Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

23/02/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

Datganiad y Llywydd

Prynhawn da, a chroeso i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi eisiau nodi ychydig o bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda chi. A dwi eisiau atgoffa Aelodau hefyd fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod yma.

13:30
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog

Yr eitem gyntaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Vikki Howells. 

Gofal Iechyd Meddwl Brys

1. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella mynediad at ofal iechyd meddwl brys? OQ56338

Llywydd, ar 21 Rhagfyr, cyhoeddodd y Gweinidog iechyd meddwl, Eluned Morgan, 'Tu Hwnt i'r Alwad', adolygiad Llywodraeth Cymru o fynediad brys at wasanaethau iechyd meddwl. Ers hynny, sicrhawyd cytundeb y Cabinet i weithredu argymhellion yr adroddiad ar draws yr ystod o gyfrifoldebau gweinidogol.

Diolch, Prif Weinidog, am yr ateb yna. Rwy'n pryderu yn arbennig am ein plant a'n pobl ifanc yn gallu cael y gofal priodol o ran y pwysau a roddwyd arnyn nhw yn ystod y pandemig. Felly, mae i'w groesawu bod Llywodraeth Cymru wedi eu blaenoriaethu gyda'r £9.4 miliwn diweddar ar gyfer y cynllun arbrofol mewngymorth ysgolion a gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed. Fodd bynnag, mae'r pandemig hefyd wedi amlygu'r anghydraddoldebau iechyd gwirioneddol iawn a wynebir gan lawer gormod o gymunedau ledled Cymru, gan gynnwys yn fy etholaeth i, sef Cwm Cynon. Sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â hyn wrth ddarparu gwasanaethau?

Llywydd, diolchaf i Vikki Howells am y cwestiwn atodol yna. Mae'n rhoi cyfle i mi, o'i chlywed yn sôn am anghydraddoldebau iechyd, i atgoffa cyd-Aelodau yn y fan yma mai'r wythnos hon yw hanner can mlwyddiant papur Dr Julian Tudor Hart yn The Lancet ar y gyfraith gofal gwrthdro, papur sydd wedi cael effaith wirioneddol fyd-eang ymhell y tu hwnt i Gymru. Fe'i hanfonwyd ataf, Llywydd, eto yr wythnos hon gan ein cyn-gyd-Aelod Dr Brian Gibbons, yn fy atgoffa o berthnasedd parhaus y darn arloesol hwnnw o waith sy'n 50 mlwydd oed. Ac, wrth gwrs, mae Vikki Howells yn iawn, fel yr oedd Dr Gibbons, bod y pandemig wedi amlygu'r mannau gwan hynny yn ein cymdeithas unwaith yn rhagor. Ac mewn gwasanaethau iechyd meddwl brys, Llywydd, rydym ni'n gwybod bod yn rhaid yn aml i'r bobl hynny sydd â'r lleiaf o fynediad at wasanaethau prif ffrwd gaffael a chael gwasanaethau iechyd trwy lwybrau brys. Dyna pam yr oedd yr adolygiad 'Tu Hwnt i'r Alwad' mor bwysig, i wneud yn siŵr bod y llwybrau hynny mor eglur ac mor hawdd â phosibl i bobl eu darllen.

Bydd aelodau sydd wedi cael cyfle i edrych arno yn gwybod ei fod yn olrhain y 950 o alwadau bob dydd sy'n cael eu derbyn gan wasanaethau brys a gwasanaethau y tu allan i oriau arferol ledled Cymru gan bobl sydd ag angen yn ymwneud ag iechyd meddwl o ryw fath neu'i gilydd. Mae'n edrych i weld beth sy'n digwydd i'r bobl hynny, a dim ond tri o bob 10 ohonyn nhw, Llywydd, y darganfyddir mai dim ond ymateb GIG sydd ei angen arnyn nhw yn y pen draw; ceir agweddau eraill ar eu bywydau y mae angen rhoi sylw iddyn nhw hefyd. Felly, mae'r adroddiad yn canolbwyntio ar gydweithredu, ar brydlondeb, ar gynllunio ar gyfer argyfwng i bobl y gwyddys bod ganddyn nhw gyflwr sy'n bodoli eisoes, ar brotocol person coll, sy'n arbennig o bwysig i bobl ifanc, fel y canolbwyntiodd Vikki Howells arno yn ei chwestiwn atodol, ac un pwynt mynediad i helpu'r rhai sydd angen cymorth ei gael mewn argyfwng. Ac rwy'n falch iawn o ddweud bod gennym ni gynlluniau arbrofol erbyn hyn, 111 o gynlluniau arbrofol, ym myrddau iechyd Bae Abertawe, Hywel Dda ac Aneurin Bevan, pob un â'r nod o roi'r agwedd honno ar yr adroddiad ar waith, fel y gallwn ni wneud yn well yn y ffordd y gofynnodd Vikki Howells yn ei chwestiwn gwreiddiol, i wneud yn siŵr bod gofal iechyd meddwl brys ar gael i bobl ar yr adeg honno o angen. 

Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod angen rhoi blaenoriaeth i fuddsoddiad cyfalaf mewn cyfleusterau acíwt modern? Mae'n dal yn wir bod rhai yn hen ffasiwn, yn anaddas, yn rhy fawr, gyda phobl ifanc, er enghraifft, mewn cyfleusterau oedolion, a gall unrhyw un sy'n dioddef trallod meddwl acíwt a/neu seicosis ganfod bod eu trawma yn cael ei gynyddu gan gyfleusterau anaddas iawn weithiau, gan gynnwys cael eu cadw mewn celloedd carchar wrth chwilio am leoliadau. Mae hyn yn annerbyniol yn yr oes fodern.

13:35

Llywydd, rwy'n cytuno yn llwyr â David Melding y dylai pobl gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw yn y lleoliad iawn. Mae'n gwbl annerbyniol y dylai rhywun sydd ag angen neu gyflwr iechyd meddwl yn bennaf ganfod eu hunain mewn cyd-destun cyfiawnder troseddol. Gwn y bydd David Melding yn falch mai un o argymhellion 'Tu Hwnt i'r Alwad' a roddwyd ar waith yw y dylem ni gael cynlluniau arbrofol trawsgludiad—na ddylid mynd â phobl sydd mewn trallod meddwl acíwt i le y gallan nhw gael cymorth yng nghefn car heddlu. Ac mae gennym ni dri o'r cynlluniau arbrofol hynny yn cael eu cynnal ar hyn o bryd gydag Ambiwlans Sant Ioan Cymru—ym Mae Abertawe, Cwm Taf Morgannwg, ac yma yng Nghaerdydd a'r Fro. Ac mae'n union er mwyn mynd i'r afael â'r mathau o amgylchiadau y mae David Melding wedi cyfeirio atyn nhw—y dylai'r bobl hynny gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw mewn ffordd sy'n sensitif i'r trallod y maen nhw'n ei ddioddef, ac nid mewn mannau neu drwy ddulliau sy'n ychwanegu at y trallod hwnnw. A bydd angen buddsoddiad pellach ar gyfer hynny. Rwy'n falch iawn o ddweud ein bod ni'n dal i obeithio y bydd gwasanaeth iechyd meddwl amenedigol cleifion mewnol Tonna yn agor i gleifion ym mis Ebrill eleni, a bydd hynny mewn amodau ffisegol sy'n bodloni safonau'r unfed ganrif ar hugain.

Prif Weinidog, rwyf i wedi codi'r mater hwn o effeithiau'r polisi cyfyngiadau symud ar iechyd meddwl gan ei bod yn amlwg nad oedd y tair wythnos i lyfnhau'r gromlin yn ddim byd o'r fath. Ni fyddwn ni'n gwybod effeithiau llawn polisi'r cyfyngiadau symud o ran hunanladdiad, argyfyngau iechyd meddwl, canserau ac amseroedd aros am amser maith hyd yma. Wedi dweud hynny, mae'n ymddangos bod eich Llywodraeth yn buddsoddi yn helaeth mewn gwasanaethau iechyd meddwl, gyda £10 miliwn o gyllid ychwanegol i ymdrin ag effeithiau'r cyfyngiadau symud. A allwch chi ddweud wrth y Siambr sut y cyfrifwyd y swm hwn, os gwelwch yn dda, a sut, yn benodol, y bydd o fudd i'r rhai hynny sy'n ddigon anffodus o fod angen mynediad at wasanaethau iechyd meddwl brys? Diolch.

Diolchaf i'r Aelod am ei chwestiwn. Wrth gwrs, rydym ni wedi cydnabod o'r cychwyn bod mwy nag un math o niwed sy'n dod o coronafeirws, ac mae'r effaith ar iechyd meddwl a llesiant pobl yn sicr yn un o'r pethau yr ydym ni wedi ceisio rhoi sylw gofalus iddo erioed. Gwn y bydd yr Aelod yn falch bod y British Medical Journal wedi adrodd yn ddiweddar ar dystiolaeth na fu cynnydd i gyfraddau hunanladdiad yn ystod cyfnod cynnar y pandemig. Ond rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd Mandy Jones mai dyddiau cynnar yw'r rhain, ac y bydd effaith y pandemig yn parhau am fisoedd lawer, ac yn hwy na hynny, i ddod. Ond roedd o leiaf yn galonogol nad oedd yn ymddangos bod yr effeithiau gwaethaf a ofnwyd yn y dyddiau cynnar hynny wedi dod i'r amlwg.

Y buddsoddiad ychwanegol mewn iechyd meddwl yn y gyllideb ddrafft yw £43 miliwn mewn gwirionedd. Daw hynny ar ben y ffaith mai iechyd meddwl yw'r llinell gyllideb unigol fwyaf yn y gwasanaeth iechyd yma yng Nghymru. Mae'n rhaid i'r £43 miliwn hwnnw wneud llawer iawn, Llywydd, wrth gwrs: mae'n rhaid iddo gryfhau gwasanaethau yn y gymuned; mae'n rhaid iddo sicrhau nad yw pobl ifanc, fel y soniodd David Melding, yn mynd i leoliadau sy'n amhriodol i'w hoedran os oes angen triniaeth arnyn nhw fel cleifion mewnol; mae'n rhaid iddo wneud yn siŵr ein bod ni'n parhau i wella gwasanaethau i bobl â dementia a'r angen am wasanaethau iechyd meddwl yn ddiweddarach mewn bywyd. Ond bydd wedi cael ei gyfrifo yn y ffyrdd arferol, mewn partneriaeth â'r gwasanaeth iechyd, y trydydd sector a'r rhai sy'n gwneud cymaint i helpu i ddarparu gwasanaethau i bobl yng Nghymru sydd â chyflwr iechyd meddwl.

Ailagor Ysgolion

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ailagor ysgolion? OQ56303

Llywydd, agor addysg yw prif flaenoriaeth Llywodraeth Cymru o hyd. Dechreuodd ein dysgwyr ieuengaf ddychwelyd i ysgolion yr wythnos hon. Fel y cyhoeddwyd ddydd Gwener, os bydd sefyllfa iechyd y cyhoedd yn parhau i wella, bydd mwy o blant yn dychwelyd i'w hystafelloedd dosbarth o 15 Mawrth, mewn modd diogel a hyblyg.

Diolch, Prif Weinidog, am eich ateb. Rwy'n sicr yn croesawu'r ffaith bod ysgolion wedi ailagor ddoe ar gyfer plant iau. Un pryder a godwyd gyda mi yw ei bod hi'n ymddangos bod gwisg ysgol yn cael ei hystyried yn eitem nad yw'n hanfodol ac na ellir ei phrynu. Mae siopau esgidiau ar gau, sy'n golygu na ellir mesur plant i gael esgidiau maint bras. Felly, pa gyngor allwch chi ei roi i rieni i'w cynorthwyo i gael gwisg ysgol ac esgidiau cyn i'w plant ddychwelyd i'r ysgol? A pha ystyriaeth sydd wedi  ei rhoi i lacio gwisgo gwisgoedd ysgol mewn ysgolion, o ystyried y ffaith fod plant yn tyfu allan o ddillad ac esgidiau mor gyflym a bod ysgolion ar gau am gyfnodau mor faith?

13:40

Wel, Llywydd, diolchaf i Russell George am y pwyntiau yna, sydd i gyd yn bwyntiau yr wyf i'n credu eu bod nhw'n gwbl gywir i'w codi yn y cyd-destun hwn. Cyfarwyddyd Llywodraeth Cymru i ysgolion yw bod yn rhaid iddyn nhw fabwysiadu agwedd hyblyg at wisgoedd yn y cyfnodau eithriadol hyn. Ni ddylid anfon unrhyw blentyn adref o'r ysgol yng Nghymru oherwydd nad yw'n gallu cael gwisg ysgol o dan amgylchiadau eithriadol yr wythnosau diwethaf, ac rwy'n siŵr y bydd ysgolion yn arfer synnwyr da yn y ffordd y maen nhw'n ymdrin â'r mater hwn.

Rydym ni'n cynnal trafodaethau gyda'r sector manwerthu i weld a oes unrhyw beth y gallwn ni ei wneud i helpu i ddiwallu anghenion brys pan nad oes gan blant esgidiau, yn y ffordd yr esboniodd yr Aelod, a gwn y bydd yr ysgolion eu hunain yn ceisio cynorthwyo lle ceir anawsterau gwirioneddol o'r math hwnnw. Mae angen i'r system ymateb i'r amgylchiadau yn y ffordd sy'n dangos rhywfaint o hyblygrwydd a synnwyr da syml er mwyn gwneud yn siŵr nad yw teuluoedd yn wynebu anawsterau ychwanegol ar y daith yn ôl i addysg.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies. 

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mewn ymateb i gwestiwn Russell George, dywedasoch mai addysg ac ailagor addysg oedd eich prif flaenoriaeth, ac rwy'n credu y byddem ni i gyd yn cytuno â hynny. Ond, yn anffodus, mae Gweinidogion wedi cadarnhau na fydd rhai grwpiau blwyddyn sy'n mynd yn ôl i'r ysgol yn dychwelyd i'r ysgol tan ar ôl gwyliau'r Pasg. Felly, os ydych chi ym mlynyddoedd 7, 8, 9 neu 10, ni fyddwch chi'n dychwelyd tan ar ôl gwyliau'r Pasg, o dan yr amodau presennol y mae eich Llywodraeth wedi eu hamlinellu. Sut gallwch chi ganiatáu, os oes unrhyw hyblygrwydd wrth fynd trwy fis Mawrth, i blant ysgol aros allan o'r ysgol a bod yn agor rhannau eraill o'r economi drwy godi'r cyfyngiadau? A yw addysg wedi llithro i lawr eich rhestr o flaenoriaethau? Neu, os mai addysg yw eich prif flaenoriaeth o hyd, a wnewch chi wneud yn siŵr bod unrhyw hyblygrwydd sy'n datblygu trwy fis Mawrth yn golygu bod plant ysgol yn dychwelyd ar draws pob grŵp blwyddyn yng Nghymru?

Wel, Llywydd, dychwelyd plant a phobl ifanc i ddysgu wyneb yn wyneb yw prif flaenoriaeth y Llywodraeth hon, ond byddwn ni'n gwneud hynny mewn ffordd sy'n gyson â'r wyddoniaeth a'r cyngor yr ydym yn ei gael. Bydd yr Aelodau yn y fan yma wedi gweld adroddiad y gell cyngor technegol, a gyhoeddwyd ar 5 Chwefror, sy'n cyflwyno'r cyngor hwnnw ac sy'n adleisio'r cyngor a ddarparwyd gan SAGE. Ac mae'r cyngor hwnnw yn syml: pe byddem ni'n dychwelyd pob plentyn i'r ysgol ar un diwrnod yng Nghymru, byddai hynny'n codi'r rhif R yng Nghymru rhwng 10 y cant a 50 y cant. Felly, rydym ni'n cael ein hargymell yn benodol iawn i beidio â gwneud hynny. Yr hyn yr argymhellir i ni ei wneud yw dychwelyd plant i'r ysgol mewn cyfrannau, i oedi rhwng y cyfrannau hynny, fel y gallwn ni gasglu yn iawn y dystiolaeth o effaith y dychweliad hwnnw ar gylchrediad y feirws yma yng Nghymru. Felly, nid yw mor syml â dweud, 'Os yw'r hyblygrwydd gennych chi, dychwelwch bob plentyn i'r ysgol' oherwydd byddai gwneud hynny yn y ffordd honno yn golygu risgiau sylweddol iawn ei hun.

Byddwn yn dychwelyd y cyfnod sylfaen yr wythnos hon. Byddwn yn oedi a byddwn yn adolygu'r dystiolaeth sy'n deillio o'r dychweliad hwnnw. Cyn belled â bod y dystiolaeth yn gadarnhaol, bydd pob plentyn oedran cynradd yn dychwelyd i'r ysgol ar 15 Mawrth, ynghyd â myfyrwyr arholiad yn yr ysgol uwchradd. Byddwn wedyn yn oedi, fel y mae'r cyngor gwyddonol yn ei gwneud yn ofynnol i ni ei wneud, i adolygu effaith hynny, ac, ar yr amod bod hynny yn mynd yn dda, yna byddwn yn dychwelyd myfyrwyr eraill i'r ysgol, lle'r ydym ni eisiau iddyn nhw fod. Os yw hynny'n golygu, yn y cyfamser, y gallwn ni gynnig unrhyw hawddfreintiau pellach mewn meysydd eraill, i ganiatáu i'n heconomi neu ein bywydau beunyddiol gychwyn—cychwyn—y daith yn ôl i normalrwydd, yna, wrth gwrs, byddem ni eisiau gwneud hynny.

Prif Weinidog, mae'n destun gofid na fydd rhai carfannau o blant yn mynd yn ôl i'r ysgol tan ar ôl y Pasg, a dyna'r dewis yr ydych chi'n ei wneud, er i chi ddweud mai eich prif flaenoriaeth yw cael plant ysgol i fynd yn ôl i ddysgu wyneb yn wyneb cyn gynted â phosibl. Roeddwn i'n benodol iawn yn y ffordd y gofynnais y cwestiwn am ddefnyddio'r hyblygrwydd sydd ar gael trwy fis Mawrth i ganiatáu i hyn ddigwydd yn fwy prydlon. Yn anffodus, fe wnaethoch chi ddewis peidio ag ymgysylltu â hynny, ac mae'n ffaith y bydd y Llywodraeth yn gadael carfan sylweddol o ddisgyblion allan o'r ysgol. Mae hwnnw yn ddewis y mae'r Llywodraeth yn ei wneud.

Os edrychwn ni ar ddewisiadau a blaenoriaethau, mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach wedi sôn am dawelwch llwyr gan y Llywodraeth heddiw pan ddaw'n fater o ryngweithio â'r byd busnes ynghylch yr amodau y byddai'r Llywodraeth yn disgwyl eu gweld cyn agor rhannau helaeth o'r economi. Mae'n anffodus bod sefydliad busnes mor sylweddol wedi cyfeirio at dawelwch llwyr gan Lywodraeth Cymru a diffyg map ffyrdd yn cael ei roi ar waith fel y gall byd busnes ddeall yr hyn y byddai'r Llywodraeth yn ei ddisgwyl ganddyn nhw cyn iddyn nhw ailagor. A allwch chi ddefnyddio'r cyfle hwn yn y Cyfarfod Llawn i gofnodi pa amodau yr ydych chi'n disgwyl iddyn nhw fod ar waith cyn ailagor rhannau o'r economi ac y gall byd busnes gynllunio yn unol â hynny? A wnewch chi gadarnhau pa un a fyddwch chi'n cyflwyno map ffyrdd sydd â phyrth ac amodau eglur i deithio drwyddyn nhw fel bod busnesau yn gwybod pryd y byddan nhw'n cael ailagor a dechrau masnachu? Oherwydd dyna fyddai'r adferiad gorau y gall unrhyw fusnes ddisgwyl ei gael—trwy fasnachu o dan amodau arferol.

13:45

Gadewch i mi helpu'r Aelod yr eildro o ran ysgolion. Byddwn yn dychwelyd myfyrwyr i ysgolion cyn gynted ag y bydd yn ddiogel i wneud hynny. Y cyngor sydd gennym ni yw na fyddai'n ddiogel gwneud yr hyn y mae e'n ei awgrymu. Os mai polisi'r Blaid Geidwadol yng Nghymru yw dychwelyd plant i amodau nad ydyn nhw'n ddiogel iddyn nhw na'u staff, yna gadewch iddo ddweud hynny. Ni wnaiff y Llywodraeth hon hynny; byddwn yn dilyn y wyddoniaeth, beth bynnag sy'n digwydd mewn mannau eraill. Y wyddoniaeth yw bod yn rhaid i chi ddychwelyd plant mewn cyfrannau ac mae'n rhaid i chi oedi rhwng pob un. Cyflwynais fap ffyrdd Llywodraeth Cymru ym mis Rhagfyr; fe'i diweddarwyd gennym ni unwaith eto ddydd Gwener yr wythnos diwethaf. Rwy'n gobeithio bod yr Aelod wedi cael cyfle i ystyried hwnnw. Ni fyddai angen iddo ofyn i mi am un pe byddai wedi mynd i'r drafferth i wneud hynny. Mae hwnnw yn nodi'r ffordd y byddwn ni'n codi'r cyfyngiadau sy'n angenrheidiol ar hyn o bryd i fusnesau ac yn ein bywydau personol. Mae'n amlwg o'r hyn y mae ef wedi ei ddweud heddiw y byddai busnesau yng Nghymru yn gwybod ble'r oedden nhw pe byddai ef wrth y llyw, oherwydd ni fydden nhw'n dychwelyd o gwbl, oherwydd byddai'n eglur na fyddai'n gallu gwneud hynny a gwneud yr hyn y mae newydd ei ddweud o ran addysg. Ni fydd Llywodraeth Cymru yn dilyn ei gyngor ar hynny. Os byddwn ni mewn sefyllfa i ddechrau ailagor busnesau yng Nghymru yn gynharach nag y byddai ef yn gallu gwneud hynny, yna dyna fyddwn ni'n ei wneud. Byddwn ni'n gwneud hynny mewn partneriaeth, wrth gwrs, â sefydliadau busnes, fel y byddwn ni yn ei wneud bob amser, a byddwn yn trafod y posibiliadau hynny gyda nhw yn ystod y tair wythnos sydd gennym ni nawr cyn i'r adolygiad nesaf ddod i ben.

Prif Weinidog, rydych chi wedi mabwysiadu eich tôn nawddoglyd arferol. Efallai mai chi yw'r athro yn y Bae, ond chi yw'r athro heb gynllun allan o'r cyfyngiadau symud ac mae hynny yn broblem wirioneddol i'r economi ac i blant ysgol ar hyd a lled Cymru. Yr hyn y gallwch chi ei wneud gyda'r pwerau sydd ar gael i chi yw rhoi rhywfaint o gymorth i fusnesau drwy ymestyn y cynllun rhyddhad ardrethi busnes. A wnewch chi o leiaf yn y trydydd cwestiwn hwn ymateb yn gadarnhaol ac ymrwymo heddiw i ymestyn y cynllun rhyddhad ardrethi busnes sydd wedi cael ei ymestyn mewn rhannau eraill o'r DU ac a fyddai'n rhyddhad i lawer o fusnesau sy'n wynebu biliau ardrethi busnes? Oherwydd yn absenoldeb unrhyw gynllun cydlynol i ddod â'r economi allan o'r cyfyngiadau symud a chyda'r dystiolaeth a ddarparwyd gan y Ffederasiwn Busnesau Bach bod distawrwydd llwyr yn dod gan Lywodraeth Cymru, ceisiwch dynnu un ysgogiad o leiaf i helpu'r economi adennill ei hyder.

Llywydd, mae 64,000 o fusnesau yng Nghymru eisoes wedi cael rhyddhad ardrethi o ganlyniad i benderfyniadau'r Llywodraeth hon yng Nghymru. Rwy'n deall pa mor bwysig yw hynny i fusnesau, ond byddwn yn aros tan ddydd Mercher yr wythnos nesaf, 3 Mawrth, i weld cyllideb y Canghellor, fel ein bod ni'n eglur ynghylch faint o arian sydd gennym ni fel Llywodraeth at yr holl wahanol ddibenion y mae'n rhaid i ni eu cyflawni yn y flwyddyn ariannol nesaf. Os bydd y Canghellor yn darparu ar gyfer rhyddhad ardrethi, yna byddwn ni'n gallu darparu rhyddhad ardrethi yma yng Nghymru. Nid wyf i'n barod i ymrwymo i ddefnyddio'r arian sydd gennym ni y flwyddyn nesaf tan fy mod i'n eglur ynghylch cwantwm y cyllid a fydd ar gael nid yn unig i fusnesau, ond i gynorthwyo'r gwasanaeth iechyd yn ystod y pandemig hwn, i gynorthwyo awdurdodau lleol yn y gwaith y maen nhw'n ei wneud, i wneud yn siŵr bod sefydliadau'r trydydd sector, y celfyddydau, yr holl bethau niferus hynny y mae'n rhaid i ni roi sylw iddyn nhw—tan yr wyf i'n gwybod faint o arian sydd ar gael i Lywodraeth Cymru y flwyddyn nesaf, nid wyf i'n barod i ddod i gasgliad ar unrhyw un agwedd arno. Byddai gwneud hynny yn anghyfrifol. Cyn gynted ag y byddwn ni'n gwybod, ddydd Mercher yr wythnos nesaf, pa un a fydd Cymru yn colli arian unwaith eto y flwyddyn nesaf, fel sydd wedi digwydd ar gynifer o achlysuron yn ystod y 10 mlynedd y mae ei Lywodraeth ef wedi gorfodi cyni cyllidol ar Gymru, neu pa un a yw'r arian sydd ei angen arnom ni gennym ni i ymateb i alwadau busnesau ac eraill—cyn gynted ag y byddwn ni'n gwybod, bydd y Llywodraeth hon yn gwneud dyraniadau i'r sectorau allweddol hynny yn ystod mis Mawrth. Rwy'n gobeithio'n fawr y byddwn ni mewn sefyllfa i wneud fel y mae arweinydd y Ceidwadwyr yn y fan yma wedi ei awgrymu, a chynnig cymorth pellach i fusnesau yng Nghymru, ond ni fyddwn ni mewn sefyllfa i wneud hynny tan y byddwn ni'n gwybod beth sydd gan ei Lywodraeth ef yn San Steffan ar y gweill ar ein cyfer.

13:50

Prif Weinidog, faint o weithwyr gofal yng Nghymru sy'n cael llai na'r cyflog byw gwirioneddol ar hyn o bryd?

Rwy'n eithaf sicr y bydd yr Aelod yn gallu rhoi ateb i mi i'r cwestiwn hwnnw. Rwy'n gwbl ymwybodol bod gofal cymdeithasol a ddarperir yn gyhoeddus yn y rhan fwyaf o Gymru yn darparu'r cyflog byw gwirioneddol, ac yn y sector preifat, lle darperir y rhan fwyaf o ofal preswyl, ceir cyflogwyr nad ydyn nhw wedi gwneud hynny hyd yn hyn. Rydym ni'n defnyddio ein cymorth grant i'r sector i annog y ddarpariaeth o'r cyflog byw gwirioneddol, ac rydym ni'n gobeithio y byddwn ni'n gallu gwneud cynnydd sylweddol o ganlyniad i'r arian ychwanegol yr ydym ni'n ei ddarparu.

Yn ôl y Resolution Foundation, Prif Weinidog, mae mwy na hanner yr holl weithwyr gofal yng Nghymru yn cael llai na'r cyflog byw gwirioneddol ar hyn o bryd—cyflogau tlodi, mewn geiriau eraill. Roedd hynny yn annerbyniol cyn y pandemig ac mae'n sicr yn annerbyniol nawr. Nid fy marn i yn unig yw hynny; dyna'r farn a fynegwyd hefyd yn ddiweddar gan ddirprwy arweinydd eich plaid, Angela Rayner, sydd wedi galw ar y Llywodraeth yn Lloegr i ymrwymo i isafswm cyflog o £10 yr awr i weithwyr gofal. A ydych chi'n barod i gyfateb yr ymrwymiad hwnnw i isafswm cyflog o £10 yr awr i'r holl weithwyr gofal yma yng Nghymru?

Rwy'n sicr yn cytuno â'r Aelod ei bod hi'n annerbyniol nad yw pobl sydd wedi gwneud cymaint yn y rheng flaen yn ystod y pandemig yn cael eu talu ar lefel sy'n cydnabod gwerth a phwysigrwydd y gwaith y maen nhw'n ei wneud. Wrth gwrs, os bydd fy mhlaid i yn San Steffan yn llwyddo i berswadio Llywodraeth y DU i wneud taliad o'r fath, bydd arian a fydd yn dod i Gymru i ganiatáu i ni ariannu ymrwymiad o'r fath. Ond mae'n rhaid i mi ofyn i mi fy hun bob amser o ble fydd yr arian yn dod. Wythnos ar ôl wythnos, mae'n gofyn i mi wario arian nad yw ganddo ef ac nad yw gennyf i, ac rwy'n cadw cyfanswm o'i ymrwymiadau niferus iawn sydd heb eu hariannu, y mae'n ceisio eu pwyso arnaf i yn gyson. Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio'r arian sydd gennym ni mewn ffordd a fyddai'n hyrwyddo talu'r cyflog byw gwirioneddol yn y sector gofal cymdeithasol. Buddsoddiad busnes yw hwnnw, yn fy marn i, i'r sefydliadau preifat hynny sy'n methu â gwneud hynny ar hyn o bryd. Yn yr arian yr ydym ni'n ei ddarparu, rydym ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i wneud yn siŵr bod hynny yn cael ei wneud yn flaenoriaeth iddyn nhw. Os daw mwy o arian i ni, byddwn yn gallu gwneud hyd yn oed mwy.

Prif Weinidog, mae Llywodraeth yr Alban eisoes wedi ymrwymo y llynedd i sicrhau bod pob gweithiwr gofal yn yr Alban yn cael y cyflog byw gwirioneddol. Pam nad ydych chi'n barod i wneud yr ymrwymiad hwnnw yma yng Nghymru? Mae'r undebau yn galw amdano, mae'r sector gofal yn galw amdano, mae Sefydliad Bevan yn galw amdano. Byddai, rydych chi yn llygad eich lle, byddai'n flaenoriaeth i'w gyflawni i Lywodraeth Plaid Cymru. Mae'r Blaid Lafur wedi ymrwymo i'w gefnogi yn Lloegr a'r Alban. Maen nhw newydd gynnig gwelliant yno yr wythnos hon i fynd ymhellach nag ymrwymiad presennol Llywodraeth yr Alban. Pam na wnewch chi ymrwymo i'w wneud fel Llywodraeth, i wneud yr un ymrwymiad, lle mae gennych chi'r grym i wneud cymaint o wahaniaeth i ddegau o filoedd o fywydau gweithwyr gofal, a'r bobl sy'n dibynnu arnyn nhw?

Yr unig flaenoriaeth sydd gan arweinydd Plaid Cymru yw gwneud areithiau sy'n swnio'n dda lle mae'n addo i unrhyw un y bydd yn gallu datrys eu problemau. Felly, mae hyn yn flaenoriaeth iddo fe—wel, mae'n braf cael gwybod hynny. Yr wythnos diwethaf, roedd yn flaenoriaeth iddo wario arian ar brydau ysgol am ddim. Yr wythnos cyn hynny, roedd yn flaenoriaeth iddo ddarparu gofal plant i bob teulu â phlentyn dros un oed. Yr wythnos cyn hynny y flaenoriaeth oedd gwario £6 biliwn ar fuddsoddiad, nad oes ganddo. Mae blaenoriaethau, Lywydd, yn golygu nid yn unig dweud pethau y mae'n credu y bydd pobl eisiau eu clywed. Mae'n golygu gorfod gwneud penderfyniadau sy'n cyd-fynd â realiti llym cyllidebau â'r uchelgeisiau sydd gennym ni. Roedd gan y Llywodraeth hon uchelgais wirioneddol i wella amodau yn y gweithlu gofal cymdeithasol. Dyna pam y gwnaethom ni benderfynu y byddai'n broffesiwn cofrestredig. Mae gennym ni uchelgais wirioneddol i wneud yn siŵr bod pobl yn cael eu talu yn briodol ynddo, a byddwn yn dod o hyd i'r arian i gyflawni ein blaenoriaethau. Mae ychwanegu, wythnos ar ôl wythnos, at restrau dymuniadau heb eu costio o gwbl, sef y cwbl sydd ganddo ef byth i'w gynnig i mi, wir yn berfformiad rhyfeddol o economeg fwdw y mae'n ei gonsurio yn y fan yma bob wythnos, ac mae wedi gwneud hynny unwaith eto heddiw.

13:55
Effaith COVID-19 ar Fenywod yn y Gweithle

3. Pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i leihau effaith pandemig COVID-19 ar fenywod yn y gweithle? OQ56335

I roi dim ond dau gam gweithredu penodol, mae dros 6,500 o fenywod ledled Cymru wedi defnyddio gwasanaeth Cymru'n Gweithio yn ystod y cyfyngiadau symud, ac mae'r grant dechrau busnes wedi denu 60 y cant o'i geisiadau oddi wrth fenywod. Mae hyn i gyd a mwy yn cael ei ddwyn ynghyd yng nghyhoeddiad heddiw o'n cenhadaeth cydnerthedd economaidd ac adeiladu.

Diolch am yr ymateb. Rydym ni'n gwybod bod menywod, yn anffodus, wedi cael eu heffeithio yn anghymesur gan y pandemig, gan fod menywod yn cynrychioli 80 y cant o wasanaethau gofal plant, gofal a hamdden, 75 y cant mewn gwasanaethau gweinyddol ac ysgrifenyddol, a 60 y cant yn gweithio ym maes gwerthu a gwasanaethau cwsmeriaid—sectorau sydd wedi eu taro'n galed. Rydym ni newydd siarad am ofal plant, ond rwy'n credu mai un o'r newidiadau mwyaf hanfodol y gallech chi ei wneud fyddai bod gan fenywod sy'n chwilio am waith a/neu hyfforddiant fynediad at ofal plant, yn ogystal â'r rhai sydd yn y cynllun presennol, fel y gallan nhw deimlo eu bod wedi'u grymuso i fynd allan i weithio eto. Rydym ni'n aros i weld a yw Llywodraeth y DU wedi gweithredu yn anghyfreithlon i leihau taliadau'r cynllun cymhorthdal incwm hunangyflogaeth i fenywod sydd wedi cymryd absenoldeb mamolaeth. Hoffwn wybod yn y fan yma heddiw pa un a yw Llywodraeth Cymru wedi cymryd unrhyw gamau i gynorthwyo mamau newydd yng Nghymru, a fydd wedi cael ergyd ariannol annheg gan y methiant hwn. Pa risgiau a nodwyd yn eich cynllun ailgodi'n gryfach? Rydym ni'n gwybod bod cau ysgolion wedi effeithio ar fenywod, sy'n gwneud llawer o'r gofal plant a'r addysgu. Sut gwnaiff Llywodraeth Cymru sicrhau y bydd Cymru nid yn unig yn ailgodi’n gryfach, ond yn ailgodi'n gyfartal?

Gadewch i mi ddechrau drwy gytuno â'r safbwyntiau yr oedd Bethan Sayed yn eu mynegi ar ddiwedd ei chwestiwn atodol. Nid wyf i erioed wedi defnyddio'r mantra 'ailgodi'n gryfach' fy hun; rwyf i bob amser yn dweud 'ailgodi'n decach', oherwydd os nad yw'n decach, nid yw'n mynd i fod yn well. Mae hi'n iawn i dynnu sylw at yr effaith anghymesur y mae'r 12 mis diwethaf wedi ei chael ar fenywod yng Nghymru, fel y mae ar bobl ifanc, fel y mae ar bobl o gymunedau BAME. Mae Llywodraeth Cymru yn lobïo Llywodraeth y DU drwy'r amser pan ei bod wedi cymryd camau nad ydym ni'n eu cymeradwyo ac nad ydyn nhw'n cyd-fynd â'n dymuniad i greu Cymru fwy cyfartal, fel y mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei gwneud yn ofynnol i ni ei wneud. Pan fyddwn ni'n cyhoeddi ein penderfyniadau gwario a'r penderfyniadau yr ydym ni wedi eu gwneud yn ystod y cyfyngiadau symud, rydym ni'n eu hategu gydag asesiad o'r effaith ar gydraddoldeb, gan ein bod ni'n ceisio gweld yr holl benderfyniadau hynny drwy lens yr effaith ar gydraddoldeb y mae'r penderfyniadau hynny yn ei chael ar bobl. Rydym ni'n cyhoeddi'r effeithiau hynny ar gydraddoldeb ochr yn ochr â'r penderfyniadau yr ydym ni'n eu gwneud.

Rwy'n falch iawn yn wir ein bod ni'n cael dadl ffrwythlon yma yng Nghymru drwy'r amser ynglŷn â sut y gallwn ni wneud mwy a gwneud yn well i wneud yn siŵr bod y penderfyniadau yr ydym ni'n eu gwneud yn ystod y pandemig, ac yn enwedig wrth i ni ddod allan ohono, yn canolbwyntio ar y bobl hynny y mae eu hanghenion fwyaf, lle mae'r effaith niweidiol wedi bod y mwyaf dwys, a lle y gallwn ni ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Yn yr ystyr hwnnw, mae fy man cychwyn i a man cychwyn yr Aelod yr un fath. Efallai y byddwn ni'n dod i wahanol gasgliadau ynghylch gweithrediad ymarferol rhai o'r pethau hynny, ond nid wyf am funud yn anghydweld â byrdwn sylfaenol yr hyn y mae hi wedi ei ddweud y prynhawn yma.

Rwy'n credu bod hynny yr un fath i bob un ohonom ni, Prif Weinidog. Gadewch i ni edrych yn gyflym ar yr effaith anghymesur honno. Mae gennym ni 72 y cant o famau sy'n gweithio yn gweithio llai o oriau ac yn torri eu henillion oherwydd diffyg gofal plant, ac yn ystod y cyfyngiadau symud roedd mamau yn gwneud 35 y cant o oriau gwaith di-dor yr oedd y tad cyffredin yn ei wneud. Rwy'n siŵr nad oedd y ffigurau hynny o adroddiad 'Cyflwr y Genedl' Chwarae Teg yn eich synnu rhyw lawer. Ond beth am y ffaith bod menywod yng Nghymru ddwywaith mor debygol â dynion o fod yn weithwyr allweddol, oherwydd os edrychwch chi ar y ffigurau hynny gyda'i gilydd, mae'n amlwg bod cyfran sylweddol o weithwyr allweddol benywaidd wedi camu yn ôl o'r gwaith oherwydd gofynion eraill arnyn nhw a ysgogwyd gan COVID? Ni waeth beth fo'r ddarpariaeth canolfannau ysgol, lle'r oedd presenoldeb yn is na'r disgwyl ac rwy'n siŵr y byddwch chi'n gofyn 'pam?' eich hun, maes o law, menywod sydd wedi gorfod—ac rwy'n golygu 'gorfod'—rhoi eu cyflogwyr yn ail. Gan mai gweithwyr sector cyhoeddus fydd y rhan fwyaf o'r gweithwyr allweddol hynny—yn amlwg, ceir gweithwyr sector preifat hefyd—pa ysgogiadau sydd ar gael i chi i sicrhau nad yw eu rhagolygon o ran cyflog a dyrchafiad yn cael eu peryglu gan eu hanes gwaith yn ystod cyfnod COVID?

14:00

Rwy'n cytuno bod y pwynt olaf yn un pwysig. Rwy'n ofni nad wyf i'n meddwl ein bod ni i gyd yn dechrau o'r un lle. Pe byddem ni, ni fyddai gennym ni Lywodraeth nad yw'n barod o hyd i sicrhau y bydd yr £20 ychwanegol bob wythnos i bobl sy'n hawlio credyd cynhwysol yn parhau y tu hwnt i ddiwedd mis Mawrth, oni fyddai? Mae hwnnw yn benderfyniad a fydd yn disgyn yn anghymesur iawn yn wir ar fenywod a'r gwaith y maen nhw'n ei wneud mewn teuluoedd. Ac nid yw'r cynllun ffyrlo ychwaith yn seiliedig ar y math o egwyddorion y mae'r Aelod newydd eu hamlinellu. Gwrthodwyd saith o bob 10 cais am ffyrlo i famau sy'n gweithio—dyna a ganfu'r TUC yn yr adroddiad y maen nhw wedi ei gyhoeddi yn ddiweddar. Felly, mae gen i ofn nad yw mor hawdd â dweud, 'Rydym ni i gyd eisiau gwneud y peth iawn', oherwydd nid yw'n ymddangos i mi bod pawb yn y sefyllfa honno. Rwy'n cytuno, fodd bynnag, â'r peth olaf a ddywedodd Suzy Davies, sef y bydd pethau y gallem ni eu gwneud efallai wrth i bobl ddychwelyd i'r gwaith, y tu hwnt i coronafeirws ac yn sicr yn y gwasanaethau cyhoeddus, lle mae gan bobl fylchau yn eu cyflogaeth oherwydd y bu'n rhaid iddyn nhw ymdrin â'r gwahanol ofynion niferus y mae coronafeirws wedi eu gorfodi arnyn nhw, ni ddylen nhw fod o dan anfantais i'r hirdymor oherwydd y ffordd y bu'n rhaid iddyn nhw wneud penderfyniadau i ymdrin â'r pwysau niferus sy'n disgyn arnyn nhw yn ystod argyfwng.

Prif Weinidog, fel yr ydych chi wedi ei ddweud mor aml, menywod yn y gweithle sydd wedi bod yn anghymesur ar y rheng flaen o ran amlygiad i'r pandemig. Maen nhw'n gweithio ym meysydd manwerthu a gofal ac iechyd a swyddi eraill sy'n wynebu'r cyhoedd yn anghymesur, ac mewn swyddi achlysurol neu â chyflogau isel lle gall llais undebol y gweithlu fod yn wannach yn anffodus, ac eto gall y pwysau fod yn fwy i ddod i weithio ar bob cyfrif, gan gynnwys iechyd a llesiant personol, ac mae'r pwysau domestig i roi bwyd ar y bwrdd a thalu'r biliau hefyd yn ddifrifol.

Felly, Prif Weinidog, wrth i'r broses o gyflwyno'r brechlyn fynd rhagddi a'r gobaith yw y gallwn ni ragweld mwy o enillion yn yr wythnosau a'r misoedd nesaf i lawer o weithleoedd, gan gynnwys gwasanaethau manwerthu a phersonol nad ydynt yn hanfodol a lletygarwch, lle mae menywod wedi'u gorgynrychioli unwaith eto mewn swyddi sy'n wynebu cwsmeriaid, yna beth arall allwn ni ei wneud na wnaethom ni y llynedd i sicrhau bod cyflogwyr yn rhoi pob mesur posibl ar waith i ddiogelu eu staff a'u cwsmeriaid yn y gwaith a bod gan Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru y mesurau cywir ar waith i gynorthwyo'r rhai y mae'n rhaid iddyn nhw fod yn absennol o'r gweithle am resymau sy'n ymwneud â COVID, ac yn bwysig nad yw Llywodraeth y DU yn torri'r £20 yr wythnos hwnnw o gredyd cynhwysol, oherwydd bydd hynny yn ergyd drom i fenywod yn y gwaith ac yn y cartref hefyd?

Wel, Llywydd, rwy'n siŵr y bydd Huw Irranca-Davies yn cydnabod y camau y mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi eu cymryd i ddiogelu gweithluoedd lle mae menywod wedi'u cynrychioli yn anghymesur, felly roedd ein penderfyniad yn gynnar i sicrhau bod cyfarpar diogelu personol ar gael am ddim yn y sector gofal cymdeithasol yn sicrwydd pwysig iawn bod y gweithwyr hynny yn gwybod y bydden nhw'n cael yr amddiffyniad y mae hynny wedi ei ddarparu. Fel y gwyddoch, mae cartrefi gofal dros ein ffin yn gorfod talu amdano, ond gwnaethom ni'r penderfyniad o'r cychwyn mai amddiffyn y gweithwyr hynny oedd ein prif flaenoriaeth ac roedd cael yr amddiffyniad yr oedd ei angen arnyn nhw a'i gael iddyn nhw am ddim yn fuddsoddiad gennym ni yn llesiant y gweithlu hwnnw, ac felly hefyd y cynllun parhaus sydd gennym ni i wneud yn siŵr bod pobl yn cael tâl salwch llawn yn y sector gofal cymdeithasol, fel nad ydyn nhw'n teimlo, fel y dywedodd Huw Irranca, bod yn rhaid iddyn nhw ddod yn ôl i'r gwaith pan fyddan nhw'n gwybod nad yw'n iawn iddyn nhw wneud hynny. Ac yn y maes manwerthu lle mae menywod, unwaith eto, yn rhan anghymesur o'r gweithlu, cyhoeddasom ym mis Ionawr y byddai'n rhaid i weithleoedd gynnal asesiadau risg newydd gyda safonau uwch i wneud yn siŵr bod gweithleoedd yn ddiogel rhag amrywiolion newydd y clefyd. Ac fe'n cynorthwywyd i wneud hynny gan gyflogwyr yma yng Nghymru. A bydd y safonau uwch hynny—gwneud yn siŵr bod gweithleoedd yn cael eu diogelu yn briodol a bod popeth yn cael ei wneud i wneud yn siŵr bod gweithwyr a phobl sy'n defnyddio'r lleoliadau hynny yn cael eu cadw'n ddiogel—yn parhau i fod yn flaenllaw ym mhopeth yr ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth yn ystod gweddill y flwyddyn galendr hon, pan fydd coronafeirws yn dal i fod yn rhan o'n bywydau.

Ac fe ddywedaf eto, gan fy mod i'n cytuno gymaint â Huw Irranca-Davies: mae'r syniad y gallai hyd at draean o deuluoedd sy'n gweithio yng Nghymru ganfod eu hunain gyda £1,000 yn llai i ddiwallu anghenion eu teuluoedd—pobl sy'n defnyddio'r arian hwnnw i wneud pethau syml fel cadw'r goleuadau ymlaen a chadw bwyd ar y bwrdd—mae'r syniad bod y Llywodraeth hon wedi cadw'r teuluoedd hynny yn aros, heb wybod beth fyddai eu sefyllfa, mae'n greulondeb gwirioneddol. Dychmygwch fyw o dan yr amodau hynny a gwybod na fyddech chi, ymhen ychydig wythnosau'n unig, yn cael y cymorth ychwanegol hwnnw. Rwy'n credu ei fod yn gywilyddus, ac rwy'n gobeithio'n fawr iawn y bydd y Canghellor, ar 3 Mawrth, o'r diwedd yn gwneud iawn am y trallod y mae hynny wedi ei achosi i'r teuluoedd hynny.

14:05
Gyrwyr Tacsis

4. Pa gymorth ariannol y mae Llywodraeth Cymru wedi'i ddarparu i yrwyr tacsis i'w helpu drwy'r pandemig? OQ56337

Diolchaf i Jenny Rathbone am hynna, Llywydd. Yn ystod y pandemig, mae gyrwyr tacsis wedi gallu cael cymorth ariannol gan y gronfa adfer economaidd, gan gynnwys pedair rownd o grantiau dewisol. Dyrannwyd £1.1 miliwn arall ar gyfer cyfarpar diogelu personol am ddim a chynhyrchion glanhau i yrwyr i'w helpu i amddiffyn eu hunain a theithwyr rhag COVID-19.

Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Hoffwn dalu teyrnged i undeb Unite am dynnu sylw at y graddau yr oedd gyrwyr tacsis yn dioddef o fethu â bod yn gymwys ar gyfer grantiau Llywodraeth y DU. A hefyd i dalu teyrnged i Lywodraeth Cymru am estyn allan at yrwyr tacsis a chaniatáu iddyn nhw gael rhywfaint o iawndal wedi'i dargedu am ddiflaniad y rhan fwyaf o'u cwsmeriaid o ganlyniad i gyfyngiadau'r pandemig. Rwy'n credu ei bod yn enghraifft wych o sut mae'r Llywodraeth wedi defnyddio ei hadnoddau cyfyngedig i lenwi bylchau mewn cymorth i fusnesau bach a gweithwyr llawrydd nad yw ar gael mewn mannau eraill. Ond rwyf i hefyd eisiau talu teyrnged i'r gyrwyr tacsis eu hunain, oherwydd o ganlyniad i'r symiau eithaf bach hyn o arian yr ydych chi wedi eu darparu iddyn nhw, fe wnaethon nhw benderfynu ymateb trwy godi dros £10,000 yng Nghaerdydd i dri banc bwyd lleol, ac roedd yn deimlad eithaf diymhongar gweld siec yn cael ei roi yng nghanolfan Al-Ikhlas yn Adamsdown, sydd wedi bod yn darparu parseli bwyd wythnosol i bobl mewn angen dybryd ers dros flwyddyn. Felly, rwy'n meddwl—

Gallaf, diolch. Felly, gan edrych i'r dyfodol a'n hangen i sicrhau bod gennym ni system cludiant cyhoeddus lân, wedi'i datgarboneiddio, pa gymorth ariannol ellid ei ddarparu i yrwyr tacsis i ganiatáu iddyn nhw uwchraddio eu cerbydau i'r safonau aer glân y byddwn yn eu gwneud yn ofynnol yn y dyfodol, fel y byddan nhw'n gallu parhau i wasanaethu'r cymunedau y mae'n amlwg bod ganddyn nhw gymaint o feddwl ohonyn nhw?

Wel, Llywydd, diolchaf i Jenny Rathbone. Hoffwn ymuno â hi i dalu teyrnged i waith gyrwyr tacsis yma yng Nghaerdydd, sydd wedi gweithio mor galed i allu cynorthwyo'r banciau bwyd hynny. Mae ganddi hi a minnau—a llawer o Aelodau eraill yn y Senedd heddiw, rwy'n siŵr—nifer sylweddol o yrwyr tacsis sy'n byw yn ein hetholaethau, ac fe'u tarwyd yn galed iawn gan y pandemig—yn galed iawn. Rwy'n falch iawn bod ein cronfeydd dewisol yn arbennig wedi cael effaith ar y sector. Roedd Cyngor Caerdydd, erbyn dydd Gwener yr wythnos diwethaf, wedi cymeradwyo dros 2,700 o grantiau dewisol i'r rhai â'r alwedigaeth ddatganedig 'gyrrwr tacsi', gwerth dros £5 miliwn. A bydd y rownd ddiweddaraf—y £30 miliwn a gyhoeddwyd ar y pumed o'r mis hwn—yn darparu grant pellach o £2,000 i yrwyr tacsi hunangyflogedig.

Mae moderneiddio'r fflyd yn her wirioneddol iddyn nhw. Dyna pam yr ydym ni wedi bod yn falch iawn o ddatblygu nifer o gynlluniau arbrofol tacsis gwyrdd ym mhrifddinas-ranbarth Caerdydd, yn sir Benfro ac yn Sir Ddinbych, i ganiatáu i yrwyr ddefnyddio cerbydau dim allyriadau ar sail ceisio cyn prynu am ddim. Mae hanner cant o dacsis yn cael eu prynu, gyda 30 diwrnod i yrwyr tacsi eu defnyddio yn rhad ac am ddim, yn y gobaith y bydd hynny yn ysgogi galw yn y sector am y math o drafnidiaeth y mae Jenny Rathbone wedi ei hyrwyddo ers amser maith. Rydym ni'n edrych, fel Llywodraeth, ar ddewisiadau ar gyfer grantiau, trefniadau prydlesu ac yn y blaen, fel y gallwn ni ysgogi'r awydd am y math hwnnw o ddarpariaeth. Byddwn ni yno i gynorthwyo'r sector yn hynny hefyd.

14:10
Gyrfaoedd Mewn Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg

5. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog mwy o fenywod a merched i astudio a dilyn gyrfaoedd mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg? OQ56339

Llywydd, mae Llywodraeth Cymru yn rhoi cymorth gweithredol i bob merch a menyw ifanc yng Nghymru i astudio pynciau STEM a dilyn gyrfaoedd STEM. Rydym ni'n darparu cyllid blynyddol i sefydliadau STEM yn y sector addysg. Eleni, bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi digwyddiad Diwrnod Rhyngwladol y Menywod ar gydraddoldeb rhywiol mewn pynciau STEM, i'w gynnal yma yng Nghymru.

Diolch, Prif Weinidog. Drwy gydol y pandemig, rydym ni wedi gweld gwaith a llwyddiannau rhyfeddol gwyddonwyr a pheirianwyr. O gynhyrchu brechlynnau yn yr amser cyflymaf erioed i systemau profi, nodi amrywiolion newydd, cynhyrchu dadansoddiadau data a datblygu meddyginiaethau a chyfarpar diogelu newydd, mae'r pandemig wedi tynnu sylw at swyddogaeth hanfodol STEM.

Ymhlith y llwyddiannau hynny bu rhai menywod anhygoel yn arwain: Dr Moore, a arweiniodd yr ymdrech i sefydlu profion COVID yng Nghymru; Dr Hayhurst, sef y prif wyddonydd ar ffurf newydd o brofion cyflym; ac, wrth gwrs, Dr Gillian Richardson, sy'n arwain ein rhaglen frechu COVID wych yng Nghymru, sef y cyflymaf o holl wledydd y DU. Mae'r menywod hyn yn arwain yn eu meysydd, ond, yn anffodus, rydym ni i gyd yn gwybod bod menywod a merched yn llawer llai tebygol o astudio pynciau STEM yn yr ysgol, ac, o'r herwydd, nid ydyn nhw'n dilyn ymlaen i'r gyrfaoedd hyn.

Mae'r pandemig wedi dyrchafu ein gwyddonwyr a'n peirianwyr i lwyfan cyhoeddus, ac wedi tynnu sylw at ba mor bwysig yw eu gwaith i bob un ohonom ni. Sut gallwn ni ddefnyddio'r flwyddyn ddiwethaf hon i hyrwyddo pynciau STEM i'n menywod ifanc a'n merched, a gwneud yn siŵr ein bod ni'n cael mwy fel Dr Moore, Dr Hayhurst a Dr Richardson yn y dyfodol?

Diolchaf i Jayne Bryant am hynna ac rwy'n cytuno â hi am ansawdd rhagorol unigolion sydd gennym ni yma yng Nghymru fel esiamplau i fenywod ifanc sy'n ystyried gyrfaoedd mewn pynciau STEM. Cafwyd rhywfaint o gynnydd da yn ddiweddar; mae mwy o ferched na bechgyn yn astudio bioleg, ffiseg a chemeg yng Nghymru ar lefel TGAU erbyn hyn, ac mae dros hanner ein bron i 20,000 o brentisiaethau STEM yng Nghymru bellach wedi'u llenwi gan fenywod ifanc yn hytrach na dynion ifanc. Felly, ceir rhai datblygiadau arloesol sy'n digwydd.

Mae esiamplau yn bwysig iawn yn hynny o beth. Y bwrdd menywod mewn STEM sydd gennym ni yma yng Nghymru—cyfarfu fis Hydref diwethaf ac roedd ein cyd-Aelodau Jane Hutt a Kirsty Williams yn bresennol i egluro cefnogaeth Llywodraeth Cymru i arweinyddiaeth menywod yn y pynciau hynny yma yng Nghymru ac yn y swyddi hynny y tynnodd Jayne Bryant sylw atynt, a'r ffordd y gallan nhw ysbrydoli eraill i ddilyn yn ôl eu traed.

Gwn y bydd gan Jayne Bryant ddiddordeb bod Gyrfa Cymru, ddechrau mis Mawrth, yn cynnal digwyddiad sy'n agos iawn at ei rhan hi o'r byd, wedi ei gynllunio yn benodol i geisio denu menywod ifanc i'r swyddi mewn proffesiynau lled-ddargludyddion ac yn y blaen sydd wedi'u clystyru o amgylch de-ddwyrain Cymru, a lle mae perswadio menywod ifanc i feddwl am y swyddi hynny fel eu dyfodol yn rhan bendant o'r ffordd y mae'r digwyddiad hwnnw yn cael ei drefnu.

Prif Weinidog, rwy'n 42 oed erbyn hyn ac roedd gen i un neu ddau o ffrindiau—menywod cryf—a oedd y cyntaf o'u math, flynyddoedd lawer iawn yn ôl, pan oeddwn i'n iau, a gafodd yrfaoedd disglair fel peirianwyr mewn amgylchedd sy'n cael ei reoli yn llwyr gan ddynion; nid oedd yn bodoli bron pan oeddwn i'n iau. Mae'r sefyllfa, fel yr amlinellwyd nawr, wedi gwella'n fawr iawn, ond mae ganddi ffordd bell i fynd o hyd i fod fel y dylai fod.

Mae'r rhain yn feysydd hanfodol yr ydym ni angen i genedlaethau'r dyfodol o bob rhyw ragori ynddyn nhw nawr, gan ei gwneud yn fwy hygyrch i fenywod yn arbennig, yn amlwg, ac annog menywod i ymrwymo iddyn nhw. Fel yr ydych chi wedi ei amlinellu, mae'r nifer sy'n manteisio ar brentisiaethau wedi gwella, ond mae ffordd bell i fynd o hyd. Mae cyngor gyrfaoedd mewn ysgolion yn tueddu i lywio menywod tuag at brentisiaethau sydd mewn sectorau lle mae cyflog yn llai na'r rhai sy'n llawn dynion. Ond beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â'r anghydbwysedd rhwng y rhywiau o ran cyngor gyrfaoedd mewn ysgolion? A sut ydych chi'n gweithio gyda'r Comisiwn Gwaith Teg i atal anghydraddoldeb rhwng y rhywiau rhag parhau ac i gyflawni'r amcanion cydraddoldeb y mae eich Llywodraeth wedi eu pennu? Diolch.

14:15

Wel, Llywydd, mae'r digwyddiad y cyfeiriais ato wrth ateb cwestiwn Jayne Bryant yn ddigwyddiad a fydd yn cael ei redeg gan y gwasanaeth gyrfaoedd, felly byddwn yn siomedig iawn pe byddai'r gwasanaeth gyrfaoedd yn parhau yn fwriadol â chyfarwyddiadau ystrydebol i ddynion ifanc neu fenywod ifanc yn y gweithle, ac rwy'n siŵr nad dyna yw bwriad y gwasanaeth.

Mae'n frwydr galed, fel y bydd yr Aelod yn gwybod. Rwy'n cytuno â hi bod llawer mwy y mae angen ei wneud. Mae gen i ŵyr ifanc, ac mae'n rhaid i chi weithio yn galed iawn i wneud yn siŵr nad ydych chi'n prynu pethau sy'n cael eu gwthio atom ni i gyd fel y pethau iawn i fechgyn ifanc eu cael, yn hytrach na chynnig syniad mwy cytbwys o sut y gallai bywyd fod. Ac mae hynny'n sicr yn wir i fenywod ifanc sydd wedi cael yr holl bethau hynny wedi eu gwthio atyn nhw gan y byd masnachol ac yn y blaen. Felly, mae Llywodraeth Cymru yn torchi ei llewys ac yn gwthio i'r cyfeiriad arall, gan ddefnyddio'r gwasanaethau sydd gennym ni, a'r nifer fawr o bobl sydd yno mewn busnesau preifat yn ogystal ag yn y gwasanaeth cyhoeddus sydd eisiau gwneud yn siŵr bod yr amrywiaeth ehangach honno o gyfleoedd yn cael ei hyrwyddo yn gadarnhaol i fenywod ifanc a merched sy'n dod i mewn i'r gweithle. Rydym ni'n gwneud hynny mewn byd sydd yn dal i fod â rhai agweddau confensiynol eithaf dwfn ac yn y blaen, ond mae hynny'n golygu bod y gwaith hwnnw yn fwy angenrheidiol byth.

Mae'n ddrwg gen i, Llywydd, rwy'n credu bod fy meicroffon yn y lle anghywir.

Y lle anghywir, yn amlwg. Mae'n ddrwg gen i. [Chwerthin.]

Cyflwyno'r Brechlyn yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gyflwyno'r brechlyn yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ56315

Llywydd, diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn yna. Mae brechlynnau'n cael eu rhoi ar hyn o bryd mewn 260 o safleoedd yn y byrddau iechyd sy'n cwmpasu Canolbarth a Gorllewin Cymru. Rydym ni'n dal ar y trywydd iawn ym mhob rhan o Gymru i gyflawni'r garreg filltir a nodwyd yn ein strategaeth frechu genedlaethol. Yn y dyddiau nesaf, byddwn yn mynd y tu hwnt i 1 filiwn dos o frechlyn a roddwyd yma yng Nghymru.

Diolchaf i'r Prif Weinidog am ei ateb a gwn fod y gwaith anhygoel sydd wedi ei wneud i gyflawni'r rhaglen frechu wedi creu argraff fawr arnom ni i gyd. Ond bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol bod teuluoedd a chyfeillion pobl ag anableddau dysgu sy'n byw mewn lleoliadau preswyl yn parhau i bryderu'n fawr am y ffaith nad yw'r bobl hynny y maen nhw'n poeni amdanyn nhw gymaint wedi cael eu blaenoriaethu hyd yma. Rwyf i'n bersonol wedi colli cyfrif o nifer y sylwadau yr wyf i wedi eu derbyn—o Lanelli i Bowys, o sir Benfro i Ben Llŷn—gan deuluoedd sy'n pryderu, ac o gofio bod Mencap yn amcangyfrif mai dim ond tua 3,500 o bobl yn y categori hwnnw o bobl ag anabledd dysgu sy'n byw mewn lleoliadau preswyl.

Roedd yn galonogol clywed y Gweinidog iechyd, Vaughan Gething, ar ITV yn dweud neithiwr y gallai fod canllawiau ar gael mewn diwrnod neu ddau i alluogi Llywodraeth Cymru i ddarparu'r brechlynnau hynny. Nawr, os gall hyn ddigwydd, a gaf i ofyn i'r Prif Weinidog a fydd ef a'r Gweinidog iechyd yn rhoi blaenoriaeth i bobl ag anabledd dysgu yng ngrŵp blaenoriaeth 6? Mae'r bwrdd iechyd lleol yn dweud wrthyf i bod y grŵp blaenoriaeth hwnnw yn hynod o fawr, ac rwy'n siŵr y byddai'n gysur enfawr i'r teuluoedd a'r ffrindiau hynny pe byddai'r Prif Weinidog a'i Weinidog iechyd yn gallu blaenoriaethu pobl ag anableddau dysgu o fewn blaenoriaeth 6, os eu bod nhw mewn gwirionedd yn mynd i gael eu cynnwys yn y flaenoriaeth honno.

Wel, Llywydd, diolchaf i Helen Mary Jones am y cwestiwn atodol pwysig yna, ac rwy'n credu bod rhywfaint o newyddion da yn dod i'r teuluoedd hynny sy'n bryderus, a hynny'n gwbl ddealladwy. Rwyf i wedi gweld y cyngor y bydd y Gweinidog yn ei ystyried heddiw ar y mater hwn o ran blaenoriaethu grŵp 6. Bydd Helen Mary Jones yn gwybod mai cyflyrau iechyd sylfaenol yw categori eang rhif 6, ac o fewn hynny mae'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu yn nodi pobl ag anableddau dysgu difrifol a dwys. Ond mae'r cyngor yr wyf i wedi ei weld yn mynd at y Gweinidog yn argymell dull cynhwysol, lle mae'r dull yn canolbwyntio llai ar borthgadw nag ar sicrhau nad oes neb sydd â hawl i gael brechiad yn cael ei fethu.

Felly, y cynnig yw defnyddio cofrestrau meddygon teulu o bobl ag anabledd dysgu fel y sail i nodi unigolion cymwys, ac y dylai hynny gael ei ategu gan farn broffesiynol a gwybodaeth leol ehangach, a ddelir, er enghraifft, gan sefydliadau trydydd sector neu gan awdurdodau lleol. Ac mae'r cyngor yn mynd y tu hwnt i nodi syml i greu'r amodau cywir i bobl ag anabledd dysgu allu dod ymlaen yn gyfforddus, i deimlo'n hapus i dderbyn brechiad ac felly i sicrhau bod cymaint â phosibl yn manteisio arno. Felly, bydd y Gweinidog yn ystyried y cyngor hwnnw heddiw, ond rwy'n gobeithio bod yr Aelod yn fwy tawel ei meddwl nad yw'r dull y mae'n ei fabwysiadu yn un lle'r ydym ni'n cymryd 'difrifol a dwys' fel diffiniad sydd â'r bwriad o sicrhau y gall cyn lleied â phosibl o bobl ddod drwodd yn y grŵp hwnnw, ond i fabwysiadu dull mwy cynhwysol, gan wneud yn siŵr nad oes neb sydd â hawl yn cael eu methu. Dyna'r dull y byddwn ni eisiau ei fabwysiadu yng Nghymru.

A, Llywydd, efallai y dylwn i ddweud bod y ffaith bod gennym ni gofrestrau meddygon teulu o bobl ag anabledd dysgu, wrth gwrs, yn ganlyniad i benderfyniad cynnar iawn a wnaed yn nhymor cyntaf un datganoli, pan gyflwynodd David Melding gynnig o archwiliad iechyd blynyddol i bobl ag anableddau dysgu, a gefnogwyd ym mhob rhan o'r Siambr ar y pryd , ac, o ganlyniad, mae gennym ni'r cofrestrau hyn ac rydym ni bellach yn gallu eu defnyddio, gwneud gwaith da gyda nhw, i wneud yn siŵr bod pobl ag anableddau dysgu yn gallu cael eu brechu yn unol â'r flaenoriaeth grŵp 6 honno.

14:20

Prif Weinidog, mae hynny'n newyddion da iawn am y mater anabledd dysgu. A allwch chi gynnig newyddion yr un mor dda i ofalwyr di-dâl? Oherwydd mae fy mewnflwch i, ac rwy'n siŵr bod mewnflwch pob Aelod arall o'r Senedd, yn llawn i'r ymylon o bobl sy'n ofalwyr di-dâl, yn awyddus iawn i gael brechlyn, oherwydd os byddan nhw'n mynd yn sâl, nid oes gan y bobl sydd angen eu cymorth—y perthynas oedrannus neu'r plentyn anabl, pwy bynnag y bo—neb arall i ofalu amdanyn nhw. Rwy'n sylwi gyda'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu eu bod nhw'n siarad am yr holl sefyllfa ofalu, ac mae ganddyn nhw adendwm, ac mae'n dweud:

Dylid hefyd cynnig brechiad i grwpiau eraill sydd mewn mwy o berygl, gan gynnwys y rhai sy'n cael lwfans gofalwr, neu'r rhai sy'n brif ofalwr am berson oedrannus neu anabl y gallai ei les fod mewn perygl os bydd y gofalwr yn mynd yn sâl, ochr yn ochr â'r grwpiau hyn.

Ceir nifer o achosion lle'r ydych chi neu'r Gweinidog iechyd wedi dweud, 'Ydy, mae'r penderfyniad yn dod; mae'n mynd i ddigwydd', ac yna mae wedi cael ei ohirio tra byddwch chi'n aros i weld beth mae'r cyd-bwyllgor yn ei ddweud. Maen nhw eisoes yn dweud hynny, felly a allwch chi gynnig yr un math o obaith i'r gofalwyr di-dâl hynny sydd mor ddiobaith ac mor bryderus ynghylch y mater hwn?

Wel, nid wyf i'n cydnabod yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud am benderfyniadau yn cael eu gwneud ac yna eu hoedi. Rydym ni wedi dweud o'r cychwyn y byddwn ni'n dilyn cyngor y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu ac mae hynny yn cynnwys cynnwys gofalwyr di-dâl yng ngrŵp blaenoriaeth 6. Ochr yn ochr â'r cyngor y byddwn ni'n ei gyhoeddi ar bobl ag anableddau dysgu, byddwn yn cyhoeddi yr wythnos hon y diffiniadau y byddwn ni'n eu defnyddio i wneud yn siŵr bod gofalwyr di-dâl yn gallu dod ymlaen a chael eu brechu yn rhan o'r grŵp hwnnw. Ni all fod, fel y bydd yr Aelod yn deall, yn hunanardystiad syml, neu fel arall byddai unrhyw un yn gallu cerdded drwy'r drws a chael ei frechu ar sail yr hyn y mae'n ei ddweud ei hun. Mae pob un o'r pedair Llywodraeth yn y DU yn cytuno na allwn ni wneud hynny. Felly, mae'n rhaid i ni ddefnyddio diffiniadau i wneud yn siŵr bod y bobl iawn yn cael blaenoriaeth, ac rydym ni'n ceisio gwneud hynny ar sail gyson ledled y DU i wneud yn siŵr bod y diffiniadau hynny yn gyffredin rhyngom ni. Byddwn yn cyhoeddi'r canllawiau manwl ar hynny yr wythnos hon. Rwy'n awyddus iawn, wrth gwrs, bod pobl sy'n ofalwyr di-dâl yn cael y brechiad cyn gynted â phosibl oherwydd y gwaith hynod werthfawr y maen nhw'n ei wneud a natur agored i niwed y bobl hynny sy'n dibynnu ar eu gofal.

Dysgu Gartref

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i blant a phobl ifanc sy'n dysgu gartref? OQ56340

Llywydd, cael plant a phobl ifanc yn ôl i'r ysgol yw ein prif flaenoriaeth o hyd. Mae'r ystod o fesurau i gynorthwyo dysgu o bell yn cynnwys cymorth ychwanegol i ymarferwyr, buddsoddiad sylweddol mewn dyfeisiau, cymorth i ddysgwyr ag anghenion ychwanegol a'r rhaglen Recriwtio, Adfer a Chodi Safonau gwerth £29 miliwn.

Diolch, Prif Weinidog, ac roedd yn hollol wych gweld ein plant ieuengaf yn mynd yn ôl i'r ysgol ddoe, ac yn wahanol i Andrew R.T. Davies ac, mae'n ymddangos, Boris Johnson, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn i Lywodraethau ddilyn eu cyngor gwyddonol eu hunain, sy'n golygu y bydd ein plant yng Nghymru yn dysgu gartref am gyfnod hwy, wrth i ni reoli'r dychweliad hwnnw i'r ysgol yn ddiogel. Gyda hyn mewn golwg, ac o gofio'r gydnabyddiaeth a gafwyd gan y Sefydliad Polisi Addysg am y cyflymder—a chyflymder sydd i'w groesawu'n fawr—y mae Llywodraeth Cymru wedi sicrhau bod cymorth digidol ar gael i deuluoedd, pa fuddsoddiad pellach sydd wedi ei gynllunio i sicrhau y gall pob plentyn a pherson ifanc ddysgu gartref am y cyfnod yr ydym ni'n gobeithio erbyn hyn y bydd mor fyr â phosibl?

14:25

Wel, Llywydd, diolchaf i Lynne Neagle am hynna, a diolchaf iddi am y gwaith y mae hi a'i phwyllgor wedi ei wneud i gynorthwyo dychwelyd plant a phobl ifanc i ddysgu wyneb yn wyneb mor gyflym ond mor ddiogel ag y mae angen i ni ei wneud. Rwyf i wedi gweld ei llythyr at y Gweinidog Addysg yn gynharach y mis hwn, sydd, rwy'n credu, yn nodi yn deg iawn y cydbwysedd y mae'n rhaid ei sicrhau rhwng brys yr angen i gael y bobl ifanc hynny yn ôl i addysg, ond gwneud hynny bob amser yn unol â'r cyngor gwyddonol gorau i'w cadw nhw a'r rhai sy'n gofalu amdanyn nhw yn y lleoliad hwnnw yn ddiogel rhag y clefyd marwol hwn.

Diolchaf i'r Aelod am yr hyn y mae hi wedi ei ddweud am fuddsoddi yn rhaglen technoleg addysg Hwb. Rydym ni'n ffodus iawn, Llywydd, rwy'n credu, pan darodd coronafeirws, ein bod ni eisoes wedi cael gwerth bron i £100 miliwn o fuddsoddiad yn Hwb. Mae wir yn gyfres o adnoddau sy'n arwain y byd yr ydym ni wedi gallu ei chyflwyno ar gyfer pobl ifanc yma yng Nghymru. Ac, fel y bydd Lynne Neagle yn gwybod, yn gynharach y mis hwn, penderfynodd y Gweinidog Addysg fuddsoddi £15 miliwn arall mewn technoleg addysg mewn ysgolion y flwyddyn nesaf, ac mae hynny yn rhoi pwyslais mawr ar sicrhau bod dyfeisiau ar gael i bobl ifanc sydd eu hangen, ond hefyd bod cysylltedd i ddysgwyr sydd wedi'u hallgáu yn ddigidol. Ac mae'r £15 miliwn yr oeddem ni'n gallu ei gyhoeddi ychydig ddyddiau yn ôl yn golygu erbyn hyn y gallwn ni fod yn siŵr y gallwn ni gynorthwyo'r dysgwyr hynny yr holl ffordd hyd at ddiwedd y flwyddyn academaidd hon.

Y Defnydd O'r Iaith Gymraeg Yng Ngharchar Berwyn

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y defnydd o'r iaith Gymraeg yng ngharchar Berwyn yn Wrecsam? OQ56309

Diolch yn fawr, Llywydd. Ysgrifennodd y Gweinidog Iechyd Meddwl, Llesiant a'r Gymraeg at yr Is-Ysgrifennydd Gwladol Seneddol yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder ar 16 Chwefror i fynegi pryder am yr honiadau am brofiadau siaradwyr Cymraeg yng ngharchar y Berwyn, ac yn gofyn am eglurder am yr amserlen i weithredu mesurau i wella'r sefyllfa.

Byddwch chi'n gwybod bod carchar y Berwyn, wrth gwrs, wedi cael ei feirniadu'n gryf gan y bwrdd monitro annibynnol y llynedd am fethu darparu ar gyfer carcharorion Cymraeg eu hiaith, ac wrth gwrs wedi gwadu rhai hawliau i'r carcharorion hynny am eu bod nhw'n siarad Cymraeg. Nawr, chwe mis yn ddiweddarach, mewn gohebiaeth â mi, mae'r carchar wedi cadarnhau eu bod nhw ddim hyd yn oed yn gwybod faint o'u staff nhw eu hunain sy'n medru'r Gymraeg, felly sut y gallan nhw honni eu bod nhw'n sicrhau y ddarpariaeth angenrheidiol, dwi ddim yn siŵr. Ac mae yna honiad difrifol wedi bod hefyd—dwi'n siŵr eich bod chi'n ymwybodol o hyn—fod un carcharor wedi dioddef ymosodiad oherwydd y sylw a gafodd ei achos ef o safbwynt yr iaith Gymraeg yn y cyfryngau.

Nawr, mae'r holl sefyllfa yma yn amlygu methiant llwyr i gwrdd â hawliau sylfaenol siaradwyr Cymraeg. Dwi'n gwybod bod carchardai ddim wedi'u datganoli, ond mae elfennau ynglŷn â'r iaith wedi'u datganoli, ac, wrth gwrs, mae hyn yn digwydd yng Nghymru. Mae mwy o siaradwyr Cymraeg yn dal i fod mewn carchardai y tu allan i Gymru na sydd yna yng ngharchar y Berwyn, sy'n profi i fi fod yr addewid gwreiddiol y byddai Berwyn yn helpu i gwrdd ag anghenion Cymru yn gelwydd noeth. Felly, byddwn i'n eich annog chi yn y modd cryfaf posibl i sicrhau bod y sefyllfa yma'n newid. Y cwestiwn sylfaenol yw: pam ein bod ni'n dal i weld siaradwyr Cymraeg yn cael eu trin yn eilradd yma yng Nghymru?

Llywydd, diolch yn fawr i Llyr Gruffydd am y cwestiynau ychwanegol yna. Mae'n hollol annerbyniol i fi os yw pobl yn y Berwyn ddim yn cael eu trin dan y gyfraith sydd gyda ni yma yng Nghymru. A dwi wedi gweld adroddiad blynyddol y bwrdd monitro annibynnol yn y Berwyn, sydd yn codi pryderon am ddefnydd o'r Gymraeg yn y carchar. Dyna pam mae Eluned Morgan wedi ysgrifennu at Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn gofyn am sicrwydd bod cynllun iaith Cymraeg y Berwyn yn cael ei weithredu. Nawr, dwi'n siŵr y bydd Llyr Gruffydd yn gwybod bod gan Gomisiynydd y Gymraeg gyfarfod ar yr 2 Mawrth gyda'r bobl yn y Berwyn am y mater hwn. Mae'r awdurdodau yn y Berwyn wedi nodi'r camau y maent yn eu cymryd i sicrhau bod hawliau i ddefnyddio'r Gymraeg yn cael eu cynnal, a nawr mae angen i ni weld y camau hynny'n cael eu cymryd, nid jest ar bapur, ond yn mywydau'r bobl yn y carchar, fel mae Llyr Gruffydd wedi awgrymu y prynhawn yma.

14:30
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes

Yr eitem nesaf, felly, yw'r dataganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hynny. Rebecca Evans. 

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad os gwelwch yn dda gan y Gweinidog cynllunio ynglŷn â chanllawiau sydd wedi dod gan Cyfoeth Naturiol Cymru at awdurdodau cynllunio yng Nghymru ynghylch ffosffadau a'r cyfrifiadau y mae angen i awdurdodau cynllunio eu defnyddio wrth benderfynu ar geisiadau pan ddaw'n fater o ffosffadau ar dir ac mewn prosiectau adeiladu? Rwy'n cael fy arwain i gredu bod oedi i lawer o geisiadau ar hyn o bryd gan nad oes gan awdurdodau lleol yr arbenigedd i ymdrin â'r canllawiau penodol hyn, ac ni all CNC ddarparu canllawiau manwl gwirioneddol i helpu awdurdodau lleol i benderfynu ar geisiadau. Mae hyn yn cael effaith fawr yn economaidd oherwydd, yn amlwg, mae'r broses gynllunio wrth wraidd llawer o ddatblygiadau economaidd. Ac fe fyddwn i'n awgrymu bod CNC wedi bod yn ddi-hid yn cyhoeddi canllawiau o'r fath heb y cymorth a'r gefnogaeth y byddai eu hangen ar awdurdodau cynllunio, ac yn enwedig swyddogion cynllunio. Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog cynllunio ynghylch beth yw ei barn hi am y canllawiau hyn sy'n cael eu cyhoeddi gan Cyfoeth Naturiol Cymru, ond, yn bwysicach, pa gymorth y byddai hi'n disgwyl ei weld gan CNC i awdurdodau cynllunio i'w helpu i benderfynu ar geisiadau ledled Cymru?

Diolch i Andrew R.T. Davies am godi mater canllawiau cynllunio a ffosffadau ar brosiectau tir ac adeiladu. Fe fyddwn i'n awgrymu, y tro hwn, ei fod yn codi'r mater penodol hwn gyda'r Gweinidog drwy ohebiaeth, o ystyried ei fod yn fater manwl. Rwy'n credu y gallai ymateb manwl drwy ohebiaeth fod yn fwy priodol y tro hwn yn hytrach na gofyn am ddatganiad ar lawr y Senedd, yn enwedig gan mai dim ond pedair wythnos o'r tymor sydd gennym ni ar ôl bellach i ddarparu ar gyfer y ceisiadau y mae cyd-Aelodau'n eu cyflwyno. Ond rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog yn awyddus i ddarparu ymateb manwl yn ysgrifenedig.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad ynghylch brechu pobl ag anableddau dysgu a gofalwyr di-dâl. Ysgrifennais at y Prif Weinidog a'r Gweinidog iechyd bythefnos yn ôl, yn nodi'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer blaenoriaethu brechu pobl ag anableddau dysgu sy'n byw mewn cartrefi gofal. Nid wyf wedi cael ateb i'r llythyr, er i'r Prif Weinidog newydd gadarnhau yn y Cyfarfod Llawn fod penderfyniad ar fin digwydd, o gofio bod y Gweinidog iechyd wedi cael y cyngor diweddaraf. Nawr, mae'n drueni mawr, Trefnydd, na fyddai wedi gallu gwneud y penderfyniad cyn ei ddatganiad ar frechiadau heddiw, gan y byddai hynny wedi rhoi cyfle i'r Aelodau graffu ar yr amgylchiadau sy'n gysylltiedig â'r digwyddiadau hyn. Hoffwn i wybod, er enghraifft, pam yr oedd angen i Lywodraeth Cymru aros am y cyngor, sydd fwy na thebyg wedi dod gan y Cyd-bwyllgor ar Frechu ac Imiwneiddio, pan oedd modd iddi symud meddygon yr heddlu yn unochrog i fyny i grŵp 2 heb gael cyngor newydd. Hoffwn i wybod hefyd pam y caniatawyd i'r grŵp hwn o bobl ag anableddau dysgu ddisgyn drwy'r bwlch yn y lle cyntaf, sy'n golygu ei bod wedi cymryd ymgyrch bwrpasol i wneud y penderfyniad cywir. 

Mae mater tebyg yn bodoli o ran gofalwyr di-dâl. Rwyf wedi siarad â staff ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan a Chwm Taf, ac mae'r ddau fwrdd yn aros i gael arweiniad ar sut i nodi gofalwyr di-dâl fel y gallan nhw weithio gyda meddygon teulu i sicrhau eu bod yn cael y flaenoriaeth. Mae'n sicr bod hyn yn mynd at wraidd y rheswm pam mae angen inni gael cofrestr o ofalwyr di-dâl yng Nghymru. Mae'n dangos i ba raddau nad yw'r bobl hyn yn cael eu gwerthfawrogi nad oes gan y Llywodraeth ffordd hawdd o ddarganfod pwy ydyn nhw. Mae rhywbeth o'i le ynghylch y ffordd yr ydym ni'n trin y bobl anhunanol a dewr hyn. Felly, gobeithio y gall y Trefnydd bwyso ar y Gweinidog iechyd fod angen i'r materion hyn gael eu craffu yn y Senedd er mwyn sicrhau tryloywder, fel y gallwn ni fod yn sicr y bydd gwersi'n cael eu dysgu. 

Diolch i Delyth Jewell am godi hyn, ac, wrth gwrs, ymatebodd y Prif Weinidog i'r ddau fater hyn, o ran pobl ag anableddau dysgu a gofalwyr di-dâl, yn ei gyfraniad yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog y prynhawn yma. Rydym ni wedi rhoi datganiad ar frechiadau gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol bob wythnos ar y datganiad busnes ar gyfer yr wythnosau nesaf, er mwyn rhoi'r cyfle hwnnw i gyd-Aelodau—i ddarparu'r craffu cadarn hwnnw ar y gwahanol faterion sy'n effeithio ar eu hetholwyr o ran brechu, a dyna'r eitem nesaf o fusnes y prynhawn yma. Ond bydd cyfleoedd pellach i gael y drafodaeth fanwl honno hefyd.

14:35

Trefnydd, tybed a gawn ni ddod o hyd i amser ar gyfer dadl cyn inni dorri ar gyfer yr etholiad ym mis Mai ar hanes rhyfeddol ac etifeddiaeth barhaus Robert Owen, un o feibion y Drenewydd a Chymru, ac, yn wir, y byd? Gwneuthurwr tecstiliau, dyngarwr, diwygiwr cymdeithasol, ac wrth gwrs un o sylfaenwyr y mudiad cydweithredol a sosialaeth iwtopaidd hefyd. Ac i aralleirio Oscar Wilde, beth yw pwynt map heb iwtopia arno? Ar 14 Mai eleni, byddwn ni'n nodi dau gant a hanner can mlwyddiant geni'r unigolyn llawn gweledigaeth hwn, Robert Owen. Roedd yn lladmerydd o blaid pobl sy'n gweithio, ac fe geisiodd wella eu hamodau gweithio a byw, ac fe arweiniodd ei waith at ddatblygu nid yn unig y mudiad cydweithredol, ond y mudiad undebau llafur. Roedd yn cefnogi sefydliadau cyd-addysgol am ddim a deddfwriaeth ar lafur plant. Felly, wrth i genhedloedd a seneddau ledled y byd ddathlu etifeddiaeth fyd-eang un o feibion Cymru, oni ddylem ni hefyd ddod o hyd i'r cyfle i nodi ei etifeddiaeth yma gartref, yma yn y Senedd hon, yn Senedd Cymru ac, wrth inni edrych ar chweched tymor y Senedd, ystyried sut yr ydym ni'n hyrwyddo ei uchelgeisiau ar gyfer cymdeithas ac economi decach a mwy cyfiawn lle mae gan bawb lais cyfartal a chyfran gyfartal?

Ac ar thema gysylltiedig, Trefnydd, mae'n gychwyn ar Bythefnos Masnach Deg yng Nghymru. Mae'n dathlu'r mudiad Masnach Deg ledled y byd, ac yn rhywbeth sy'n mynd at galon y mudiad cydweithredol, ac yn wir mae'n rhywbeth sydd wrth wraidd y Blaid Gydweithredol yng Nghymru. Ac fe fydd yr Aelodau yma—o'r Blaid Gydweithredol a grwpiau eraill—yn cymryd rhan mewn digwyddiadau ar-lein, gan dynnu sylw at y gwaith a gaiff ei wneud ledled y byd i hyrwyddo cynhyrchu masnach deg sy'n eiddo i weithwyr a gweithwyr. Felly, a gawn ni o leiaf ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn cefnogi'r mudiad Masnach Deg, a allai hefyd dynnu sylw at ddigwyddiadau Pythefnos Masnach Deg yng Nghymru, gan gynnwys sgyrsiau newid hinsawdd gyda Jenipher, ffermwr coffi Masnach Deg o Uganda, a digwyddiadau ryseitiau a choginio Masnach Deg, digwyddiadau addysgol, darlleniadau barddoniaeth, a mwy? Siawns nad yw'n bwysig nawr yn fwy nag erioed, gyda her ychwanegol y pandemig byd-eang, yn ogystal â newid hinsawdd, ein bod ni'n cadarnhau drachefn ein cefnogaeth yng Nghymru i'r mudiad Masnach Deg. Felly, gobeithio, Trefnydd, y gallwn ni gael datganiad ynghylch hyn yn ystod Pythefnos Masnach Deg, os nad dadl lawn yma yn ein Senedd ni.

Diolch i Huw Irranca-Davies am godi'r ddau fater hynny y prynhawn yma. Rwy'n falch iawn o ddweud bod Llywodraeth Cymru yn edrych ar y posibilrwydd o weithio gyda Chyngor Celfyddydau Cymru i ddathlu dau gant a hanner can mlwyddiant geni Robert Owen. Cafodd artist preswyl ei benodi ym mis Awst i ymgysylltu â'r gymuned leol yn y Drenewydd, ac erbyn hyn mae'r artist wedi cynhyrchu adroddiad, gyda nifer o argymhellion, sy'n cael eu hadolygu ar hyn o bryd. Felly, rwy'n siŵr y byddwn ni'n gallu dweud mwy am y cynlluniau hynny maes o law. Wrth gwrs, mae cydweithredu wrth wraidd popeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, ac rwy'n falch iawn y bydd fy nghydweithiwr Lee Waters yn gwneud datganiad ynghylch yr economi sylfaenol y prynhawn yma. Rwy'n credu mai dyna un o'r meysydd hynny lle y gallwch weld ein dulliau cydweithredol yn dod yn fyw ac yn cael eu darparu drwy'r dewisiadau yr ydym ni'n eu gwneud.

Ac, yn sicr, rydym ni'n ailadrodd ein cefnogaeth i'r mudiad Masnach Deg. Rwy'n gwybod, fel rheol, pan nad ydym ni'n cyfarfod ar Zoom, yn y blynyddoedd a fu, rydym i gyd wedi mwynhau cwrdd â ffermwyr o Uganda sydd wedi dod i'r Senedd a siarad â ni am eu profiadau a pha wahaniaeth y mae'n ei wneud iddyn nhw pan fyddwn ni i gyd yn ymrwymo i fasnach deg. Felly, rwy'n credu ei fod yn bendant wrth wraidd ein darpariaeth ni ac yn cyflawni ein Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, o fod yn Gymru sy'n gyfrifol yn fyd-eang, er mwyn sicrhau ein bod yn manteisio ar y cyfleoedd i gefnogi masnach deg pan gânt eu cyflwyno.

Trefnydd, a gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw? Y cyntaf yw cais am ddatganiad ar effaith pobl sy'n cymryd meddyginiaeth erthylu gartref. Byddwch chi'n ymwybodol bod Llywodraeth Cymru, y Gweinidog iechyd, wedi cyhoeddi ar ddechrau pandemig y coronafeirws, ei fod yn newid y rheolau ynglŷn â'r gallu i gymryd meddyginiaeth erthylu gartref. Ond y broblem yw, rhwng 1 Ebrill, pan newidiodd y trefniadau, a 31 Rhagfyr y llynedd, eu bod wedi gweld nifer y galwadau i 999 yn dyblu ar gyfer y gwasanaeth ambiwlans a dyblu yn nifer yr ambiwlansys y bu'n rhaid eu hanfon at fenywod a oedd wedi cymryd meddyginiaeth erthylu gartref. Rwy'n pryderu'n fawr ynghylch hynny, oherwydd rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru newydd gwblhau cyfnod ymgynghori ynglŷn â'r posibilrwydd y bydd y trefniadau hyn yn dod yn rhai parhaol. Ond mae yna bobl sy'n pryderu'n fawr am y galwadau cynyddol i'r gwasanaeth ambiwlans, y diffyg goruchwyliaeth feddygol a brofir gan y menywod hyn ac, wrth gwrs, y ffaith nad oes unrhyw fesurau diogelu i sicrhau nad yw'r menywod hyn yn cael eu gorfodi gan bartneriaid.

Yr ail ddatganiad yr hoffwn i ei weld yw datganiad ar gathod mawr yng nghefn gwlad Cymru gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig. Byddwch chi'n ymwybodol, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, bod nifer fawr o gathod mawr wedi'u gweld yng nghefn gwlad Cymru yn ystod y misoedd diwethaf. Mae llawer o aelodau'r gymuned ffermio yn arbennig yn pryderu am yr effaith y gallai'r rhain ei chael ar eu da byw yn y dyfodol, ac eto nid ydym ni wedi cael unrhyw ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd ynghylch pa ymchwiliadau sy'n cael eu cynnal i'r achosion hyn. A gaf i ofyn am ddatganiad brys ynghylch hynny gan Weinidog Materion Gwledig Llywodraeth Cymru cyn gynted â phosibl? Diolch. 

14:40

Diolch. O ran y mater cyntaf a gododd Darren Millar, sef mater meddyginiaeth erthylu i'w chymryd gartref, fel y mae yn ei ddweud, daeth yr ymgynghoriad i ben heddiw, rwy'n credu, o ran a ddylai'r trefniadau hynny gael eu gwneud yn barhaol ai peidio. Rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog yn gwrando'n astud iawn ar sylwadau a gafodd eu cyflwyno ganddo y prynhawn yma, ond hefyd y sylwadau hynny a gafodd eu cyflwyno drwy gydol y broses ymgynghori honno, gyda'r bwriad o ddod i benderfyniad gwybodus ar y ffordd ymlaen.

O ran cathod mawr yng nghefn gwlad Cymru a'r pryder y mae hynny'n ei godi ymysg y gymuned ffermio, yn enwedig yn yr ardal y mae'n ei chynrychioli, rwy'n gwybod y bydd Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig wedi bod yn gwrando'n astud iawn ar y cais hwnnw am ragor o wybodaeth a datganiad pellach ynghylch hynny.

Mae yna brinder affwysol o fannau gwefru ar gyfer cerbydau trydan yn y Rhondda. Mae map Cymru yn dangos nad oes dim byd yn y Rhondda Fach nac yn y Rhondda Fawr, a'r pwyntiau gwefru agosaf, yn dibynnu ar ble yr ydych chi'n byw yn y Rhondda, yw Hirwaun, Aberdâr neu ychydig y tu allan i Lantrisant. Nawr, nid yw'n syndod mai dim ond 0.17 y cant o gerbydau trydan sy'n cael eu defnyddio yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae gan ymgynghoriad a strategaeth cerbydau trydan a gafodd eu cyhoeddi yn ddiweddar gan eich Llywodraeth chi, y targed amwys o sicrhau 

'erbyn 2025, bod holl ddefnyddwyr ceir a faniau trydan yng Nghymru yn hyderus y gallan nhw gael mynediad i seilwaith gwefru cerbydau trydan pryd a ble y mae ei angen arnyn nhw.'

Ond mae'r dechnoleg gwefru cerbydau yn bodoli nawr. Ni allwn aros tan 2025. Pam nad oes modd eu gosod mewn meysydd parcio cyhoeddus nawr, er enghraifft? Mae pobl eisiau newid i gerbydau trydan ac rydym yng nghanol argyfwng hinsawdd. Mae pobl eisiau gallu gwneud eu cyfraniad nhw eu hunain i hynny. O ystyried bod cynlluniau i ddiddymu'n raddol geir petrol a diesel, onid ydych chi'n credu y dylai fod llawer mwy o frys ar hyn? Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth i egluro pryd y gallwn ni weld cynnydd o ran hyn a beth yw eich cynlluniau i weld rhyw fath o ddeddfwriaeth gyflym? Yn amlwg, efallai na fydd yn bosibl o fewn tymor y Senedd hon, ond a yw'n rhywbeth y byddech chi'n gefnogol iddo yn nhymor nesaf y Senedd, pan fydd Plaid Cymru yn rhedeg y Llywodraeth?

Diolch i Leanne Wood am godi'r mater hwn y prynhawn yma. Rwy'n gwybod bod Gweinidog yr Economi, Trafnidiaeth a'r Gogledd yn ystyried y ffordd orau o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau am y strategaeth drafnidiaeth, sydd, wrth gwrs, yn cynnwys adran ar gerbydau a sicrhau ein bod ni'n symud tuag at ddarlun mwy cynaliadwy yng Nghymru o ran cerbydau, gan ymwneud yn benodol â cherbydau trydan, a sicrhau y gall pobl gael gafael ar y pwyntiau gwefru hynny y mae arnyn nhw eu hangen i gyflawni'r newid hwnnw. Felly, rwy'n gwybod ei fod yn ystyried beth yw'r ffordd orau o ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf ar hynny yn yr amser sydd gennym ni ar ôl. Ond yn y cyfamser, cyn iddo allu gwneud hynny, gofynnaf iddo roi diweddariad ysgrifenedig ar y mater penodol hwn i Leanne Wood i fynd i'r afael â'r pryderon hynny a godwyd ganddi hi y prynhawn yma.FootnoteLink

14:45

A wnaiff y Llywodraeth ddatganiad yn condemnio ymddygiad gwarthus y Comisiwn Ewropeaidd wrth wahardd mewnforio molysgiaid deufalf byw o'r DU? Er eu bod yn dweud eu bod yn gweithredu cyfyngiadau ar bob gwlad nad yw'n rhan o Ewrop, cytunwyd na fydden nhw'n gwneud hyn yn y trafodaethau a gynhaliwyd cyn Brexit. Roedd hyd yn oed cadeirydd Pwyllgor Pysgodfeydd Senedd Ewrop, Pierre Karleskind, yn condemnio'r weithred, gan ddweud ei fod yn ochri â Phrydain yn y mater hwn. Fel y dywed, nid yw'r dyfroedd o amgylch arfordir y DU wedi cael eu llygru'n sydyn oherwydd Brexit. Bydd y cam hwn, wrth gwrs, yn agor y posibilrwydd o fesurau talu'r pwyth yn ôl gan Lywodraeth Prydain, felly a wnaiff Llywodraeth Cymru gefnogi, yn benodol, gymuned bysgota Cymru, sy'n ddibynnol iawn ar y fasnach hon, drwy fynegi ei chondemniad o'r weithred warthus hon?

Rwy'n gwybod bod Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig yn rhan o'r trafodaethau ar y mater penodol hwn a byddaf i'n gofyn iddi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau ynghylch ein sefyllfa ni o ran y materion allforio y mae David Rowlands newydd eu disgrifio.

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad a dadl gyffredinol, os caf i, os gwelwch chi'n dda? Mae'r datganiad cyntaf yn dilyn y cwestiwn blaenorol, mewn gwirionedd. O ran ein profiad o Brexit hyd yn hyn, ni waeth ble'r oeddech chi'n sefyll ar y cwestiwn ei hun, rwy'n credu ei bod yn deg dweud ei fod wedi bod yn drychineb yn ystod y ddau fis diwethaf. Nid yn unig yr ydym wedi gweld yr effaith ar y diwydiant pysgota, ond rydym wedi gweld effaith y fargen wael iawn, y cytunwyd arni cyn y Nadolig, ar y rhan fwyaf o'n prif weithgynhyrchwyr a diwydiannau. Ac mae canlyniadau bod yn drydedd wlad bellach yn golygu goblygiadau gwirioneddol i'n heconomi ac i bobl a'u swyddi a'u bywoliaeth. A yw'n bosibl i'r Llywodraeth gyflwyno datganiad ynghylch effaith Brexit a'r niwed y mae Brexit yn ei wneud i'n heconomi fel y gallwn ni drafod y materion hyn cyn diddymu'r Senedd?

Mae'r ail ddatganiad yr hoffwn i ofyn amdano, Gweinidog, yn ymwneud â llywodraethu'r Deyrnas Unedig. Rhoddodd y Cwnsler Cyffredinol dystiolaeth drawiadol iawn i'r pwyllgor materion allanol ddoe, pan ddisgrifiodd y dirywiad yn y berthynas rhwng Llywodraethau'r Deyrnas Unedig. Rwy'n credu ei bod yn bwysig inni gael dadl ar y materion hyn fel y gallwn ddeall yn iawn beth yw'r anawsterau, a hefyd, felly, ddeall y mesurau y gallai'r Senedd hon eu cymryd o ran mynd i'r afael â nhw.

Y mater olaf, Gweinidog, yw dadl gyffredinol ar drefniant busnes yn y Senedd hon. Byddwn ni, ddiwedd y mis nesaf, yn colli nifer o Aelodau profiadol ac uchel eu parch, ac rwy'n credu ei bod yn arfer da iawn trafod nid yn unig ein Rheolau Sefydlog, ond sut yr ydym ni'n trefnu ein hunain ar ddiwedd Senedd i ddysgu gwersi o'r hyn sydd wedi digwydd yn ystod y blynyddoedd blaenorol. Yn sicr, byddai gennyf i ddiddordeb mewn clywed yn benodol gan yr Aelodau hynny sydd wedi dweud nad ydyn nhw'n bwriadu dychwelyd yn y Senedd nesaf, er mwyn deall o'u profiad nhw sut y credant y byddai modd gwella'r ffordd yr ydym ni'n rheoli ein hunain ac yn rheoli busnes yn y chweched Senedd. Diolch.

Mae hynny'n syniad diddorol a byddaf i'n sicr yn ei ddilyn, yn y lle cyntaf gyda'r Llywydd, o ran deall sut y gallwn ni fel sefydliad ddysgu o brofiadau'r cydweithwyr hynny a wnaeth y penderfyniad i beidio â dychwelyd y tro nesaf, neu i beidio â cheisio cael eu hail ailethol, yn sicr, i gael eu dychwelyd. Rwy'n credu y bydd hwnnw'n ddarn diddorol o waith. O ran y Pwyllgor Busnes, rydym wedi bod yn edrych ar ein Rheolau Sefydlog, a byddwn yn cyflwyno amrywiaeth o newidiadau posibl i gydweithwyr gael y cyfle i drafod a phleidleisio arnyn nhw yn ystod yr wythnosau nesaf. Yn amlwg, bydd angen cyhoeddi  canllawiau cysylltiedig ar gyfer cydweithwyr wedyn hefyd. Ond byddaf i'n codi'r pwynt hwnnw gyda'r Llywydd ar unwaith.

O ran y materion strategol pwysig iawn hynny yr ydych wedi sôn amdanynt—llywodraethu'r DU a hefyd effaith Brexit, yn gyffredinol—byddaf i'n sicrhau fy mod yn cael trafodaeth gyda'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd yn y lle cyntaf i geisio dod o hyd i'r ffordd orau o gael y trafodaethau hynny a darparu'r diweddariadau hynny.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog iechyd am frechu oedolion ag anableddau dysgu mewn lleoliadau preswyl? Clywais i'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog mewn ymateb i gwestiwn cynharach am flaenoriaethu pobl ag anableddau dysgu, oherwydd mae pobl ag anableddau dysgu yn fwy tebygol o fod mewn perygl difrifol o gael cymhlethdodau os ydyn nhw'n dal COVID-19. Mae nifer o sefydliadau yn fy etholaeth i wedi cysylltu â mi sy'n poeni'n fawr y bydd yn rhaid cludo trigolion ar wahanol adegau ar gyfer eu brechiadau unigol. Rwy'n sylweddoli bod y Gweinidog iechyd eisoes yn edrych ar y mater blaenoriaethu, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr. Ond o ystyried y trallod y gallai hyn ei achosi, byddwn i'n ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru roi rhywfaint o eglurder ynghylch rhoi brechlynnau i bobl ag anableddau dysgu mewn lleoliadau gofal ac amlinellu pa gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod preswylwyr mewn cyfleusterau gofal yn gallu cael eu brechlynnau yng nghysur eu lleoliad eu hunain, yn hytrach na bod pob preswylydd yn gorfod teithio ar gyfer ei apwyntiad brechlyn. Rwy'n sylweddoli ichi ddweud, mewn ymateb i Delyth Jewell, y byddai cyfle i ofyn cwestiynau yn ystod yr eitem nesaf ar yr agenda, ond rwy'n credu bod datganiad clir ar y mater hwn gan y Llywodraeth yn bwysig ac y byddai'n ddefnyddiol iawn.

Yn ail, a gaf i hefyd ofyn am ddatganiad ar gymorth i gartrefi gofal yn gyffredinol yn ystod y pandemig? Mae Fforwm Gofal Cymru wedi egluro bod rhai cartrefi gofal ledled Cymru mewn perygl o gau heb gymorth ariannol hanfodol. Yn ystod y pandemig, mae costau wedi codi wrth i gartrefi gofal orfod cynyddu nifer eu staff a gweithredu mesurau rheoli heintiau ychwanegol. Felly mae'n hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i fodel ariannu sy'n rhoi sefydlogrwydd i'r lleoliadau hynny i ddiogelu'r preswylwyr sy'n byw mewn lleoliadau gofal ac i ddiogelu darpariaeth yn y dyfodol a sicrhau bod y sector cyfan yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Felly, byddwn i'n ddiolchgar iawn pe gallai Llywodraeth Cymru roi'r amser i ddarparu datganiad ar ei chefnogaeth i'r sector a'i chynlluniau i ddiogelu cartrefi gofal yng Nghymru cyn diwedd tymor y Senedd.

14:50

O ran y mater cyntaf sy'n ymwneud â brechiadau i bobl ag anabledd dysgu, mae'n amlwg bod hwn yn fater eithriadol o bwysig a bydd pob un ohonom ni'n poeni'n fawr iawn ynghylch sicrhau y dylai'r bobl sydd wedi'u heffeithio yn cael eu brechlyn cyn gynted â phosibl ac mewn ffordd mor gyfleus ac mor ddi-broblem â phosibl. Rwy'n siŵr, pan fydd y Gweinidog yn rhoi ei ddiweddariad i gydweithwyr ar y mater hwn, y bydd yn ceisio mynd i'r afael â'r pwyntiau penodol hynny y mae Paul Davies ac eraill wedi'u disgrifio heddiw yn eu cyfraniadau hyd yma.

Cawsom gyfle yr wythnos ddiwethaf i gael datganiad ar ddyfodol gofal cymdeithasol gan y Dirprwy Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac mae hynny'n nodi'r dull y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddefnyddio o ran gweithio gyda'r sector i geisio sicrhau bod ganddo ddyfodol cadarnhaol a chynaliadwy iawn. Hefyd, gwn fod y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ystyried y ffordd orau o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am waith y grŵp rhyng-weinidogol ar dalu am ofal. Felly, bydd cyfle pellach, fe gredaf, cyn diwedd y tymor— os yw amser yn caniatáu—inni gael trafodaethau pellach ar y mater pwysig hwnnw hefyd.

Rwy'n gwerthfawrogi y byddwn ni'n ystyried ymchwiliad i ymateb Llywodraeth Cymru i COVID yn y Senedd nesaf, Trefnydd, ond tybed a fyddai'n bosibl cael datganiad cyn mis Ebrill gan y Gweinidog Addysg, neu efallai hyd yn oed y Gweinidog llywodraeth leol, mewn gwirionedd, ar unrhyw ganlyniadau cynnar o werthusiad o ddarpariaeth ysgolion neu hybiau ar gyfer plant a phlant sy'n agored i niwed a phlant gweithwyr allweddol. Rwy'n siŵr y bydd gan y ddau ohonom ni etholwyr, Trefnydd, sydd wedi cwyno ynghylch y meini prawf cychwynnol a bennwyd gan gyngor Abertawe, er enghraifft, ac yna fe newidion nhw eu meddyliau. Ond mae anghysondeb wedi bod ledled Cymru o ran meini prawf a lefel o ansicrwydd ynghylch beth yn union y mae dysgwyr yn ei wneud pan fyddan nhw'n mynychu'r canolfannau hyn neu eu hysgolion. Rwy'n credu bod gwir angen inni wybod pam mae'r presenoldeb wedi bod mor isel yn y pen draw, ac yn enwedig pam mai dim ond 4 y cant o blant agored i niwed a ddefnyddiodd y ddarpariaeth. Diolch

Diolch am godi'r mater y prynhawn yma. Rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog Addysg yn amlwg wedi bod yn gwrando'n astud iawn ar y cais hwnnw am ddadansoddiad dyfnach, os hoffech chi, o'r ffordd y cafodd y ddarpariaeth hyb ei defnyddio a'r disgyblion sydd wedi elwa ohoni, a gwell dealltwriaeth o'r rhesymau pam na wnaeth rhai ohonynt ymgysylltu â hynny. Rwy'n gwybod y bydd hi'n ystyried y cais penodol hwnnw o ddifrif.

Dau fater, os caf i, Trefnydd. Yn gyntaf, a gaf i adleisio teimladau Huw Irranca-Davies yn ei faterion yn gynharach ynghylch Pythefnos Masnach Deg? Fel rheol, fe fyddwn i'n mynd i lansiad lleol Pythefnos Masnach Deg yn fy nhref etholaeth leol yn y Fenni, ond yn ddealladwy, eleni nid yw hynny'n bosibl oherwydd y pandemig, ac mae digwyddiadau ar-lein wedi cymryd ei le. Rwy'n credu y dylem ni barhau i gydnabod elfen leol masnach deg a hyrwyddo hynny, felly tybed a gawn ni ddatganiad, fel y galwodd Huw amdano, ar sut y gallwn ni gefnogi masnach deg yn well a chydnabod y rhan bwysig y gall ei chwarae, nid yn unig ledled y byd, ond yn lleol wrth inni adeiladu'n ôl yn well ac adeiladu'n ôl yn decach.

Yn ail ac yn olaf, fy ngalwad arferol ar yr adeg hon o'r flwyddyn am ddatganiad ar effaith llifogydd ar y rhwydwaith cefnffyrdd. Caeodd y llifogydd trwm arferol yr A4042 yn Llanelen yn ddiweddar, yn ystod y glaw trwm. Rwy'n gwybod bod rhywfaint o waith adfer wedi'i wneud a chyhoeddodd Gweinidog yr economi a thrafnidiaeth hyn ychydig o amser yn ôl, ond mae pryderon yn parhau ynghylch mynediad i'r Ysbyty Athrofaol y Faenor newydd ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Felly, tybed a gawn ni'r wybodaeth ddiweddaraf gan y Gweinidog ynghylch yr hyn sy'n cael ei wneud i sicrhau, ar yr adeg hon o'r flwyddyn, fod y ffordd honno a ffyrdd allweddol eraill yn y rhwydwaith cefnffyrdd yn glir, ac yn sicr yn addas ar gyfer ambiwlansys a cherbydau brys.

14:55

Rwy'n cydnabod y gefnogaeth barhaol a roddodd Nick Ramsay i'r mudiad masnach deg ac, unwaith eto, rwy'n falch o ailfynegi cefnogaeth Llywodraeth Cymru i fasnach deg a'n cydnabyddiaeth ni o'r gwahaniaeth y gall hyn ei wneud i fywydau llaweroedd o bobl.

O ran y cais am ddatganiad ynglŷn â llifogydd, mae gan Nick Ramsay ddiddordeb penodol yn y rhwydwaith cefnffyrdd, a sut y gallwn ni barhau i gael symudiad ar hwnnw. Fe fyddwn i'n ei wahodd ef i ysgrifennu at y Gweinidog ynglŷn â'r ffyrdd a'r meysydd arbennig hyn y mae ganddo ef bryderon amdanyn nhw'n lleol, ond fe allaf i ddweud bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi cyflawni ei hymrwymiad i fuddsoddi mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd ac erbyn diwedd y tymor Seneddol hwn, fe fyddwn ni wedi buddsoddi dros £390 miliwn mewn rheoli peryglon llifogydd ac erydu arfordirol. Mae hynny wedi lleihau'r risg i fwy na 47,000 o dai yma yng Nghymru ac rwyf i o'r farn fod hynny'n tystiolaethu i lefel ein buddsoddiad ni yn hynny o beth, ond i ddifrifoldeb y peryglon sydd yna i eiddo hefyd. Mae hwn yn amlwg yn faes lle bydd angen i ni yng Nghymru barhau i ganolbwyntio ein hymdrechion i'r dyfodol.

3. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Y wybodaeth ddiweddaraf am Frechiadau COVID-19

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y wybodaeth ddiweddaraf am frechiadau COVID-19. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad. Vaughan Gething.

Ar 11 Ionawr, fe gyhoeddais i ein strategaeth frechu ar gyfer Cymru. Mae llawer iawn wedi digwydd mewn ychydig dros chwe wythnos. Mae ein rhaglen ni wedi mynd o nerth i nerth. Yn ddiweddarach yr wythnos hon, fe fyddaf yn cyhoeddi diweddariad i'r strategaeth, i fwrw golwg yn ôl ar y cynnydd a rhoi rhagor o fanylion am ein blaenoriaethau presennol ni yn ogystal â'n blaenoriaethau i'r dyfodol.

Mae dros 860,000 o bobl yng Nghymru, sydd i gyd yn y grwpiau o bobl sydd fwyaf tebygol o ddioddef niwed difrifol oherwydd coronafeirws, wedi derbyn eu dos cyntaf nhw o'r brechlyn erbyn hyn. Hefyd, mae ail ddosau, sy'n bwysig ar gyfer amddiffyniad yn y tymor hwy yn arbennig, yn cael eu gweinyddu, gyda bron 50,000 o bobl wedi cael eu rhai nhw eisoes. Mae hon yn ymdrech anhygoel gan y tîm cenedlaethol. Rwy'n diolch i bawb sy'n gysylltiedig â'r GIG yng Nghymru, ein partneriaid ni yn y sectorau cyhoeddus a phreifat, y gefnogaeth gan y lluoedd arfog, a'r llu o wirfoddolwyr sydd wedi dod i'r adwy. Rwy'n diolch i'r cannoedd o filoedd o bobl hefyd sydd wedi derbyn y cynnig a roddwyd iddyn nhw o'r brechlyn ac wrth wneud hynny maen nhw wedi chwarae eu rhan yn ein hymdrech genedlaethol ni i gadw Cymru'n ddiogel. Mae'r dystiolaeth yn parhau i ddod i'r amlwg, ond mae'r hyder yn magu yn y rhaglen frechu fel ffactor hollbwysig yn ein taith ni allan o'r cyfyngiadau symud ac ymlaen i ddyfodol sy'n fwy disglair.

Rwy'n gobeithio bod yr Aelodau wedi gweld yr ymchwil galonogol iawn o'r Alban a Lloegr a ddaeth i'r amlwg ddoe. Mae llawer i'w wneud eto, ond mae'r dechrau arbennig o dda i'n rhaglen frechu ni wedi dod â gobaith i bob un ohonom ni. Mae'r Aelodau wedi gweld y cyhoeddiadau gan Lywodraeth y DU dros y dyddiau diwethaf ynghylch cyflymu'r broses o gyflwyno brechlynnau. Rydym ni wedi dweud bob amser y gallai ein rhaglen frechu ni gyflymu, ond mae hynny'n dibynnu ar gyflenwad mwy o frechlynnau y gellir ei ragweld. Yn hwyr neithiwr, fe gawsom ni gadarnhad y dylem weld rhai o'n cyflenwadau ni o frechlynnau yn cyrraedd yn gynt na'r disgwyl. Felly, rydym ni'n gweithio, fel mater o frys, ar gynlluniau i sicrhau bod ein capasiti ni i weinyddu yn cyfateb i'r cyflenwad a ragwelir nawr. Rydym ni'n awyddus i sicrhau y gellir brechu cymaint o bobl â phosibl cyn gynted ag y bydd y cyflenwadau cynharach nawr yn caniatáu hynny.

Fel y dywedaf, rydym wedi mynegi ers peth amser y gallem symud yn gynt pe byddai'r cyflenwad yn fwy. Rwy'n disgwyl y byddwn ni yma yng Nghymru yn gallu mynd ar yr un cyflymder â Lloegr wrth gyflwyno'r rhaglen frechu, ac fe ddylai pobl fod yn hyderus iawn o ran ein gallu i gyflawni hynny o ystyried llwyddiant rhaglen Cymru hyd yn hyn. Fe fydd gennyf i ragor i'w ddweud yn y dyddiau nesaf pan fydd fy swyddogion i a'r GIG yng Nghymru wedi cael amser i weithio drwy'r wybodaeth a gyflwynwyd neithiwr. Diolch, Llywydd.

15:00

Gweinidog, diolch yn fawr i chi am eich datganiad heddiw. Newydd da yw hwn yn amlwg. Nid wyf i'n defnyddio'r gair 'gwyrthiol' yn aml iawn, ond rwy'n credu bod cyflwyniad y brechlyn drwy'r holl DU, ym mhob un o'r pedair gwlad sydd ynddi, ac yng Nghymru, wedi bod yn gwbl wyrthiol. Rwy'n falch iawn o'ch clywed chi'n dweud y credwch y gallwch fynd ar yr un cyflymder â'r rhaglen frechu yn Lloegr, ac rwy'n awyddus iawn i ddweud diolch o galon, fel y gwnaethoch chi, wrth bawb sydd â rhan yn y rhaglen hon. Rwyf i o'r farn ei bod yn tystiolaethu i allu'r ddynolryw i wrthsefyll feirws sy'n awyddus  iawn i achosi cymaint o niwed ag sy'n bosibl, ac rwy'n llongyfarch pawb sy'n gysylltiedig â hyn.

Dim ond ychydig o gwestiynau sydd gennyf i, a hynny mewn tri maes. Mae'r cyntaf yn ymwneud â'r ail ddos. Nid yw'n ymddangos bod unrhyw gysondeb o ran rhoi dyddiadau ar gyfer ail bigiadau. Fe gaiff rhai gynnig apwyntiad yn syth ar ôl cael y pigiad cyntaf, fe ddywedir wrth eraill y bydd rhywun yn cysylltu â nhw, ac mae'n ymddangos bod gwahaniaethau nid yn unig rhwng byrddau iechyd, ond o fewn byrddau iechyd unigol. Tybed a wnewch chi daflu rhywfaint o oleuni ar hynny. A beth sy'n digwydd pe bai rhywun yn methu ei ail ddos oherwydd iddyn nhw gael eu rhwystro ar ddiwrnod yr apwyntiad, ac mae wedi mynd yn hwyrach na'r cyfnod byr hwnnw o amser a bennwyd ar ein cyfer ni? A yw hynny'n broblem? A fyddai'n rhaid iddyn nhw ddechrau o'r dechrau? Cwestiynau yw'r rhain y mae nifer o bobl wedi eu codi gyda mi, a phe byddai gennych chi unrhyw eglurder y gallech chi ei gynnig yn hyn o beth, fe fyddwn i'n ddiolchgar iawn.

Mae ail faes fy ymholiadau yn ymwneud â thegwch. Mae gennym system eglur iawn o flaenoriaethau, ac rydym ni'n gweld dosau weithiau nad ydynt wedi eu defnyddio ar derfyn dydd, ac felly mae'r sefydliadau sy'n gweinyddu'r rhain yn ceisio dod o hyd i bobl i ddod i mewn i gael y dosau hynny. Wel, da iawn hynny wir. Eto i gyd, mae swyddogion yn heddlu Dyfed-Powys wedi dweud wrthyf i eu bod wedi cael e-bost mewnol gan eu heddlu nhw'n dweud nad oes hawl ganddynt i gael y brechlyn os nad ydyn nhw yn y grŵp priodol yn ôl y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, hyd yn oed pe bydden nhw'n cael eu galw i sesiwn lle mae'r dosau dros ben yn cael eu rhannu. Tybed a wnewch chi ymchwilio i hyn, oherwydd rwyf wedi clywed sawl adroddiad gan luoedd eraill yr heddlu yn mynegi safbwyntiau sy'n wahanol. Felly tybed a gawn ni rywfaint o eglurder, oherwydd fe wn i fod swyddogion yr heddlu'n teimlo eu bod nhw ar y rheng flaen, ac nid ydynt yn teimlo eu bod yn cael eu trin yn iawn. Nid gofyn am flaenoriaeth y maen nhw—gofyn am degwch, ac os wyf i'n cael cerdded i mewn i ganolfan a chael cynnig dos sydd dros ben, pam na chaiff swyddog yn yr heddlu wneud hynny?

Yn olaf, mae'n rhaid imi ddychwelyd at fater gofalwyr, oherwydd mae'r sefyllfa'n un ddryslyd. Ddoe, roeddech chi'n dweud y gellid rhoi gofalwyr di-dâl a phobl ag anableddau dysgu yng ngrŵp blaenoriaeth 6 ar gyfer brechlynnau, ond ar 2 Chwefror fe gawsoch chi eich dyfynnu gan BBC Wales yn dweud y byddai gofalwyr di-dâl yng ngrŵp blaenoriaeth 6, yn unol â chyngor y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu. Nawr, mae'r ansicrwydd hwn yn peri pryder i bobl sy'n agored i niwed neu sy'n gofalu am bobl sy'n agored i niwed. Rwy'n sylwi bod y GIG yn Lloegr a'r Alban yn amlinellu canllawiau eisoes ar frechu gofalwyr di-dâl yng ngrŵp 6. Fe ysgrifennodd y GIG yn Lloegr at yr ymddiriedolaethau lleol ynglŷn â sut i'w hadnabod nhw ar 20 Chwefror, ac mae'r GIG yn yr Alban wedi diwygio eu canllawiau nhw yn ystod y 24 awr ddiwethaf. Rydych chi'n ymwybodol bod y llyfr gwyrdd ar imiwneiddio rhag clefydau heintus yn nodi y dylai brechu gofalwyr di-dâl yng ngrŵp blaenoriaeth 6 gynnwys

Y rhai sy'n gymwys i gael lwfans gofalwr, neu'r rhai sy'n unig ofalwr neu'n brif ofalwr i unigolyn oedrannus neu anabl sydd mewn mwy o berygl o farwolaeth oherwydd COVID-19.

Mae hwn yn egluro hefyd fod

y rhai sy'n glinigol agored i niwed oherwydd COVID yn cynnwys plant â niwro-anableddau difrifol, y rhai a gaiff eu dynodi yn Glinigol Eithriadol o Agored i Niwed (CEV), oedolion sydd â chyflyrau iechyd isorweddol, a'r rhai sydd ag angen gofal oherwydd oedran mawr.

Felly, mae gofalwyr yn dweud wrthyf i fod y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu yn dweud yn glir iawn eisoes, os ydych chi'n cael lwfans gofalwr, mae yna ganiatâd ichi fod yng nghategori 6. Mae gofalwyr yn dweud, pan fyddan nhw'n mynd i ofyn i'r bwrdd iechyd, neu eu meddyg teulu lleol a allan nhw gael y brechiad, yr ateb yw, 'Na chewch, mae'n rhaid i ni aros am arweiniad, mae'n rhaid i chi aros am benderfyniadau gan Lywodraeth Cymru'. Fe wn i fod y Prif Weinidog wedi sôn y byddai rhywbeth yn dod i'r amlwg yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog heddiw, ond mae gofalwyr, a dweud y gwir, yn teimlo eu bod wedi cael addewid, ac yna mae'r amodau wedi newid eto. A wnewch chi heddiw roi eglurder i ofalwyr—gofalwyr di-dâl sy'n cyflawni swyddogaeth mor hanfodol yn ein cymdeithas ni—a chynnig neges wirioneddol, gyson a chlir iddyn nhw o ran pryd y byddan nhw'n gallu cael eu brechu? Fe fyddwn i'n falch iawn pe byddech chi'n taflu rhywfaint o oleuni ar y pwnc hwn. Diolch yn fawr iawn, Gweinidog.  

15:05

Diolch. Rwyf am ddechrau gyda'r cwestiwn olaf oherwydd bydd gofalwyr di-dâl yn cael eu rhoi yng ngrŵp 6. Rwyf wedi ateb llawer o gwestiynau ynglŷn â hynny, ac rwy'n hapus iawn i ailddatgan y sefyllfa i geisio ymgodymu â rhywfaint o'r pryder a fydd gan rai, yn ddealladwy iawn. Felly, fe fu'n rhaid inni weithio trwy—ac rydym wedi gwneud hyn yn fwriadol gyda gofalwyr a sefydliadau cenedlaethol—ddull o ddiffinio gofalwyr di-dâl yn y fath fodd fel y gallwn sicrhau gwahoddiad i'r bobl hynny. Ac un o'r enghreifftiau a roddais i yw fy mod i'n mynd â nwyddau o'r siop at fy mam yn rheolaidd, felly rwy'n mynd â'r nwyddau i'w thŷ hi, ond ni fyddwn i'n ystyried bod y weithred honno'n golygu fy mod yn cael fy nghyfrif yn grŵp blaenoriaeth 6. Fe fyddaf i yng ngrŵp blaenoriaeth 6, ond y rheswm am hynny yw bod gennyf gyflwr cronig sylfaenol ar yr arennau. Felly, dyna'r rheswm pam y byddaf i'n cael fy ngwahodd yng ngrŵp blaenoriaeth 6. Felly, rydym wedi bod yn gweithio gyda sefydliadau gofalwyr i geisio cytuno ar ddull sy'n gwneud synnwyr.

Nawr, yr hyn y maen nhw'n ei wneud yn Lloegr yw ceisio nodi pobl yn ôl rhestrau'r meddygfeydd. Roedd hwnnw'n ddull a ystyriwyd gennym ni ond, yn y pen draw, rwyf wedi penderfynu peidio â gwneud hynny oherwydd fe fyddai'n golygu, yn ei hanfod, wrth edrych ar restrau meddygon teulu—gofynion ychwanegol ar feddygon teulu wedyn, ac fe allwch chi ragweld y galwadau ychwanegol niferus y byddai'r meddygon teulu yn eu cael. Nid wyf i o'r farn y byddai honno wedi bod yn ffordd synhwyrol ac effeithlon o gynnwys gofalwyr yn y grŵp. Felly, rwy'n disgwyl gallu cadarnhau rhywfaint o arweiniad yn fuan i ofalwyr di-dâl a'r byrddau iechyd ar gyfer cyflawni hynny, a mater o ychydig ddyddiau yw hynny, yn llythrennol, ac rwy'n disgwyl y caiff canllawiau eu cyhoeddi, ac fe ddylai hynny roi'r eglurder wedyn yn gyhoeddus i bawb sy'n gofyn amdano.  Ond rwy'n ei gwneud hi'n eglur iawn : mae gofalwyr di-dâl yng ngrŵp 6, ac mae'n ymwneud â sut yr ydym am wneud yn siŵr eu bod yn cael eu gwahodd i'w hapwyntiadau yn hytrach nag os ydyn nhw'n cael eu gwahodd, ac mae hwnnw'n bwynt pwysig iawn i'w wneud.

O ran eich pwynt chi ynglŷn â thegwch o ran brechiadau sydd ar ôl ar derfyn dydd, wel, gwn eich bod wedi dweud, pe byddech chi'n cael cynnig brechlyn ar derfyn dydd, pam ddim un o swyddogion yr heddlu? Y rheswm am hynny yw eich bod chi, rwy'n amau, ryw ychydig bach dros eich hanner cant, felly rydych chi o fewn grwpiau blaenoriaeth o un i naw, Angela, ac ni fydd llawer iawn o swyddogion yr heddlu yn yr un sefyllfa. Yr hyn a wnaethom ni, er hynny, yw bod yn eglur iawn yn y canllawiau a ddosbarthwyd yn fewnol. Ac rwy'n credu bod Gill Richardson, yr uwch swyddog sy'n gyfrifol am y rhaglen frechu wedi dweud hynny'n gyhoeddus hefyd, ac wedi anfon nodyn yn fwy cyffredinol i ddweud ein bod ni mewn sefyllfa erbyn hyn lle mae grwpiau 5 i 9 yn gyfran helaeth o'n poblogaeth ni. Fe fyddem ni'n disgwyl i fyrddau iechyd allu rheoli'r garfan honno ac, yn sicr, ar hyn o bryd wrth fynd drwy grwpiau 5 i 9, i fod â grwpiau dros ben o bobl ar ddiwedd y dydd y gellir galw arnyn nhw, oherwydd, mewn gwirionedd, i bobl dros 50 oed, fe fydd llawer o'r rhain yn hyblyg ac yn gallu mynd i mewn ar fyr rybudd.

Os nad yw'n bosibl gwneud felly, yna rydym ni o'r farn ei bod hi'n briodol cynnig y brechlyn i bobl eraill ar derfyn y dydd i sicrhau nad oes dosau yn mynd yn wastraff. Nid wyf yn credu y gwelwn ni niferoedd uchel, ond ar gyfer ymdrin â chwe brechlyn o bosibl, i ddiffoddwr tân neu i swyddog heddlu neu i rywun arall, yna yn sicr nid yw Llywodraeth Cymru am ddweud, 'Nid yw'r brechlyn hwn ar eich cyfer chi—mae'n rhaid ei daflu i ffwrdd'. Mae'n amlwg nad yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr, ac nid ydym yn gwneud y safiad hwnnw. Ac, fel y dywedais, rydym wedi anfon nodyn allan i egluro hynny o fewn y system hefyd. Felly, nid wyf i o'r farn fod her y neges yr ydych chi'n cyfeirio ati yn adlewyrchiad cywir o'n safbwynt ni, ac ni ddylai hynny fod yn arfer ar lawr gwlad. Gobeithio bod hynny'n helpu i ddatrys y mater hwnnw, nid yn unig yn ardal Dyfed Powys ond yn fwy cyffredinol; rwyf wedi clywed chwedlau a phryderon o'r fath yn cael eu mynegi mewn mannau eraill hefyd.

Ynglŷn â'r ail ddos, rwy'n hapus i gadarnhau ein bod ni'n disgwyl y gellir parhau i weinyddu dosau'n hwyr. Felly, rydym ni i gyd yn deall y ceir gwahanol resymau mewn bywyd am golli apwyntiad am ail ddos; fe all rhywun fod yn sâl, efallai y bydd rheswm da arall pan na allan nhw fod yn bresennol ar yr amser penodedig. Fe ellir aildrefnu'r ail ddos hwnnw, a'm dealltwriaeth i yw nad oes unrhyw werth i'r unigolyn orfod dechrau eto gyda dos 1 ac ymlaen wedyn i ddos 2. Mewn gwirionedd, mae data cadarn ar gael bod cyfnod hwy rhwng dosau yn beth da mewn gwirionedd o ran lefel yr amddiffyniad a'i hirhoedledd. Felly, os bydd rhywun yn cael ei ail ddos yn ystod wythnos 13 yn hytrach nag wythnos 11 neu 12, ni ddylai hynny ynddo'i hun achosi problem o ran ei ddiogelu yn yr hirdymor. Yn yr un modd, pe byddech chi'n colli eich ail apwyntiad a bod angen ichi ad-drefnu, nid yw hynny'n golygu y bydd rhywun yn dweud wrthych chi am fynd yn ôl i ddechrau'r gêm—nid hwnnw yw ein dull ni o weithredu.

Ac yna, o ran cysondeb, fe gafodd nifer o apwyntiadau eu had-drefnu er mwyn cyflymu'r gwaith o gyflwyno'r dosau, yn arbennig felly i'r bobl hynny sy'n cael y pigiad Pfizer. Rwy'n disgwyl y bydd yna ddull cyson o weithredu ac y caiff pawb wybod yn uniongyrchol pa bryd y bydd eu hapwyntiad nhw. Mae rhai pobl wedi cael rhyw syniad o'u hail ddyddiad wrth gael eu brechlyn cyntaf. Yn gynyddol, serch hynny, rydym ni'n disgwyl rhoi gwybod i bobl, ar ôl iddyn nhw gael eu dos cyntaf, pryd y gweinyddir eu hail ddos. Rwy'n credu mai'r peth pwysicaf yw sicrhau nad yw pobl yn cael eu gadael ar ôl. Rwy'n cytuno â chi: mae hon wedi bod yn ymdrech aruthrol yng Nghymru. Mae'n hyfryd bod ar y blaen i wledydd eraill y DU, ond fe all pob un o bedair gwlad y DU ymfalchïo'n fawr yn y ffordd y mae ein gwasanaethau iechyd gwladol cyfunol ni wedi cyflwyno'r rhaglen hon.

15:10

Diolch. Diolch i chi am y datganiad ac, unwaith eto, fe hoffwn i ddiolch i bawb sydd â rhan yn yr ymdrech gwbl ryfeddol i frechu ym mhob rhan o Gymru. Mae'r mater cyntaf yr wyf i'n awyddus i'w godi'n ymwneud â chyfathrebu. Fe ddywedodd y Prif Weinidog, wythnos yn ôl, ar raglen Today Radio 4, fod pobl dros 50 oed ar fin cael eu gwahodd ar gyfer eu brechlynnau. Fe ddywedodd ef, ac rwy'n dyfynnu,-

Fe fydd pobl dros 50 oed yn dechrau cael eu hapwyntiadau nhw wythnos nesaf... a bydd y rhain yn cael eu brechlynnau o ddydd Llun ymlaen.

Fe wyddom nad yw hynny wedi digwydd. Nid ydym wedi cyrraedd y grŵp yn eu 50au i raddau helaeth eto. Bydd y grwpiau blaenoriaeth yn cael eu trin yn eu tro. Nawr, rwy'n siŵr nad oedd y Prif Weinidog yn ceisio camarwain unrhyw un, ond achosodd dipyn o ddryswch, felly a gawn ni fod yn fwy gofalus gyda'n cyfathrebu?

Fe hoffwn i droi at y posibilrwydd o ehangu'r categorïau blaenoriaeth ar gyfer brechu. Unwaith eto, rwyf i wedi galw'n barhaus am gynnwys rhai sy'n gweithio mewn swyddi allweddol, mewn ysgolion, ym maes trafnidiaeth gyhoeddus, yr heddlu, gwasanaethau brys eraill ac yn y blaen ar y rhestrau blaenoriaeth. Mae eich Llywodraeth chi wedi dweud yn gyson, 'Na, rydym am lynu wrth gyngor y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu'. Ond a gaf i bwyso arnoch chi i ystyried dull gwahanol o weithredu? Nid oes dim o'i le o gwbl ar restrau blaenoriaeth y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu; os ydych chi'n hŷn neu'n fregus eich iechyd, rydych chi mewn mwy o berygl fel unigolyn—rwy'n credu bod hynny'n ddigon amlwg. Ond mae yna ffactor risg arall, sef pa mor debygol yr ydych chi o fod mewn cysylltiad â'r feirws. Bwriwch fod gennych chi ddau unigolyn 45 oed, sy'n iach, heb fod yn y naw prif grŵp blaenoriaeth. Mae'r un sy'n mynd i lanhau neu i ddysgu neu i gynorthwyo mewn dosbarthiadau mewn ysgol sy'n llawn disgyblion a staff eraill yn wynebu mwy o risg o ddod i gysylltiad â'r feirws na'r unigolyn 45 oed sy'n gweithio, dywedwch, mewn swydd weinyddol ac o gartref. Yn fy marn i, mae'n gwneud synnwyr pur y dylid blaenoriaethu rhywfaint ar y cyntaf dros yr olaf.

Yn ogystal â hynny, a gaf i bwyso unwaith eto am newid yn fuan iawn yn y rheolau ynglŷn â brechu pobl ag anableddau dysgu? Rydym yn clywed sibrydion cadarnhaol. Rydym yn sôn am bobl a allai fod yn agored i niwed nid yn unig yn gorfforol ond yn agored i niwed o ran y gallu i ymdopi â dioddef COVID; mynnwch eu bod nhw'n cael mynd drwy'r system frechu, os gwelwch chi fod yn dda.

Ac o ran gofalwyr di-dâl hefyd, fe geir dryswch o hyd ynglŷn â hyn. Ydym, rydym ni'n gwybod bod gofalwyr di-dâl yng ngrŵp 6 ar y cyfan erbyn hyn, ond rydym yn awyddus iawn i gael y canllawiau cenedlaethol clir hynny fel bod pobl yn gwybod ble maen nhw'n sefyll.

Ac yn olaf, rwyf wedi bod mewn cysylltiad â pherchennog cartref gofal heddiw. Roedd yntau'n disgrifio twll yn y mur sy'n diogelu cartrefi gofal, gyda 6,000 o weithwyr gofal heb eu brechu, ac mae hynny'n destun gofid yn sicr. Ond y pwynt yr oedd ef yn awyddus i'w wneud gyda mi oedd bod tri o'i staff ef wedi cael gwybod na allan nhw gael eu brechu am nifer o wythnosau—mae hynny'n rhywbeth y byddaf i'n ei godi gyda'r bwrdd iechyd—ond mae e'n pryderu am nifer o'r staff nad ydyn nhw'n dymuno cael eu brechu oherwydd eu bod nhw wedi credu rhai o'r chwedlau gwrth-frechlyn sy'n frith mewn rhannau o'r cyfryngau cymdeithasol. Fe wn i eich bod chi'n pryderu am hyn hefyd. Fe ofynnais ichi'r wythnos diwethaf yn ystod sesiwn friffio pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyfathrebu gwybodaeth i danseilio'r chwedlau hynny, felly tybed a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y gwaith sy'n cael ei wneud yn y maes hwnnw. Diolch.

Fe wnaf i ymdrin â'r pwynt olaf yn gyntaf, oherwydd mae yna bryder gwirioneddol ynghylch y lefel o wybodaeth gyfeiliornus a'r anonestrwydd wrth geisio perswadio pobl i beidio â chael y brechlyn ac mae yna gasgliad o straeon arswyd sy'n cael eu hyrwyddo. Ac fe ddylwn i ddweud fy mod i'n ddiolchgar am y ffordd y mae'r Aelodau o bob lliw gwleidyddol wedi bod yn gyson iawn yn eu hanogaeth i bobl gael y brechlyn. Rydym wedi gweld nid yn unig enwogion yn mynd allan ac yn cymell pobl o grwpiau o darddiad du ac Asiaidd i gael y brechlyn, ond rydym wedi gweld gwleidyddion o bob argyhoeddiad gwleidyddol yn gwneud yr un fath hefyd. Fel arfer, ni fyddai Diane Abbott a James Cleverly yn cymeradwyo'r un genadwri, ond mae hyn wedi digwydd i raddau helaeth iawn.

Mae'r domen o wybodaeth gyfeiliornus sydd ar gael i'r cyhoedd yn bryder gwirioneddol i bob un ohonom ni, ac yn arbennig wrth inni fynd trwy'r grwpiau oedran, mae'r pryderon a fynegwyd yn fygythiad gwirioneddol i bob un ohonom ni. Felly, fe wyddom fod y cyflogwyr ym mhob un o'r meysydd hynny'n ategu'r genadwri honno, ac fe wyddom fod y meddygon teulu ac eraill, yn lleol, yn gwneud hynny, a hyd at y safle brechu mae sgyrsiau felly'n digwydd. Ond mae'n ymwneud mewn gwirionedd â faint o wybodaeth y gallwn ni ei chyfathrebu'n gynharach, mae hynny i ryw raddau oherwydd natur systemig ymlediad y straeon hyn, boed hynny drwy WhatsApp neu Facebook neu lwyfannau eraill yn y cyfryngau cymdeithasol, mae'n golygu gallu gwrthsefyll yr wybodaeth anghywir yn y mannau hynny hefyd. Fe welwch chi faint yr her, nid yn unig yn y Llywodraeth, ynglŷn â phwy sy'n cyfathrebu'r neges, oherwydd er y bydd rhai pobl yn credu'r hyn a ddywedaf pan wyf yn dweud fy mod i wedi siarad â'n prif swyddog meddygol ac mai dyma'r cyngor, ond mae llawer o bobl eraill y mae angen iddyn nhw gael clywed hynny'n uniongyrchol gan rywun arall. Felly, mae'n rhaid wrth lawer o leisiau, yn enwedig i'r bobl hynny sy'n dod o'r cymunedau sy'n peri fwyaf o bryder, a gweithwyr gofal eraill yn siarad am eu profiadau nhw ac yn benodol feddygon annibynnol, yn hytrach nag eraill. Ac fe fyddwch chi'n gweld ein bod ni'n hyrwyddo hynny ar lwyfannau Llywodraeth Cymru a llwyfannau eraill, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn ei chael hi'n ddigon hawdd dod o hyd i ffynonellau o wybodaeth os ydych chi'n clywed pryderon am hyn. Os oes gan Aelodau bryderon ynghylch ble mae'r wybodaeth honno ar gael, cysylltwch â mi ac fe fyddaf yn hapus i sicrhau bod rhywbeth yn cael ei anfon allan at yr Aelodau yn fwy cyffredinol i dynnu sylw pobl at ffynonellau dibynadwy o wybodaeth.

O ran eich pwynt cychwynnol ar eglurder o ran cyfathrebu, mae grwpiau 5 i 9 yn cynnwys pawb dros 50 oed a dyna'r pwynt yr oedd y Prif Weinidog yn ei wneud. Rydym ni'n gweithio drwy'r rhain o ran y blaenoriaethau. Rydym wedi cyrraedd grwpiau 5 a 6 yn barod, ac fe fydd pobl yn cael eu gwahoddiadau ac fe fyddan nhw'n cael mynd drwodd yn eu tro. Rwy'n disgwyl, fel y dywedais i'n gynharach, y byddwn o leiaf yn gallu mynd ar yr un cyflymder â'r cyflwyniad yn Lloegr, sy'n golygu y dylem ni allu gwneud hynny'n gynharach na diwedd mis Ebrill, sy'n newydd da i bawb, ac yna i ddechrau ar weddill y boblogaeth sy'n oedolion.

Ac mae hynny'n fy arwain i, rwy'n credu, at ateb y cwestiwn yn y canol, sy'n ymwneud ag ehangu blaenoriaethau'r brechlyn. Fe wn i eich bod chi'n dweud nad ydych chi'n ceisio dadflaenoriaethu pobl eraill, ond y gwir amdani yw, pe byddech chi'n ehangu'r categorïau ar gyfer brechu, pe byddech chi'n ychwanegu mwy o bobl at y grwpiau sydd gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu i'w blaenoriaethu, yna fe fyddwch chi'n amddifadu pobl eraill o'r flaenoriaeth. Ac rwy'n deall eich pwynt chi ynglŷn â gofyn pwy yw'r unigolion hyn. Dewis yw hwn, felly—ac rydym ni wedi gofyn i'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu am gyngor—ynghylch a oes yna alwedigaethau penodol y dylid eu blaenoriaethu uwchlaw grwpiau oedran neu ynghyd â grwpiau oedran eraill. Ac yna efallai y bydd rhai cwestiynau anodd o ran ein gwerthoedd ni, oherwydd mewn gwirionedd, os ydych chi'n gweithio ym maes manwerthu, neu os ydych chi'n gyrru tacsi, neu os ydych chi'n gweithio yn swyddfa'r post, yna mae eich risgiau chi'n wahanol i risgiau pobl eraill, a gwn fod llawer o'r drafodaeth hon yn ymwneud ag athrawon neu'r heddlu, ond a oes yna grwpiau eraill â phroffil galwedigaethol mwy o ran caffael COVID. Felly, fe allem ni fod yn wynebu her—ac mae hyn yn dibynnu ar yr hyn a ddywed y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu—ynghylch a ydym ni'n cynnwys gweithwyr allweddol mewn categori neu weithwyr unigol, ac o fewn hynny, fe hoffwn i gael cyngor ynghylch pa mor benodol y gallai'r cyngor hwnnw fod a pha mor gyflym y gall ein rhaglen gyfan ni symud. Nawr, mae angen imi gael y cyngor hwnnw gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu a'i ystyried, ac rwy'n disgwyl na fydd raid imi aros yn hir iawn, felly nid rhywbeth damcaniaethol fydd hyn am lawer mwy o amser. Fe fydd angen imi wneud penderfyniad gwirioneddol a chyn gynted ag y byddaf i wedi gwneud penderfyniad, fe fyddaf yn mynegi hwnnw'n eglur ac yn cyfathrebu hwnnw i'r cyhoedd yn ogystal ag i'r Aelodau, ac wrth gwrs, fe fyddwn yn gweithio ar sail y cyngor a gyhoeddir gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu. Felly, rwy'n deall y ddadl sydd gan yr Aelod. Ond rhaid dweud, heb eglurder am sut y byddai hynny'n gweithio a sicrhau ein bod yn amddiffyn y bobl sydd yn y perygl mwyaf cyn gynted â phosibl, nid yw'r safbwynt hwnnw'n un a fyddai'n effeithio ar grwpiau 5 i 9, sy'n parhau i symud ymlaen ar beth cyflymder.

15:15

Diolch i chi am eich datganiad, Gweinidog. Fe hoffwn i, unwaith eto, ddiolch i bawb sydd wedi gwneud y dasg enfawr hon yn bosibl a phawb a fydd yn gwneud y gwaith aruthrol o'n brechu ni i gyd yn ystod y misoedd nesaf. Rwy'n falch o ddweud, ddydd Iau diwethaf, ym Margam, fod 100 y cant wedi cadw eu hapwyntiadau, sy'n ganlyniad rhagorol.

Ymhen ychydig wythnosau, fe fyddwn ni wedi rhoi brechlynnau i bawb yn y grwpiau blaenoriaeth ac fe fyddwn ni'n symud ymlaen at weddill y boblogaeth. Felly, Gweinidog, sut ydych chi am fynd ati gyda'r rhaglen honno? A fydd yna restr blaenoriaeth? A ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i'r rhai sydd mewn mwy o berygl, ond nad ydyn nhw wedi eu cynnwys yn y rhestr gynharach o eiddo'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, fel dioddefwyr asthma ac oedolion ag anableddau dysgu, yn enwedig y rhai sy'n cael cymorth i fyw, yn ogystal â gofalwyr, yr wyf i wedi cael llawer iawn o negeseuon e-bost ganddyn nhw? Gweinidog, rwyf i am eich annog chi hefyd i ystyried blaenoriaethu'r rhai sydd yn y proffesiynau mwy peryglus, fel athrawon, swyddogion yr heddlu, diffoddwyr tân, swyddogion carchardai ac, wrth gwrs, y staff manwerthu sy'n wynebu cwsmeriaid.

Yn olaf, Gweinidog, mae yna rai sy'n gweithio ym maes iechyd a gofal sy'n gwrthod cael eu brechu, ac mae hynny'n peri pryder. Er bod ganddyn nhw'r hawl i wrthod, ni allwn ganiatáu i'w dewisiadau nhw roi pobl eraill mewn perygl. Felly, a wnewch chi sicrhau bod staff sy'n dewis peidio â chael eu brechu yn cael eu hatal rhag cael cyswllt wyneb yn wyneb â chleifion sy'n agored i niwed hyd nes bydd y rhaglen frechu wedi dod i ben? Diolch yn fawr iawn. Diolch.

15:20

O ran y cwestiynau am y cam nesaf ar ôl inni gwblhau grwpiau blaenoriaeth 5 i 9, rwy'n credu fy mod i wedi ymdrin â'r rhain yn drylwyr iawn mewn ymatebion i Angela Burns a Rhun ap Iorwerth, gan gynnwys y pwynt am broffesiynau sydd mewn perygl a phobl ag anableddau dysgu yr wyf i wedi ymrwymo i ymdrin â nhw yn y dyfodol agos iawn. Rwy'n sicr yn gobeithio y byddaf i wedi ymdrin â phobl ag anableddau dysgu a sut i roi'r cyngor hwnnw ar waith cyn ateb cwestiynau yn y Siambr yfory. Fe gaiff yr Aelodau gyfle wedyn i ofyn cwestiynau i mi ynglŷn â dewis a fydd, rwy'n gobeithio, wedi cael ei wneud yn gyhoeddus erbyn hynny.

O ran y rhai sy'n gwrthod brechlynnau, mae hwn yn fater sydd braidd yn fwy dyrys, yn fy marn i. Rwy'n deall y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud ynghylch pobl sydd wedi gwrthod brechlyn neu heb gael brechlyn, a gofyn a ddylid eu hatal nhw rhag bod mewn ardaloedd lle maen nhw'n dod wyneb yn wyneb â chleifion. Yma rydym yn mynd yn ôl i'r ddadl ynghylch a yw'r brechlyn, yn ei hanfod, yn rhywbeth a ddylai fod yn orfodol. Fe fyddai hynny, yn ei hanfod, yn gwneud y brechlyn yn orfodol i aelodau rheng flaen y staff ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. Mae hwn yn fater yr ydym ni'n gweithio drwyddo nid yn unig o ran yr arweinyddiaeth yn yr ardaloedd hynny ond gydag undebau llafur ac eraill ynglŷn â'r hyn sydd ar waith yn foesegol, oherwydd nid oes gofyniad cyfreithiol i bobl gael y brechlyn. Mae angen inni feddwl, felly, am yr hyn y mae hynny'n ei olygu ac nid pwynt syml mohono.

Mae hwn yn gwestiwn ehangach hefyd, nid yn unig ar gyfer iechyd a gofal, ond ar gyfer ystod o broffesiynau eraill. Os yw pobl yn mynd yn ôl i'w gwaith ac nad oes modd cadw pellter cymdeithasol yno, beth mae hynny'n ei olygu? I roi enghraifft ichi, un o'r grwpiau galwedigaethol sydd wedi gweld cyfraddau marwolaeth sylweddol oherwydd COVID yw cogyddion a gweithwyr cegin. Os ydych chi'n cofio'r cyfnod pan oeddem ni'n gallu bwyta allan, roeddech chi'n gweld pobl mewn cegin yn aml ac nid oedd cadw pellter cymdeithasol yn bosibl bob amser iddyn nhw. Ac eto, mewn gwirionedd, os byddwn yn mynd yn ôl i allu ailagor y rhan honno o letygarwch, fe fydd rhai cyflogwyr yn meddwl am beth i'w wneud pe na fyddai pobl yn barod i gael y brechlyn.

Mae hwn yn gwestiwn anodd, ac fe fydd pobl yn mynegi rhyw gymaint o ddyhead neu amharodrwydd i weithio gyda phobl eraill. Nid yw hyn yn fater syml o ran gwneud i bobl ddatgelu pa driniaethau a gawsant neu beidio, ac mae'r brechiad yn rhan hanfodol o hyn. Felly, rwy'n cydnabod y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud. Ond nid wyf yn credu bod hynny mor syml â dweud, 'Ni chewch ymgymryd â dyletswyddau oni bai eich bod yn gallu profi eich bod wedi cael y brechlyn.' Rydym ymhell o ddatrys y ddadl hon, yn fy marn i.

Gweinidog, mae'r broses o gyflwyno'r brechlyn yn mynd rhagddi'n effeithiol ac yn effeithlon iawn, ac rydym ni i gyd yn ddiolchgar iawn am hynny ond, yn amlwg, mae angen i gymaint â phosibl fanteisio ar y brechlyn os ydym ni am ddiogelu Cymru fel y byddem ni'n dymuno ei wneud. Mae pethau'n mynd yn dda, yn gyffredinol, ond mae yna rai bylchau, ac rydych chi wedi cyfeirio eisoes at leiafrifoedd du ac ethnig, er enghraifft. Fe wn i fod gwybodaeth wedi dod i'r amlwg, o ran rhai o'n cymunedau mwy difreintiedig ni, nad ydyn nhw'n manteisio ar y cyfleoedd i frechu yn y niferoedd yr hoffem eu gweld. Rydych wedi sôn yn barod am batrymau ymddygiad, Gweinidog, a chyfathrebu a chenadwri. Wrth i'r wybodaeth hon ddod i'r amlwg, o ran y bylchau yn y niferoedd sy'n manteisio ar y brechlyn, sut wnewch chi fonitro ac ymateb i hynny, o ran addasu'r genadwri a'r cyfathrebu, a gweithio gyda'r rhai sy'n mynd â'r newydd allan i'r cymunedau hyn ac sy'n gallu helpu i wella'r sefyllfa wrth inni fwrw ymlaen â'r rhaglen hon?

Diolch am y cwestiwn. O ran y nifer sy'n manteisio ar y brechlyn, rydym ni eisoes yn gweld tystiolaeth o wahaniaeth yn y niferoedd sy'n manteisio ar y cyfle, yn ein cymunedau mwyaf breintiedig a lleiaf breintiedig fel ei gilydd. Felly, mae gan yr 20 y cant sydd dlotaf yn ariannol yn y boblogaeth niferoedd rhwng 5 y cant i 6 y cant yn llai na'r niferoedd sy'n manteisio ar y brechlyn yn grŵp poblogaeth mwyaf cefnog, ac rydym wedi gweld hynny yn grwpiau 1 i 4. Er hynny, rydym ni'n gweld gwahaniaeth hefyd sy'n fwy ymysg rhai grwpiau amrywiol. Mae gan bobl o dras Affro-Caribïaidd du a rhai grwpiau o dras Asiaidd niferoedd sy'n llawer llai. Nid yw'r data hynny'n gyflawn, ond fe wyddom fod yna wahaniaeth sylweddol. Felly, fe gafodd gwaith ei wneud eisoes, nid yn unig wrth y bwrdd crwn yr wyf i wedi ymuno ag ef, ond fe geir ystod eang o waith sy'n cael ei wneud mewn dull cadarnhaol a rhagweithiol.

Rydych wedi gweld meddygon Mwslimaidd yn ymgymryd ag ystod o waith ac wedi gweld arweiniad gan wahanol grwpiau ffydd hefyd. Ac rwy'n credu bod gan bob un ohonom ni ran yn y gwaith hefyd o ran yr hyn y gallwn ni ei wneud, ac rwy'n edrych ymlaen at ymuno â chi a Jayne Bryant ar gyfer digwyddiad yr wythnos hon i drafod y brechlynnau yng Nghasnewydd. Rydym yn gweithio'n fwriadol gydag amrywiaeth o bobl yn y gymuned ffydd yn ogystal ag amrywiaeth o grwpiau gwirfoddol i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ar y brechlynnau, oherwydd dyma'r peth gorau y gall pobl ei wneud er eu lles nhw eu hunain, eu teuluoedd, a'u cymunedau, sef cael triniaeth ddiogel ac effeithiol, ac un sydd wedi mynd drwy asesiad trwyadl. Felly, po fwyaf y gwnawn ni i hyrwyddo hynny, gorau i gyd, yn fy marn i. Wrth gwrs, mae gan y byrddau iechyd eu hunain weithwyr allgymorth hefyd. Mae gan bob bwrdd iechyd weithwyr allgymorth i weithio gyda gwahanol gymunedau yn ardal eu bwrdd iechyd nhw. Felly, yr allgymorth pwrpasol a chadarnhaol hwnnw, ynghyd â dulliau pobl eraill, a'n gallu ninnau hefyd i graffu ar y data i weld lle y gall bwlch fodoli o hyd ac ystyried yr hyn y gellid bod angen inni ei wneud. Felly, mae'n ddigon posibl y byddwch chi'n gweld cenadwri fwy uniongyrchol nid yn unig gan arweinwyr ffydd, ond y posibilrwydd o ddefnyddio rhai o'r lleoliadau hyn fel canolfannau brechu er mwyn annog mwy o bobl i ddod am eu brechiad.

15:25

Rwy'n llongyfarch pawb sydd wedi bod â rhan nid yn unig yng nghau'r bwlch a oedd ar y dechrau rhwng Cymru â Lloegr a'r Alban o ran gweinyddu'r dos cyntaf, ond wrth gau'r bwlch o ran yr ail ddos nawr hefyd. Felly, mae'n rhaid canmol hynny. Fe wn imi godi hynny gyda chi o'r blaen ac roeddech chi'n dweud y byddai newyddion da i ddod ac roeddech chi'n iawn. Felly, da iawn wir.

Ond pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i'r etholwraig y mae ei merch hi'n bencampwraig y byd Paralympaidd F20 am daflu maen, sy'n gobeithio mynd i Tokyo i'r gemau Paralympaidd yn yr haf eleni, y gallai fod angen iddi fynd i'r gemau Ewropeaidd yng Ngwlad Pwyl ar ddiwedd mis Mai i fod yn gymwys ar gyfer Tokyo, ond sydd yng ngrŵp 6 o'r blaenoriaethau brechu, a heb gael ei brechiad eto. Mae ei mam yn dweud calon y gwir y byddai'n drueni mawr pe bai'n colli'r cyfle i fynd i Wlad Pwyl ac felly'n peryglu ei chyfle i ennill medal aur yn Tokyo am nad yw wedi ei brechu mewn digon o amser?

Ac yn ail ac yn olaf, sut ydych chi am ymateb i glaf o'r Waun a gysylltodd â mi ddoe, gan ddweud, yn groes i'r datganiad a wnaeth Llywodraeth Cymru bod pawb dros 70 oed wedi eu brechu ddiwrnod o flaen Lloegr, mai heddiw'n unig—hynny yw ddoe y gorffennodd meddygfa'r Waun roi'r dosau olaf o'r brechlyn cyntaf i bobl yn y categori hwn; ac mae pobl mewn grwpiau oedran iau a fyddai eisoes wedi eu brechu pe bydden nhw'n byw yn Swydd Amwythig, rhyw 100 llath i lawr y ffordd, yn wynebu aros am bythefnos i dair wythnos? Mae gwasanaeth brechu'r Waun yn rhagorol bob amser o ran brechlynnau ffliw, felly mae'n amlwg nad arnyn nhw y mae'r bai. Yn aml, nid yw'r ffiniau gwleidyddol yn yr ardal hon yn cyfateb i ffiniau eraill, fel y ffiniau rhwng practisau meddygon teulu, ac yn yr achos penodol hwn, y broblem yw'r cyflenwad o frechlynnau i feddygfa'r Waun, sydd yng Nghymru ac yn rhan o system GIG Cymru. Diolch.

Diolch. O ran eich pwynt cyntaf, fel y gwyddoch chi, roedd y cyfnod yn ystod yr wythnosau cyntaf, pan oedd y rhaglen i weinyddu brechlynnau yng Nghymru yn cael ei beirniadu, yn gyfnod pan oeddem ni'n adeiladu ein seilwaith ni, ac rwy'n credu i hynny gael ei gyfiawnhau. Fe wnaethom drefnu ffordd o gyflawni a oedd y golygu y gallem symud ar gyflymder gwirioneddol mewn modd cynaliadwy. Felly, dyna pam rydym ni'n parhau i fod ar y blaen yn y DU ar hyn o bryd o ran cyfran y boblogaeth sydd wedi cael y dosau cyntaf—mae mwy na thraean o'r boblogaeth oedolion wedi cael eu dos cyntaf nhw eisoes. Ac rydym ni yn yr ail safle ymysg gwledydd y DU, ychydig y tu ôl i Ogledd Iwerddon, o ran canran yr ail ddosau yr ydym ni wedi eu gweinyddu. A dyna'r cynnydd gwirioneddol a wnaed dros yr wythnos neu'r pythefnos diwethaf o ran gweinyddu mwy a mwy o ail ddosau.

O ran eich etholwraig chi a'i phryder bod ei merch yng ngrŵp 6 ac nad yw wedi cael ei brechlyn eto, rwy'n disgwyl y byddwn ni, fel y dywedais i, yn mynd ar yr un cyflymder â Lloegr lle maen nhw'n credu y gallan nhw gwblhau pob grŵp hyd at grŵp blaenoriaeth 9 erbyn canol mis Ebrill. Felly, nid wyf yn credu y bydd yn rhaid i'ch etholwraig aros llawer mwy eto. Fe fydd y cyflenwad ychwanegol y dywedwyd wrthym ei fod ar y ffordd yn ein galluogi ni i gyflawni'n gynt o lawer, oherwydd mae pob rhan o'n system ni wedi dweud, gyda mwy o sicrwydd ynghylch cyflenwad ac eglurder cyflenwad cynnar, y gallwn ni fynd yn gyflymach eto hyd yn oed. Felly, rwy'n gobeithio y bydd hynny o gysur i'ch etholwraig chi a llawer un arall yn yr wythnosau i ddod. Ac o ran grwpiau 1 i 4, fe wnaethom ni addo y byddai pawb yng ngrwpiau 1 i 4 yn cael cynnig y brechlyn, ac felly yr oedd hi ym mhob gwlad arall yn y DU. Fe fydd yna rywfaint o ddal i fyny wedi bod o ran y ddarpariaeth wirioneddol.

O ran y cyflenwad o frechlynnau, wrth gwrs, mae hyn yn dibynnu ar y cyflenwadau yr ydym yn eu cael drwy gaffael yn y DU. Fe ddylwn i ddweud mai cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw caffael y brechlyn ar gyfer y DU gyfan, ond fe lwyddwyd yn dda iawn ar y cyfan o ran y cyfrifoldeb hwn. Rydym wedi cael llawer iawn o frechlynnau i'n helpu ni i fwrw ymlaen â'n gwaith ni o weinyddu'r brechlyn hwn. Rydym wedi gweld y cyflenwad o'r brechlyn yn gwastatáu ac yn gostwng ychydig yn ystod y pythefnos diwethaf. Cafodd hynny ei ragweld ac roedd hynny i'w ddisgwyl. Dyna pam rydym ni wedi gweld gostyngiad bach yn hynny o beth. Rwy'n credu y gallech chi, yng Nghymru, yn Lloegr, ym mhob gwlad, fod â chanolfannau gweinyddu brechlynnau sy'n cael cyflenwad ychydig yn wahanol o'u cymharu â'i gilydd, ond ar y cyfan, rydym ni'n mynd yn gyflym iawn. Nid wyf yn credu mai ystyried Cymru yn gyfrifol, rywsut, am y broblem gyda'r cyflenwad o frechlynnau yw'r ffordd gywir o fynd ati i ddisgrifio'r heriau sydd gennym, a beth bynnag, rwy'n credu bod cyflymder y cyflwyniad yng Nghymru, ac ym mhob gwlad arall yn y DU, yn rhywbeth y gallem ni i gyd ymfalchïo'n fawr ynddo. 

15:30

Gweinidog, fe wnaethoch chi, mae'n debyg, fwynhau, fel y gwnes innau, wylio fideo Syr Gareth Edwards y diwrnod o'r blaen o'i ymweliad ef â'r ganolfan frechu ym Mhen-y-bont ar Ogwr y tu cefn i'r clwb rygbi yno. Fe ddywedodd ef yn y fideo nad oedd bob amser wedi mwynhau pob ymweliad â Maes y Bragdy ym Mhen-y-bont ar Ogwr, mewn gwirionedd. Ond roedd honno'n neges ardderchog i'm hetholwyr i am y fantais fawr o gael gwahoddiad am frechiad ac ymateb i hynny a mynd i'w gael. Rwy'n edrych ymlaen hefyd, Gweinidog, at agor canolfan frechu gymunedol Maesteg yn y ganolfan hamdden ar 1 Mawrth. Mae hynny i'w groesawu'n fawr.

Gweinidog, a gaf i ofyn i chi—? Fe wyliais i gynhadledd Prif Weinidog y DU i'r wasg neithiwr, a oedd yn canmol, fel y gwna pawb ohonom ni, y cyflymder anhygoel wrth gyflwyno'r brechiadau ledled y DU gyfan, gan gynnwys yma yng Nghymru. Ond, weithiau, mae ganddo duedd i edrych ychydig yn rhy bell i'r dyfodol ac addo gormod a methu â chyrraedd y nod. Fe glywsom ni neithiwr y gallem ni, o ddiwedd mis Mai, fod yn edrych ar deithiau awyr rhyngwladol ar gyfer twristiaeth a gwyliau, ac y byddai clybiau nos yn agor ar 21 Mehefin ar ôl cynnal profion torfol ar bobl yn y ciwiau cyn iddyn nhw gael mynediad.

A wnewch chi, Gweinidog, roi eich sylwadau chi ar y cyhoeddiadau hynny, sydd wedi cynyddu disgwyliadau yn sylweddol oherwydd darllediad y BBC ledled y DU, y bydd y clybiau nos yn agor, y bydd teithiau awyr yn hedfan o ddiwedd mis Mai ac yn y blaen? Pa mor hyderus y gallwn ni fod, Gweinidog, mor gynnar â hyn, nad oes yna berygl inni ailadrodd camgymeriadau'r gorffennol o fynd yn rhy gyflym o lawer unwaith eto, yn enwedig gan Lywodraeth y DU, a chyflwyno mathau newydd o'r feirws o bob cwr o'r byd, a'n bod ni'n osgoi gweld y feirws dinistriol hwn yn ailgodi a mathau newydd yn ymledu drwy gydol y gaeaf nesaf? Gadewch inni fod yn ofalus, gam wrth gam, ac mewn rhai ffyrdd, beidio ag addo gormod ond gwneud yn well na'r disgwyl. 

Diolch am y cwestiwn. Do, fe welais i'r clip o Syr Gareth Edwards, un o fawrion y genedl, yn siarad â'r Prif Weinidog. Rwy'n credu bod hynny'n beth cadarnhaol iawn o ran ei brofiad ef ei hun a'r hyn yr oedd hynny'n ei olygu i bobl Cymru. Rwy'n gobeithio bod pobl eraill wedi cael cyfle i wylio'r clip hwnnw, ac y bydd hynny'n eu hannog nhw i wneud yn siŵr eu bod yn mynd i gael y brechlyn hefyd ac yn cael croeso cynnes ym Maes y Bragdy.

O ran cynhadledd Prif Weinidog y DU ddoe, rwy'n credu mai'r pwynt cyntaf i'w wneud yw ei bod yn well o lawer cael sgwrs am yr hyn y byddwn ni'n gallu ei wneud yn y dyfodol, yn hytrach na siarad am y pethau na allwn ni eu gwneud nhw heddiw. Fe ddylem ni i gyd gael teimlad o obaith ynglŷn â'r dyfodol, ond nid yw'r dyfodol yn sicr. Rydym wedi gwneud dewis bwriadol i lynu'n dynn wrth y dystiolaeth wyddonol a'r cyngor iechyd cyhoeddus a gawn ni, a dyna pam mae gennym ni ddull gwahanol o agor ysgolion yng Nghymru. Mae hynny'n cyd-fynd yn uniongyrchol â'r dystiolaeth a'r cyngor a gawsom ni. Maen nhw wedi gwneud dewis polisi gwahanol yn Lloegr, ac mae'r hawl ganddyn nhw i wneud hynny. Felly, maen nhw'n dal yn ôl nes cael  'clec fawr' ar 8 Mawrth, os hoffech chi. Nid oedd y cyngor a gawsom ni yn dweud y dylem wneud hynny. Dewis Gweinidogion Lloegr yw gwneud hynny, ac mae ganddyn nhw'r hawl i wneud hynny, ond mae ein harchwaeth ni am risg yn un gwahanol, a dyna pam rydym ni'n dilyn y cyngor.

Pan fyddaf yn meddwl am deithio rhyngwladol, dyma un o'r pethau sy'n fy ngofidio i'n fawr ynglŷn â'r dyfodol ac ailgyflwyniad posibl, oherwydd erbyn mis Mai, ni fyddwn wedi cwblhau rhoi'r dos cyntaf i'r boblogaeth gyfan o oedolion, heb sôn am ail ddos. Rwy'n cofio profiad haf y llynedd yn dda iawn, pan newidiais i'r rheolau ynglŷn â'r cwarantîn a'r hyn y gallai pobl ddisgwyl ei wneud pan oedd awyren o Zante yn yr awyr. Fe wnaethom hynny oherwydd bod y dystiolaeth yn cynyddu bryd hynny o ran ailgyflwyno'r coronafeirws, pan oedd gennym ni lefelau isel iawn o'r coronafeirws. Fe gofiwch mai lefelau o ddau hyd dri ym mhob 100,000 oedd gennym ni ar un amser yn ystod yr haf, ac rydym ni'n sôn erbyn hyn fod y lefelau'n is o lawer pan fyddwn ni wedi cyrraedd 80 ym mhob 100,000. Felly, fe fydd yn rhaid bod yn ofalus iawn i'r dyfodol.

Efallai eich bod wedi clywed y dirprwy brif swyddog meddygol ar Radio Wales fore heddiw yn egluro'r pwynt yn dda iawn na allwn ragweld misoedd lawer i'r dyfodol beth fydd y sefyllfa o ran ymlediad y coronafeirws gydag amrywiad llawer mwy ffyrnig, yn yr ystyr o'i allu i drosglwyddo rhwng pobl, fel y gallai fod yn llawer mwy tebygol o ymledu. Nid wyf i o'r farn, rywsut, fod gosod cynllun cadarn, gyda dyddiadau ac nid data, sy'n ymestyn hyd yr haf, yn ddull addas o gyflawni hyn. Rwy'n credu bod angen inni reoli disgwyliadau pobl, a deall bod y rhan fwyaf o bobl yn ofalus, ac yn dymuno cael sicrwydd nad ydym ni, wrth ddod allan o hyn, yn troedio'n simsan i'r dyfodol ac yna'n gorfod troedio yn ôl i lawr yn simsan i gyfyngiadau symud, os oes modd o gwbl osgoi hynny.

Nid wyf i'n credu ei bod yn realistig agor y clybiau nos ym mis Mehefin yn y ffordd a gaiff ei disgrifio. Fe fyddwn i'n falch o fod yn anghywir, ond mae gennyf i lawer mwy o ddiddordeb mewn diogelwch Cymru, a chadw pobl yn fyw ac yn iach, na gorfod cyflwyno mesurau llawer mwy cyfyngol i gyfyngu ar fywyd cenedlaethol, gyda'r holl niwed i iechyd y cyhoedd y byddai'n rhaid i chi ei osgoi wrth wneud hynny, ond hefyd y niwed economaidd y byddech chi'n ei achosi o ran ailgychwyn sectorau o'r economi yr ydym ni'n gobeithio eu hagor mewn modd cynaliadwy. Felly, fe fyddwn ni'n dal ati i ymdrin â'r ffordd yr ydym ni am gadw Cymru'n ddiogel mewn ffordd ofalus sy'n cael ei harwain gan dystiolaeth. 

15:35
4. Datganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru: Y Genhadaeth o ran Cadernid ac Ailadeiladu Economaidd

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru ar y genhadaeth o ran cadernid ac ailadeiladu economaidd. Mi fyddaf i'n trosglwyddo'r Gadair nawr i'r Dirprwy Lywydd, Ann Jones. I wneud y datganiad, felly, Ken Skates.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

Mae'r flwyddyn ddiwethaf hon wedi bod yn eithriadol o anodd i bawb—i'r busnes a oedd yn gorfod cau i atal lledaeniad y feirws, i'r person ifanc sy'n methu dod o hyd i'w swydd gyntaf, neu'r teulu sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi oherwydd lleihad yn incwm y cartref. Bu'n un o'r blynyddoedd mwyaf heriol y mae unrhyw un ohonom ni wedi eu profi erioed. Er bod y frwydr yn erbyn y feirws yn amlwg yn parhau, mae'n bwysig ystyried sut y gall Cymru ddod trwy effaith uniongyrchol y feirws a mynd i'r afael ag egni o'r newydd â'r heriau dwfn y mae Cymru'n eu hwynebu, a helpu ein pobl, ein busnesau a'n cymunedau i orchfygu a ffynnu. Dros y misoedd diwethaf, rwyf wedi bod yn trafod y materion pwysig hyn gyda phartneriaid, a heddiw rydym ni'n cyhoeddi ein cenhadaeth o ran cadernid ac ailadeiladu economaidd. Mae'n nodi'r hyn a ddywedodd llawer o bobl wrthyf yn uniongyrchol—bod gennym ni yng Nghymru y ddawn, yr egni a'r syniadau i ailadeiladu ein heconomi mewn ffordd well a thecach. Mae ein cenhadaeth yn cynnig optimistiaeth sylfaenol yn wyneb yr amgylchiadau mwyaf heriol.

Rydym wedi ymateb yn gyflym i leihau effeithiau'r pandemig ar fusnesau a gweithwyr. Ein pecyn cymorth o fwy na £2 biliwn yw'r pecyn cymorth busnes mwyaf hael yn unman yn y Deyrnas Unedig. I fusnesau bach, canolig a mawr yn y sector lletygarwch, hamdden a thwristiaeth, a'r gadwyn gyflenwi gysylltiedig, rydym ni nawr yn ychwanegu £30 miliwn arall o gymorth ariannol brys ar ffurf grantiau ar gyfer costau gweithredu. Mae ein cynllun rhyddhad ardrethi penodol eisoes wedi ein galluogi ni i roi mwy o gymorth i filoedd o fusnesau llai, gan sicrhau bod manwerthwyr hanfodol mawr, megis archfarchnadoedd mawr, yn parhau i dalu ardrethi. Nid yw Llywodraeth y DU wedi cadarnhau eto a fydd yn ymestyn cymorth ardrethi annomestig yn Lloegr. Rwy'n ei hannog i wneud hynny, ac i wneud hyn cyn gynted â phosibl, fel y gallwn ni gael sicrwydd llwyr ynghylch y cyllid sydd ar gael i Gymru o ganlyniad. Rydym ni'n gwneud yr holl baratoadau angenrheidiol er mwyn ymateb yn gyflym i fusnesau Cymru cyn gynted ag y bydd y Canghellor yn rhoi sicrwydd inni ynghylch y cyllid sydd ei angen.

Wrth inni geisio symud ymlaen, rydym yn cydnabod bod busnesau sy'n rhan annatod o'r economi ymwelwyr, megis digwyddiadau ac economi hwyr y nos, sy'n debygol o gael eu taro'n galed yn y tymor hwy, a byddwn yn mynd ati i adolygu ein dewisiadau ar gyfer darparu cymorth pellach yma. Er gwaethaf ein cefnogaeth ddihafal, dros y 12 mis nesaf, bydd diweithdra yng Nghymru a ledled y DU yn cynyddu. Bydd gormod o'n dinasyddion yn gweld eu swyddi'n diflannu neu eu horiau gwaith yn lleihau, gydag ychydig o swyddi gwag ar gael i ddewis o'u plith. Bydd hyn yn waeth i weithwyr ifanc, menywod, pobl o gymunedau lleiafrifoedd ethnig, gweithwyr hŷn, pobl anabl, y rhai â chyflyrau iechyd, a'r rhai mewn galwedigaethau sgiliau isel. Felly, rhaid i'n gwaith ailadeiladu gefnogi'r unigolion hyn sydd wedi dioddef waethaf. Mae effaith y pandemig, ynghyd ag ymadael â'r Undeb Ewropeaidd, yn bygwth gwrthdroi'r cynnydd yr ydym ni wedi'i wneud o ran lleihau diweithdra ac anweithgarwch economaidd yng Nghymru dros y degawd diwethaf. Bydd goblygiadau dwfn i ddyfodol gwaith, ein cymunedau a'n llesiant, yn ogystal â gwead ffisegol canol ein trefi a'n system drafnidiaeth. 

Mae ein cenhadaeth yn amlinellu ein gweledigaeth ar gyfer economi llesiant sy'n creu ffyniant, sy'n amgylcheddol gadarn, ac yn helpu pawb i wireddu eu potensial. Dylid ei gweld ochr yn ochr â'r gwaith pwysig arall yr ydym ni'n ei wneud ym mhob rhan o'r Llywodraeth i adeiladu dyfodol cryfach, tecach a gwyrddach, gan gynnwys yn amlwg ein strategaeth drafnidiaeth newydd i Gymru, y cynllun gweithredu ar weithgynhyrchu, a gyhoeddir yn ddiweddarach yr wythnos hon, a'n penderfyniad i gyrraedd ein targedau newid hinsawdd heriol newydd. Mae Cymru ffyniannus yn un lle mae Cymru yn rhoi pwyslais cyson ar gydnerthedd gyda'r gallu i drawsnewid, a byddwn yn mynd ati i gefnogi sylfaen amrywiol o gwmnïau blaengar sydd â rhaglenni arloesi cadarnhaol, lefelau cynhyrchiant da a gweithlu brwdfrydig sydd â'r sgiliau mewn byd sy'n newid.

Mae economi werdd yn gofyn am fwy o gylchdroi, lle parheir i ddefnyddio adnoddau, gan ychwanegu gwerth economaidd a lle caiff gwastraff ei osgoi. Mae economi wirioneddol werdd yn rhan annatod o gymdeithas carbon isel, felly byddwn yn buddsoddi mewn seilwaith carbon isel a chydnerthedd yn yr hinsawdd, prosiectau ynni adnewyddadwy a chartrefi cynaliadwy, yn eu tro, gan ddefnyddio'r rhain yn gyfleoedd ar gyfer arloesi ym myd busnes a'r posibilrwydd o greu swyddi o ansawdd da yn y dyfodol yma yng Nghymru. Mae cymdeithas gyfartal ac economi gyfartal yn golygu buddsoddi ym mhotensial cynhyrchiol pawb, gan sicrhau na chaiff neb ei esgeuluso. Byddwn yn meithrin uchelgais, yn annog dysgu am oes ac yn cefnogi pobl i fanteisio i'r eithaf ar eu potensial. Bydd ein dull rhanbarthol yn cefnogi dosbarthu cyfleoedd yn deg a byddwn yn parhau i fynnu, i eiriol dros waith teg ac i'w hyrwyddo.

Yn gyntaf oll, rhaid inni gryfhau'r economi sylfaenol. Mae'r argyfwng wedi atgyfnerthu pwysigrwydd hanfodol gweithwyr allweddol, a'u swyddogaeth hollbwysig yn ein llesiant ac ym mhob sector o'n heconomi. Mae angen inni ailystyried yn sylweddol y lleoedd yr ydym ni'n byw ynddyn nhw a'r ffordd y mae ein cartrefi a'n cymunedau'n gweithio, gan weithredu'r egwyddor 'canol tref yn gyntaf' a datblygu canolfannau cydweithio rhanbarthol, yn rhan o'n rhaglen waith trawsnewid trefi. Rhaid inni sylweddoli'r posibilrwydd a'r cyfle i gael ymwelwyr newydd yn ôl ar ein strydoedd mawr fel y gallan nhw unwaith eto ddod yn ganolfannau bywiog i'r bobl sy'n byw yno. Yn ail, byddwn yn parhau gyda'n hymrwymiad i COVID fel nad yw effaith y lefelau pandemig ledled Cymru yn gadael neb ar ôl, gan greu cyfleoedd i gadw pobl mewn swyddi a chynyddu eu sgiliau. Mae angen i ni harneisio diwylliant entrepreneuraidd bywiog, brwdfrydedd o'r newydd dros wirfoddoli ac awydd am ddysgu gydol oes ac ar-lein. Gall technoleg newydd, wrth gwrs, leihau pa mor ynysig yw rhai cymunedau, gan greu cyfleoedd i fyw, gweithio a dysgu o bob cwr o Gymru.

Yn drydydd, dylem helpu busnesau i addasu'n gynt ar gyfer y dyfodol. Byddwn yn darparu cymorth i arloesi ac arallgyfeirio, sy'n ymateb i heriau deuol COVID-19 ac ymadael â'r UE, ac yn gwneud busnesau'n addas ac yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Felly, bydd Banc Datblygu Cymru yn cael £270 miliwn ychwanegol ar gyfer ehangu cronfa fuddsoddi hyblyg Cymru i barhau i fuddsoddi mewn benthyciadau busnes cyffredinol ac ecwiti drwy'r hyn y disgwyliwn y bydd yn gyfnod estynedig o ailadeiladu ac addasu economaidd. Byddwn hefyd yn cyflymu'r broses o ddatgarboneiddio busnesau ac yn rhoi hwb i gylcholdeb defnyddio adnoddau. Mae ysgogi arloesedd digidol a mynd i'r afael ag allgáu digidol yn ganolog i'n hymrwymiad i hyrwyddo cydraddoldeb a helpu pobl i wireddu eu potensial.

Yn bedwerydd, byddwn yn manteisio i'r eithaf ar effaith buddsoddiadau mawr yn y dyfodol fel prosiectau atynnu i gofleidio a manteisio ar dechnolegau newydd a tharfol megis deallusrwydd artiffisial, gan ddenu cyflogaeth, sgiliau, arbenigedd a datblygiad i Gymru. Bydd hyn yn cynnwys pwyslais cryf ar ymchwil a datblygu, arloesi, cynlluniau ysgogi rhanbarthol, clystyru busnesau bach a chanolig a datblygu sgiliau newydd. Yn olaf, byddwn yn dwysáu ein hymgyrch am werth cymdeithasol yn ein perthynas â busnesau. Byddwn yn adnewyddu ac yn cryfhau'r contract economaidd fel bod busnesau'n croesawu ac yn ymgorffori ei werthoedd yn briodol, gan ymgorffori gwaith teg, carbon isel a chydnerthedd o ran yr hinsawdd. Mae gwerthfawrogi llesiant holl ddinasyddion Cymru yn sail i'n hymateb i'r pandemig hwn. Mae hanfodion ein heconomi—y bobl, y cymunedau a'r busnesau oddi mewn iddi—yn gryf, a gyda'n gilydd rwy'n gwybod y gallwn ni lwyddo.

15:45

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw a'r copi ymlaen llaw, fel bob amser? Credaf, o'm safbwynt i, Gweinidog, fod yn rhaid croesawu unrhyw gymorth ychwanegol i fusnesau Cymru, felly, yn sicr, o'm safbwynt i, rwyf i a'm cyd-Aelodau'n croesawu'r gefnogaeth ychwanegol i Fanc Datblygu Cymru. Gallaf gytuno â llawer iawn o'r hyn a ddywedoch chi. Yn amlwg, rwy'n mynd i ganolbwyntio ar rai meysydd y credaf eich bod wedi'u hesgeuluso yn eich cynllun a'ch datganiad heddiw.

Yr hyn nad yw'r datganiad yn ei amlinellu heddiw yw eglurder i fusnesau o ran dod allan o'r cyfyngiadau symud. Nid fy marn i yn unig yw hynny, dyna farn y Ffederasiwn Busnesau Bach, grwpiau busnes. Cefais enghraifft y bore yma o fusnes manwerthu'n sy'n gweithredu nifer o allfeydd yn fy etholaeth: 'Allwn ni archebu stoc ai peidio?' Maen nhw'n archebu stoc dymhorol. Felly, maen nhw'n credu bod gan gwmnïau tebyg iddyn nhw mewn rhannau eraill o'r DU fwy o gynllun ar gyfer y dyfodol na sydd gan rai yng Nghymru. Ac maen nhw'n derbyn bod dyddiadau'n newid a blaenoriaethau'n newid, ond bod y cynllun dangosol hwnnw ar waith.

Gweinidog, rydych chi'n dweud y bydd y cyllid newydd ar gyfer Banc Datblygu Cymru yn gwella'r cyflenwad ar gyfer cyllid busnes hygyrch yn y tymor hir. Mae hynny'n rhywbeth y credaf fod ei angen yn ddybryd, felly cytunaf â hynny. Credaf mai'r hyn sy'n siomedig yw y bu'r Llywodraeth yn araf ynghylch gweithredu pedwerydd cam y cymorth busnes. Mae busnesau'n crefu am eglurder, er mwyn ichi ddarparu amserlen uchelgeisiol ar gyfer llwybr allan o'r argyfwng hwn. Credaf mai'r hyn y mae ar fusnesau ei angen yw, mae angen iddyn nhw glywed gennych chi am ymestyn y cyfnod o hepgor ardrethi busnes, darparu cymorth ychwanegol i'r sector lletygarwch, er enghraifft, a thrwy ddefnyddio'r tanwariant o'r gronfa sector-benodol i sicrhau y caiff unrhyw gymorth ariannol na chafodd ei ddefnyddio ei ddyrannu'n gyflym ac i le y mae ei angen. Felly, wrth gwrs, croesawaf eich sylwadau ar hynny.

Rydych chi'n cyfeirio at iechyd, llesiant, datgarboneiddio, economi sylfaenol, sgiliau digidol, adfywio canol trefi, economi werdd, mae'r holl feysydd hyn yn iawn, a chytunaf â'r cyfan yr ydych chi wedi'i ddweud yn hynny o beth. Ond yr hyn nad yw eich datganiad yn sôn amdano—ac mae'n ymddangos bod diffyg gwybodaeth yn eich cynllun, eich cenhadaeth, o ran cefnogi'r cynhyrchiant a chystadleurwydd a chreu swyddi. Ac, os ydw i'n onest, yr hyn yr oeddwn yn siomedig iawn ynddo, mewn gwirionedd, yw nad oes sôn am entrepreneuriaeth, y gefnogaeth i fusnesau newydd, ac ychydig iawn o fanylion sydd yn y ddogfen 30 tudalen. Felly, sut ydych chi'n mynd i wneud hyn? Pan ddaethom ni allan o'r cyfyngiadau symud cyntaf ledled y DU, roedd ysbryd entrepreneuraidd mawr ledled y DU, ac mae angen gwella hynny. Mae angen annog y rhai sy'n meithrin yr ysbryd entrepreneuraidd hwnnw. Felly, mae gan rannau eraill o'r DU gynlluniau sy'n gwneud hynny; beth ydych chi'n ei wneud yng Nghymru o ran annog yr entrepreneuriaeth honno yma yng Nghymru?

Roeddech chi yn eithaf cadarnhaol, Gweinidog, pan gyfeiriais o'r blaen at adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd a sefydlu corff hyd braich: fe ddywedoch chi fod hynny'n rhywbeth i'w ystyried a'i gloriannu. Felly, roeddwn yn croesawu hynny'n fawr ar y pryd. Credaf fod angen corff hyd braich arnom ni i werthu Cymru i'r byd, cefnogi ein busnesau cynhenid, hyrwyddo Cymru, cyflwyno'r mewnfuddsoddiad hwnnw. Cytunaf ag adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd o ran yr asiantaeth hyd braich honno, ac rwyf yn credu bod angen cefnogaeth drawsbleidiol arnom ni os ydym ni eisiau ailsefydlu asiantaeth o'r fath hefyd. Felly, byddwn yn croesawu eich barn ar hynny.

Gweinidog, byddwn yn gofyn i chi sut y byddech yn ymateb i ddadansoddiad y bore yma gan yr Athro Dylan Jones-Evans, sydd wedi dweud ei fod mewn dryswch ynglŷn â pham nad yw Llywodraeth Cymru yn ystyried cynhyrchiant yn fater allweddol i'r economi, o gofio mai Cymru yw'r wlad leiaf cynhyrchiol yn y DU heb strategaeth glir i gau'r bwlch. Rydych chi'n dweud, Gweinidog, eich bod wedi amlinellu cynlluniau i weithio gyda'r sectorau twristiaeth a lletygarwch i ddatblygu cynllun adfer i ddarparu cymorth tymor byr i ddatblygu cydnerthedd a phroffidioldeb dros y tymor hwy. A allwch chi roi eich barn am yr hyn y gallai'r cynllun adfer ei gynnwys ynglŷn â'r cymorth tymor byr gan Lywodraeth Cymru, ac o ran y tymor hir wrth ddarparu drwy'r cynllun hwnnw?

Ac yn olaf, mae eich cynllun, neu eich cenhadaeth, yn amlinellu cynlluniau i roi diben newydd i ganol trefi a chefnu ar y stryd fawr draddodiadol gan nad ydym ni, fel y dywedoch chi, yn dibynnu mwyach ar fanwerthu yn unig. Sut y byddwch yn cydbwyso'r gefnogaeth i greu diben newydd i ganol trefi a dinasoedd â chefnogi'r sector manwerthu, fel y gall barhau i fod â rhan allweddol yn economi Cymru?

15:50

A gaf i ddiolch i Russell George am ei sylwadau a'i gwestiynau? Fel bob amser, mae Russell wedi bod yn anhygoel o adeiladol, nid heddiw'n unig, o ran y feirniadaeth y mae wedi'i chynnig a'r cwestiynau y mae'n eu gofyn, ond hefyd yn yr wythnosau a'r misoedd lawer cyn cyhoeddi'r genhadaeth hon heddiw ble gallodd gynnig, yn ystod cyfres o drafodaethau, sylwadau adeiladol iawn i mi a'm swyddogion. Ac rydym ni'n ddiolchgar iawn iddo ef ac Aelodau eraill ym mhob rhan o'r Siambr am eu cyfraniadau i'r gwaith yr ydym ni wedi'i gwblhau heddiw gyda chyhoeddi'r genhadaeth.

Dirprwy Lywydd, yn gyntaf oll, o ran cymorth ychwanegol, mae'n amlwg bod y buddsoddiad ychwanegol o £270 miliwn i Fanc Datblygu Cymru yn dod â chyfanswm y gronfa ar gyfer cronfa fuddsoddi hyblyg Cymru i £500 miliwn, a fydd yn ei dro yn denu swm sylweddol mewn buddsoddiad preifat, gan fynd â chyfanswm y gronfa i tua £1 biliwn o fuddsoddiad mewn busnesau, sy'n swm enfawr o arian i'w weld yn cael ei fuddsoddi mewn busnesau yng Nghymru yn y blynyddoedd i ddod, a bydd yn cefnogi ac yn creu degau o filoedd o swyddi. Ac, wrth gwrs, rwyf eisoes wedi cyhoeddi y bydd y £30 miliwn ychwanegol o gymorth ar gyfer lletygarwch a thwristiaeth, ac yn ystod fy natganiad, cadarnheais hefyd ein bod yn aros am air gan y Canghellor ynglŷn â'r gwyliau ardrethi busnes yn Lloegr, a fyddai'n ein galluogi ni, felly, i ddatblygu cynllun o'r fath yma yng Nghymru gyda'r symiau canlyniadol a fyddai'n dilyn.

Mae'n rhaid imi ddweud, o ran y map ffordd, fod y Prif Weinidog wedi cadarnhau'n gynharach mai'r cynllun rheoli a gynhyrchwyd ym mis Rhagfyr yw ein dogfen arweiniol o hyd, a'i fod wedi'i ddiweddaru, yn amlwg, yr wythnos diwethaf. Mae'r Prif Weinidog wedi rhoi arwydd clir iawn o'r hyn sy'n cael ei ystyried yn rhan o'r cyfnod adolygu rheolaidd o dair wythnos, a chyn y datganiad hwn, cyflwynodd y Gweinidog iechyd, rwy'n credu, ddadl argyhoeddiadol iawn ynghylch pam y mae pennu dyddiadau ar hyn o bryd ar gyfer pob math o weithgaredd yn beryglus iawn yn wir. Gwyddom fod amrywiolion newydd yn tarfu'n fawr ar y ffordd y byddem yn dymuno ailddechrau'r economi, ac felly gallai addo dyddiadau na ellir eu cyflawni o reidrwydd, rwy'n credu, fod yn niweidiol iawn i'r economi ac i fusnesau a fyddai'n disgwyl gallu ailagor, ond a fyddai, ar fyr rybudd, fel y dywedodd y Gweinidog iechyd eisoes heddiw, efallai yn siomedig iawn yn wir.

Rwy'n credu bod cynhyrchiant ac entrepreneuriaeth yn rhan greiddiol o'r genhadaeth. Credaf, yn y ddogfen, fod gwahanol lusernau, fel yr ydym ni wedi'u galw nhw, a fyddai'n arwain at welliant o ran cynhyrchiant ac entrepreneuriaeth. O ran cynhyrchiant, yn amlwg, mae'r pwyslais ar sgiliau ac ar ddenu buddsoddiad a dyluniad i gynyddu cynhyrchiant. Ac o ran entrepreneuriaeth, mae ymrwymiad COVID yn cynnwys cymorth uniongyrchol i unigolion sy'n dymuno dechrau eu busnes eu hunain—yn arbennig, y gronfa rwystrau, sy'n darparu grantiau i bobl sydd bellaf o'r farchnad gyflogaeth i ddechrau eu busnes, ac i wneud hynny gyda chymorth, yn amlwg, ac arweiniad Busnes Cymru.

Dydw i ddim yn credu y gallwn ni ddefnyddio cynhyrchiant yn unig yn fesur o lwyddiant neu fethiant economi. Rhaid i economi wasanaethu'r diben o wella llesiant ei dinasyddion, ac nid yw mesur cynhyrchiant yn gwneud hynny ar wahân, a dyna pam yr ydym yn awyddus i sicrhau y caiff y dangosyddion cenedlaethol eu defnyddio fel modd o fesur llwyddiant yr economi. Ond, yn amlwg, mae ystadegau'r farchnad lafur heddiw'n dangos pa mor werthfawr y gall gweinyddiaeth ddatganoledig fod o ran nodi uchafswm nifer ar gyfer ddiweithdra, a heddiw gwelsom gyhoeddi'r ffigurau diweithdra, ac yng Nghymru, yn ystod y cyfnod diweddaraf, mae diweithdra wedi gostwng; yn y DU mae wedi codi. Erbyn hyn mae bwlch o tua 0.7 y cant rhwng Cymru a chyfartaledd y DU. Nawr, mae taith hir, hir o'n blaenau, ond mae'r bwlch hwnnw'n dangos pa mor werthfawr fu ein cefnogaeth i fusnesau. Rydym ni wedi gallu sicrhau oddeutu 145,000 o swyddi yng Nghymru, yn ôl y data diweddaraf yr wyf wedi ei gael heddiw, a fyddai'n esbonio, felly, y bwlch mewn diweithdra. A byddwn yn parhau i sicrhau bod cymorth ar gael i fusnesau yng Nghymru wrth i ni fynd drwy'r pandemig hwn. Rydym ni eisoes wedi cwblhau pedwerydd cylch y gronfa cadernid economaidd ac rydym ni'n bwriadu defnyddio unrhyw ymrwymiad a wnaed hyd yma lle bynnag y bo modd er mwyn sicrhau'r cymorth mwyaf posibl i fusnesau sy'n cynnig gwerth am arian.

Wrth gwrs, o ran rhai o'r sylwadau eraill a wnaeth Russell George ynghylch canol trefi a chanol dinasoedd a'r berthynas rhwng ein menter trawsnewid trefi a manwerthu, wel, mae manwerthu wrth wraidd y fenter trawsnewid trefi, oherwydd oni chaiff trefi eu trawsnewid yn fannau mwy bywiog, yna bydd y sector manwerthu'n parhau i frwydro. Rhaid i bobl fod eisiau mynd i ganol eu trefi, ac wrth wneud hynny, byddant wedyn yn defnyddio gwasanaethau sydd wedi'u cynnwys ynddyn nhw. Felly, yn ddi-os, mae gan fanwerthu ddyfodol disglair yng nghanol trefi, ond dim ond os yw canol trefi yn lleoedd deniadol i bobl ymweld â nhw, i fyw ynddyn nhw ac i weithio ynddyn nhw y caiff y dyfodol disglair hwnnw ei gyflawni. Dyna pam y mae'r fenter trawsnewid trefi mor hanfodol bwysig o ran darparu mannau bywiog mewn ardaloedd trefol.

15:55

Hoffwn roi croeso gwresog i'r genhadaeth o ran cadernid ac ailadeiladu economaidd y mae'r Gweinidog wedi'i chyhoeddi heddiw, a bod yn ddiolchgar iddo am ei ddatganiad ac am y copi ymlaen llaw fel bob amser. Mae'r cyfeiriad yn adleisio'n fawr yr hyn y mae Plaid Cymru wedi bod yn ei ddweud, ac mae'r Gweinidog yn iawn wrth ddweud fy mod yn siŵr bod cefnogaeth sylweddol i'r cynnwys ar y cyfan yn sawl rhan o'r Siambr hon, ac edrychaf ymlaen at astudio'n fanylach, yn enwedig o ran y targedau, yr hyn y mae'r Gweinidog yn ei amlinellu. 

Credaf fod angen imi ddechrau dweud, serch hynny, Dirprwy Lywydd, fy mod yn credu bod angen inni fod ychydig yn fwy uchelgeisiol. Nawr, mae'n amlwg bod angen i ni fod yn realistig ynglŷn â'r hyn y gallwn ni ei gyflawni, ond rwy'n credu ei bod hi'n glir bod canlyniadau argyfwng COVID yn rhoi cyfle i ni wneud pethau'n wahanol, ac rwy'n credu y dylem ni fod yn anelu at Gymru ffyniannus, nid dim ond Cymru fwy ffyniannus; economi werdd, nid un fwy gwyrdd yn unig oherwydd, mwy gwyrdd na beth, gyda rhai o'r heriau sy'n ein hwynebu o ran datgarboneiddio; ac economi gyfartal neu deg, nid mwy cyfartal yn unig. Fe'm trawyd gan yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yn gynharach am beidio â sôn am ailgodi'n gryfach, ond ailgodi mewn ffordd deg. Felly, credaf y dylai rhywfaint o'r iaith honno fod ychydig yn fwy uchelgeisiol.

Hoffwn ddechrau drwy ofyn ychydig mwy i'r Gweinidog am y broses ar gyfer datblygu'r syniadau hyn. Mae'n gosod nod ar gyfer economi llesiant, y byddem yn ei chefnogi'n gryf iawn, fel y mae'n gwybod. Ond tybed a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni sut y mae'r nodau llesiant yn Neddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol wedi'u cynnwys yng nghysyniad y genhadaeth ailadeiladu hon a rhywbeth am y broses o wneud hynny, oherwydd mae hynny, wrth gwrs, yn golygu gofyn i bobl wneud pethau mewn ffordd wahanol iawn. Os gall ddweud ychydig mwy wrthym ni am gynnwys busnesau yn y broses, oherwydd, yn amlwg, fel y dywedodd y Gweinidog ei hun, bydd busnesau'n gwbl allweddol wrth adeiladu'r economi newydd hon, ac rwy'n gobeithio clywed gan y Gweinidog—maen nhw wedi bod yno ar lawr gwlad. Os gall hefyd ddweud rhywbeth am swyddogaeth llywodraeth leol wrth helpu i gynllunio'r genhadaeth hon—os ydym ni wedi dysgu unrhyw beth drwy'r argyfwng hwn, pa mor bwysig yw'r wybodaeth leol honno o ran cyflawni blaenoriaethau cenedlaethol yw hwnnw.

Hoffwn droi, Dirprwy Lywydd, os caf i, at dargedau, ac rwy'n falch iawn o ddweud bod rhai, ac rwyf eisiau treulio mwy o amser yn edrych yn benodol ar y rheini, ond mae gennyf rai syniadau cychwynnol. Roeddwn yn falch o weld bod targedau cydraddoldeb wedi eu cynnwys, ac mae targed penodol ynghylch cael mwy o gydraddoldeb rhwng menywod a dynion. Ond rwy'n gwybod bod y Gweinidog yn ymwybodol iawn bod effaith COVID wedi effeithio'n anghymesur ar bobl dduon a phobl groenliw, sydd, wrth gwrs, wedi dwysáu anghydraddoldebau hirsefydlog yn hynny o beth yn ein heconomi. Gobeithio, wrth i'r broses hon fynd rhagddi, y bydd y Gweinidog yn gallu gweithio gyda'r cymunedau hynny i ddatblygu rhai targedau i helpu i fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau hynny, ac rwyf hefyd eisiau dweud y bu rhai pethau cadarnhaol, wrth gwrs, efallai o'r agenda gweithio gartref ar gyfer gweithwyr anabl, a hoffwn hefyd weld rhai targedau penodol yn hynny o beth ynglŷn â sut y gallwn ni sicrhau na chollir yr enillion, ond nad yw ychwaith yn arwain at weithwyr anabl yn y pen draw yn fwy ynysig.

O ran y targed tlodi, tybed a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym pam yr ydym ni'n mesur ein hunain yn erbyn canolrif y DU yn y fan yma. Mae hynny'n ymddangos yn gwbl ddi-uchelgais. Gwyddom fod y bwlch rhwng y cyfoethog a'r tlawd ledled y DU yn wael. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog fwy na thebyg yn cytuno â mi fod perygl gwirioneddol yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf y bydd yn gwaethygu, yn hytrach na gwella, o ystyried sut mae Llywodraeth y DU wedi mynd ati mewn rhai agweddau. Felly, tybed a wnaiff y Gweinidog ystyried hynny eto. 

Nawr, o ran cynhyrchiant, clywais yn llwyr yr hyn a ddywedodd y Gweinidog wrth Russell George, na allwn ni ddefnyddio cynhyrchiant yn fesur ar ei ben ei hun, ond gobeithio y byddai'r Gweinidog yn cytuno â mi nad yw'r ffaith bod pobl yn gweithio'n galed iawn yng Nghymru a bod cynhyrchiant yn aros yn isel yn dda i lesiant pobl. A tybed a fydd yn ystyried—rwy'n derbyn yr hyn y mae'n ei ddweud am thema drawsbynciol o ran cynhyrchiant, ond byddai hynny'n wir am rai o'r meysydd eraill lle y mae wedi dewis gosod targedau—ac a fydd yn ystyried dal sylw ar rai targedau cynhyrchiant penodol, efallai mewn sectorau penodol.

Nawr, mae'n amlwg mai mater i Lywodraeth nesaf Cymru ei gyflawni fydd hyn yn bennaf, a byddem ni eisiau gweld y Llywodraeth honno'n bod yn fwy uchelgeisiol, ac fe hoffwn i ofyn rhai cwestiynau i'r Gweinidog am adnoddau. Os ydym ni eisiau gwneud rhai o'r buddsoddiadau mawr y mae angen inni eu gwneud i greu'r swyddi y mae'r Gweinidog yn gwybod y cânt eu colli, bydd angen inni fenthyca i fuddsoddi. Ac rwy'n gwybod y bydd Llywodraeth Cymru yn gofyn i Lywodraeth y DU am ganiatâd i wneud hynny, ond mae angen cynllun B arnom ni os na fydd hynny'n digwydd. Felly, a all y Gweinidog ein sicrhau ni heddiw y bydd yn defnyddio, os yw'n rhan o'r Llywodraeth ar ôl yr etholiad, holl bwerau Llywodraeth Cymru yn llawn i fenthyca i fuddsoddi? Ac a fydd yn cael trafodaethau pellach gydag awdurdodau lleol i weld beth y gellir ei wneud i ddefnyddio eu pwerau benthyca ac i Lywodraeth Cymru ddarparu adnoddau ar gyfer y benthyca hwnnw? Mae hynny'n sicr yn rhywbeth y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn ei wneud.

Tybed a all y Gweinidog ddweud wrthym ni, wrth yrru'r genhadaeth hon yn ei blaen, a oes pethau y byddai'n rhagweld rhoi'r gorau i'w gwneud. Oherwydd gyda rhai o'r cynlluniau newydd, os nad oes gennym ni lwythi o adnoddau ychwanegol a bod elfennau o weithgaredd nad ydynt yn cyflawni'r nodau hyn, a wnaiff ystyried yr hyn y mae angen iddo roi'r gorau i'w gwneud? Ac o ran monitro a gwerthuso, a all y Gweinidog ddweud yn benodol iawn sut y caiff y targedau eu monitro? Ac un sylw cymharol fach, penodol, ond pwysig yw sut y byddai'n rhagweld monitro cydymffurfiaeth â'r contract economaidd. Rydym ni ym Mhlaid Cymru yn cefnogi'r contract economaidd yn gryf, ond ni fydd yn fwy na darn o bapur oni bai fod busnesau'n ymwybodol y bydd rhyw fath o fonitro ar eu cydymffurfiaeth.

Yn olaf, Dirprwy Lywydd, hoffwn ddweud fy mod yn ystyried y genhadaeth hon yn gam gwerthfawr i'r cyfeiriad cywir, ond rydym ni ar y meinciau hyn yn credu ei bod hi'n bryd cael llawer mwy o uchelgais. Efallai fod angen naid arnom ni, yn hytrach na cham.

16:00

A gaf i ddiolch i Helen Mary Jones am ei chyfraniad, ac, fel Russell George, am feirniadaeth wirioneddol adeiladol Helen Mary Jones dros fisoedd lawer, a hefyd awgrymiadau anhygoel o adeiladol dros fisoedd lawer hefyd? Rwyf wedi bod yn ffodus iawn fel Gweinidog, rwy'n credu, fy mod wedi gallu gweithio gyda llefarwyr rhagorol y gwrthbleidiau sydd wedi bod ac yn wirioneddol benderfynol o gydweithio â mi a'm swyddogion a hynny'n gwbl ddiffuant i geisio'r hyn sydd orau i Gymru. Ac mae rhai o'r awgrymiadau y mae Helen Mary Jones wedi'u gwneud heddiw yn amlwg yn adeiladol iawn, mae hi'n briodol iawn eu hystyried.

Rwy'n credu bod y sylw a wnaed am uchelgais, yn amlwg ni fyddem ni byth yn dymuno ymddangos yn drahaus, ond mae llwyddiant ysgubol y credaf y dylid ei gydnabod yng Nghymru dros y degawd diwethaf neu fwy, o ran sut yr ydym ni wedi lleihau diweithdra i'r nifer isaf erioed. Rydym ni wedi creu'r nifer fwyaf erioed o swyddi, y nifer fwyaf erioed o fusnesau, ac efallai fod y mwyaf syfrdanol o'r holl ystadegau yn ymwneud ag anweithgarwch economaidd, sy'n dal i fod ar gyfradd nad ydym ni eisiau ei gweld a byddwn yn ymdrechu i ostwng hynny'n barhaus, ond roedd y gostyngiad yn lefel anweithgarwch economaidd i oddeutu lefel y DU yn rhywbeth nad oedd llawer o economegwyr yn credu y gallai ddigwydd, ond rydym ni wedi llwyddo i gyflawni hynny. Felly, rydym ni'n anhygoel o uchelgeisiol, ond, fel y dywedais, nid ydym ni byth eisiau ymddangos yn uchelfryd o ran ein huchelgais fel gwlad neu fel Llywodraeth.

Gallaf sicrhau'r Aelodau heddiw, o ran myfyrio ar Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, fod comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol yn rhan o'r grŵp Ffenics, a arweiniwyd gan Chris Nott. Aeth y grŵp hwnnw ar ofyn sefydliadau cyflogwyr, busnesau allweddol â diddordeb mewn ailgodi'n well, ac roeddent yn gallu rhoi syniadau inni ac roedden nhw'n gallu beirniadu ein cenhadaeth, ac roedden nhw, yn fy marn i, yn amhrisiadwy wrth lunio cynllun cryf ar gyfer ailadeiladu ac adfer. A hefyd o ran rhai o'r fforymau eraill a sefydlwyd, mae'n amlwg bod gennym ni'r cyngor datblygu economaidd a ddefnyddiwyd ac mae gennym ni drefniadau gweithio rhanbarthol bellach ar waith gydag awdurdodau lleol, felly roeddem yn gallu sôn am y genhadaeth ar lefel ranbarthol gyda'n cydweithwyr mewn llywodraeth leol. Ac mae'n rhaid dweud bod y ffordd y mae llywodraethau lleol wedi ymateb i'r llusernau wedi bod yn anhygoel o gadarnhaol. Maen nhw'n rhannu ein cred yn yr egwyddor 'canol tref yn gyntaf', ac wrth fuddsoddi lle bynnag a phryd bynnag yn bennaf yng nghanol trefi, ac rwy'n siŵr y byddant yn helpu i gyflawni yn unol â'r llusern honno yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod.

Yn yr un modd, rydym ni wedi gallu trafod cynlluniau ysgogi rhanbarthol yn rhan o'r genhadaeth ailadeiladu ac adfer. Rwy'n credu y bu hynny yn werthfawr iawn o ran dwyn ynghyd awdurdodau lleol ar lefel ranbarthol. Ac mewn ymateb i rywbeth y soniodd Russell George amdano yn ei gwestiynau—nid oeddwn yn gallu ymateb yn uniongyrchol yn yr amser oedd gennyf—hynny yw, argymhelliad Y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, wrth gwrs mai cydbwyllgorau corfforaethol yw'r cam cyntaf tuag at ddod ag awdurdodau lleol at ei gilydd ar sail ranbarthol i sbarduno datblygu economaidd ac i atgyfnerthu galluoedd ac arbenigedd o fewn cyrff ar lefel ranbarthol.

O ran dangosyddion, targedau a'r sylw a wnaed am gydraddoldeb, wrth gwrs rydym ni newydd gyhoeddi, o ran cymorth i bobl o gymunedau lleiafrifoedd ethnig, y gronfa rwystrau, a luniwyd yn i raddau helaeth iawn ar gyfer pobl sydd mor bell o farchnad swyddi y mae angen cymorth ychwanegol arnyn nhw i ddatblygu busnesau mewn ffordd entrepreneuraidd. Fe wnaethom ni hefyd ymgorffori yn ymrwymiad COVID y cynllun cymhelliant i gyflogwyr gyflogi prentisiaid o dan 25 oed, gyda grantiau o hyd at £3,000 ar gael i gyflogi prentisiaid. Rydym ni wedi penodi hyrwyddwyr anabledd ledled Cymru i weithio gyda busnesau i sicrhau bod busnesau'n croesawu egwyddorion y contract economaidd a'r angen am waith teg a chyfleoedd i bawb.

Ac o ran y mesur o'i gymharu â chanolrif y DU, mae llesiant yn amlwg yn rhywbeth sydd wedi'i neilltuo ar gyfer Llywodraeth y DU ac, felly, dyna pam y credwn ni ei bod hi'n gwneud synnwyr gosod ein targed a'n huchelgeisiau yn erbyn lefelau'r DU. Fodd bynnag, rwyf yn derbyn y sylw y mae Helen Mary Jones yn ei wneud, ac yn sicr byddaf yn ystyried a allwn ni edrych ar lefelau eraill a allai gynnig cymhariaeth fwy priodol.

Rwy'n credu o ran cynhyrchiant—unwaith eto, dim ond er mwyn crybwyll cynhyrchiant—ni ellir ystyried mesur cynhyrchiant mewn economi yn rhywbeth ar wahân, ond mae'n rhaid ei gymharu â mesurau eraill, yn amlwg. Rwyf eisoes wedi sôn am ddiweithdra ac anweithgarwch economaidd, rwyf wedi sôn am lefel cyflogaeth, twf busnes, ac ati, ond mae'n ffaith bod cynhyrchiant, wrth i'r pandemig ddod ar ein gwarthaf, yn codi'n gyflymach yng Nghymru na'r DU gyfan. Felly, unwaith eto, cawsom stori gadarnhaol iawn i'w hadrodd am gynhyrchiant ac fe hoffem ni sicrhau ein bod yn rhoi hwb pellach i ragolygon o ran cynhyrchiant drwy roi pwyslais manwl iawn ar sgiliau ac ar ymchwil a datblygu, ac fe hoffem ni weld Cymru'n cael cymaint â phosibl o gyllid map ffordd ymchwil a datblygu newydd Llywodraeth y DU. Bydd cynnydd sylweddol mewn cyllid ymchwil a datblygu ac rydym ni eisiau sicrhau y bydd yn cyrraedd rhai o'r prosiectau atynnu hynny a fydd yn canolbwyntio'n fawr iawn ar glystyru busnesau bach a chanolig, ar ymchwil, datblygu ac arloesi. Ac mae rhai enghreifftiau y gallaf i eu crybwyll yn y fan yna: y Ganolfan Ymchwil Gweithgynhyrchu Uwch, y ganolfan fyd-eang ar gyfer rhagoriaeth rheilffyrdd, y clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd, y clwstwr diwydiannau creadigol amlwg iawn. Mae cyfleoedd i ddenu mwy o ymchwil a datblygu, ac wrth wneud hynny, fe allwn ni eu defnyddio yn fodd o ddenu buddsoddi yn hytrach na gorfod defnyddio llyfr siec er mwyn talu i bob diben i fewnfuddsoddwyr ddod i Gymru, yn aml gyda dim ond golwg tymor byr ar fuddsoddi yn ein dinasyddion a'n gwlad.

Ac felly, pan fydd Helen Mary Jones yn gofyn, 'Beth ydych chi'n ystyried rhoi'r gorau iddo?' wel, yn gyntaf oll, rydym ni'n ystyried denu drwy nerth, yn hytrach na thrwy gael llyfr siec agored. Rydym ni eisiau sicrhau ein bod yn adeiladu'r prosiectau cydnerth hyn, y prosiectau atynnu a fydd yn gallu denu buddsoddwyr nid yn unig am flynyddoedd i ddod, ond am ddegawdau i ddod, er mwyn inni ddod yn wlad sydd â rhagoriaeth mewn rhai meysydd technegol, boed hynny mewn deallusrwydd artiffisial, mewn gweithgynhyrchu a deunyddiau uwch, yn enwedig yn y sector awyrofod, neu mewn lled-ddargludyddion cyfansawdd, seiberddiogelwch, ymchwil a datblygu rheilffyrdd a thrafnidiaeth. Rydym ni eisiau sicrhau ein bod yn tyfu ac yn cadarnhau'r arbenigeddau hynny yng Nghymru.

O ran rhywfaint o'r gwaith arall lle yr ydym ni'n ychwanegu gwerth, wel, mae'n amlwg y bydd y £270 miliwn o arian i'r banc datblygu yn gweld mwy o arian yn cael ei ddefnyddio at ddibenion benthyciadau ac ecwiti, ac mae hyn yn rhywbeth y mae pwyllgorau'r economi ers blynyddoedd, os nad degawdau, wedi bod yn galw ar y Llywodraeth i'w wneud, i geisio symud oddi wrth ddefnyddio grantiau'n unig i fwy o fenthyciadau a chymorth ar sail ecwiti, a dyma beth yr ydym yn ei wneud gyda'r £270 miliwn ychwanegol hwnnw. Bydd hynny, wrth gwrs, yn galluogi rhywfaint o ailgylchu cyllid a fydd yn galluogi twf ymhellach i'r dyfodol, ac yn enwedig gan ganolbwyntio ar ficrofusnesau newydd a busnesau bach a chanolig. Mae gwir angen dathlu llwyddiant busnesau newydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac wrth gwrs fe wnaethom ni ddatblygu cronfa dechrau busnes yn ystod y pandemig i sicrhau na wnaethom ni golli'r mentrau rhagorol hynny y gallodd pobl arloesol a chreadigol ddechrau cyn COVID-19.

Yna, yn olaf, o ran benthyca, mae'n amlwg bod hyn yn rhywbeth y bydd y Gweinidog Cyllid yn ei ystyried. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cyllid yn awyddus i ystyried pob cyfle creadigol i godi arian i fuddsoddi yn ein cymunedau ac yn ein busnesau. Rwy'n siŵr y bydd wedi dal sylw manwl ar yr hyn a oedd gan Helen Mary Jones i'w ddweud.

O, mae'n ddrwg gennyf, un sylw arall, Dirprwy Lywydd, ac mae hyn yn ymwneud â'r contract economaidd. Perthynas yw hynny rhwng byd busnes a'r Llywodraeth; mae'n bartneriaeth, nid cytundeb untro mohono. Mae'n gofyn am gyfathrebu a chydweithredu cyson rhwng swyddogion Llywodraeth Cymru, hefyd swyddogion llywodraeth leol a busnesau, ond wrth i ni weld y contract economaidd hwnnw'n cael ei gryfhau a'i ddyfnhau, rwy'n awyddus iawn i weld y gymuned fusnes ei hun yn croesawu'r swyddogaeth hon o adolygu ei gilydd er mwyn sicrhau bod y contractau economaidd hynny'n golygu rhywbeth mewn gwirionedd. Oherwydd, a dweud y gwir, busnesau yn fwy na neb arall sy'n gallu hyrwyddo'r llwyddiant y maen nhw yn ei fwynhau o ran defnyddio'r contract economaidd. 

16:10

Diolch. Mae gennym ni lai na 10 munud a phedwar siaradwr, felly dim ond i ddweud hynny. Mae angen i bobl feddwl am hynny.

Diolch yn fawr iawn. Yn 'Ein Cenhadaeth o ran Cadernid ac Ailadeiladu Economaidd' rydych chi'n tynnu sylw at y ffaith bod bron i hanner cyllideb fwyd GIG Cymru yn cael ei gwario y tu allan i Gymru, ac felly mae hynny'n £10 miliwn o leiaf y gallem ni fod yn ei ailgylchu i economi Cymru. Byddwn yn dyfalu y byddai cyllideb arlwyo'r awdurdodau lleol ar gyfer prydau ysgol ac ar gyfer cartrefi gofal rywbeth yn debyg. Felly, mae hwn yn fater pwysig iawn, yn enwedig os ydym ni eisiau gwneud mwy ynghylch prydau ysgol. Mae angen inni wario mwy o'r arian hwnnw yng Nghymru. Felly, mae'n dipyn o sefyllfa'r wy a'r iâr, oherwydd nes i ni dyfu mwy, allwn ni ddim prynu mwy. Felly, meddwl oeddwn i tybed a allech chi ddweud ychydig wrthym am sut yr ydych chi'n mynd i gysoni hynny. Bydd y ffermwyr yn tyfu unrhyw beth os oes ganddynt farchnad, felly sut ydym ni'n mynd i sicrhau eu bod yn gwybod am y contractau mae arnom ni eisiau eu cynnig iddyn nhw?

A gaf i ddiolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn? Mae'n bwynt pwysig iawn i sicrhau y gellir cefnogi'r economi sylfaenol drwy well caffael, drwy gyrchu nwyddau a gwasanaethau yn lleol. Yn ddiweddar, lansiwyd y gronfa her economi sylfaenol gennym ni, sydd wedi cael ei hyrwyddo gan Lee Waters. Mae wedi bod yn fenter anhygoel, mae wedi codi mewn gwerth yn eithaf sylweddol o'r bwriad cychwynnol o fuddsoddi miliwn o bunnau i sawl miliwn o bunnau, ac mae hynny wedi'i ddangos drwy nifer o enghreifftiau sut y gall gwell caffael arwain at fwy o gyfleoedd cyflogaeth mewn cymunedau lleol. Y cam nesaf wedyn yw dysgu o rai o'r mentrau hyn a sicrhau eu bod yn cael eu prif ffrydio ar draws yr economi. Fe all hynny ddigwydd. Fe all hynny ddigwydd. Rydym ni wedi'i weld yn digwydd mewn lleoedd fel Preston, a'r hyn rydym ni eisiau ei wneud yw sicrhau ein bod ni, yma yng Nghymru, yn gwneud yr un peth. Dyna pam mae'r gronfa her wedi bod mor bwysig, a dyna pam mai cryfhau'r economi sylfaenol yw un o'r pum llusern yn ein cenhadaeth.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Hoffwn hefyd fanteisio ar y cyfle hwn i gydnabod y gefnogaeth hael yr ydych chi wedi'i rhoi i fusnesau ledled Cymru yn yr ymateb i COVID-19, a welwyd unwaith eto yn y £270 miliwn ychwanegol a gyhoeddwyd gennych chi heddiw. Ond fel y gwyddom ni i gyd, er gwaethaf ymdrechion Llywodraeth Cymru, mae, a bydd canlyniad trychinebus i economi Cymru o ganlyniad i'r cyfyngiadau symud. Rwy'n siŵr, felly, y bydd pob un ohonom ni yn y Senedd yn eich cefnogi yn eich cais am fwy o gymorth ariannol gan Lywodraeth y DU. Mae'r dinistr wedi bod mor fawr fel mai dim ond Llywodraeth y DU sydd â'r adnoddau ariannol i adeiladu economïau'r DU, a rhaid i hynny gynnwys Cymru.

Wrth gwrs, deallaf fod y mesurau a nodir yn y datganiad wedi'u cynllunio i liniaru effeithiau'r pandemig, ac i ddod â ni allan o'r dirywiad economaidd cyn gynted ag y bo modd, a chroesawaf eich pwyslais ar ddiwydiannau uwch-dechnoleg. Mae'r ystadegyn rhyfedd fod cyflogau cyfartalog yng Nghymru wedi codi yn ystod y cyfyngiadau symud hyn yn cuddio'r ffaith mai'r rheswm am hyn yw bod y cyfyngiadau symud wedi effeithio llawer mwy ar y rhai sy'n ennill cyflog is na'r rhai yn y dosbarthiadau cyflog uwch. Mae hyn yn golygu, wrth gwrs, mai'r rhai yr effeithiwyd arnyn nhw waethaf fu'r tlotaf mewn cymdeithas. Mae llawer o'r bobl hyn sydd ar gyflogau bychain yn dod o'r sectorau hynny a gafodd eu taro galetaf gan y cyfyngiadau symud—y diwydiant lletygarwch, tafarndai, bwytai, sefydliadau llety. Felly, byddwn yn galw ar y Llywodraeth i flaenoriaethu'r sector hwn pan fyddwch yn adeiladu'r economi, nid yn unig oherwydd y sector ei hun ond oherwydd bod gan y sector hwn y gallu i ymgodi o'r dirywiad economaidd yn llawer cyflymach nag eraill.

16:15

A gaf i ddiolch i David Rowlands am ei gyfraniad a'i gwestiwn? Byddwn yn cytuno'n llwyr ag ef o ran y pwyntiau y mae wedi'u crybwyll, yn gyntaf oll o ran y gefnogaeth y gall Llywodraeth y DU ei chyflwyno. Mae'r cynllun cadw swyddi wedi bod yn hollbwysig er mwyn osgoi lefelau trychinebus o ddiweithdra hyd yma, ac felly mae'n rhaid iddo barhau cyhyd ag y bo'i angen. Defnyddiwyd cynlluniau tebyg ar y cyfandir ers dros ddegawd, a gellir eu hailgyflwyno ar fyr rybudd gan Lywodraethau Ewrop. Hoffwn weld y cynllun cadw swyddi'n cael ei gadw ar gyfer y tymor hir a'i gyflwyno pryd bynnag y bo angen, pe bai digwyddiadau pellach o'r math hwn.

O ran pobl ar incwm llai, mae'n ffaith bod pobl sy'n ennill mwy yn ystod y pandemig wedi gallu cynilo mwy, ac mae Llywodraeth y DU, yn amlwg, yn ystod yr wythnos diwethaf, mewn llawer o ddatganiadau, wedi bod yn nodi ei bod hi'n dibynnu ar y bobl hynny sydd wedi gallu cynilo yn ystod y pandemig i ryddhau eu cynilion i ysgogi gweithgarwch economaidd. Ond, wrth gwrs, mae gennym ni nifer sylweddol iawn o bobl nad ydyn nhw yn mwynhau incwm sylweddol. Yn ei dro, rhaid inni felly ymyrryd i gefnogi'r bobl hynny sydd wedi cael eu taro galetaf, a byddwn yn parhau i wneud hynny drwy roi cymorth uniongyrchol i'r sectorau hynny sy'n agored i niwed. Byddwn yn sicrhau eu bod yn gallu tyfu mewn ffordd fwy cynaliadwy drwy'r gweithgaredd llusern yr wyf wedi'i amlinellu, drwy grantiau datblygu busnes, drwy Fanc Datblygu Cymru sy'n cynnig y cynnydd sylweddol hwnnw yn y gronfa fuddsoddi hyblyg, a thrwy, wrth gwrs, y posibilrwydd o gydweithio drwy rai o'r prosiectau atynnu.

Gweinidog, gwyddom fod y pandemig wedi cyflymu tueddiadau sy'n bodoli eisoes sy'n ei gwneud hi'n anodd iawn i ganol ein trefi a'n dinasoedd ffynnu. Mae llawer gormod o siopau gwag, gan gynnwys siopau gwag mawr fel siop Debenhams yng Nghasnewydd ar hyn o bryd, a gwyddom fod angen inni barhau â'n hymdrechion i arallgyfeirio ac adfywio'r adeiladau hynny yng nghanol y ddinas, a chreu diben newydd iddynt. Byddwch yn gwybod, rwy'n siŵr, Gweinidog, fod menter ddiweddar wedi'i chyhoeddi gan arweinwyr cynghorau Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe i weithio gyda Llywodraeth Cymru i ddatblygu'r adfywio a'r enw da hwnnw. Yng Nghasnewydd, yr allwedd i hynny yw'r ardal wybodaeth, a fyddai'n gweld adleoli Coleg Gwent i ganol y ddinas, a chanolfan hamdden newydd. A wnewch chi ystyried yn ofalus iawn sut y gallwch chi gefnogi'r prosiectau hyn, Gweinidog, a fydd yn creu swyddi, yn y diwydiant adeiladu ond hefyd yn barhaol, ac a allai ddarparu enghraifft bwysig iawn o'r bartneriaeth honno y mae mawr ei hangen rhwng llywodraeth leol, Llywodraeth Cymru a byd busnes?

A gaf i ddiolch i John Griffiths a dweud fy mod yn cytuno'n llwyr ag ef? Credaf fod swyddogaeth hollbwysig i awdurdodau lleol wrth hyrwyddo'r fenter 'canol tref yn gyntaf', ac mae John Griffiths wedi tynnu sylw at un enghraifft arbennig o dda o sut, ar lefel awdurdod lleol ac yn lleol, yr ystyrir dod â bwrlwm yn ôl i ganol y ddinas a allai arwain at fwy o ymwelwyr a lleoliad cymunedol mwy bywiog. Rydym yn awyddus i ystyried yr holl bosibiliadau ledled Cymru, a dyna pam yr ydym ni'n bwrw ymlaen â'r agenda sy'n ymwneud â'r canolfannau gweithio o bell, gan greu cyfleoedd yng nghanol trefi i bobl gymudo llai ond gweithio gydag eraill ar draws y sector cyhoeddus, y sector preifat a'r trydydd sector mewn ffordd wirioneddol arloesol a chreadigol. Gwelwyd eisoes, mewn rhai rhannau o'r byd lle maen nhw'n gweithredu, eu bod yn ysgogi cynhyrchiant, yn ysgogi creadigrwydd ac arloesedd, felly byddwn yn arwain ar yr ymdrech hon ledled Cymru. Rydym yn edrych ar y prosiectau treialu cynnar a fydd yn gallu dangos pa mor llwyddiannus y gall hyn fod, a sut, drwy ymyrraeth uniongyrchol, y gallwn ni anadlu bywyd newydd i ganol trefi a chanol dinasoedd ledled Cymru.

16:20

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am y datganiad y mae wedi'i wneud y prynhawn yma. Croesawaf yn benodol ymrwymiad y Llywodraeth na fydd effaith economaidd yr argyfwng yn arwain at adael pobl a chymunedau ar ôl. Ond beth am y cymunedau hynny, Gweinidog, sydd eisoes yn teimlo eu bod wedi cael eu gadael ar ôl? Fel y mae pobl ym Mlaenau Gwent ac ar draws y Cymoedd yn cofio'n iawn, yn argyfyngau economaidd y 1980au ac yn gynharach, rydym yn aml wedi cael ein gadael ar ein pen ein hunain i ysgwyddo'r baich a chario pwysau y materion economaidd hyn. Rwyf eisiau sicrhau bod y Llywodraeth hon yn deall hynny, ac na fydd y Llywodraeth hon yn buddsoddi ym mhob cymuned yn gyfartal yn unig, ond y bydd yn buddsoddi yn y cymunedau hynny sydd wedi dioddef yn anghymesur o ganlyniad i argyfwng COVID. Mae hynny'n golygu cymunedau fel Blaenau Gwent, lle rydym nid yn unig wedi gweld y dioddefaint yn fwy ymhlith pobl, ond yr effaith economaidd yn fwy hefyd. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi canol ein trefi yma? Sut y byddwn yn creu sylfaen economaidd newydd a all ddod â chyfoeth i'r cymunedau hyn, creu cyfoeth, cynhyrchu incwm a swyddi i bobl sydd eisoes wedi dioddef digon?

A gaf i ddiolch i Alun Davies am ei gwestiwn a'r pwyntiau y mae'n eu hamlinellu? Mae'n llygad ei le bod llawer o gymunedau sydd wedi teimlo eu bod wedi'u gadael ar ôl yn ystod y broses o ddad-ddiwydiannu wedi teimlo dros y 12 mis diwethaf eu bod wedi'u gadael hyd yn oed ymhellach ar ôl, gan eu bod wedi dioddef effaith economaidd y coronafeirws hyd yn oed yn fwy difrifol. Ond gallaf sicrhau Alun Davies y bydd ystyriaeth a chefnogaeth ar gyfer datblygu busnes a mewnfuddsoddiad yn cael eu blaenoriaethu ar gyfer y cymunedau hynny sydd wedi teimlo eu bod wedi'u gadael ar ôl yn rhy hir o lawer, ac sy'n cynnwys cymunedau fel Blaenau Gwent, drwy groesawu'r genhadaeth hon ar lefel Llywodraeth Cymru ac ar lefel awdurdodau lleol. Rwy'n obeithiol y gwneir cyhoeddiadau'n fuan iawn a fydd yn dangos pa mor ddifrifol yr ydym ni'n ymgymryd â'r fenter hon, gan weithio gydag awdurdodau lleol.

Credaf, yn y gorffennol, fod dull 'dinasoedd yn gyntaf' lle yr oedd llwyddiant yn dilyn llwyddiant, a heb ymyrraeth uniongyrchol mewn cymunedau eraill, yn enwedig trefi dibynnol, gwelsom bobl yn teimlo'n anobeithio ynghylch twf economaidd, a oedd yn cael ei ystyried yn rhywbeth i'w fwynhau'n fwy gan y bobl hynny a oedd yn byw yn ardaloedd mwyaf llwyddiannus a mwyaf trefol y DU, yn bennaf yn ne-ddwyrain Lloegr ac yn Llundain. Roedd Llywodraethau eraill eisoes yn edrych ar y cynllun gweithredu economaidd; maen nhw bellach yn edrych ar y genhadaeth hon. Credaf fod cydnabyddiaeth bod angen ymyrryd yn benodol, wrth sicrhau eich bod yn blaenoriaethu adnoddau cyfyngedig wrth ddatblygu cyfleoedd busnes mewn cymunedau sydd wedi dioddef creithiau dad-ddiwydiannu. Ond rydym ni bob amser yn agored i ddysgu gan eraill, a dyna pam y gwnaethom ni gyflwyno'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd i'r gwaith hwn a pham yr ydym yn awyddus i ddysgu o brosiectau enghreifftiol a gwledydd enghreifftiol ledled Ewrop wrth i ni ymdrechu i leihau lefelau tlodi ac wrth i ni geisio lleihau anghydraddoldeb yng Nghymru ac o fewn cymunedau Cymru.

5. Datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig: Y Rhaglen Ddatblygu Gwledig ddomestig yn y dyfodol

Mae eitem 5 ar ein hagenda yn ddatganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig ar y rhaglen ddatblygu gwledig ddomestig yn y dyfodol. Galwaf ar Lesley Griffiths, Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig.