, bydd yn rhaid i arian cyhoeddus Cymru gefnogi gwaith teg, gweithredu o ran newid hinsawdd a'r sgiliau a fydd yn datgloi dawn ledled Cymru.

Byddwn yn lansio'r gronfa i gefnogi cwmnïau lleol hefyd er mwyn cefnogi economïau lleol sy'n fwy deinamig. Bydd gen i fwy i'w ddweud eto fis nesaf ynghylch sut y bydd ein cynllun cyflawni ar gyfer yr economi sylfaenol yn helpu i greu cadwyni cyflenwi byrrach, lleihau allyriadau, a throi ein cynlluniau o ran tai, iechyd, trafnidiaeth ac ynni yn swyddi gwell yn nes at adref. Byddaf i'n gwneud mwy hefyd i gefnogi'r economi gydweithredol, sydd â chynaliadwyedd wrth ei hanfod yn ôl ei thraddodiad. Mae hynny'n cynnwys cefnogi rhagor o gynlluniau lle mae gweithwyr yn prynu cwmnïau er mwyn diogelu swyddi a chadw busnesau hyfyw yng Nghymru.

Llywydd, mae Cymru yn gartref balch i sectorau gweithgynhyrchu o'r radd flaenaf yn y byd, megis modurol, dur, ac awyrofod. Byddwn yn llunio partneriaeth â nhw i'w helpu i symud tuag at ddyfodol carbon isel sy'n cynnal swyddi. Mae'r dasg honno bellach yn fater o frys yn ein sector dur. Nid yw'r gallu i gyd gennym ni o fewn gafael y Llywodraeth hon, a dyma'r amser nawr i Lywodraeth y DU weithredu. Rwy'n awyddus i weld cynllun sy'n adeiladol lle bydd ein cefnogaeth oddi wrth Lywodraeth Cymru yn ategu'r camau gweithredu gan Lywodraeth y DU, ond dim ond pan fydd penderfyniadau yn cael eu gwneud yn San Steffan y bydd hynny'n bosibl. Mae fy neges i Lywodraeth y DU yn eglur: cyflwynwch eich bargen a gadewch i ni weithio ar gynllun ar y cyd i weld sector dur ffyniannus mewn economi ddiogel, carbon isel.

Bydd ein cynlluniau yn golygu ffyrdd newydd o weithio ar draws y Llywodraeth hefyd. Rwyf i'n gweithio yn agos gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James, i ystyried sut y gall Cymru ennill y swyddi gwyrdd ychwanegol a ddaw yn sgil diogelu ein heconomi ar gyfer y dyfodol. Wrth i dechnolegau newydd wneud lleoliadau gwaith yn llai perthnasol a gyda buddsoddiad newydd mewn datgarboneiddio, mae Cymru mewn sefyllfa ragorol i ddatblygu arloesedd ag effaith fyd-eang. Yn y cyd-destun hwn, mae'r adolygiad o wariant sydd ar ddod yn gyfle pwysig i Lywodraeth y DU ddangos ei hymrwymiad a'i huchelgais i Gymru. Byddai'n argoeli yn dda pe gellid cael y cyllid llawn a addawyd i Gymru dro ar ôl tro yn lle'r cyllid oddi wrth yr UE, cefnogaeth i brosiectau ynni adnewyddadwy mawr a chynllun ar gyfer diwydiannau ynni dwys, cyllid i ymdrin â'n tomenni glo, caniatáu i Gymru fuddsoddi yn y dechnoleg, y swyddi a'r sgiliau y byddai hyn yn eu cynnig, a chyfran deg i Gymru o'r buddsoddiad ymchwil a datblygu a wneir ledled y DU. Fodd bynnag, yr argoel yw gallai'r adolygiad o wariant olygu penderfyniadau anoddach byth i ni wrth fwrw ymlaen â'r gwaith hwn. Byddai hynny'n golygu ystyried y blaenoriaethau yn fanwl os bydd Llywodraeth y DU yn parhau i wrthod rhoi caniatâd i Gymru wneud penderfyniadau ynghylch gwario'r arian o'n cronfeydd newydd yn lle rhai'r UE.

Fy ngobaith i yw, drwy gymryd camau beiddgar, y byddwn yn creu dyfodol lle bydd mwy o bobl ifanc yn teimlo nad oes angen iddyn nhw adael eu bro i lwyddo. Bydd cefnogi economïau lleol cryfach yn hanfodol i'r gwaith o fynd i'r afael â thlodi yn ogystal â chynnal y Gymraeg ymhlith pobl ifanc yng nghefn gwlad Cymru yn benodol. Ar yr un pryd, os bydd mwy o bobl yn gwneud y dewis cadarnhaol i ddod i weithio a byw yng Nghymru, gallwn ni fynd i'r afael â'r risgiau sy'n deillio o'r dirywiad yn ein poblogaeth sydd o oedran gwaith. Byddwn yn datblygu cynnig cydlynol a chymhellol ac yn archwilio cyfleoedd pellach i gadw graddedigion a chymorth i fusnesau newydd i annog twf mwy o gwmnïau sydd wedi eu gwreiddio yng Nghymru.

Rwyf wedi cyffroi ynglŷn â'r cyfle sydd gennym i saernïo'r economi Gymreig hon sy'n gryfach, tecach, a gwyrddach. Rwy'n edrych ymlaen at glywed syniadau a dealltwriaeth yr Aelodau o'r ffordd y gallwn ni wireddu hyn. Diolch, Llywydd.

14:50

Can I thank the Minister for his statement today? I'm pleased the Minister has confirmed that he's starting a conversation about how the Welsh Government can work together for a team Wales recovery. However, this should have been the Minister's primary objective since he was appointed economy Minister almost six months ago. 

Now, as we move forward, the Welsh Government has an opportunity to inject some real impetus by bringing forward much-needed change to support businesses and create conditions for growth post pandemic. It's absolutely crucial that the Welsh Government uses its levers to make Wales a more attractive place to do business, and, to do this, it must actively help develop sustainable supply chains, create more accessible public procurement, and review the planning system to make it more responsive to meeting the challenges of the future. So, I hope the Minister will confirm today that discussions are taking place with colleagues to reform procurement practices and the planning system, and perhaps he can update us on the specific action that will now be taken.

Now, I've previously pressed the Minister on the need to create a stronger investment environment in Wales, highlighting the 2021 UK prosperity index report, which says that the Welsh economy is weak and is undermined by insufficient infrastructure and poor conditions for enterprise. Today's statement refers to supporting start-ups and supporting new businesses, and I, of course, welcome that. However, more needs to be done to genuinely improve Wales's investment environment, and so I'll ask the Minister again today how the Welsh Government is increasing capital supply, and how it will specifically improve access to finance and deliver enterprise support to help new businesses.

Now, in the conversations that I've had with businesses across Wales and business organisations, infrastructure improvement and investment still remains a priority. A report by the FSB pre pandemic showed that 63 per cent of small businesses in Wales have been affected by infrastructure issues. Therefore, it's disappointing that there's no reference or commitment to infrastructure improvement or any detail relating to infrastructure investment in Wales in today's statement. The National Infrastructure Commission for Wales has failed so far to provide a long-term plan of pipeline infrastructure work, and so perhaps the Minister can tell us exactly what the commission is doing and when we'll see some plans from them in relation to infrastructure work over the next few years, which will, undoubtedly, have an enormous impact on our economy going forward.

Now, another key aspect of moving the Welsh economy forward is ensuring that Wales's skill shortage is properly addressed. We need to see more clarity on how the Welsh Government intends to address skill gaps in Wales, and we need to know what discussions are taking place with businesses and education providers. Indeed, as today's statement recognises, Wales continues to advocate a greener economy and ensures that the transition to net zero is fair to working people. Therefore, I hope the Minister will be able to confirm if a net-zero skills audit and plan is in the pipeline, and when it will be published. Indeed, perhaps he can also tell us more about some of the short-term actions that the Welsh Government will be taking in the coming months to address skills shortages here in Wales.

Now, along with addressing skills shortages, there's a clear need to better connect businesses and industries with education and training providers, and I hope the Minister is working to bring stakeholders together. I'm pleased that today's statement recognises the need to encourage innovation and invest in Welsh research and development. The Reid review helpfully provided spending commitments if Welsh Government had direct control over replacement EU funds, and if it did not, and so there's no excuse for a lack of communication from the Welsh Government on its research and innovation priorities. Indeed, given that the Welsh Government has already accepted the calls of both the Diamond and Reid reviews, I hope the Minister will provide an update on the implementation of all the outstanding recommendations of those specific reviews.

Llywydd, the Minister has previously confirmed a young person's guarantee, and today's statement also confirms that the Welsh Government will be offering more workers on low pay quality, flexible courses, with personal learning accounts designed to boost their earnings potential. However, I've spoken to countless business organisations, further education providers and, indeed, third sector organisations who have all confirmed that they know very little about the scheme, have had no input into it and have no idea how the guarantee is being progressed and measured. Therefore, perhaps the Minister can confirm today exactly how the Welsh Government is engaging with businesses on this agenda, and how it will ensure that the scheme reaches out to as many people as possible.

Moving the Welsh economy forward requires leadership and a serious commitment to creating conditions for businesses to grow and develop by making Wales an attractive place to do business. I agree with the Minister that supporting stronger local economies will be essential to the job of tackling poverty, as well as sustaining the Welsh language among young people in rural Wales. And perhaps he can tell us a bit more about the specific work being done to give young people opportunities in rural communities and through the medium of Welsh.

Therefore, Llywydd, can I thank the Minister for his statement and say that we on this side of the Chamber will do what we can to constructively engage on this agenda to best support and develop our economy for the future? Thank you.  

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw? Rwy'n falch bod y Gweinidog wedi cadarnhau ei fod yn dechrau trafodaeth ynglŷn â sut y gall Llywodraeth Cymru gydweithio i gael adferiad tîm Cymru. Er hynny, dylai hyn fod wedi bod yn brif amcan i'r Gweinidog ers ei benodi yn Weinidog yr Economi bron i chwe mis yn ôl erbyn hyn.

Nawr, wrth i ni symud i'r dyfodol, mae gan Lywodraeth Cymru gyfle i roi hwb gwirioneddol i hyn drwy gyflwyno'r newid y mae angen mawr amdano i gefnogi busnesau a chreu'r amodau ar gyfer twf ar ôl y pandemig. Mae hi'n gwbl hanfodol i Lywodraeth Cymru ddefnyddio ei gallu i wneud Cymru yn gyrchfan fwy deniadol i fusnesau, ac er mwyn gwneud hyn mae'n rhaid iddi fynd ati i helpu i ddatblygu cadwyni cyflenwi cynaliadwy, creu arferion caffael cyhoeddus rhwyddach, ac adolygu'r system gynllunio i'w gwneud yn fwy parod i ymateb i heriau'r dyfodol. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn cadarnhau heddiw fod trafodaethau yn cael eu cynnal gyda chydweithwyr i ddiwygio arferion caffael a'r system gynllunio, ac efallai y gwnaiff roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y camau penodol a fydd yn cael eu cymryd bellach.

Nawr, rwyf i wedi pwyso ar y Gweinidog eisoes am yr angen i greu amgylchedd buddsoddi cryfach yng Nghymru, gan dynnu sylw at adroddiad mynegai ffyniant y DU yn 2021, sy'n dweud bod economi Cymru yn wan ac wedi ei thanseilio gan seilwaith annigonol ac amodau gwael ar gyfer menter. Mae datganiad heddiw yn cyfeirio at gefnogi busnesau sydd ar gychwyn a newydd o bob math, ac rwyf i, wrth gwrs, yn croesawu hynny. Er hynny, mae angen gwneud mwy i wella'r amgylchedd buddsoddi yng Nghymru yn wirioneddol, ac felly rwy'n gofyn i'r Gweinidog eto heddiw sut y mae Llywodraeth Cymru yn cynyddu'r cyflenwad cyfalaf, a sut yn benodol y bydd yn gwella'r cyllid sydd ar gael ac yn darparu cymorth menter i helpu busnesau newydd.

Nawr, yn y trafodaethau yr wyf i wedi eu cael gyda busnesau ledled Cymru a sefydliadau busnes, mae'r angen i wella seilwaith a buddsoddiad yn parhau i fod yn flaenoriaeth. Dangosodd adroddiad cyn y pandemig gan y Ffederasiwn Busnesau Bach fod materion seilwaith wedi effeithio ar 63 y cant o fusnesau bach yng Nghymru. Felly, mae hi'n destun siom nad oes unrhyw gyfeiriad nac ymrwymiad i wella seilwaith nac unrhyw fanylion yn ymwneud â buddsoddi mewn seilwaith yng Nghymru yn y datganiad heddiw. Mae Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru wedi methu â darparu cynllun hirdymor hyd yn hyn o ran gwaith seilwaith arfaethedig, felly efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni beth yn union y mae'r comisiwn yn ei wneud a phryd y byddwn yn gweld cynlluniau ganddyn nhw o ran gwaith seilwaith dros y blynyddoedd nesaf, a fydd, yn ddiamau, yn cael effaith enfawr ar ein heconomi wrth symud ymlaen.

Nawr, agwedd allweddol arall ar symud economi Cymru ymlaen yw sicrhau y bydd mynd i'r afael â'r prinder sgiliau yng Nghymru yn digwydd mewn modd priodol. Mae angen i ni weld mwy o eglurder ynghylch sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael â bylchau sgiliau yng Nghymru, ac mae angen i ni wybod pa drafodaethau sy'n digwydd gyda busnesau a darparwyr addysg. Yn wir, fel mae datganiad heddiw yn ei gydnabod, mae Cymru yn parhau i hyrwyddo economi fwy gwyrdd ac yn sicrhau bod y trawsnewid i sero net yn deg i bobl sy'n gweithio. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gallu cadarnhau a yw archwiliad a chynllun sgiliau sero net yn yr arfaeth, a phryd y caiff hwnnw ei gyhoeddi. Yn wir, efallai y gall ddweud mwy wrthym ni hefyd am rai o'r camau tymor byr y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd yn ystod y misoedd nesaf i fynd i'r afael â phrinder sgiliau yma yng Nghymru.

Nawr, ynghyd â mynd i'r afael â phrinder sgiliau, mae angen amlwg i greu gwell cysylltiadau rhwng busnesau a diwydiannau a darparwyr addysg a hyfforddiant, ac rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gweithio i ddod â'r rhanddeiliaid at ei gilydd. Rwy'n falch bod y datganiad heddiw yn cydnabod yr angen i annog arloesedd a buddsoddi mewn ymchwil a datblygu yng Nghymru. Fe wnaeth adolygiad Reid, yn ddefnyddiol iawn, ddarparu'r ymrwymiadau gwariant pe byddai gan Lywodraeth Cymru reolaeth uniongyrchol ar arian newydd oddi wrth yr UE, neu beidio, ac felly nid oes unrhyw esgus dros ddiffyg cyfathrebu gan Lywodraeth Cymru o ran ei blaenoriaethau ymchwil ac arloesi. Yn wir, o ystyried bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi derbyn y galwadau yn adolygiadau Diamond a Reid, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu pob un o'r argymhellion yn yr adolygiadau penodol hynny sy'n weddill.

Llywydd, mae'r Gweinidog eisoes wedi cadarnhau gwarant i bobl ifanc, ac mae datganiad heddiw yn cadarnhau hefyd y bydd Llywodraeth Cymru yn cynnig mwy o gyrsiau hyblyg o safon i weithwyr ar gyflog isel, gyda chyfrifon addysg bersonol wedi eu cynllunio i roi hwb i'w potensial i ennill cyflog. Er hynny, rwyf i wedi siarad â nifer di-rif o sefydliadau busnes, darparwyr addysg bellach ac, yn wir, sefydliadau'r trydydd sector ac mae pob un wedi cadarnhau nad ydyn nhw'n gwybod fawr ddim am y cynllun, nad ydyn nhw wedi cyfrannu ato o gwbl ac nad oes ganddyn nhw syniad sut mae'r warant yn cael ei datblygu na'i mesur. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog gadarnhau heddiw sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â busnesau ynglŷn â'r agenda hon, a sut y bydd yn sicrhau bod y cynllun yn cyrraedd cynifer o bobl â phosibl.

Mae symud economi Cymru ymlaen yn gofyn arweiniad ac ymrwymiad difrifol i greu'r amodau i fusnesau dyfu a datblygu drwy wneud Cymru yn gyrchfan ddeniadol i gynnal busnes. Rwy'n cytuno â'r Gweinidog y bydd cefnogi economïau lleol cryfach yn hanfodol i'r gwaith o fynd i'r afael â thlodi, yn ogystal â chynnal y Gymraeg ymhlith pobl ifanc yng nghefn gwlad Cymru. Ac efallai y cawn ni glywed ychydig mwy ganddo am y gwaith sy'n cael ei wneud yn benodol i gynnig cyfleoedd i bobl ifanc mewn cymunedau gwledig a thrwy gyfrwng y Gymraeg.

Felly, Llywydd, a gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad a dweud y byddwn ni ar yr ochr hon i'r Siambr yn gwneud yr hyn a allwn i ymgysylltu'n adeiladol ar yr agenda hon i gefnogi a datblygu ein heconomi gorau y gallwn ni i'r dyfodol? Diolch i chi.  

14:55

I thank the Member for his series of questions, and I'll try to run through as many of them as I can in the time available. I can say that I've had regular contact with business groups, businesses, local government and trade unions since my appointment. So, this is the next stage in the conversation that is happening with them. I think it's knowingly inaccurate to suggest that I haven't had a conversation with them up to this point in time. It's hardly been a secret that I've been having that regular contact.

On your point about the review of procurement, we have actually made progress in terms of procurement spend over the course of devolution, including within the last term, and the challenge now is to look at how far we've got and to see what more we can do, because the Government isn't levelling off our ambition to see even greater benefit for local firms from the way in which we procure goods and services here in Wales.

Rwy'n diolch i'r Aelod am ei gyfres o gwestiynau, ac rwyf i am geisio trafod cynifer ohonyn nhw ag y gallaf yn yr amser sydd ar gael. Gallaf i ddweud fy mod i wedi bod â chyswllt rheolaidd â grwpiau busnes, busnesau, llywodraeth leol, ac undebau llafur ers i mi gael fy mhenodi. Felly, dyma'r cam nesaf yn y drafodaeth sy'n cael ei chynnal gyda nhw. Rwy'n credu ei bod hi'n fwriadol anghywir i awgrymu nad wyf i wedi bod yn trafod gyda nhw hyd yn hyn. Braidd y bu'n gyfrinach o gwbl fy mod i wedi bod â'r cyswllt rheolaidd hwnnw â nhw.

O ran eich pwynt ynglŷn â'r adolygiad caffael, rydym ni wedi gwneud cynnydd mewn gwirionedd o ran gwariant caffael yn ystod datganoli, gan gynnwys yn ystod y tymor diwethaf, a'r her bellach yw ystyried pa mor bell yr ydym ni wedi mynd ac ystyried beth arall y gallwn ni ei wneud, oherwydd nid yw'r Llywodraeth yn llaesu dwylo o ran ein huchelgais i weld hyd yn oed mwy o fudd i gwmnïau lleol yn sgil y ffordd yr ydym ni'n caffael nwyddau a gwasanaethau yma yng Nghymru.

It's one of the levers that we do have within our control, and, as you'll know, the lead Minister on procurement is the finance Minister, Rebecca Evans, but it's an area where lots of us have a direct interest from our different portfolio perspectives. So, you can expect to hear more about what we're looking to do in terms of valuing Welsh procurement—not just about the spend and the amount of money when it comes to procurement contracts, but the wider value that that procurement delivers. And actually, on that, we're not just finding that there's agreement across the Government on taking that approach, but actually within business groups as well.

And when you talked about infrastructure and access to finance, of course in First Minister's questions we highlighted again some of the challenges on what we consider to be modern infrastructure in a range of settings, including those areas that are not devolved; so, on rail infrastructure, where this Government has invested because the UK Government has not, and on broadband, which is not a devolved responsibility, that infrastructure, but this Government has invested because of the lack of pace and willingness from the UK Government to do so. So, there are areas already where we invest in areas we're not directly responsible for but we recognise there's a need to, to improve people's ability to work and to move around. And actually, that's accelerating, because, when we talk about the ability to work in a different way—in particular, remote working—actually our broadband infrastructure is absolutely essential to do that, and that would be an area where, again, there could be a fruitful conversation between this Government and the UK Government if there was a real willingness to commit to a plan to increase investment. 

I was interested in your point on access to finance, because, actually, we already have some finance we provide and make available. There are traditional sources, but of course the development bank has been a significant asset during the course of the pandemic and beyond, in investing in Welsh businesses to give them the opportunity to grow and grow further. But, more than that, in the British Business Bank, which has a whole remit across Britain, actually when you look at its investment choices thus far, they are skewed to certain parts of the UK, and it's an issue of regional disparity within England itself, let alone the rest of the UK. They've recently announced they're going to have equity investment funds to look at vehicles in some parts of the UK, including the south-west of England. They have not to date looked at a specific investment fund to prioritise and increase the equity investments they are prepared to make in Welsh businesses. That is something that I want to have a conversation with them about, because I do think that if you're not prepared to say you will invest in different parts of the UK, including in Wales, you shouldn't be surprised if businesses here don't access the capital that is available where there are more usual and regular relationships in different parts of business in the UK.

And on the skills shortage, again this is a point that follows on from the DBW. It's a point I've made many times, and I'll keep on making it until we get some recognition of the reality of it. Skills are essential to the future of the Welsh economy. We need to invest in people, as well as places, to make use of the talent we have and to attract and keep talent here in Wales. But, actually, when you look at apprenticeships, which every party in this place supports and wants to see more of, a third of the apprenticeships that we provide are funded by former European structural funds. And without a plan—and there is no plan at present—for what would happen to those former funds, we face not just a point of uncertainty, but the pilot years, with the £10 million that hasn't been funded yet and hasn't gone to any single pilot project, not just in Wales but across the UK, they exclude projects that are of regional or national significance.

So, actually, it's a way to atomise the lessons we have learned and will take money away from investing in skills. It would be a disaster, not just here in Wales, but right across the UK. If you think about the level of expenditure we're talking about, if the pilot money is finally provided and if, amazingly, we're able to spend it all within this year, the deficit will still be extraordinary. To give you an example of just how big it is, the money we won't have within this one year is equivalent to more than double the size of Monmouthshire County Council's annual budget. That's the money that Wales is not going to get this year, and, if there isn't a plan for the future, that will be the deficit next year, for money that should be coming to Wales. And it really is extraordinary to have Conservative politicians talking here and saying, 'Thank God for the UK Government', which isn't providing this funding to Wales. You need to decide whether you're in favour of your constituents, their jobs and the businesses that rely on that money, or whether you're here to be cheerleaders for a UK Government that is taking hundreds of millions of pounds out of Wales as we speak. 

And when it comes to our employability and skills plan, of course this, again, is part of our challenge. So, this is going to be a way in which we are going to be able to look at how we get people closer to the labour market and into work again. The Department for Work and Pensions vacated some of this space in the past and have now come back into more of the employability space with programmes that they run. But most of those programmes are for people who are already near the labour market itself—so people already, essentially, work-ready. What we have to do is both get those people into work, but also people who aren't active, aren't in work and aren't close to being in work. And that's the work that we're looking to do and to prioritise, as I set out in my statement. Because, if we can't get more of those people back into work, then, actually, in the future of the Welsh economy, we'll have a significant drag upon our ability to genuinely raise the income of the whole country. So, that's a really big challenge. You won't see the same return per person as you would with those programmes that are about job-ready people, but you will see a real impact on the future of the economy. You can expect to hear more about that when it comes to the future on renewables, and more about what we do to take advantage of the green potential in Wales, when Julie James sets out the second low-carbon delivery plan before the end of this month.

And, on the Reid review, again, I won't repeat all of the points I've made before about funding, but, of course, higher education is excluded from the current pilots for replacement European funds. And I spoke to the Wales innovation network of Welsh universities, looking at innovation, together with the Learned Society of Wales, and they're genuinely anxious about there not being a plan about how they can continue to be funded for the work they do—not just the academic value of acquiring knowledge, but its ability to be applied and to generate further economic growth. And they recognise that the headline from the Reid review is going to need to be pared back if we don't get that certainty on funding. But we certainly want to be able to take that forward and to meet the commitments we've given if the funding certainty is provided for us.

And on the young person's guarantee, I will have a further statement to make before we get to the end of this calendar year, but we've already taken forward, as I said in my statement, the Jobs Growth Wales+—that's a key part of helping people who are not in education, employment or training back into work, building on successful schemes. And the work we've already done with young people shows that most people who aren't in employment, education or training want to find work. So, more of our support is being shifted to see what we can do to help those people re-enter the labour market, or enter the labour market for the first time, and to find meaningful, decent-paid work. After all, that should be what all of us in the Chamber want to see for our young people and beyond.

Mae'n un o'r ysgogiadau y mae gennym ni reolaeth arno, ac, fel y gwyddoch chi, y Gweinidog arweiniol o ran caffael yw'r Gweinidog cyllid, Rebecca Evans, ond mae'n faes y mae gan lawer ohonom ni fuddiant uniongyrchol ynddo o'n gwahanol safbwyntiau portffolio. Felly, gallwch chi ddisgwyl clywed mwy am yr hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud o ran rhoi gwerth ar gaffael yng Nghymru—nid yn unig o ran y gwariant a'r swm o arian o ran contractau caffael, ond y gwerth ehangach y mae'r broses gaffael honno yn ei gyflawni. Ac mewn gwirionedd, yn hyn o beth, yn ogystal â chanfod bod cytundeb ar draws y Llywodraeth o ran mabwysiadu'r dull hwnnw, rydym yn gweld bod cytundeb mewn gwirionedd o fewn grwpiau busnes hefyd.

A phan oeddech chi'n siarad am seilwaith a chael gafael ar gyllid, wrth gwrs yng nghwestiynau'r Prif Weinidog fe wnaethom ni dynnu sylw eto at rai o'r heriau o ran yr hyn yr ydym ni'n ei ystyried yn seilwaith modern mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd, gan gynnwys y meysydd hynny nad ydyn nhw wedi eu datganoli; felly, o ran seilwaith y rheilffyrdd, lle mae'r Llywodraeth hon wedi buddsoddi oherwydd nad yw Llywodraeth y DU wedi gwneud, ac o ran band eang, nad yw'n gyfrifoldeb datganoledig, y seilwaith hwnnw, ond mae'r Llywodraeth hon wedi buddsoddi oherwydd diffyg cyflymder a pharodrwydd gan Lywodraeth y DU i wneud hynny. Felly, mae yna feysydd eisoes lle rydym ni'n buddsoddi mewn meysydd nad ydym ni'n gyfrifol amdanyn nhw'n uniongyrchol ond rydym ni'n cydnabod yr angen i wneud hynny er mwyn cynyddu gallu pobl i weithio a symud o gwmpas. Ac mewn gwirionedd, mae hynny'n cyflymu, oherwydd, pan ydym ni'n sôn am y gallu i weithio mewn ffordd wahanol—yn arbennig felly, gweithio o bell—mewn gwirionedd mae ein seilwaith band eang yn gwbl hanfodol i wneud hynny, a byddai hwnnw'n faes lle gellid cael sgwrs gynhyrchiol, unwaith eto, rhwng y Llywodraeth hon a Llywodraeth y DU pe byddai parodrwydd gwirioneddol i ymrwymo i gynllun sy'n cynyddu buddsoddiad.

Roedd gen i ddiddordeb yn eich pwynt ynglŷn â chael gafael ar gyllid, oherwydd, mewn gwirionedd, mae gennym ni rywfaint o gyllid yr ydym ni'n ei ddarparu eisoes ac sydd ar gael. Ceir ffynonellau traddodiadol, ond wrth gwrs mae'r banc datblygu wedi bod yn ased sylweddol yn ystod y pandemig a thu hwnt i hynny, wrth fuddsoddi mewn busnesau yng Nghymru i roi cyfle iddyn nhw dyfu ac ehangu ymhellach. Ond, yn fwy na hynny, ym Manc Busnes Prydain, sydd â'i gylch gwaith yn ymestyn ledled Prydain, mewn gwirionedd pan edrychwch chi ar ei ddewisiadau buddsoddi hyd yn hyn, mae tuedd iddo ffafrio rhannau penodol o'r DU, a mater yw hwn o wahaniaethu rhwng rhanbarthau yn Lloegr ei hunan, heb sôn am weddill y DU. Yn ddiweddar, mae wedi cyhoeddi y bydd yn cael cronfeydd buddsoddi ecwiti i edrych ar gyfryngau mewn rhai rhannau o'r DU, gan gynnwys de-orllewin Lloegr. Hyd yn hyn, nid yw wedi edrych ar gronfa fuddsoddi benodol i flaenoriaethu a chynyddu'r buddsoddiadau ecwiti y mae'n fodlon eu gwneud mewn busnesau yng Nghymru. Mae hynny'n rhywbeth yr hoffwn i gael sgwrs gyda'r banc yn ei gylch, oherwydd yn fy marn i, os nad ydych chi'n fodlon dweud y byddwch chi'n buddsoddi mewn gwahanol rannau o'r DU, gan gynnwys Cymru, ni ddylai fod yn syndod i chi os nad yw busnesau yma yn gallu cael gafael ar y cyfalaf sydd ar gael lle ceir cysylltiadau mwy arferol a dibynadwy mewn gwahanol rannau o fusnes yn y DU.

Ac o ran y prinder sgiliau, unwaith eto, pwynt yw hwn sy'n dilyn ymlaen o Fanc Datblygu Cymru. Mae'n bwynt yr wyf i wedi ei wneud droeon, a byddaf i'n parhau i'w wneud nes y cawn ni rywfaint o gydnabyddiaeth o wirionedd y sefyllfa. Mae sgiliau yn hanfodol i ddyfodol economi Cymru. Mae angen i ni fuddsoddi mewn pobl, yn ogystal â lleoedd, i ddefnyddio'r doniau sydd gennym ni a denu a chadw doniau yma yng Nghymru. Ond, mewn gwirionedd, pan edrychwch chi ar brentisiaethau, y mae pob plaid yn y lle hwn yn eu cefnogi ac yn awyddus i weld mwy ohonyn nhw, mae traean o'r prentisiaethau yr ydym ni'n eu darparu yn cael eu hariannu gan gronfeydd strwythurol blaenorol gan Ewrop. A heb gynllun—ac nid oes cynllun yn bodoli ar hyn o bryd—ar gyfer yr hyn a fyddai'n digwydd i'r cronfeydd blaenorol hynny, nid pwynt o ansicrwydd yn unig yr ydym yn ei wynebu, ond y blynyddoedd treialu, gyda'r £10 miliwn nad yw wedi ei ariannu hyd yn hyn ac nad yw wedi mynd tuag at unrhyw brosiect treialu unigol, nid yn unig yng Nghymru ond ledled y DU, maen nhw'n hepgor prosiectau sydd o bwys rhanbarthol neu genedlaethol.

Felly, mewn gwirionedd, mae'n ffordd o ddatgymalu'r gwersi yr ydym ni wedi eu dysgu a bydd yn tynnu arian oddi ar fuddsoddi mewn sgiliau. Byddai'n drychineb, nid yn unig yma yng Nghymru, ond ledled y DU. Os ydych chi'n meddwl am faint o wariant yr ydym ni'n sôn amdano, os caiff yr arian treialu ei ddarparu o'r diwedd ac os gallwn ni, er mawr ryfeddod, wario'r cyfan yn ystod y flwyddyn hon, bydd y diffyg yn dal i fod yn eithriadol. I roi enghraifft i chi o'i faint mewn gwirionedd, mae'r arian na fyddwn yn ei gael yn ystod yr un flwyddyn hon yn cyfateb i fwy na dwbl maint cyllideb flynyddol Cyngor Sir Fynwy. Dyna'r arian na fydd Cymru yn ei gael eleni, ac, os nad oes cynllun ar gyfer y dyfodol, dyna fydd y diffyg y flwyddyn nesaf, ar gyfer yr arian a ddylai fod yn dod i Gymru. Ac mae hi wir yn syndod gweld gwleidyddion Ceidwadol yn siarad yn y fan hon ac yn dweud, 'Diolch i'r nefoedd am Lywodraeth y DU', nad yw'n darparu'r cyllid hwn i Gymru. Mae angen i chi benderfynu a ydych chi o blaid eich etholwyr chi, eu swyddi nhw, a'r busnesau sy'n dibynnu ar yr arian hwnnw, neu a ydych chi yma i gefnogi Llywodraeth y DU sy'n tynnu cannoedd o filiynau o bunnoedd allan o Gymru ar hyn o bryd.

Ac o ran ein cynllun cyflogadwyedd a sgiliau, wrth gwrs bod hyn, unwaith eto, yn rhan o'r her i ni. Felly, bydd hon yn ffordd y byddwn yn gallu ystyried y dull o ddwyn pobl yn nes at y farchnad lafur ac i waith unwaith eto. Gadawodd yr Adran Gwaith a Phensiynau rywfaint o hyn yn wagle yn y gorffennol ac maen nhw wedi dychwelyd erbyn hyn i lenwi mwy o'r gwagle cyflogadwyedd gyda'r rhaglenni y maen nhw'n eu cynnal. Ond mae'r rhan fwyaf o'r rhaglenni hynny ar gyfer pobl sydd eisoes yn agos at y farchnad lafur ei hun—felly pobl sydd eisoes, yn y bôn, yn barod i weithio. Yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud yw cael gwaith i'r bobl hynny, ond hefyd i'r bobl nad ydyn nhw'n gweithio, heb waith a heb fod yn agos at fod mewn gwaith. A dyna'r hyn yr ydym ni'n awyddus i'w wneud a'i flaenoriaethu, fel y nodais yn fy natganiad i. Oherwydd, os na chawn ni fwy o'r bobl hynny'n ôl yn y gwaith, yna, mewn gwirionedd, yn nyfodol economi Cymru, bydd gennym ni faen melin am ein gwddf o ran ein gallu i gynyddu incwm y wlad gyfan yn wirioneddol. Felly, mae honno'n her fawr iawn. Ni fyddwch chi'n gweld cymaint o elw y pen ag y byddech chi gyda'r rhaglenni hynny sy'n ymwneud â phobl sy'n barod am waith, ond byddwch chi yn gweld effaith wirioneddol ar ddyfodol yr economi. Gallwch chi ddisgwyl clywed mwy am hynny pan fydd sôn am ddyfodol ynni adnewyddadwy, a mwy am yr hyn y byddwn ni'n ei wneud i fanteisio ar y potensial gwyrdd yng Nghymru, pan fydd Julie James yn nodi'r ail gynllun cyflawni carbon isel cyn diwedd y mis hwn.

Ac, o ran adolygiad Reid, unwaith eto, nid wyf i am ailadrodd yr holl bwyntiau a wnes i o'r blaen ynghylch cyllid, ond, wrth gwrs, mae addysg uwch wedi ei heithrio o'r cynlluniau treialu presennol ar gyfer y cronfeydd a fydd yn disodli cronfeydd Ewropeaidd. A siaradais i â rhwydwaith arloesi Cymru o brifysgolion Cymru, gan ystyried arloesedd, ynghyd â Chymdeithas Ddysgedig Cymru, ac maen nhw'n wirioneddol bryderus ynghylch y ffaith nad oes yna gynllun o ran sut y gellir parhau i ariannu'r rhain i wneud y gwaith maen nhw'n ei wneud—nid dim ond y gwerth academaidd o gaffael gwybodaeth, ond y gallu i'w gymhwyso ac ysgogi twf economaidd pellach. Ac maen nhw'n cydnabod y bydd yn rhaid cwtogi ar y pennawd yn adolygiad Reid os na chawn ni'r sicrwydd hwnnw ynglŷn â chyllid. Ond, yn sicr, rydym ni'n dymuno gallu bwrw ymlaen â hynny a chyflawni'r ymrwymiadau yr ydym ni wedi eu gwneud os cawn ni sicrwydd o gyllid.

Ac o ran y warant i bobl ifanc, bydd gen i ddatganiad arall i'w wneud cyn diwedd y flwyddyn galendr hon, ond rydym ni eisoes wedi bwrw ymlaen, fel dywedais i yn fy natganiad, â Twf Swyddi Cymru+—mae honno'n rhan allweddol o helpu pobl nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn ôl i'r gwaith, gan adeiladu ar gynlluniau llwyddiannus. Ac mae'r gwaith rydym ni wedi ei wneud eisoes gyda phobl ifanc yn dangos bod y rhan fwyaf o bobl nad ydyn nhw mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant yn awyddus i ddod o hyd i waith. Felly, mae mwy o'n cefnogaeth yn cael ei symud i weld beth allwn ni ei wneud i helpu'r bobl hynny i ymuno â'r farchnad lafur unwaith eto, neu ymuno â'r farchnad lafur am y tro cyntaf, a dod o hyd i waith ystyrlon sy'n talu'n dda. Wedi'r cyfan, dyna'r hyn y mae pob un ohonom ni yn y Siambr yn dymuno ei weld i'n pobl ifanc ni a thu hwnt.

15:05

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad.

I thank the Minister for his statement.

Firstly, I would like to welcome the statement. I've said a number of times in the Chamber that we need to have a long-term vision and strategy for the Welsh economy, and I'm particularly pleased to see that there is a focus on the brain drain.

I would say, however, that I don't feel like this is starting the conversation. The conversation on the brain drain has been going on for what feels like a decade or more. 'A Strategy for Rural Wales', written by the Welsh Council 50 years ago in 1971, for example, discussed the need to address the outmigration of young people from rural Wales. In 2017, Adam Price brought up his concerns with the brain drain occurring in Wales, noting how Wales was tenth out of the 12 UK regions in terms of the extent of graduate loss, and I remember my predecessor Bethan Sayed asking several questions around it. I hope the Minister would forgive me for saying that it would seem like the Welsh Government is playing catch-up on this topic.

I would like to ask the Minister to what extent he has already looked at this issue and whether or not he has looked at the example set by Scotland. And would he be supportive of making alterations to the student finance system to create incentives for talent to stay in Wales? I have to say as well that I always worry when I see loose terminology in statements. For example, 

'exploring how we retain our graduates and talent...by building strong linkages with universities, and between universities and businesses'.

It's admirable, but there's no real commitment here from the Welsh Government at all. So, I would hope that we will see some meat on the bones sooner rather than later. My party, in this field, committed in our manifesto in the last election to establishing a pilot project to test the feasibility of tracking and keeping in touch with young people who leave Wales for higher education or initial employment to ensure that they are kept abreast with ongoing opportunities at home and to create a database of diaspora talent. Would the Minister commit to implementing this policy?

Point 7 in the Welsh Government's approach to moving the Welsh economy forward includes ensuring that

'we have firms...in Wales who can provide future opportunities'.

I'm glad that the Government recognises that, if they really want to provide future opportunities for all in Wales, they would need to ensure that the firms providing these opportunities are those whose structure rewards workers and the local community more than the traditionally structured firm would. The current system of greed, opportunity and profiteering for the few will not eradicate poverty in Wales or move the economy forward. If we change nothing, we do not move; we remain stagnant.

A team Wales approach, built by all of us, must take priority, and the Government should look at focusing on co-operatives and employee ownership. As I said, I'm glad that the Minister recognises this. It is widely acknowledged that co-operative models have a critical role to play, in not only combating poverty but sustaining economic growth. Would the Welsh Government consider working on an economic development Bill for Wales, with co-operatives and small and medium-sized enterprises at its core, in light of this?

Finally, Llywydd, we welcome point 8 in the Welsh Government's approach to moving the Welsh economy forward, through highlighting the opportunities available through remote working and flexible commuting. Wales should strive to foster inclusive economic growth, and the Welsh Government should support employers to continue offering remote and flexible working, as this is one way to tackle the disability employment gap. In 2020, the employment rate for disabled people was only 53.7 per cent, compared to 82 per cent for non-disabled people. This is not only detrimental on an individual level, but also detrimental to society. When the economy is inclusive, there is a greater productivity and a more diverse exchange of ideas and innovation.

For years prior to the pandemic, disability activists had been pushing and advocating for greater flexibility and remote working, and they were often met with pushback. Yet lockdown has shown that these changes can be made, and very quickly too. Therefore, could I ask the Minister to outline how exactly he will look to help encourage continued remote and flexible working? And I would hope that we will see a commitment to a four-day work week, for example, in the near future. As I have already said, I'm glad for the Minister and his engagement on this, but we have a long way to go still if we are to take the Welsh economy to a more sustainable and equitable level.

Yn gyntaf, hoffwn groesawu'r datganiad. Rwyf i wedi dweud droeon yn y Siambr fod angen i ni gael gweledigaeth a strategaeth hirdymor i economi Cymru, ac rwy'n arbennig o falch o weld y pwyslais ar beidio â cholli doniau.

Byddwn i'n dweud, er hynny, nad wyf i'n teimlo mai dechrau'r drafodaeth yw hyn. Mae'r drafodaeth ar golli doniau wedi bod yn digwydd am ddegawd neu fwy neu felly mae'n teimlo. Er enghraifft, roedd 'A Strategy for Rural Wales', a ysgrifennwyd gan Gyngor Cymru 50 mlynedd yn ôl ym 1971, yn trafod yr angen i fynd i'r afael ag allfudo pobl ifanc o gefn gwlad Cymru. Yn 2017, cododd Adam Price ei bryderon ef ynghylch y golled doniau sydd wedi ei gweld yng Nghymru, gan nodi bod Cymru yn y degfed safle o 12 rhanbarth y DU o ran y gyfradd o golli graddedigion, ac rwy'n cofio fy rhagflaenydd i Bethan Sayed yn gofyn sawl cwestiwn ynghylch hynny. Rwy'n gobeithio y gwnaiff y Gweinidog faddau i mi am ddweud ei bod yn ymddangos bod Llywodraeth Cymru ar ei hôl hi yn hyn o beth.

Hoffwn i ofyn i'r Gweinidog i ba raddau y mae wedi ystyried y mater hwn eisoes ac a yw wedi ystyried yr enghraifft a roddwyd gan yr Alban neu beidio. Ac a fyddai ef yn cefnogi gwneud newidiadau i'r system cyllid myfyrwyr i greu cymhellion i ddawn aros yng Nghymru? Mae'n rhaid i mi ddweud hefyd fy mod i bob amser yn pryderu wrth weld terminoleg lac mewn datganiadau. Er enghraifft,

'archwilio sut rydym yn cadw ein graddedigion a'n doniau...drwy feithrin cysylltiadau cryf â phrifysgolion, a rhwng prifysgolion a busnesau'.

Mae'n beth canmoladwy iawn, ond nid oes unrhyw ymrwymiad gwirioneddol yma gan Lywodraeth Cymru. Felly, rwy'n gobeithio y byddwn ni'n gweld rhywfaint o gnawd ar yr esgyrn cyn bo hir. Ymrwymodd fy mhlaid i, yn y maes hwn, yn ein maniffesto yn yr etholiad diwethaf i sefydlu prosiect treialu i brofi dichonoldeb olrhain a chadw mewn cysylltiad â phobl ifanc sy'n gadael Cymru ar gyfer eu haddysg uwch neu gyflogaeth gychwynnol i sicrhau eu bod yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf am gyfleoedd cyfredol gartref a chreu cronfa ddata o dalent alltud. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i weithredu'r polisi hwn?

Mae pwynt 7 yn ymagwedd Llywodraeth Cymru tuag at symud economi Cymru ymlaen yn cynnwys

'sicrhau bod gennym gwmnïau...yng Nghymru sy'n gallu darparu cyfleoedd yn y dyfodol'.

Rwy'n falch bod y Llywodraeth yn cydnabod, os ydyn nhw wir yn dymuno darparu cyfleoedd i bawb yng Nghymru yn y dyfodol, y byddai angen iddyn nhw sicrhau mai'r cwmnïau sy'n darparu'r cyfleoedd hyn yw'r rhai y mae eu strwythur yn gwobrwyo gweithwyr a'r gymuned leol yn well nag y byddai strwythurau cwmnïau yn draddodiadol. Ni fydd y system bresennol o drachwant, mantais a gorelwa gan yr ychydig yn dileu tlodi yng Nghymru nac yn symud yr economi ymlaen. Os na newidiwn ni ddim, ni fyddwn yn symud dim; byddwn ni'n aros yn yr unfan.

Mae'n rhaid rhoi blaenoriaeth i ymagwedd tîm Cymru, sy'n cael ei hadeiladu gan bob un ohonom ni, a dylai'r Llywodraeth ystyried canolbwyntio ar gwmnïau cydweithredol a pherchnogaeth gweithwyr. Fel y dywedais i, rwy'n falch bod y Gweinidog yn cydnabod hyn. Ceir cydnabyddiaeth gyffredinol fod gan fodelau cydweithredol swyddogaeth hollbwysig, nid yn unig wrth fynd i'r afael â thlodi ond wrth gynnal twf economaidd. A fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried gweithio ar Fil datblygiad economaidd i Gymru, gyda mentrau cydweithredol a busnesau bach a chanolig wrth ei hanfod, yng ngoleuni hyn i gyd?

Yn olaf, Llywydd, rydym yn croesawu pwynt 8 yn ymagwedd Llywodraeth Cymru tuag at symud economi Cymru ymlaen, drwy dynnu sylw at y cyfleoedd sydd ar gael drwy weithio o bell a chymudo hyblyg. Dylai Cymru ymdrechu i feithrin twf economaidd cynhwysol, a dylai Llywodraeth Cymru gefnogi cyflogwyr i barhau i gynnig trefniadau gweithio o bell a hyblyg, gan mai dyma un ffordd o fynd i'r afael â'r bwlch cyflogaeth i bobl anabl. Yn 2020, dim ond 53.7 y cant oedd y gyfradd gyflogaeth ar gyfer pobl anabl, o'i gymharu ag 82 y cant ar gyfer pobl nad ydyn nhw'n anabl. Mae hyn yn niweidiol iawn, nid yn unig i unigolion, ond mae'n niweidiol i'r gymdeithas hefyd. Pan fydd economi yn un gynhwysol, ceir mwy o gynhyrchiant a thrafodaeth fwy amrywiol o ran syniadau ac arloesedd.

Am flynyddoedd cyn y pandemig, roedd ymgyrchwyr anabledd wedi bod yn pwyso ac yn dadlau dros fwy o hyblygrwydd a gweithio o bell, ac yn aml iawn, cawson nhw eu hatal. Ac eto, mae'r cyfnod clo wedi dangos y gellir gwneud y newidiadau hyn, ac yn gyflym iawn hefyd. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog am amlinelliad o sut yn union y bydd yn ceisio helpu i annog gweithio o bell a hyblyg yn barhaus? Ac rwy'n gobeithio y byddwn yn gweld ymrwymiad i wythnos waith bedwar diwrnod, er enghraifft, yn y dyfodol agos. Fel y dywedais i eisoes, rwy'n falch o'r Gweinidog a'i ymgysylltiad â hyn, ond mae gennym ni daith hir eto os ydym ni'n awyddus i ddwyn economi Cymru hyd at lefel fwy cynaliadwy a theg.

15:10

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Thank you to the Member for his comments and questions. I'll start with the point that he makes about talent and how we provide young people with a real future in Wales, and also the linked point about diaspora—those people who have moved either for university or for other work opportunities, and the opportunities for those people to be part of the future of Wales within Wales as well. It's part of the challenge that we know that we have, and it's particularly in sharp focus now because of the demographic challenge that we have. We could have fewer than six in 10 people of a working age in the whole Welsh population by the time that we get to the 2040s, and that's a really big challenge for us.

Previously, the success story of more of us expecting to live longer would have been a challenge that I'd have considered in the role now occupied by Eluned Morgan—on the challenges for the future of health and social care, when more of us can expect to live for longer. And that really did drive the parliamentary review that we had on the future of health and social care at the start of the last Senedd term. But it is also, of course, a really significant economic challenge for us too. It's both about how we secure a future for people who are already here, as well as wanting to invest in having their whole future here in Wales at some point as well.

So, graduates are part of what we are looking at, and, yes, we are looking at what has happened in Scotland. I've already had conversations with the Minister for education about the potential for graduate incentives to stay here, both people who graduate from a Welsh university—. And we have an oversupply of graduates that we produce in Wales; we are a net exporter of graduates. For some of those people who have lived and studied in Wales, for normally at least three years and more, to want them to stay—. We've had that conversation a bit when it comes to medical and healthcare-related graduates. Actually, we need to have a broader conversation about the sorts of incentives that we could sustainably introduce here in Wales to encourage people to stay, but also for people to come from outside Wales to be part of our story as well. I think that's quite exciting as an opportunity—to have a broader and strategic commitment to do so, as well as helping people to start up their own businesses.

Now, I wouldn't say that it's fair to characterise this as something that the Welsh Government has only just woken up to. We have had a range of different interventions to help get people in employment, education and training in the past. This recognises how acute the phase is now, with the demographic challenge that we have and, of course, the recovery that we need to see as we, hopefully, come towards the end of this pandemic in the months ahead.

There'll be more work for us to do, though, with our partners, once we do have the outcome of the spending review. So, more certainty on a range of spending areas, not just the successor funds from the European Union, but also the ability to then have a conversation with our partners. So, business groups, businesses, local government and trade unions will be coming back with the Government, we’ll be talking over this next period of time, and looking to then agree on some more detail in our plan for the future. So, you can expect more after that event, but more as we learn about what will work. So, yes, there’s more policy intervention to be finalised—you’re right to point that out from the statement—but I wouldn’t take the pessimistic view that because there isn’t a 100-page detailed document worked out now, that means that nothing can happen or will happen. I’d be more than happy to talk with him about that and, indeed, with the spokesperson for the Conservatives as we’re working through this in the months ahead.

On the point about co-operatives, of course, there is a debate tomorrow. I know that there is a Member slightly to my right and behind me looking to make a case for legislation, but it’s part of what this Government recognises about the opportunity to increase the size of the co-operative economy. We have a manifesto commitment to double the size of the co-operative economy within this Senedd term, and I am serious about doing so.

And when it comes to disabled employment and not just disabled employment, but more so the opportunities for remote working, it is something that we have all seen take off during the pandemic and it’s another opportunity for Wales. We already had at the end of the last Senedd term a commitment to increase the number of people able to work remotely. The pandemic has really accelerated that trend as more people, from necessity, have got used to working in a different location, as more people have changed again their view of the balance between work and life outside of work, and how they want to live and work, in commuting terms, not-commuting terms, but also what that then means about the changing nature of the world of work. And it’s a point where the hubs that we are developing are part of the answer, but businesses themselves, often working together with trade unions who want to see a settlement on this too, recognise they can actually have greater productivity gains for their workforce in working in a different way. But also, for some people, it improves their relationship with the world of work as well.

I was really struck by a conversation I had with a trade union that organises in the private sector, and one of their senior organisers said to me that they’ve seen a significant reduction in bullying and harassment claims through the period of the pandemic. As people return to more normal working but with a hybrid model still in place, for many people it improves their life in work as well as outside it, and the way that people behave with each other. So, there are real opportunities as well as challenges in doing so, but I am optimistic that this period of change can be a really positive one for Wales if we can all agree on what we’re going to do to seize the opportunity.

Diolch i'r Aelod am ei sylwadau a'i gwestiynau. Rwyf i am ddechrau gyda'r pwynt y mae'n ei wneud ynglŷn â thalent a sut rydym am gynnig dyfodol gwirioneddol i bobl ifanc yng Nghymru, a'r pwynt cysylltiedig hefyd ynglŷn â'r rhai ar wasgar—y bobl hynny sydd wedi symud naill ai i fynd i brifysgol neu oherwydd cyfleoedd gwaith eraill, a'r cyfleoedd i'r bobl hynny fod yn rhan o ddyfodol Cymru yng Nghymru hefyd. Mae'n rhan o'r her yr ydym yn gwybod sydd gennym ni, ac mae'n arbennig o amlwg ar hyn o bryd oherwydd yr her ddemograffig sydd gennym ni. Mae'n bosibl y bydd gennym ni lai na chwech o bob 10 o bobl o oedran gweithio ym mhoblogaeth gyfan Cymru erbyn i ni gyrraedd y 2040au, ac mae honno'n her enfawr i ni.

Yn y gorffennol, byddai'r llwyddiant mawr sy'n ymhlyg yn y ffaith bod mwy ohonom ni'n disgwyl byw yn hŷn wedi bod yn her i mi ei hystyried yn y swydd sydd gan Eluned Morgan erbyn hyn—o ran yr heriau ar gyfer dyfodol iechyd a gofal cymdeithasol, wrth i fwy ohonom ni ddisgwyl byw yn hirach. Ac fe wnaeth hynny yn wirioneddol ysgogi'r adolygiad seneddol a gawsom ni ar ddyfodol iechyd a gofal cymdeithasol ar ddechrau tymor diwethaf y Senedd. Ond mae hon, wrth gwrs, yn her economaidd sylweddol iawn i ni hefyd. Mae'n ymwneud â sut y byddwn yn sicrhau dyfodol i bobl sydd yma eisoes yn ogystal â dymuno buddsoddi yn eu dyfodol cyfan yma yng Nghymru rywbryd hefyd.

Felly, mae graddedigion yn rhan o'r hyn yr ydym ni'n ei ystyried, ac, ydym, rydym ni'n edrych ar yr hyn sydd wedi digwydd yn yr Alban. Rwyf i wedi cael trafodaethau eisoes gyda'r Gweinidog addysg am y potensial i greu cymhellion i raddedigion aros yma, y bobl sy'n graddio o brifysgol yng Nghymru—. Ac mae gennym ni ormodedd o raddedigion yr ydym ni'n eu cynhyrchu yng Nghymru; rydym ni'n allforiwr net o raddedigion. I rai o'r bobl hynny sydd wedi byw ac astudio yng Nghymru, am o leiaf dair blynedd neu fwy fel arfer, i ddymuno iddyn nhw aros—. Rydym ni wedi trafod ychydig o ran graddedigion meddygol a gofal iechyd. Mewn gwirionedd, mae angen i ni gael trafodaeth ehangach ynglŷn â'r mathau o gymhellion y gallem ni eu cyflwyno mewn ffordd gynaliadwy yma yng Nghymru i annog pobl i aros, ond i ddenu pobl o'r tu allan i Gymru hefyd i fod yn rhan o'n stori ni hefyd. Rwy'n credu bod hwnnw'n gyfle cyffrous iawn—i fod ag ymrwymiad ehangach a strategol i wneud hynny, yn ogystal â helpu pobl i ddechrau eu busnesau eu hunain.

Nawr, ni fyddwn i'n dweud ei bod hi'n deg nodweddu hyn yn rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru newydd ei amgyffred. Rydym ni wedi bod ag amrywiaeth o wahanol ymyriadau i helpu i gadw pobl mewn cyflogaeth, addysg a hyfforddiant yn y gorffennol. Mae hyn yn cydnabod pa mor ddifrifol yw'r cam erbyn hyn, yn sgil yr her ddemograffig sydd gennym ni ac, wrth gwrs, yr adferiad y mae angen i ni ei weld wrth i ni, gobeithio, ddod i ddiwedd y pandemig hwn yn ystod y misoedd nesaf.

Fodd bynnag, bydd mwy o waith i ni ei wneud gyda'n partneriaid, pan gawn ni ganlyniad yr adolygiad o wariant. Felly, mwy o sicrwydd ar amrywiaeth o feysydd gwario, nid dim ond yr arian yn lle'r hyn a arferai ddod o'r Undeb Ewropeaidd, ond y gallu i gael sgwrs gyda'n partneriaid hefyd. Felly, bydd grwpiau busnes, busnesau, llywodraeth leol, ac undebau llafur yn dod yn eu holau gyda'r Llywodraeth, byddwn yn siarad dros y cyfnod nesaf hwn, ac yn edrych wedyn i gytuno ar fwy o fanylion yn ein cynllun ar gyfer y dyfodol. Felly, gallwch chi ddisgwyl clywed mwy ar ôl y digwyddiad hwnnw, ond yn fwy wrth i ni ddysgu am yr hyn a fydd yn llwyddo. Felly, oes, mae rhagor o ymyriadau polisi i'w cwblhau—rydych chi'n iawn i dynnu sylw at hynny o'r datganiad—ond ni fyddwn i â golwg besimistaidd ar hyn gan feddwl oherwydd nad oes dogfen fanwl o 100 tudalen yn barod ar hyn o bryd, fod hynny'n golygu nad oes yna ddim a all ddigwydd neu na fydd yna ddim yn digwydd. Rwy'n fwy na pharod i siarad ag ef am hynny ac, yn wir, â llefarydd y Ceidwadwyr wrth i ni weithio drwy hyn yn y misoedd nesaf.

O ran y pwynt ynglŷn â chwmnïau cydweithredol, wrth gwrs, fe fydd dadl yfory. Rwy'n gwybod bod yna Aelod ychydig y tu ôl i mi ac i'r dde sy'n awyddus i bledio'r achos dros ddeddfwriaeth, ond mae'n rhan o'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn ei gydnabod am y cyfle sydd yno i gynyddu maint yr economi gydweithredol. Mae gennym ni ymrwymiad yn ein maniffesto i ddyblu maint yr economi gydweithredol o fewn y tymor Senedd hwn, ac rwyf i o ddifrif yn fy mwriad i wneud hynny.

Ac o ran cyflogaeth i'r anabl ac nid cyflogaeth i'r anabl yn unig, ond yn fwy felly'r cyfleoedd i weithio o bell, dyma rywbeth yr ydym ni i gyd wedi ei weld yn cynyddu ar ei ganfed yn ystod y pandemig ac mae hwn yn gyfle arall i Gymru. Roedd gennym ni ymrwymiad eisoes ar ddiwedd y tymor Senedd diwethaf i gynyddu nifer y bobl sy'n gallu gweithio o bell. Mae'r pandemig wedi cyflymu'r duedd honno yn wirioneddol wrth i fwy o bobl, o anghenraid, ymgyfarwyddo â gweithio mewn lleoliad arall, gan fod mwy o bobl wedi newid eu barn eto ar y cydbwysedd rhwng gwaith a bywyd y tu allan i'r gwaith, a sut y maen nhw eisiau byw a gweithio, o ran cymudo, neu beidio â chymudo, ond yr hyn y mae hynny'n ei olygu wedyn hefyd o ran natur newidiol y byd gwaith. A dyma fan lle mae'r canolfannau yr ydym ni'n eu datblygu yn rhan o'r ateb, ond mae'r busnesau eu hunain, yn aml drwy gydweithio ag undebau llafur sy'n dymuno gweld setliad yn hyn o beth hefyd, yn cydnabod y gallan nhw gael mwy o enillion cynhyrchiant i'w gweithlu drwy weithio mewn ffordd wahanol. Ond hefyd, i rai pobl, fe all hyn wella eu perthynas â'r byd gwaith hefyd.

Cefais fy nharo yn fawr gan sgwrs a gefais i ag undeb llafur sy'n trefnu yn y sector preifat, a dywedodd un o'u huwch drefnwyr wrthyf i eu bod nhw wedi gweld gostyngiad sylweddol yn yr honiadau o fwlio ac aflonyddu ar bobl drwy gyfnod y pandemig. Wrth i bobl ddychwelyd i weithio mewn dull mwy arferol ond gyda model hybrid yn parhau i fod ar waith, mae hynny'n gwella eu bywyd yn y gwaith yn ogystal â'r tu allan iddo i lawer o bobl, yn ogystal â'r ffordd y mae pobl yn ymddwyn tuag at ei gilydd. Felly, ceir cyfleoedd gwirioneddol yn ogystal â heriau wrth wneud hyn, ond rwyf i'n obeithiol y gall y cyfnod hwn o newid fod yn un adeiladol iawn i Gymru os gall pob un ohonom ni gytuno ar yr hyn yr ydym ni am ei wneud i achub ar y cyfle.

15:15

I have several speakers who wish to again be involved, so if you can all be brief and, Minister, succinct answers as well. Mike Hedges.

Mae gen i nifer o siaradwyr sy'n dymuno cymryd rhan eto, felly a wnewch chi i gyd geisio bod yn gryno a chithau, Gweinidog, roi atebion cryno hefyd? Mike Hedges.

Thank you. I welcome this statement and look forward to further economic statements and debate. I very much welcome pursuing a progressive economic policy that focuses on better jobs, narrowing the skills divide and tackling poverty. The greatest economic development tool is education. We need a policy that produces more Admiral Insurances and less LG inward investments. I welcome the backing local firms initiative. Too often we’ve had branch factories for a short time before they leave.

There’s a lot we can learn from the USA, England and Europe in working with universities to develop the economy. We need a high-skill, high-wage economy with opportunities for all. Too many Welsh students at graduation leave Wales, often never to return. For the last 10 years we've promoted ICT, life sciences, financial and professional services sectors. What support is the Welsh Government intending to give to promote and develop these economic sectors, which are high-wage sectors? And what is being done to develop more university-led science parks, like M-SParc on Ynys Môn?

Diolch. Rwy'n croesawu'r datganiad hwn ac yn edrych ymlaen at ddatganiadau a thrafodaethau economaidd pellach. Rwy'n croesawu'n fawr iawn fynd ar drywydd polisi economaidd blaengar sy'n canolbwyntio ar swyddi gwell, gan leihau'r rhaniad sgiliau a mynd i'r afael â thlodi. Yr arf gorau o ran datblygiad economaidd yw addysg. Mae angen polisi arnom sy'n cynhyrchu mwy o gwmnïau fel Yswiriant Admiral a llai o fewnfuddsoddiadau LG. Rwy'n croesawu'r fenter i gefnogi cwmnïau lleol. Yn rhy aml rydym ni wedi gweld ffatrïoedd cangen yma am gyfnod byr cyn iddyn nhw adael.

Mae llawer y gallwn ni ei ddysgu o UDA, Lloegr ac Ewrop o ran gweithio gyda phrifysgolion i ddatblygu'r economi. Mae'n rhaid i ni fod ag economi o sgiliau uchel, cyflog uchel gyda chyfleoedd i bawb. Mae gormod o fyfyrwyr o Gymru yn gadael Cymru ar ôl graddio, yn aml heb ddychwelyd wedyn. Dros y 10 mlynedd diwethaf rydym ni wedi hyrwyddo sectorau TGCh, gwyddorau bywyd, gwasanaethau ariannol a phroffesiynol. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei roi i hyrwyddo a datblygu'r sectorau economaidd hyn, sydd yn sectorau cyflog uchel? A beth sy'n cael ei wneud i ddatblygu mwy o barciau gwyddoniaeth dan arweiniad prifysgolion, fel M-SParc ar Ynys Môn?

I think there were two questions at the end of that, and on the first, on the life sciences sector, it is a key opportunity for us. Now, the health Minister, Eluned Morgan, and I have had conversations about this in the previous term, in our different roles, and again during this term as well, because we do recognise that this is an area where Wales does punch above its weight, and there are good jobs, high-wage jobs. We’ve already seen some more of those coming into Wales for the future. We think we can get more. It is, of course, linked to innovation spend across the UK, and we’re now dealing with a new innovation Minister, as Lord Bethell in no longer in the Government. It’s Lord Kamall now who’s dealing with this from a UK perspective, and I think there are real opportunities for Wales that Eluned Morgan and I are keen to take up.

And when it comes to university-led science parks, I wouldn't be quite be so doctrinal about there being one model, but I do think, given that part of my responsibility as the science Minister for the Government, in the conversation I had last night with the Wales Innovation Network, there is real opportunity for gains to be made between academic co-operation and businesses, and to apply the knowledge that’s gained, whether it’s an individual project or indeed on clustering those groups together. So, I’m looking for opportunities to make that real, and I think we’re going to see more of those coming in the future, and it’s a real necessity if we are to have the high-skill, high-wage economy that all of us wish to see.

Rwy'n credu y cafwyd dau gwestiwn ar ddiwedd hynny, ac o ran y cyntaf, o ran y sector gwyddorau bywyd, mae hwn yn gyfle allweddol i ni. Nawr, mae'r Gweinidog iechyd, Eluned Morgan, a minnau wedi cael trafodaethau ynglŷn â hyn yn ystod y tymor blaenorol, yn ein swyddi gwahanol, ac yn ystod y tymor hwn eto hefyd, gan ein bod ni'n cydnabod bod hwn yn faes lle mae Cymru yn gwneud yn well na'r disgwyl, ac mae yna swyddi da, swyddi â chyflogau uchel. Rydym ni eisoes wedi gweld mwy o'r rhain yn dod i Gymru ar gyfer y dyfodol. Rydym ni o'r farn y gallwn ni gael mwy ohonyn nhw. Wrth gwrs, mae hyn yn gysylltiedig â gwariant ar arloesedd ledled y DU, ac rydym ni'n ymdrin â Gweinidog arloesi newydd, gan nad yw'r Arglwydd Bethell yn y Llywodraeth mwyach. Arglwydd Kamall sydd â gofal am hyn o safbwynt y DU erbyn hyn, ac rwyf i o'r farn bod yna gyfleoedd gwirioneddol i Gymru y mae Eluned Morgan a minnau yn awyddus i fanteisio arnyn nhw.

Ac o ran parciau gwyddoniaeth dan arweiniad prifysgolion, ni fyddwn i mor bendant mai un model addas sydd, ond rwyf i yn credu, o ystyried y rhan honno o fy nghyfrifoldeb yn Weinidog gwyddoniaeth y Llywodraeth, yn y drafodaeth a gefais i neithiwr gyda Rhwydwaith Arloesi Cymru, mae cyfle gwirioneddol yma i fod ar ein hennill o weld cydweithredu rhwng y byd academaidd a busnesau, a chymhwyso'r wybodaeth a gafwyd, boed hynny'n brosiect unigol neu yn wir drwy glystyru'r grwpiau hynny gyda'i gilydd. Felly, rwy'n chwilio am gyfleoedd i wireddu hynny, ac rwy'n credu y byddwn ni'n gweld mwy o'r rhain yn y dyfodol, ac mae angen gwirioneddol am hynny os ydym yn dymuno cael yr economi sgiliau uchel, cyflog uchel y mae pob un ohonom ni'n awyddus i'w gweld.

15:20

I'm grateful to the Minister for his statement. There are three issues I'd like to briefly raise with you. First of all, productivity. Productivity is the biggest challenge facing the Welsh economy. You haven't discussed that in the statement, and I'd like to understand what the Government's approach is going to be towards productivity.

Secondly, you finish your statement by saying that you want to see a stronger, greener, fairer economy in Wales. What does that mean? Because I think one of the real issues I have with many Government statements is that we don't have the objectives, the targets, the clarity to understand what that does mean for people in Blaenau Gwent. How will we know that it's a stronger economy, a greener economy, a fairer economy?

And finally, Minister, the point I tried to make in my short debate last week was about delivery. The Welsh Government has very effective strategies in place, but they're not often delivered in the way that we would anticipate and hope to see them delivered. And if I look back over my time in this place, delivery has been the weakest part of the Welsh Government's approach. So, how do you intend to ensure that you have the delivery mechanisms in place so that we don't just have a strategy, but we have a real difference in people's lives?

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei ddatganiad. Mae tri mater yr hoffwn i eu codi yn fyr gyda chi. Yn gyntaf, cynhyrchiant. Cynhyrchiant yw'r her fwyaf sy'n wynebu economi Cymru. Nid ydych chi wedi trafod hynny yn y datganiad, a hoffwn i ddeall beth fydd dull gweithredu'r Llywodraeth hon o ran cynhyrchiant.

Yn ail, fe wnaethoch chi gloi eich datganiad drwy ddweud eich bod yn awyddus i weld economi sy'n fwy cryf, gwyrdd a theg yng Nghymru. Beth mae hynny'n ei olygu? Oherwydd rwy'n credu mai un o'r problemau gwirioneddol sydd gen i ynglŷn â llawer o ddatganiadau'r Llywodraeth yw nad yw'r amcanion, na'r targedau, na'r eglurder gennym i ddeall beth mae hynny'n ei olygu i bobl ym Mlaenau Gwent. Sut byddwn ni'n gwybod ei bod yn economi fwy cryf, yn economi fwy gwyrdd, yn economi fwy teg?

Ac yn olaf, Gweinidog, roedd y pwynt y ceisiais ei wneud yn fy nadl fer i yr wythnos diwethaf yn ymwneud â chyflawni. Mae gan Lywodraeth Cymru strategaethau effeithiol iawn ar waith ond yn aml nid yw'r rhain yn cael eu cyflawni yn y ffordd y byddem ni'n disgwyl ac yn gobeithio ei gweld yn cael eu cyflawni. Ac wrth i mi edrych yn ôl dros fy amser i yn y lle hwn, cyflawni fu'r man gwan yn ymagwedd Llywodraeth Cymru. Felly, sut ydych chi'n bwriadu sicrhau bod gennych chi'r dulliau cyflawni ar waith fel bod gennym ni fwy na strategaeth, fel ein bod ni'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ym mywydau pobl?

Thank you for those questions. Actually, the productivity challenge is something for every modern economy, and it's part of the reason why investing in talent is so important. Because unless you can change systems of work, or unless you can increase individuals' ability to do their job better or faster, the productivity challenge is there for all of us in virtually every sector. So, that's why we do need to have some stability in investing in skills, research and development, and innovation. If we can't generate more in those areas, then, actually, we're going to have a real struggle to see productivity improved.

Over the course of devolution, we have seen productivity gains, but our challenge is whether they have been fast enough and whether they are keeping pace with the rest of the UK, especially with the overheating south-east region in England, let alone the ability to catch up and actually get us to a point where we don't see not just the productivity challenge we have, what that means for wages and prosperity for individual families, but also for communities as well. And I guess it goes into your point on what does stronger, greener, fairer mean.

Well, the danger is that we always—. The way that we campaign, and the way that we then have to implement in Government, you get much more of the nuance and the detail when it comes to taking action. I'd say that a stronger economy will be a more resilient one, where we don't just improve the rates at which wages are paid, but the fairness part also comes in wages, and where those wages are paid, who to, as well, to make sure we don't have some of the structural inequalities we have already.

We also, in the fairer part, need to take account of men and women in the workplace. And our different challenge is the intersectional challenges we face. Somebody who looks like me in this country is likely to earn a lot less than somebody who looks like the Member, and that isn't because someone who looks like me has less talent. So, we need to recognise that in the way that our economy works more broadly and generally.

And if you think about your short debate and your focus on deliverability and making sure that something happens, if we can't see a significant step forward through this term and beyond in the Heads of the Valleys area, we won't meet our ambitions for the future of the country: that stronger, greener and fairer economy that we do want to see.

So, the conversations I've already had with regional partners: the new corporate joint committees, the new regional structures that everyone's signed up to, what will they deliver? Will we see a sharing of where there are choices that those regional areas will make for themselves, without the Welsh Government, areas where there are real partnerships and a clear understanding of who is responsible for what and who will get on and deliver that? And the Member will no doubt come back and say, 'Well, what is happening within my community? What is happening within the Heads of the Valleys area? Am I really seeing my community becoming wealthier? Are the socioeconomic conditions of the people that I represent improving or not?' That's the test I know the Member will make, and I look forward to having that conversation with him.

Diolch i chi am y cwestiynau yna. Mewn gwirionedd, mae'r her o ran cynhyrchiant yn fater i bob economi fodern, ac mae'n rhan o'r rheswm pam mae buddsoddi mewn talent mor bwysig. Oherwydd heb i chi allu newid systemau gweithio, neu oni bai y gallwch chi gynyddu gallu unigolion i wneud eu gwaith yn well neu'n gynt, bydd yr her o ran cynhyrchiant yn parhau i bob un ohonom ni ym mhob sector, bron â bod. Felly, dyna pam mae angen i ni gael rhywfaint o sefydlogrwydd wrth fuddsoddi mewn sgiliau, ymchwil a datblygu, ac arloesi. Os na allwn ni gynhyrchu mwy yn y meysydd hynny, yna, mewn gwirionedd, byddwn ni'n ei chael hi'n wirioneddol galed i weld gwelliant o ran cynhyrchiant.

Yn ystod datganoli, rydym ni wedi gweld cynnydd o ran cynhyrchiant, ond ein her ni yw pa un a yw hyn wedi bod yn ddigon cyflym a pha un a yw hyn yn cymharu â gweddill y DU, yn enwedig â rhanbarth de-ddwyrain Lloegr, heb sôn am y gallu i ddal i fyny a chyrraedd pwynt lle gwelwn ni'r her sydd gennym ni nid yn unig o ran cynhyrchiant, a beth mae hynny'n ei olygu i gyflogau a ffyniant i deuluoedd unigol, ond o ran cymunedau hefyd. Ac mae'n debyg bod hynny'n cyffwrdd â'ch pwynt chi ynglŷn â'r hyn y mae economi sy'n fwy cryf, gwyrdd, a theg yn ei olygu.

Wel, y perygl yw ein bod ni bob amser—. Y ffordd yr ydym ni'n ymgyrchu, a'r ffordd y mae'n rhaid i ni weithredu yn y Llywodraeth wedyn, rydych chi'n gweld llawer mwy o'r arlliw a'r manylder yn dod i'r amlwg wrth weithredu. Byddwn i'n dweud y bydd economi gryfach yn un fwy cadarn hefyd, lle rydym ni'n gwneud mwy na gwella'r cyfraddau ar gyfer talu cyflogau, ond lle mae tegwch yn rhan o'r cyflogau hefyd, a ble caiff y cyflogau hynny eu talu, ac i bwy, hefyd, i sicrhau na welwn ni rai o'r anghydraddoldebau strwythurol sydd gennym ni eisoes.

Mae angen i ni hefyd, o ran tegwch, ystyried dynion a menywod yn y gweithle. A'r her wahanol sydd gennym ni yw'r heriau croestoriadol sy'n ein hwynebu ni. Mae rhywun sy'n edrych fel fi yn y wlad hon yn debygol o ennill llawer llai na rhywun sy'n edrych fel yr Aelod, ac nid yw hynny oherwydd bod gan rywun sy'n edrych fel fi lai o dalent. Felly, mae angen i ni gydnabod hynny yn y ffordd y mae ein heconomi ni'n gweithio yn fwy eang ac yn fwy cyffredinol.

Ac o feddwl am eich dadl fer chi a'ch pwyslais ar gyflawni a sicrhau bod rhywbeth yn digwydd, os na allwn ni weld cam sylweddol ymlaen yn ystod y tymor hwn a thu hwnt yn ardal Blaenau'r Cymoedd, ni fyddwn yn gwireddu ein huchelgeisiau ar gyfer dyfodol y wlad: yr economi gryfach, wyrddach a thecach honno yr ydym ni yn awyddus i'w gweld.

Felly, o ran y trafodaethau yr wyf i wedi eu cael eisoes gyda phartneriaid rhanbarthol: y cyd-bwyllgorau corfforaethol newydd, y strwythurau rhanbarthol newydd y mae pawb wedi ymrwymo iddyn nhw, beth fyddan nhw'n ei gyflawni? A fyddwn ni'n gweld gwybodaeth yn cael ei rhannu am le mae dewisiadau y bydd yr ardaloedd rhanbarthol hynny'n eu gwneud nhw drostyn nhw eu hunain, heb Lywodraeth Cymru, ardaloedd lle mae partneriaethau gwirioneddol a dealltwriaeth glir o bwy sy'n gyfrifol am beth a phwy fydd yn bwrw ymlaen ac yn cyflawni hynny? Ac mae'n siŵr y bydd yr Aelod yn dod yn ei ôl ac yn dweud, 'Wel, beth sy'n digwydd yn fy nghymuned i? Beth sy'n digwydd yn ardal Blaenau'r Cymoedd? A ydw i'n gweld fy nghymuned i'n mynd yn fwy ffyniannus mewn gwirionedd? A yw amodau economaidd-gymdeithasol y bobl yr wyf i'n eu cynrychioli yn gwella ai peidio?' Dyna'r prawf yr wyf i'n gwybod y bydd yr Aelod yn ei roi, ac rwy'n edrych ymlaen at gael y drafodaeth honno gydag ef.

I'd like to thank the Minister for your statement. The title of this particular statement was 'Moving the Welsh Economy Forward', and it's really refreshing to hear a Welsh Labour Government Minister who wants to move the economy forward. But this does come from a Minister whose party has been in Government here in Wales for the past 20-plus years. Welsh workers have the lowest weekly wages in Great Britain, while businesses in Wales pay the highest rate of business rates in Great Britain, and, to top it off, key infrastructure decisions to drive our economy forward after COVID have been put on ice by the Deputy Minister through his moratorium on road building. However, if we are moving the economy forward, maybe that's all in the past.

In your statement, you mentioned apprenticeships. I think that's a really positive step. You know, the backing local firms fund, I think that's positive. There were some positives in your statement—

Hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog am eich datganiad. Teitl y datganiad penodol hwn oedd 'Symud Economi Cymru Ymlaen', ac mae hi'n braf iawn clywed un o Weinidogion Llywodraeth Lafur Cymru sy'n dymuno symud yr economi ymlaen. Ond mae hyn yn dod oddi wrth Weinidog y mae ei blaid wedi bod yn y Llywodraeth yma yng Nghymru dros yr 20 mlynedd diwethaf a mwy. Gweithwyr Cymru sydd â'r cyflogau wythnosol isaf ym Mhrydain Fawr, tra bod busnesau yng Nghymru yn talu'r gyfradd uchaf o ardrethi busnes ym Mhrydain Fawr, ac, ar ben y cwbl, mae penderfyniadau allweddol o ran seilwaith i sbarduno ein heconomi ymlaen ar ôl COVID wedi eu rhewi gan y Dirprwy Weinidog drwy ei foratoriwm ar adeiladu ffyrdd. Serch hynny, os ydym ni am symud yr economi ymlaen, efallai fod hynny i gyd yn y gorffennol.

Yn eich datganiad, fe wnaethoch chi sôn am brentisiaethau. Rwy'n credu bod hwnnw'n gam cadarnhaol iawn. Wyddoch chi, rwy'n credu bod y gronfa i gefnogi cwmnïau lleol, yn rhywbeth cadarnhaol. Roedd rhai pethau cadarnhaol yn eich datganiad—

Can you ask a question now, please?

A wnewch chi ofyn cwestiwn nawr, os gwelwch chi'n dda?

Yes, I'm coming now, Deputy Llywydd. I think you could have gone further. So, Minister, will you now look to invest in infrastructure to attract big businesses? Will you support them by cutting business rates and empowering young people by creating more skilled jobs, developing more homes, investing more money in education and training and levelling up the whole of the country outside of Cardiff?

Gwnaf, fe ddof i at hynny nawr, Dirprwy Lywydd. Rwy'n credu y gallech chi fod wedi mynd ymhellach. Felly, Gweinidog, a wnewch chi geisio buddsoddi mewn seilwaith nawr i ddenu busnesau mawr? A wnewch chi eu cefnogi drwy dorri ardrethi busnes a grymuso pobl ifanc drwy greu mwy o swyddi medrus, datblygu mwy o gartrefi, buddsoddi mwy o arian mewn addysg a hyfforddiant a chodi gwastad y wlad gyfan y tu hwnt i Gaerdydd?

15:25

Because that's how you level up the economy, Minister. Do you agree?

Oherwydd dyna sut mae codi gwastad yr economi, Gweinidog. A ydych chi'n cytuno?

Well, it's an interesting series of comments. I'm not sure he's listened to the statement or the previous answers I've given where I've talked about investing in skills and talked about investing in young people. We've talked about the fact the Welsh economy has improved during the course of devolution, and I'm very proud to follow Ken Skates in this role: someone who really did make a difference in the future of the Welsh economy; someone you couldn't accuse of not wanting to take the economy of Wales forward. I believe we're facing in the right direction. If only we had a UK Government on our side that was prepared to work with this Welsh Government to invest in Welsh businesses and in the future, that wasn't taking out of Wales, in one calendar year, more than double the size of the budget of Monmouthshire County Council, we could do even more. And I believe the people of Wales are with us. After all, it's their choice to have elected Welsh Labour-led Governments for the last two decades.

Wel, mae'n gyfres ddiddorol o sylwadau. Nid wyf i'n siŵr a yw wedi gwrando ar y datganiad na'r atebion blaenorol yr wyf i wedi eu rhoi pan wyf i wedi sôn am fuddsoddi mewn sgiliau ac wedi trafod buddsoddi mewn pobl ifanc. Rydym ni wedi trafod y ffaith bod economi Cymru wedi gwella yn ystod datganoli, ac rwy'n falch iawn o fod yn dilyn Ken Skates yn y swydd hon: rhywun a wnaeth wahaniaeth gwirioneddol i ddyfodol yr economi i Gymru; rhywun na allech chi ei gyhuddo o beidio â bod yn awyddus i ddwyn economi Cymru ymlaen. Rwy'n credu ein bod ni'n edrych tua'r cyfeiriad cywir. O na fyddai gennym ni Lywodraeth y DU o'n plaid ni a fyddai'n barod i weithio gyda'r Llywodraeth Cymru hon i fuddsoddi mewn busnesau yng Nghymru ac yn y dyfodol, nad oedd yn tynnu oddi wrth Gymru, mewn un flwyddyn galendr, fwy na dwbl maint cyllideb Cyngor Sir Fynwy, gallem ni wneud mwy eto. Ac rwyf i o'r farn bod pobl Cymru yn cytuno â ni. Wedi'r cyfan, eu dewis nhw fu ethol Llywodraethau dan arweiniad Llafur Cymru am y ddau ddegawd diwethaf.

I thank the Minister for his statement, and the previous Ministers for their commitment to moving the Welsh economy forward as well. My community, as the Minister will know, is the heartland of Welsh manufacturing, and it is a challenge for us all as policy makers, and particularly Ministers in all Governments, to ensure that renewable technology of the future is designed and developed in communities like mine, and then manufactured and serviced in communities like mine. And I'm sure lots of Members will know the three bold policies I set out prior to the elections: a universal basic income trial, a four-day working week and a green new deal, and the importance of a green new deal, because it achieves the three wider goals that we are all elected on, of creating jobs, addressing inequality and, most importantly, averting the catastrophic climate change issues we have. So, Minister, do you support my calls for a green new deal, and can you set out further how you will ensure that my community of Alyn and Deeside benefits from the next wave of job creation as we do move the Welsh economy forward?

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad, ac i'r Gweinidogion blaenorol am eu hymrwymiad nhw i ddwyn economi Cymru ymlaen hefyd. Fy nghymuned i, fel y gŵyr y Gweinidog, yw cadarnle gweithgynhyrchu Cymru, ac mae'n her i bob un ohonom ni sy'n llunio polisïau, a Gweinidogion ym mhob Llywodraeth yn arbennig, i sicrhau bod technoleg adnewyddadwy y dyfodol yn cael ei chynllunio a'i datblygu mewn cymunedau fel fy un i, ac yna yn cael ei chynhyrchu a'i gwasanaethu wedyn mewn cymunedau fel fy un i. Ac rwy'n siŵr y bydd llawer o'r Aelodau yn ymwybodol o'r tri pholisi beiddgar a nodais i cyn yr etholiadau: prawf incwm sylfaenol cyffredinol, wythnos waith bedwar diwrnod a bargen newydd werdd, a phwysigrwydd bargen newydd werdd, oherwydd ei bod yn cyflawni'r tri nod ehangach yr ydym ni i gyd wedi ein hethol i'w cyrraedd, sef creu swyddi, mynd i'r afael ag anghydraddoldeb ac, yn bwysicaf oll, osgoi'r materion trychinebus sydd gennym ni o ran newid yn yr hinsawdd. Felly, Gweinidog, a ydych chi'n cefnogi fy ngalwad i am fargen newydd werdd, ac a wnewch chi nodi'n fanylach sut y byddwch chi'n sicrhau bod fy nghymuned i yn Alun a Glannau Dyfrdwy yn elwa ar y don nesaf o greu swyddi wrth i ni ddwyn economi Cymru ymlaen?

Well, I think it's the definition of what we call a 'green new deal'. When you hear Julie James talk about the second low-carbon delivery plan, we hear lots about leading to a green new economy to make sure that we improve our impact—our environmental impact—on our activity today, and make sure we can take advantage of those industries that are here already. We've recently had presentations, which lots of Members attended, about the roll-out of energy offshore, but there are big opportunities, not just in the creation of those, but in the supply chain that goes with them, and there should be jobs right across the sector.

The hydrogen infrastructure that should be developed right across north-west England and through north Wales, and the opportunities for further industries too. And in your own constituency, and you'll know this, the Advanced Manufacturing Research Centre Cymru and Airbus and their desire to see fuels of the future, to decarbonise the way that the air industry works. We have huge opportunities and risks if we're not prepared to take that step forward.

And, of course, our traditional industries will still be important too, including Shotton steel, of course, where I had the opportunity to visit with the Member, and the opportunity to make sure those high-value industries are able to decarbonise, but in a way where the transition is a just one and jobs are not sacrificed.

Wel, rwy'n credu mai hwnnw yw'r diffiniad o'r hyn yr ydym ni'n ei galw yn 'fargen newydd werdd'. Pan fyddwch chi'n clywed Julie James yn trafod yr ail gynllun cyflawni carbon isel, rydym yn clywed llawer am arwain at economi newydd werdd i sicrhau ein bod ni'n gwella ein heffaith—ein heffaith amgylcheddol—ar ein gweithgarwch heddiw, a gwneud yn siŵr y gallwn ni fanteisio ar y diwydiannau hynny sydd yma eisoes. Rydym ni wedi cael cyflwyniadau yn ddiweddar, ac roedd llawer o'r Aelodau yn bresennol ynddyn nhw, ar gyflwyno ynni ar y môr, ond mae cyfleoedd mawr, nid yn unig wrth greu y rhain, ond yn y gadwyn gyflenwi sy'n dod gyda hynny, a dylai fod swyddi ar draws y sector cyfan.

Y seilwaith hydrogen a ddylai gael ei ddatblygu ar draws gogledd-orllewin Lloegr a thrwy ogledd Cymru, a'r cyfleoedd ar gyfer diwydiannau pellach hefyd. Ac yn eich etholaeth chi, a byddwch chi'n gwybod hyn, Canolfan Ymchwil Gweithgynhyrchu Uwch Cymru ac Airbus a'u hawydd nhw i weld tanwyddau'r dyfodol, i ddatgarboneiddio'r ffordd y mae'r diwydiant awyr yn gweithio. Mae gennym ni gyfleoedd enfawr a risgiau os na fyddwn yn barod i gymryd y cam hwnnw ymlaen.

Ac, wrth gwrs, bydd ein diwydiannau traddodiadol yn parhau i fod yn bwysig hefyd, gan gynnwys dur Shotton, wrth gwrs, lle cefais gyfle i ymweld â'r Aelod, a'r cyfle i sicrhau bod y diwydiannau gwerth uchel hynny yn gallu datgarboneiddio, ond mewn ffordd lle mae'r newid yn un cyfiawn heb unrhyw golled o ran swyddi.

Diolch, Minister, for today's statement. Against the backdrop of the last five years, Brexit, austerity cuts and, of course, the pandemic, we need an ambitious plan to move the Welsh economy forward. This has to start with local business like Flowtech in Rhondda, a business that the Minister and I visited yesterday, which will be expanding thanks to Welsh Government's economic contract, and, alongside thousands of other Rhondda businesses, will contribute to the wider team Wales effort of creating a stronger, fairer and greener economic future.

Before being elected to this place, I worked in education and ran a charity supporting young people in Rhondda. The message that I've heard from our young people for too long has been, 'To get on, you have to get out.' What will the Minister say to those young people in Rhondda who wish to make a living in Wales, but feel that this isn't possible?

Diolch, Gweinidog, am y datganiad heddiw. Yng nghyd-destun y pum mlynedd diwethaf, Brexit, toriadau cyni ac, wrth gwrs, y pandemig, mae angen cynllun uchelgeisiol arnom i ddwyn economi Cymru ymlaen. Mae'n rhaid i hyn ddechrau gyda busnesau lleol fel Flowtech yn y Rhondda, busnes y bu'r Gweinidog a minnau yn ymweld ag ef ddoe, a fydd yn ehangu o ganlyniad i gontract economaidd Llywodraeth Cymru, ac, ochr yn ochr â miloedd o fusnesau eraill yn y Rhondda, bydd yn cyfrannu at ymdrech ehangach tîm Cymru i greu dyfodol economaidd sy'n fwy cryf, teg a gwyrdd.

Cyn i mi gael fy ethol i'r lle hwn, bues i'n gweithio ym maes addysg ac yn rhedeg elusen i gefnogi pobl ifanc y Rhondda. Y neges yr wyf i wedi ei chlywed gan ein pobl ifanc ers llawer gormod o amser fu, 'I lwyddo, mae'n rhaid gadael.' Beth all y Gweinidog ei ddweud wrth y bobl ifanc hynny yn y Rhondda sy'n dymuno gwneud eu bywoliaeth yng Nghymru, ond sy'n teimlo nad yw hyn yn bosibl?

Well, it's our job to make sure those people do have a future where they don't need to get out to get on. And, actually, when we visited Flowtech yesterday, we found that lots of people were within walking distance of that employer as well, so a genuinely local business properly grounded in that community. And, of course, as the Member for the Rhondda has said, they're not just having an economic contract now, they are trialling the next stage of an improved economic contract to look at the commitment they will make to their workforce and their impact on their local community. And I do think that, through the young person's guarantee and the interventions we have, but also a real feeling of optimism around our economic future, we will be able to say directly to people, 'There is a future for you where you live. It is a bright and a positive future, and you really don't need to leave Wales to get on.' Now, that's a message I believe everyone in this Chamber could get behind.

Wel, ein gwaith ni yw sicrhau bod gan y bobl hynny ddyfodol lle na fydd angen iddyn nhw adael er mwyn llwyddo. Ac, mewn gwirionedd, pan aethom ni i ymweld â Flowtech ddoe, fe welsom ni fod llawer o bobl o fewn pellter cerdded i'r cyflogwr hwnnw hefyd, felly roedd yn fusnes gwirioneddol leol wedi ei ymsefydlu yn wirioneddol yn y gymuned honno. Ac, wrth gwrs, fel y dywedodd yr Aelod dros y Rhondda, yn ogystal â chontract economaidd yn awr, maen nhw'n treialu cam nesaf contract economaidd gwell i edrych ar yr ymrwymiad y byddan nhw'n ei wneud i'w gweithlu a'u heffaith ar eu cymuned leol. Ac rwyf i yn credu, drwy'r warant i bobl ifanc a'r ymyriadau sydd gennym ni, ond hefyd ymdeimlad gwirioneddol o optimistiaeth o ran ein dyfodol economaidd, y byddwn yn gallu dweud yn uniongyrchol wrth bobl, 'Mae dyfodol yma i chi yn eich cynefin. Mae'n ddyfodol disglair a chadarnhaol, ac yn wir nid oes angen i chi adael Cymru i lwyddo.' Nawr, rwy'n credu bod honno yn neges y gallai pawb yn y Siambr hon ei chefnogi.

15:30

Diolch. Thank you for the statement. Minister, the good people of Islwyn and Wales returned a Welsh Labour Government in May because of their democratic desire to entrust the Welsh Labour Government with growing back the Welsh economy fairer, stronger and greener. I also welcome the Welsh Government's young person's guarantee, providing everyone under 25 in Wales with the offer of work, education, training, or self-employment.  I also welcome the innovative and radical universal basic income pilot for our young people who are looked after. It is imperative that we invest in our youth and we build a pathway for future generations to learn, live and thrive in the communities in which they live. However, despite the passion, the optimism of our young people now, the vibrant democracy now taking hold, and our unique and innovative Youth Parliament, we also continue to face real, hard, difficult challenges—

Diolch am y datganiad. Gweinidog, etholodd pobl dda Islwyn a Chymru Lywodraeth Lafur Cymru yn ôl ym mis Mai oherwydd eu hawydd democrataidd i ymddiried yn Llywodraeth Lafur Cymru i dyfu economi Cymru yn ôl yn decach, yn gryfach ac yn wyrddach. Rwyf hefyd yn croesawu gwarant pobl ifanc Llywodraeth Cymru, sy'n rhoi'r cynnig o waith, addysg, hyfforddiant neu hunangyflogaeth i bawb dan 25 oed yng Nghymru. Rwyf hefyd yn croesawu'r cynllun treialu incwm sylfaenol cyffredinol arloesol a radical ar gyfer ein pobl ifanc sy'n derbyn gofal. Mae'n hanfodol ein bod yn buddsoddi yn ein hieuenctid ac rydym yn adeiladu llwybr i genedlaethau'r dyfodol ddysgu, byw a ffynnu yn y cymunedau y maen nhw'n byw ynddyn nhw. Fodd bynnag, er gwaethaf angerdd, optimistiaeth ein pobl ifanc nawr, y ddemocratiaeth fywiog sy'n cydio nawr, a'n Senedd Ieuenctid unigryw ac arloesol, rydym hefyd yn parhau i wynebu heriau gwirioneddol anodd—

Ask your question now, please. 

Gofynnwch eich cwestiwn nawr, os gwelwch yn dda.

Minister, the vision for the Welsh economy you have set out clearly under the 'team Wales' umbrella. So, Minister, as we approach and digest the zero-carbon UK strategy approaching COP26, what are the challenges, and what are the obstacles that the Welsh Government face in order to continue to create a fairer, stronger and greener future for all the people who call Islwyn home?

Gweinidog, mae'r weledigaeth ar gyfer economi Cymru wedi'i nodi'n glir gennych o dan ymbarél 'tîm Cymru'. Felly, Gweinidog, wrth inni nesáu at strategaeth ddi-garbon y DU a'i hystyried wrth agosáu at COP26, beth yw'r heriau, a beth yw'r rhwystrau y mae Llywodraeth Cymru yn eu hwynebu er mwyn parhau i greu dyfodol tecach, cryfach a gwyrddach i'r holl bobl sy'n ystyried Islwyn yn gartref?

I think it's relevant to people in Islwyn and in every constituency and region across Wales; it's our ability to invest in future industries with the level of certainty we will need. The stability that the Welsh Government can provide needs to be matched by a level of consistency from the UK Government as well, because, actually, if we have a slightly chaotic approach to the future, with all the counter-briefings that take place, it makes all of our jobs much harder. Businesses say that when they're not in front of a camera, but actually, they really do want a more sustainable environment to understand if the promises that are likely to made in the run-up to COP26 by the UK Government will be made real, if we're really going to have an opportunity to invest in those future skills, future industries, because this Government stands ready to do so. And I believe that every Member in this Chamber, when Julie James does set out that second low-carbon delivery plan, will see the scale of ambition this Government has, but also, how difficult some of those choices are going to be. We are going to need to change the way that we live and the way that we work to achieve our ambitions, but I believe in Wales we have a real contribution to make, not just for ourselves, but our impact on the wider world too. Many thanks. 

Rwy'n credu ei fod yn berthnasol i bobl yn Islwyn ac ym mhob etholaeth a rhanbarth ledled Cymru; ein gallu i fuddsoddi mewn diwydiannau yn y dyfodol gyda'r lefel o sicrwydd y bydd ei angen arnom. Mae angen i Lywodraeth y DU gydweddu â'r sefydlogrwydd y gall Llywodraeth Cymru ei ddarparu drwy gynnig lefel o gysondeb hefyd, oherwydd, mewn gwirionedd, os oes gennym ymagwedd ychydig yn anhrefnus at y dyfodol, gyda'r holl wrth-friffio sy'n digwydd, mae'n gwneud ein holl swyddi'n llawer anoddach. Mae busnesau'n dweud, pan nad ydyn nhw o flaen camera, ond mewn gwirionedd, eu bod wirioneddol eisiau cael amgylchedd mwy cynaliadwy i ddeall a fydd yr addewidion sy'n debygol o gael eu gwneud yn y cyfnod cyn COP26 gan Lywodraeth y DU yn cael eu gwireddu, os ydym mewn gwirionedd yn mynd i gael cyfle i fuddsoddi yn y sgiliau hynny yn y dyfodol, diwydiannau yn y dyfodol, oherwydd mae'r Llywodraeth hon yn barod i wneud hynny. Ac rwy'n credu y bydd pob Aelod yn y Siambr hon, pan fydd Julie James yn nodi'r ail gynllun cyflawni carbon isel hwnnw, yn gweld maint yr uchelgais sydd gan y Llywodraeth hon, ond hefyd, pa mor anodd fydd rhai o'r dewisiadau hynny. Bydd angen i ni newid y ffordd yr ydym yn byw a'r ffordd yr ydym yn gweithio i gyflawni ein huchelgeisiau, ond rwy'n credu yng Nghymru fod gennym gyfraniad gwirioneddol i'w wneud, nid yn unig i ni ein hunain, ond ein heffaith ar y byd ehangach hefyd. Llawer o ddiolch.

4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cynllun Diogelu Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer y Gaeaf 2021-22
4. Statement by the Minister for Health and Social Services: The Health and Social Care Winter Protection Plan 2021-22

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasnaethau Cymdeithasol: cynllun diogelu iechyd a gofal cymdeithasol 2021-22. Galwaf ar y Gweinidog, Eluned Morgan. 

The next item is a statement by the Minister for Health and Social Services on the health and social care winter plan 2021-22. I call on the Minister, Eluned Morgan. 

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Every year, the NHS develops a plan for how it's going to manage with the increased demands over the winter, and this year is no exception. The preparations have been taking place already for many months. We are making this statement today in order to give an opportunity for Senedd Members to discuss our plans before the formal publication of the report on Thursday. I think it is important for Members to note that, generally, the winter plan is an instruction to the NHS and is normally an internal document, although we understand the political interest in the plan this year as we see challenges to our health and care services this year, the likes of which we have never seen in the history of the NHS.

We are going into this winter where we still have very high rates of COVID, where we are expecting significant additional pressures from winter flu, and we are trying to keep up the pace on addressing the backlog of treatments that has developed during the pandemic. This will be happening at a time when the NHS and care workers are exhausted, when the flow through our hospitals is restricted because of challenges in terms of discharging patients when they are ready to leave, and an increase in demands on our GP surgeries and massive pressure on our ambulance services.

That's the backdrop to the publication of this winter plan. At the heart of the winter plan is a determination to work together with the NHS, local government and, ideally, the public, in asking us all to play our part to relieve as much pressure on the system as possible. There will be a comprehensive programme to direct the public to the appropriate place for care, which will not always be the GP in primary care or accident and emergency in secondary care. COVID is not over, and a central part of our plan is to ensure that we are vaccinating and continuing our test, trace and protect programme through the winter months. We'll be revising our Adferiad long COVID programme, as promised, to keep up with the latest data and information.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Bob blwyddyn, mae'r GIG yn datblygu cynllun ar gyfer sut y bydd yn ymdopi â'r galwadau cynyddol dros y gaeaf, ac nid yw eleni'n eithriad. Mae'r paratoadau eisoes wedi bod yn digwydd ers misoedd lawer. Rydym yn gwneud y datganiad hwn heddiw er mwyn rhoi cyfle i Aelodau'r Senedd drafod ein cynlluniau cyn cyhoeddi'r adroddiad yn ffurfiol ddydd Iau. Rwy'n credu ei bod yn bwysig i Aelodau nodi, yn gyffredinol, fod cynllun y gaeaf yn gyfarwyddyd i'r GIG ac fel arfer mae'n ddogfen fewnol, er ein bod yn deall y diddordeb gwleidyddol yn y cynllun eleni wrth i ni weld heriau i'n gwasanaethau iechyd a gofal eleni, nad ydym ni erioed wedi gweld eu tebyg yn hanes y GIG.

Rydym yn mynd i'r gaeaf hwn gyda chyfraddau uchel iawn o COVID o hyd, pan ydym yn disgwyl pwysau ychwanegol sylweddol o ffliw'r gaeaf, ac rydym yn ceisio gwneud cynnydd wrth fynd i'r afael â'r ôl-groniad o driniaethau sydd wedi datblygu yn ystod y pandemig. Bydd hyn yn digwydd ar adeg pan fo'r GIG a gweithwyr gofal wedi blino'n lân, pan fo'r llif drwy ein hysbytai wedi'i gyfyngu oherwydd heriau o ran rhyddhau cleifion pan fyddan nhw'n barod i adael, a chynnydd yn y galwadau ar ein meddygfeydd meddygon teulu a phwysau enfawr ar ein gwasanaethau ambiwlans.

Dyna'r cefndir wrth i ni gyhoeddi cynllun y gaeaf hwn. Wrth wraidd cynllun y gaeaf mae penderfyniad i gydweithio â'r GIG, llywodraeth leol ac, yn ddelfrydol, y cyhoedd, wrth ofyn i bob un ohonom chwarae ein rhan i leihau cymaint o'r pwysau sydd ar y system â phosibl. Bydd rhaglen gynhwysfawr i gyfeirio'r cyhoedd at y lle priodol ar gyfer gofal, na fydd bob amser yn feddyg teulu mewn gofal sylfaenol neu'n adran ddamweiniau ac achosion brys mewn gofal eilaidd. Nid yw COVID ar ben, a rhan ganolog o'n cynllun yw sicrhau ein bod yn brechu ac yn parhau â'n rhaglen profi, olrhain a diogelu drwy fisoedd y gaeaf. Byddwn yn adolygu ein rhaglen Adferiad ar gyfer COVID hir, fel yr addawyd, er mwyn cael yr wybodaeth a'r data diweddaraf.

Bydd iechyd meddwl yn ganolog i'r gefnogaeth y byddwn ni'n ei darparu dros fisoedd y gaeaf. Bydd yn parhau i fod yn wasanaeth hanfodol, waeth beth yw'r pwysau dŷn ni'n debygol o'u hwynebu. O ran gofal sylfaenol, gan gynnwys gwasanaethau meddygon teulu, bydd pwyslais gwirioneddol ar salwch anadlol, gan sicrhau bod cleifion yn gallu cael mynediad at ofal sylfaenol pan fydd ei angen arnyn nhw. Mae'n bwysig nodi y gallai hyn fod trwy apwyntiad rhithwir, er y bydd apwyntiadau wyneb yn wyneb ar gael os bydd angen. Byddwn yn gofyn i'r fferyllfeydd cymunedol gamu i'r adwy unwaith eto, fel y mae'n nhw wedi parhau i'w wneud drwy gydol y pandemig.

O ran gofal wedi ei gynllunio, byddwn ni'n onest â'r cyhoedd, ac yn egluro y bydd yn anodd gweithio trwy'r niferoedd uchel ar ein rhestrau aros dros y gaeaf. Efallai y bydd angen i ni hyd yn oed addasu'r system a lleihau'r niferoedd sy'n cael triniaeth a oedd wedi ei chynllunio os bydd y pwysau ar y system yn dal i gynyddu. Ond byddwn ni'n sicrhau bod byrddau iechyd yn cadw mewn cysylltiad â phobl sy'n aros, ac yn cynnig y gefnogaeth a'r cymorth lleddfu poen y gall fod ei angen arnyn nhw yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yn y cyfamser, byddwn ni'n gweithio ymhellach ar sut dŷn ni'n bwriadu bwrw ymlaen â diwygiadau er mwyn gallu gwneud cynnydd sylweddol o ran y rhestrau aros. Byddwn yn rhoi rhagor o fanylion am y rhain yn ein huwchgynhadledd ar ofal ym mis Tachwedd.

Bydd y Senedd yn ymwybodol bod y pwysau ar ein system gofal brys ac argyfwng yn enfawr. Mae gyda ni gynllun clir iawn ar sut i fynd i'r afael â'r mater hwn, gan gynnwys cyflwyno'r gwasanaeth 111 yn genedlaethol, defnyddio cymorth y fyddin, mwy o bwyslais ar drosglwyddo cleifion ambiwlans yn brydlon, a'r system o flaenoriaethu cleifion mewn adrannau achosion brys. Un o'r meysydd y byddwn ni wir yn canolbwyntio arnynt yw pwysigrwydd rhoi cefnogaeth a chymorth i'n gwasanaethau gofal. Byddwn yn manylu rhagor am hyn yn nes ymlaen yn ystod yr wythnos yma, ond allaf i ddim pwysleisio ddigon pa mor bwysig yw hi i gefnogi ein gwasanaethau gofal a'n gweithwyr gofal dros y cyfnod heriol hwn. Os ydym ni am ryddhau pobl o'r ysbyty, mae angen inni wybod y byddan nhw'n cael eu cefnogi yn y gymuned, a byddwn yn parhau i weithio gyda'n hawdurdodau lleol i gyflawni hyn.

Yn olaf, allwn ni ddim gwneud dim o hyn heb ein gweithlu iechyd a gofal anhygoel. Byddwn yn sefyll gyda nhw ac yn eu cefnogi wrth iddynt ddechrau ar yr amser anoddaf yn eu hanes. Bydd y gwasanaeth iechyd yn cael ei wthio i'r eithaf y gaeaf hwn, a dŷn ni'n gofyn i'r cyhoedd ddefnyddio'r gwasanaethau hyn yn ddarbodus, a gwneud eu rhan nhw er mwyn inni allu symud drwy'r gaeaf gyda'n gilydd. Diolch.

Mental health will be central to the support that we will be providing over the winter months. It will remain an essential service, irrespective of the pressures that we are likely to face. In terms of primary care, including GP services, there will be a real focus on respiratory illness, making sure that patients are able to access primary care when they need it. It's important to note that this could be via a virtual appointment, although face-to-face appointments will be available if necessary. We will be asking community pharmacies to step up, once again, as they've continued to do throughout the pandemic.

On planned care, we will be honest with the public, and will explain that it will be tough to work through the high numbers on our waiting lists over the winter. We may even need to flex the system and reduce the numbers receiving planned care if the pressure on the system continues to mount. However, we will ensure that health boards keep in touch with people waiting, and will offer them the support and pain relief that they may need during this difficult time. In the meantime, we will work up further how we intend to drive forward with reforms in order to make significant inroads into the waiting lists, and we will give further detail on these plans at our planned care summit in November.

The Senedd will be aware that the pressures on our urgent and emergency care system are huge. We have a very clear plan set out on how to address this issue, including the national roll-out of 111, the use of the military for support, an increased focus on timely ambulance patient handover, and the triage of patients in emergency departments. One of the areas that we will really focus on is the importance of standing by and supporting our care services. We will give further details on this later this week, but I cannot emphasise enough how much we need to support our care services and our care workers during this challenging time. If we want to discharge people from hospital, we need to know that they will be supported in the community, and we will continue to work with our local authorities to deliver this.

Finally, we cannot do any of this without our incredible care and health workforce. We will stand by them and support them as they enter the toughest time in their history. The health service will be pushed to its limits this winter, and we ask the public to use these services wisely, prudently, and to play their part to get us through this winter together. Thank you very much.

15:35

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

The Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Deputy Presiding Officer. Minister, can I thank you for your update you've given us today on the health and care plan for the winter? But that's what it is, of course, today—it's an update and not the plan itself. I think Members across this Chamber, and the Welsh public, will be disappointed that they've had to see a further delay just before we go into the Senedd recess. And I do note in your opening remarks today, Minister, that you said that this is a statement in order to allow the opportunity for Senedd Members to discuss the plans before they're formally published on Thursday. But if they're not publicly published, then it's very difficult for us to scrutinise those plans, of course. I will say thank you, Minister, for your call this morning; I appreciate greatly the technical briefing that you gave me and other Members of this Chamber this morning, from your officials. That was greatly appreciated.

I do have to say, though, I don't accept your points within your statement that it is usually an internal document for the NHS—and I'll stand to be corrected if that's wrong. But if that is the case, then I would say: what did your predecessor publish on 15 September 2020 in his winter protection plan? This included a framework about essential and routine services, urgent and emergency care, the vaccination programme, primary and community care, social care, care homes—I could go on. But it also mentioned allocations from the Welsh Government to support the NHS over winter. It even mentioned in its purpose the Welsh Government's overarching plan, which describes the broad context and priorities for health and social care until March 2021. So, can I ask the Minister for an explanation on a number of issues there? Why wasn't the plan published earlier in September? Why have we got a further delay before the public can see this plan? And perhaps you could also clarify why you say this plan is usually an internal document, given what I've just said.

It's taken a long time for the Welsh Government to get together its framework document, and it appears, over the last month, that communications between Ministers and NHS Wales haven't been entirely clear. I'll give some examples in that regard: in response to the leader of the opposition in September about the publication of winter pressure plans, the First Minister avoided this entirely, referring to the regular updating of the coronavirus control plan. But, just two days earlier, and after you'd mentioned to the Health and Social Care Committee that you'd been preparing for winter earlier than ever before, the chief executive assured the committee that a very clear winter plan will be visible and will be published during October. Minister, can you give some assurances to the Senedd today that you and the Welsh Government are clearly communicating with NHS Wales and local authorities over your overarching aims for easing winter pressures? I would say, Minister, it's absolutely crucial that, at this time of extreme pressure on the Welsh NHS, we have direction from the Welsh Government. We have record-breaking A&E waiting times, record-breaking numbers of people on waiting lists, and one in four people are waiting for more than 12 months for treatment. So, it's crucial that we have a clear plan from the Welsh Government.

Turning to your statement itself, you mention that a central part of the plan will be vaccination, and your statement in September said that you had started the COVID booster programme. We're yet to see any uptake figures on how successful, or not, this programme is so far. Your 'progress against strategy' document, published within the last hour, also gives no indication as to how many have taken up the booster. I have had some reports from colleagues that in other parts of Wales there have been those who have yet to receive information—those who are over 50—on when they will receive the booster. I've also received reports of people waiting up to an hour outside vaccination centres in order to get their booster that they've been timetabled in for. I am particularly concerned about that, given that this is an older age group, and given that we're coming in to a period of more severe weather—if people have to wait outside in order to receive their booster as well. So, perhaps you could provide some information in that regard. 

Can you also provide a timeline on booster uptake figures that are available to the general public? And what exactly do you mean by the majority of people being offered the boosters by 31 December in your COVID vaccination statement today? That could be 51 per cent. Perhaps you can give a little bit more detail in that regard. You also mentioned planned care— 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, a gaf i ddiolch ichi am eich diweddariad a gawsom heddiw ynghylch y cynllun iechyd a gofal ar gyfer y gaeaf? Ond dyna ydyw, wrth gwrs, heddiw—diweddariad ac nid y cynllun ei hun. Rwy'n credu y bydd Aelodau ar draws y Siambr hon, a'r cyhoedd yng Nghymru, yn siomedig eu bod nhw wedi gorfod gweld oedi pellach ychydig cyn i ni fynd at doriad y Senedd. Ac rwy'n nodi yn eich sylwadau agoriadol heddiw, Gweinidog, i chi ddweud mai datganiad yw hwn er mwyn rhoi cyfle i Aelodau'r Senedd drafod y cynlluniau cyn iddyn nhw gael eu cyhoeddi'n ffurfiol ddydd Iau. Ond os nad ydyn nhw'n cael eu cyhoeddi'n gyhoeddus, yna mae'n anodd iawn i ni graffu ar y cynlluniau hynny, wrth gwrs. Rwyf am  ddiolch i chi, Gweinidog, am eich galwad y bore yma; rwy'n gwerthfawrogi'n fawr y briff technegol a roddoch i mi ac Aelodau eraill y Siambr hon y bore yma, gan eich swyddogion. Gwerthfawrogwyd hynny'n fawr.

Rhaid imi ddweud, serch hynny, nad wyf yn derbyn eich pwyntiau o fewn eich datganiad ei bod fel arfer yn ddogfen fewnol i'r GIG—ac rwy'n barod i gael fy nghywiro os yw hynny'n anghywir. Ond os yw hynny'n wir, yna byddwn i'n dweud: beth a wnaeth eich rhagflaenydd ei gyhoeddi ar 15 Medi 2020 yn ei gynllun diogelu'r gaeaf? Roedd hyn yn cynnwys fframwaith ar wasanaethau hanfodol a rheolaidd, gofal brys ac argyfwng, y rhaglen frechu, gofal sylfaenol a chymunedol, gofal cymdeithasol, cartrefi gofal—gallwn fynd ymlaen. Ond soniodd hefyd am ddyraniadau gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r GIG dros y gaeaf. Soniodd hefyd o ran ei ddiben am gynllun trosfwaol Llywodraeth Cymru, sy'n disgrifio'r cyd-destun a'r blaenoriaethau eang ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol tan fis Mawrth 2021. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog am esboniad ar nifer o faterion yn y fan yna? Pam na chyhoeddwyd y cynllun yn gynharach ym mis Medi? Pam y cawsom oedi pellach cyn y caiff y cyhoedd weld y cynllun hwn? Ac efallai y gwnewch chi hefyd egluro pam yr ydych yn dweud bod y cynllun hwn fel arfer yn ddogfen fewnol, o ystyried yr hyn yr wyf newydd ei ddweud.

Mae wedi cymryd amser hir i Lywodraeth Cymru ddod â'i dogfen fframwaith at ei gilydd, ac mae'n ymddangos, dros y mis diwethaf, nad yw'r cyfathrebu rhwng Gweinidogion a GIG Cymru wedi bod yn gwbl glir. Rhoddaf rai enghreifftiau yn hynny o beth: mewn ymateb i arweinydd yr wrthblaid ym mis Medi ynghylch cyhoeddi cynlluniau pwysau'r gaeaf, fe wnaeth y Prif Weinidog osgoi hyn yn llwyr, gan gyfeirio at ddiweddaru'r cynllun rheoli coronafeirws yn rheolaidd. Ond, ddeuddydd yn gynharach, ac ar ôl i chi sôn wrth y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol eich bod wedi bod yn paratoi ar gyfer y gaeaf yn gynharach nag erioed o'r blaen, sicrhaodd y prif weithredwr y pwyllgor y bydd cynllun gaeaf clir iawn i'w weld ac y bydd yn cael ei gyhoeddi yn ystod mis Hydref. Gweinidog, a wnewch chi roi rhywfaint o sicrwydd i'r Senedd heddiw eich bod chi a Llywodraeth Cymru yn cyfathrebu'n glir â GIG Cymru ac awdurdodau lleol ynghylch eich nodau cyffredinol ar gyfer lliniaru pwysau'r gaeaf? Byddwn i'n dweud, Gweinidog, ei bod yn gwbl hanfodol, ar yr adeg hon o bwysau eithafol ar GIG Cymru, fod gennym gyfarwyddyd gan Lywodraeth Cymru. Mae gennym amseroedd aros damweiniau ac achosion brys sy'n torri record, nifer y bobl ar restrau aros yn torri record, ac mae un o bob pedwar o bobl yn aros am fwy na 12 mis am driniaeth. Felly, mae'n hanfodol bod gennym gynllun clir gan Lywodraeth Cymru.

Gan droi at eich datganiad ei hun, rydych yn sôn mai rhan ganolog o'r cynllun fydd brechu, a dywedodd eich datganiad ym mis Medi eich bod wedi dechrau'r rhaglen atgyfnerthu rhag COVID. Nid ydym eto wedi gweld unrhyw ffigurau ynghylch y bobl sy'n manteisio ar y rhaglen i ddangos pa mor llwyddiannus, neu beidio, yw'r rhaglen hon hyd yma. Nid yw eich dogfen 'y cynnydd yn erbyn y strategaeth', a gyhoeddwyd o fewn yr awr ddiwethaf, ychwaith yn rhoi unrhyw arwydd o faint sydd wedi manteisio ar y brechiad atgyfnerthu. Rwyf wedi cael rhai adroddiadau gan gyd-Aelodau fod rhai mewn rhannau eraill o Gymru heb gael gwybodaeth—y rhai sydd dros 50 oed—ynghylch pryd y byddan nhw'n cael y brechiad atgyfnerthu. Rwyf hefyd wedi cael adroddiadau am bobl yn aros hyd at awr y tu allan i ganolfannau brechu er mwyn cael eu brechiad atgyfnerthu a hwythau wedi cael amser penodol ar ei gyfer. Rwy'n arbennig o bryderus ynghylch hynny, o gofio mai grŵp oedran hŷn yw hwn, ac o gofio ein bod yn dechrau cyfnod o dywydd mwy difrifol—hefyd os bydd rhaid i bobl aros y tu allan er mwyn cael eu brechiad atgyfnerthu. Felly, efallai y gwnewch chi ddarparu rhywfaint o wybodaeth yn hynny o beth.

A wnewch chi hefyd ddarparu amserlen o ran y ffigurau ynghylch faint sy'n manteisio ar y brechiad atgyfnerthu sydd ar gael i'r cyhoedd? A beth yn union ydych chi'n ei olygu wrth ddweud y bydd y rhan fwyaf o bobl yn cael cynnig y brechiad atgyfnerthu erbyn 31 Rhagfyr yn eich datganiad brechu COVID heddiw? Gallai hynny fod yn 51 y cant. Efallai y gwnewch chi roi ychydig mwy o fanylion yn hynny o beth. Sonioch chi hefyd am ofal wedi'i gynllunio— 

15:40

I'll ask my last question in that case, Deputy Presiding Officer. You also mentioned planned care, and I note that you're leaving a formal plan until the planned care summit in November. Meanwhile, both England and Scotland have been doing their utmost to ease those waiting times with community diagnosis centres, and we've heard about surgical hubs and the use of independent healthcare to support NHS waiting lists. So, can I ask you for a little bit more information in that regard? Because you'll be aware I've been asking you for about four months in regard to surgical hubs, health Minister. 

Gofynnaf fy nghwestiwn olaf felly, Dirprwy Lywydd. Sonioch hefyd am ofal wedi'i gynllunio, ac rwy'n nodi eich bod yn gadael cynllun ffurfiol tan yr uwchgynhadledd gofal wedi'i gynllunio ym mis Tachwedd. Yn y cyfamser, mae Lloegr a'r Alban wedi bod yn gwneud eu gorau glas i leihau'r amseroedd aros hynny gyda chanolfannau diagnosis cymunedol, ac rydym wedi clywed am ganolfannau llawfeddygol a'r defnydd o ofal iechyd annibynnol i gefnogi rhestrau aros y GIG. Felly, a gaf i ofyn ichi am ychydig mwy o wybodaeth yn hynny o beth? Oherwydd y byddwch yn ymwybodol fy mod wedi bod yn gofyn i chi am tua phedwar mis ynghylch canolfannau llawfeddygol, Gweinidog iechyd.

I think it's really important that there is an understanding that there was always a plan for us to publish this report at a winter learning event, which is going to take place on Thursday, so that we're engaging with the NHS directly. The only way this plan is going to be implemented is if it's really taken up and taken seriously by the NHS and by our care workforce. So, it is important that we're speaking to the right audience, and that's what this plan is supposed to be. It's an instruction to them, and that's why we were always planning to do that on Thursday. 

We have, however, already been doing a huge amount of work in relation to preparing for winter. We've been doing it for a very long time, we've had the NHS planning framework that sets out expectations for health boards and trusts for a very long time. There are weekly meetings that are happening between us, health boards and local authorities to provide a forum for taking further action in terms of preparing for winter. We've got a COVID planning and response structure, of course, which all has fed into this plan. So, it's not as if we're starting from nothing here, we're building on what was already there. And of course, the local options framework is something that health boards are already aware of, and we're making sure that that's being updated in relation to the COVID pressures, and they understand where there are opportunities to flex as we enter the winter.

You ask about the planned care situation, and I think it is important that people understand that we've already given quite a lot of money to the system, £250 million already has been announced, and that communication, as I say, has already been happening.

In relation to the vaccination plans, I can assure the Member that around 30 per cent of people from 12 to 15 years old now have received their first dose, and we will be able to give an update in terms of the booster uptake on Thursday this week, so I hope you can be a little bit patient and wait for us to get those statistics checked before we announce those. We set out in that vaccination plan that the over-50s would be offered their booster doses before the new year. Now, there was another group of people, as you mentioned, who would be offered the vaccination booster before that, that included people like care workers, people in care homes, NHS workers, and so we are on target to be delivering against that vaccination plan that I set out last week.

And then, just finally on planned care that you asked about, as I said, we've already announced £250 million. The health boards have come back to us now and have suggested how they would like to spend that money, so we're just making sure now that we have all our ducks in a row in terms of making sure we have a co-ordinated approach and, hopefully, we'll be able to give more information on exactly how that's going to be spent in that planned care summit later.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod dealltwriaeth bod cynllun wedi bod erioed i ni gyhoeddi'r adroddiad hwn mewn digwyddiad dysgu yn y gaeaf, a fydd yn cael ei gynnal ddydd Iau, fel ein bod yn ymgysylltu â'r GIG yn uniongyrchol. Yr unig ffordd y bydd y cynllun hwn yn cael ei weithredu yw os caiff ei ddefnyddio a'i gymryd o ddifrif gan y GIG a chan ein gweithlu gofal. Felly, mae'n bwysig ein bod yn siarad â'r gynulleidfa gywir, a dyna beth yw'r cynllun hwn. Mae'n gyfarwyddyd iddyn nhw, a dyna pam yr oeddem ni o hyd yn bwriadu gwneud hynny ddydd Iau.

Fodd bynnag, rydym eisoes wedi bod yn gwneud llawer iawn o waith mewn cysylltiad â pharatoi ar gyfer y gaeaf. Rydym wedi bod yn ei wneud ers amser maith, mae gennym fframwaith cynllunio'r GIG sy'n nodi disgwyliadau ar gyfer byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd ers amser maith. Mae cyfarfodydd wythnosol yn digwydd rhyngom ni, byrddau iechyd ac awdurdodau lleol i ddarparu fforwm ar gyfer cymryd camau pellach o ran paratoi ar gyfer y gaeaf. Mae gennym strwythur cynllunio ac ymateb COVID, wrth gwrs, sydd i gyd wedi cyfrannu at y cynllun hwn. Felly, nid yw fel pe baem yn dechrau o ddim byd yma, rydym yn adeiladu ar yr hyn a oedd yno'n barod. Ac wrth gwrs, mae'r fframwaith dewisiadau lleol yn rhywbeth y mae byrddau iechyd eisoes yn ymwybodol ohono, ac rydym yn sicrhau bod hynny'n cael ei ddiweddaru mewn cysylltiad â phwysau COVID, ac maen nhw'n deall lle bydd cyfleoedd i fod yn hyblyg wrth i ni ddechrau'r gaeaf.

Rydych yn gofyn am sefyllfa gofal wedi'i gynllunio, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig bod pobl yn deall ein bod eisoes wedi rhoi cryn dipyn o arian i'r system, mae £250 miliwn eisoes wedi'i gyhoeddi, a bod cyfathrebu, fel y dywedais i, eisoes wedi bod yn digwydd.

O ran y cynlluniau brechu, gallaf sicrhau'r Aelod fod tua 30 y cant o bobl rhwng 12 a 15 oed bellach wedi cael eu dos cyntaf, a byddwn ni'n gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am y nifer sy'n manteisio ar y brechiad atgyfnerthu ddydd Iau yr wythnos hon, felly gobeithio y gwnewch chi fod ychydig yn amyneddgar ac aros inni wirio'r ystadegau hynny cyn inni gyhoeddi'r rheini. Nodwyd yn y cynllun brechu hwnnw y byddai pobl dros 50 oed yn cael cynnig eu dosau atgyfnerthu cyn y flwyddyn newydd. Nawr, roedd grŵp arall o bobl, fel y sonioch chi, a fyddai'n cael cynnig y brechiad atgyfnerthu cyn hynny, a oedd yn cynnwys pobl fel gweithwyr gofal, pobl mewn cartrefi gofal, gweithwyr y GIG, ac felly rydym ar y trywydd iawn i gyflawni yn unol â'r cynllun brechu hwnnw a nodais yr wythnos diwethaf.

Ac yna, yn olaf ar ofal wedi'i gynllunio y gwnaethoch chi ofyn amdano, fel y dywedais i, rydym eisoes wedi cyhoeddi £250 miliwn. Mae'r byrddau iechyd wedi dod yn ôl atom yn awr ac wedi awgrymu sut yr hoffen nhw wario'r arian hwnnw, felly rydym yn gwneud yn siŵr nawr bod popeth mewn trefn er mwyn sicrhau bod gennym ddull cydgysylltiedig a, gobeithio, y byddwn ni'n gallu rhoi mwy o wybodaeth am sut yn union y bydd hynny'n cael ei wario yn yr uwchgynhadledd gofal wedi'i gynllunio honno yn ddiweddarach.

15:45

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr. Mae hon yn drafodaeth ddiddorol, cyfle cyntaf i sgrwtineiddio cynllun y gaeaf. Yn anffodus, does gennym ni ddim cynllun gaeaf i'w sgrwtineiddio eto. Dwi'n gwerthfawrogi'r briefing byr gawson ni yn gynharach heddiw fel aelodau o'r pwyllgor iechyd ar rai o'r egwyddorion sydd y tu ôl i'r cynllun a gawn ni ddydd Iau. Dwi'n gwerthfawrogi cael rhyw ragflas gan y Gweinidog heddiw am rai o'r egwyddorion hynny, ond mewn ffordd, gosod mwy o gwestiynau mae'r sesiwn yma. Mae yna sôn am fynediad i bobl i ofal sylfaenol, mae yna sôn am wneud iechyd meddwl yn ganolog i wasanaethau ond y cwestiynau rydyn ni eisiau atebion iddyn nhw ydy sut, a dyna, wrth gwrs, fyddwn ni'n gobeithio ei gael yn yr adroddiad ei hun ddydd Iau.

Mae yna nifer o elfennau ac egwyddorion dwi'n eu croesawu—rhai ohonyn nhw y bues i'n eu hamlinellu fel blaenoriaethau buaswn i'n licio eu gweld yn y sesiwn bythefnos yn ôl erbyn hyn, yn gofyn am well 'signpost-o' pobl i'r lle iawn i gael gofal, er enghraifft, ac mae'r Gweinidog wedi dweud bod hynny'n mynd i fod yn flaenoriaeth. Dwi'n gwybod bod y BMA yn tynnu sylw heddiw at waith ymchwil sy'n awgrymu mai dim ond rhyw 10 y cant oedd yn ymwybodol o raglen Choose Well y Llywodraeth o 2018, felly mae angen, wrth gwrs, rhoi llawer mwy o fuddsoddiad i mewn i'r math yna o waith. Ac eto, dwi'n edrych ymlaen at gael mwy o fanylion ar hynny ddydd Iau gobeithio. Ac mi fyddwn i'n apelio ar y Gweinidog i sicrhau bod yna amser yn cael ei wneud yn amser y Llywodraeth ar ôl yr hanner tymor inni gael sgrwtineiddio a gofyn cwestiynau yn sgil cyhoeddi'r adroddiad ei hun. 

Mae yna gwestiynau dwi'n gallu eu gofyn heddiw yma yn sicr o gwmpas y ffaith, fel y gwnaeth y Gweinidog ei ddweud wrthym ni, mai COVID a'r pandemig ydy cyd-destun y gaeaf yma o hyd. Roeddwn i yn feirniadol yr wythnos ddiwethaf o glywed y Gweinidog yn dweud ein bod ni mewn cyfnod sefydlog, ein bod ni mewn cyfnod stable o ran y pandemig. Mae yna beryg, wrth gwrs, bod 'stable' yn cael ei weld fel rhywbeth cadarnhaol, ond mae'r ffigurau'n frawychus o uchel yng Nghymru, wrth gwrs, fel y mae'r Gweinidog yn gwybod. Mae'n rhaid dod â'r ffigurau yna i lawr. Ymhlith plant ysgol, mae yna bryder mawr yn cael ei leisio efo fi gan bobl o bob rhan o Gymru. Mi fyddwn i'n licio gwybod gan y Gweinidog y prynhawn yma beth ydy'r camau brys sy'n cael eu cymryd rŵan i drio dod ag achosion i lawr mewn ysgolion. 

Yn dilyn ymlaen o'r cwestiwn gan lefarydd y Ceidwadwyr, dwi'n meddwl bod angen mwy o awgrym o beth ydy'r strategaeth fydd yn dangos brys efo'r rhaglen booster. Mi glywson ni funud yn ôl y Gweinidog yn dweud y byddwn ni'n cael rhagor o ffigurau ddydd Iau; a fyddwn ni'n cael diweddariad ar newid strategaeth, ar newid gêr, o bosib? Achos efallai ein bod ni'n dioddef yn fan hyn o fod wedi cael rhaglen frechu gynnar a llwyddiannus, sef bod y cyfnod o leihau effeithlonrwydd y brechiad, o bosib, yn ein taro ni ynghynt na rhai gwledydd eraill ar draws Ewrop. Wel, mae hynny'n golygu bod angen rhuthro ymlaen efo'r rhaglen booster yn gyflymach. Felly, mi fyddai gwybodaeth ar hynny yn ddefnyddiol. A hefyd yn yr oriau diwethaf rydyn ni'n clywed am, o bosib, amrywiolyn newydd yn gysylltiedig â'r amrywiolyn delta gwreiddiol, a bod hynny o bosib yn gyfrifol am gymaint â 6 y cant o achosion newydd rŵan. Mi fyddai diweddariad gan y Gweinidog ar beth allai goblygiadau hynny fod a beth sy'n cael ei wneud i fonitro hynny yng Nghymru yn ddefnyddiol hefyd. 

Dwi am ddefnyddio'r cyfle yma hefyd i ofyn un cwestiwn penodol ynglŷn â phroblem y gallem ni ei gael dros y gaeaf efo rhoi diagnosis i bobl, sef y prinder mawr o gyflenwad o boteli i gymryd gwaed. Mae hyn yn achosi problemau difrifol ar draws y gwasanaeth iechyd, efo meddygon yn gorfod gwneud dewisiadau anodd iawn, iawn, iawn ar bwy—pa gleifion—ddylai gael profion gwaed oherwydd y diffyg sydd ganddyn nhw yn y vials yma. Pa bryd mae'r broblem yma yn mynd i gael ei datrys, achos mae hi'n mynd ers wythnosau erbyn hyn, ac mae yna bryderon go iawn, fel rydw i'n dweud, ar draws y gwasanaethau iechyd, bod hyn yn dal diagnosis a thriniaeth yn ei ôl?

Ac yn olaf, yn fyr iawn, mi glywson ni'r Prif Weinidog heddiw yma'n dweud ei fod o wedi cael ei fodloni gan y Prif Weinidog ddoe efo'i addewidion o ynglŷn â rhoi llais i Gymru o fewn ymchwiliad COVID drwy'r Deyrnas Unedig. Mae'r ymgyrchwyr yn flin. Mae'r ymgyrchwyr yn siomedig efo ymateb y Prif Weinidog, yn dilyn ei sgwrs efo Prif Weinidog Prydain ddoe. Dydyn ni ddim wedi gweld dim byd ar ddu a gwyn, pam ddylwn ni drystio Boris Johnson ar hyn pan ydy o wedi bod yn tanseilio Cymru mewn cymaint o ffyrdd eraill yn ddiweddar? 

Thank you very much. This is an interesting debate, a first opportunity to scrutinise the winter plan. Unfortunately, we have no winter plan to scrutinise as of yet. I do appreciate the short briefing that was made available earlier today to members of the health committee on some of the principles underpinning the plan. I appreciate having a preview from the Minister today of some of those principles, but, in a way, this session is posing more questions than it's answering. There is talk about access to primary care and making mental health central to services, but the question we want answers to is how is that going to be done, that's what we'd hope for in the report itself and hope for in the report on Thursday.

There are many principles and elements that I welcome, some of them that I outlined as things that I would want to see in a session a fortnight ago, asking for improved signposting so that people get the right care in the right place, and the Minister has said that that is going to be a priority. I know that the BMA today has highlighted some research that suggests that only around 10 per cent of people were aware of the Government's Choose Well programme in 2018, so, obviously, we need a lot more investment in that kind of work. And again, I'm looking forward to having more detail on that on Thursday, hopefully, and I would appeal to the Minister to ensure that time is made available in Government time after half term so that we can scrutinise and ask questions in light of the publication of the report itself.

There are questions that I can pose today, particularly around the fact that, as the Minister said, COVID and the pandemic are the context to this winter still. I was critical last week in hearing the Minister say that we are in a period of stability in terms of the pandemic. There is a risk, of course, that 'stability' is seen as being something positive, but the figures are frighteningly high in Wales, as the Minister will know, and we need to bring those figures down. Amongst schoolchildren, there is huge concern being voiced to me by people from all parts of Wales, and I would like to hear from the Minister this afternoon what urgent steps are being taken now to try to bring cases down within schools. 

And, following on from the question from the Conservative spokesperson, I do think we need more information as to the strategy of the booster programme. We heard the Minister say that we'll get more figures on Thursday, but will we have an update on a change of strategy or a gear-shift, perhaps? Because we might be suffering here from having had an early and successful vaccination programme, so the period of a decline in the effectiveness of the vaccination is hitting more swiftly than it is in the rest of Europe. And that means that we need to rush forward with the booster programme. So, an update on that would be useful. And also, in the past few hours, we've heard of a possible new variant related to the delta variant, and that that might be responsible for as many as 6 per cent of new cases now. So, an update from the Minister on what the implications of that could be would be appreciated and what's being done to monitor that in Wales. 

I want to take this opportunity, too, to ask one specific question on a problem that we could face over the winter in terms of providing diagnoses, that there is a great shortage in terms of test tubes for blood tests. This is causing great problems across the NHS, with doctors having to make very difficult decisions as to which patients should have those blood tests because of the shortage of these vials. So, when is this problem going to be resolved, because it's been a problem for many weeks now, and there are very real concerns across health services that this is holding diagnosis and treatment back?

And finally, very briefly, we heard the First Minister today saying that he had been satisfied by the Prime Minister yesterday in terms of his pledges on giving Wales a voice within the UK-wide COVID inquiry, but the campaigners are angry, the campaigners are disappointed with the First Minister's response, following his conversation with the Prime Minister yesterday. We've seen nothing in black and white. Why should we trust Boris Johnson on this when he's been undermining Wales in so many other ways recently?

15:50

Wel, diolch yn fawr, Rhun. Un o'r rhesymau pam roeddwn i'n awyddus i wneud yn siŵr bod yna gyfle i roi briefing i rai ohonoch chi'r bore yma oedd i wneud yn siŵr eich bod chi'n gweld, neu'n cael rhyw fath o syniad, cyn hanner tymor achos rŷn ni'n ymwybodol bydd pob un i ffwrdd a doedden ni ddim eisiau ei adael e'n rhy hir cyn ein bod ni'n cael cyfle i rannu ein syniadau gyda chi. Wrth gwrs, bydd yna fwy o fanylion yn yr adroddiad. 

Mae yna raglen o ran rhoi gwybodaeth i'r cyhoedd am ble y gallan nhw fynd am fwy o help eisoes wedi dechrau, ac mae'n bwysig ein bod ni'n cario ymlaen gyda hwnna dros y gaeaf. Felly, mae'r rhaglen yna eisoes wedi dechrau. Ac rydych chi'n eithaf iawn mai COVID yw'r cyd-destun ar gyfer paratoi am y gaeaf yma, a dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n tanlinellu mai dyma un o'r gaeafau mwyaf anodd yn hanes yr NHS. Pan ydych chi'n dweud ei fod yn gyfnod sefydlog, wel mae pob peth yn relative onid yw e? Ac felly dwi'n meddwl mai beth rydyn ni'n sôn am yn fan hyn yw amser pan nad oes yna amrywiolyn rydyn ni'n poeni amdano ar hyn o bryd. Ac felly dyna ran o'r rheswm pam rydyn ni'n sôn ein bod ni mewn cyfnod sefydlog, lle rydyn ni'n ymwybodol bod y rhan fwyaf o'r boblogaeth wedi cael rhyw fath o amddiffyniad oherwydd eu bod wedi cymryd y cyfle i gael y brechlyn. 

O ran ein hysgolion ni, rydyn ni yn ymwybodol bod y niferoedd yn uchel dros ben yn ein hysgolion ni, ond rydyn ni hefyd yn ymwybodol nad ydyn ni ddim eisiau i'n plant ni i golli mwy o amser ysgol, a dyna pam fydd y peiriannau ar gyfer monitro'r awyr yn ein hysgolion ni yn cael eu dosbarthu yn ystod yr wythnosau nesaf. 

Ac o ran newid y strategaeth, wel, dim ond wythnos ddiwethaf wnes i gyhoeddi'r strategaeth newydd ar y brechlyn dros y gaeaf, felly na, dydyn ni ddim yn mynd i roi rhaglen newydd eto ar ôl inni gyhoeddi un yr wythnos diwethaf, ond wrth gwrs, rŷn ni wastad yn wyliadwrus o ran edrych mas am amrywiolion newydd. Dyna pam rŷn ni mor bryderus ynglŷn â'r ffaith bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cymryd cymaint o'r amddiffynfeydd o ran cadw pethau allan o Brydain i ffwrdd. Mae hwnna yn ein poeni ni, ond wrth gwrs mae hwnna'n anodd i ni achos bod y ffin mor agored a bod y rhan fwyaf o bobl sy'n teithio dramor yn teithio trwy Loegr.

O ran y problemau o ran prinder offer cymryd gwaed, mae hynny wedi bod yn broblem, fel ŷch chi'n dweud, ers wythnosau lawer; mae'n broblem ryngwladol. Rŷn ni'n gwybod pan ddaw'r vials yma yn ôl mewn, bydd pwysau aruthrol ar GPs unwaith eto i orfod ailddechrau gwneud y gwaith maen nhw fel arfer yn ei wneud. Felly, rŷn ni yn poeni am hynny, ond wrth gwrs, mae gwaith yn cael ei wneud ar draws y byd i geisio cynhyrchu mwy o'r vials yma.

Ac o ran ymchwiliad COVID annibynnol: wel, rôn i ar yr alwad gyda'r Prif Weinidog ddoe pan glywais i Boris Johnson yn ei gwneud hi'n glir y byddai fe yn fodlon siarad gyda Chymru ynglŷn â beth fydd hyd a lled y ffordd dŷn ni'n pwyso a mesur yr ymchwiliad COVID yma, ac mi fyddai fe'n cymryd y sefyllfa yng Nghymru i mewn i ystyriaeth.

Well, thank you very much, Rhun. One of the reasons why we were eager to ensure that there was an opportunity to give that briefing to some of you this morning was to ensure that you saw or had some kind of idea before half term, because we are aware that some will be away and we didn't want to leave it too long before we had an opportunity to share our ideas with you. And, of course, there will be more detail in the report itself. 

Now, there is a programme in terms of sharing information with the public on where they can go to get additional help. That's already under way; that's already started. And it is important that we continue with that over the winter. So, that programme has already commenced. And you're right that COVID is the context for preparations for this winter. And I do think it is important that we underline that this is one of the most challenging winters in the history of the NHS. And when you say that it is a stable period, well, everything's relative, isn't it? And so I do think that what we're talking about here is a time when there isn't a variant of concern at the moment. So, that's part of the reason why we're talking about being in a stable period, where we know that the majority of the population has received some kind of safeguard because they've had the opportunity to have the vaccine. 

In terms of our schools, we are aware that the numbers are very high in our schools, but we're also aware that we don't want our children to lose more time spent in school. So, that's why the machines to monitor the air in our schools will be distributed during the coming weeks. 

And in terms of a change of strategy, well, it's only last week that I announced the new strategy on the vaccine and the booster for the winter, so no, we're not going to introduce a new programme after we announced one last week. But of course we are always vigilant in terms of looking out for a new variant. That's why we're so concerned about the fact that the United Kingdom Government is taking away so many of the safeguards in terms of international travel into the UK. We need to keep these variants out of the UK, and that is of concern, but that's very difficult for us because the border is so open, and that the majority of people who travel abroad travel through England.

In terms of the issues with a lack of blood testing equipment, that has been an issue, as you said, for several weeks; it's an international problem. We know that when these vials are received, there'll be huge pressure on GPs once again to have to restart the work that they usually do. So, we are concerned about that pressure, but of course, work is being done worldwide to try to produce more of these vials.

And with regard to the independent COVID inquiry: well, I was on the call with the Prime Minister when I heard Boris Johnson saying clearly that he would be willing to speak and consult with Wales about what the scope of the way that we evaluate this COVID inquiry will be, and that he would be taking the situation in Wales into account.

15:55