National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

30/01/2019

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Mae'n bleser gen i gyhoeddi heddiw, yn unol â Rheol Sefydlog 26.75, fod y Bil Cyllido Gofal Plant (Cymru) wedi cael Cydsyniad Brenhinol heddiw. 

It gives me great pleasure to announce today, in accordance with Standing Order 26.75, that the Childcare Funding (Wales) Bill was given Royal Assent today. 

1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd
1. Questions to the Minister for Finance and Trefnydd

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dai Lloyd. 

The first item on our agenda today is questions to the Finance Minister and Trefnydd, and the first question is from Dai Lloyd. 

Gwella Caffael Cyhoeddus
Improving Public Procurement

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am wella caffael cyhoeddus yng Nghymru? OAQ53295

1. Will the Minister make a statement on improving public procurement in Wales? OAQ53295

Following the conclusion of a review of the National Procurement Service and Value Wales, we are engaging stakeholders to develop a new approach to procurement, which will seek to further drive up well-being through public spending across all parts of Wales.

Yn dilyn cwblhau adolygiad o'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru, rydym yn ymgysylltu â rhanddeiliaid i ddatblygu dull newydd o weithredu mewn perthynas â chaffael, gyda'r bwriad o gynyddu lles ymhellach drwy wariant cyhoeddus ym mhob rhan o Gymru.

Thank you for that answer. Obviously, increasing the level of local spend in the context of public procurement is something that the Welsh Government has talked a lot about over the past two decades, but the stats show that talk is cheap. We continue to receive concerns from local companies who are frustrated at the lack of support in bidding and winning local contracts. Now, Scotland are light years ahead of us in this regard, and we hear of other parts of the UK—Preston, for example—where a concerted attempt has seen an increase in local spend by £200 million over a six-year period. When is the Welsh Government finally going to get to grips with this agenda and start to work effectively with local and regional bodies to properly support Welsh-based companies?

Diolch am eich ateb. Yn amlwg, mae cynyddu lefel y gwariant lleol yng nghyd-destun caffael cyhoeddus yn rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i drafod gryn dipyn dros y ddau ddegawd diwethaf, ond dengys yr ystadegau ei bod yn hawdd siarad. Rydym yn parhau i glywed pryderon gan gwmnïau lleol sy'n teimlo'n rhwystredig oherwydd y diffyg cefnogaeth mewn perthynas â gwneud cynigion am ac ennill contractau lleol. Nawr, mae'r Alban flynyddoedd ar y blaen i ni yn hyn o beth, a chlywn am rannau eraill o'r DU—Preston, er enghraifft—lle mae ymgais gydunol wedi arwain at gynnydd o £200 miliwn yn y gwariant lleol dros gyfnod o chwe blynedd. Pryd y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r agenda hon o'r diwedd ac yn dechrau gweithio'n effeithiol â chyrff lleol a rhanbarthol i gefnogi cwmnïau Cymreig yn briodol?

Thank you for raising what is a very important issue, in terms of ensuring that our Wales-based suppliers and our entire Welsh supply chain is able to benefit from in excess of £6 billion every year that we do spend on procurement. It isn't fair to say that this agenda hasn't moved forward, because we now win in Wales 52 per cent of the annual procurement expenditure, and that is up from a baseline of 35 per cent in 2004. So, we are making progress, although, clearly, progress isn't as far-reaching as we would have hoped, which is why the former Minister introduced the review of the National Procurement Service and Value Wales, and decided to make some quite far-reaching changes in terms of how we will develop this agenda even further. 

It was an in-depth examination, which demonstrates that the way forward really has to be through a much smaller unit, which is more focused on a smaller number of things. So, greater focus will be given in future to collaborative procurement agreements that are aligned to those regional and local priorities, which you've talked about, and also I'd like to explore how we can better support our small and medium-sized enterprises to work in collaboration, one with another, as we see in other sectors—the dairy sector in Wales does it very well, for example. So, we can learn from other sectors to see how we can take this agenda forward here in Wales. 

Diolch am godi mater sy'n bwysig iawn, o ran sicrhau bod ein cyflenwyr yng Nghymru a'n cadwyn gyflenwi gyfan yng Nghymru yn gallu elwa o'r mwy na £6 biliwn rydym yn ei wario bob blwyddyn ar gaffael. Nid yw'n deg dweud nad yw'r agenda hon wedi symud ymlaen gan ein bod bellach, yng Nghymru, yn ennill 52 y cant o'r gwariant caffael blynyddol, ac mae hynny'n uwch na llinell sylfaen o 35 y cant yn 2004. Felly, rydym yn gwneud cynnydd, er ei bod yn amlwg nad yw'r cynnydd hwnnw mor bellgyrhaeddol ag y byddem wedi gobeithio, a dyna pam y cynhaliodd y cyn-Weinidog yr adolygiad o'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru, a phenderfynu gwneud rhywfaint o newidiadau pellgyrhaeddol o ran sut y byddwn yn datblygu'r agenda hon hyd yn oed ymhellach.

Roedd yn archwiliad manwl, sy'n dangos bod yn rhaid i'r ffordd ymlaen fod drwy uned lai o lawer, sy'n canolbwyntio ar nifer lai o bethau. Felly, rhoddir mwy o ffocws yn y dyfodol ar gytundebau caffael cydweithredol sy'n cyd-fynd â'r blaenoriaethau rhanbarthol a lleol hynny rydych wedi sôn amdanynt, a hefyd, hoffwn archwilio sut y gallwn gefnogi ein busnesau bach a chanolig yn well fel y gallant weithio gyda'i gilydd ar y cyd, fel y gwelwn mewn sectorau eraill—mae'r sector llaeth yng Nghymru yn gwneud hynny'n dda iawn, er enghraifft. Felly, gallwn ddysgu gan sectorau eraill i weld sut y gallwn symud yr agenda hon yn ei blaen yma yng Nghymru.

I think you've just confirmed, Minister, that, of course, as a Government, you're still actually looking into the procurement system. But can you reassure us that, once you've made some firm decisions on this, you will actually learn lessons so that small businesses in particular can have the opportunity to actually participate in the procurement system?

Credaf eich bod newydd gadarnhau, Weinidog, eich bod, wrth gwrs, fel Llywodraeth, yn dal i edrych ar y system gaffael. Ond a allwch roi sicrwydd inni, pan fyddwch wedi gwneud penderfyniadau cadarn ynglŷn â hyn, y byddwch yn dysgu gwersi fel y gall busnesau bach yn arbennig gael cyfle i gymryd rhan yn y system gaffael?

Absolutely, and this is one of the reasons why the previous Minister introduced the review in the first place, to ensure that small businesses, of which we have so many in Wales, are able to benefit from the huge investment that we make in the public sector every year in Wales. 

Yn bendant. A dyma un o'r rhesymau pam y cyflwynwyd yr adolygiad gan y Gweinidog blaenorol yn y lle cyntaf, er mwyn sicrhau bod busnesau bach, gyda chymaint ohonynt yma yng Nghymru, yn gallu elwa o'r buddsoddiad enfawr a wnawn yn y sector cyhoeddus bob blwyddyn yng Nghymru.

The size of contract decides who is able to bid for it. The smaller the contract, the better the opportunity for smaller, local companies. Bundling up contracts to make one large one only benefits the very large companies. Will the Welsh Government support using smaller public sector contracts to support local economies? This idea that you have one health budget—they purchase all the Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board food from one place—excludes local firms. 

Mae maint y contract yn pennu pwy sy'n gallu gwneud cynigion amdano. Po leiaf y contract, y gorau yw'r cyfle i gwmnïau lleol llai. Nid yw cyfuno contractau i wneud un contract mawr o fudd i unrhyw un heblaw'r cwmnïau mawr iawn. A wnaiff Llywodraeth Cymru gefnogi'r defnydd o gontractau sector cyhoeddus llai i gefnogi economïau lleol? Mae'r syniad hwn mai un gyllideb iechyd sydd gennych—maent yn prynu holl fwyd Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg o un lle—yn cau cwmnïau lleol allan.

Again, this is another area where I will be exploring to determine how we can best take forward this agenda to benefit those SMEs we have right across Wales, to ensure, as I said in response to previous questions, that they are able to maximise their take from that important spend that we make and the investment that we make. 

Unwaith eto, mae hwn yn faes arall y byddaf yn ei archwilio i benderfynu ar y ffordd orau y gallwn fwrw ymlaen â'r agenda hon er budd y busnesau bach a chanolig sydd gennym ledled Cymru, er mwyn sicrhau, fel y dywedais mewn ymateb i gwestiynau blaenorol, y gallant wneud cymaint o elw â phosibl o'r gwariant pwysig hwnnw a wnawn a'r buddsoddiad a wnawn.

Datganoli Treth Incwm
The Devolution of Income Tax

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatganoli treth incwm? OAQ53308

2. Will the Minister provide an update on the devolution of income tax? OAQ53308

The Welsh rates of income tax were agreed by the National Assembly for Wales on 15 January. Welsh Treasury officials are working with Her Majesty's Revenue and Customs to prepare for their introduction on 6 April 2019. The recent Wales Audit Office and National Audit Office reviews concluded that implementation is on track.

Cytunodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar gyfraddau treth incwm Cymru ar 15 Ionawr. Mae swyddogion Trysorlys Cymru yn gweithio gyda Chyllid a Thollau Ei Mawrhydi i baratoi i'w cyflwyno ar 6 Ebrill 2019. Daeth adolygiadau diweddar Swyddfa Archwilio Cymru a'r Swyddfa Archwilio Genedlaethol i'r casgliad fod y broses o weithredu hyn ar y trywydd iawn.

Can I thank the Minister for that answer? Your probably think it's groundhog day and that we did have quite a discussion about this last week. We've been talking about the devolution of income tax now for some considerable length of time, and the reality will soon be with us. As well as the mechanical act of raising taxes, that also requires an accurate forecasting ability, and we know that that has been done at a UK level now for a considerable length of time, but we have very little experience in Wales of making those forecasts. What are you doing to build up the capacity of the Welsh Government so that we do have accurate predictive forecasting so that you're able to make the best decisions in the future? 

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei hateb? Mae'n debyg eich bod yn meddwl ein bod mewn cylch diddiwedd a'n bod wedi cael trafodaeth am hyn yr wythnos diwethaf. Rydym wedi bod yn sôn am ddatganoli treth incwm ers peth amser bellach, a bydd y realiti gyda ni cyn bo hir. Yn ogystal â'r weithred fecanyddol o godi trethi, mae angen gallu rhag-weld yn gywir er mwyn gwneud hynny, a gwyddom fod hynny wedi'i wneud ar lefel y DU ers peth amser bellach, ond ychydig iawn o brofiad sydd gennym yng Nghymru o wneud y rhagolygon hynny. Beth rydych yn ei wneud i ddatblygu capasiti Llywodraeth Cymru fel y gellir gwneud rhagolygon cywir er mwyn i chi allu gwneud y penderfyniadau gorau yn y dyfodol?

13:35

Thank you very much for raising this issue, and, of course, the importance of forecasting is to ensure that we're able to take well-informed decisions. And this is one of the reasons why the arrangements with regard to the provisions of data will be one of the items that we do set out in that service level agreement, which is currently being finalised between Welsh Government and HMRC.

HMRC will continue to provide us with monthly reports on pay-as-you-earn income tax liabilities via its real-time information system. This won't provide complete coverage of Welsh rates, but it will certainly be a very useful and very timely and consistent indicator of revenue collection. But they will also be publishing outturn information on it as part of the annual accounts in July, and that obviously gives us a fuller and more complete picture of what happened in the previous financial year. So, having that accurate data will be certainly something that we're working very closely with HMRC on, and it will allow us then to forecast and make the right decisions for future years. 

Diolch yn fawr iawn am godi'r mater hwn, ac wrth gwrs, mae rhagolygon yn bwysig er mwyn sicrhau y gallwn wneud penderfyniadau gwybodus. A dyma un o'r rhesymau pam y bydd y trefniadau o ran y darpariaethau data yn un o'r eitemau y byddwn yn eu nodi yn y cytundeb lefel gwasanaeth hwnnw, sy'n cael ei gwblhau ar hyn o bryd rhwng Llywodraeth Cymru a CThEM.

Bydd CThEM yn parhau i ddarparu adroddiadau misol inni ar atebolrwydd treth incwm talu wrth ennill drwy eu system wybodaeth amser real. Ni fydd hyn yn darparu darlun cyflawn o gyfraddau Cymru, ond yn sicr, bydd yn ddangosydd defnyddiol, amserol a chyson iawn o ran casglu refeniw. Ond byddant hefyd yn cyhoeddi gwybodaeth alldro ynglŷn â hyn fel rhan o'r cyfrifon blynyddol ym mis Gorffennaf, ac yn amlwg, bydd hynny'n rhoi darlun llawnach a mwy cyflawn inni o'r hyn a ddigwyddodd yn y flwyddyn ariannol flaenorol. Felly, yn sicr, bydd cael y data cywir hwnnw yn rhywbeth y byddwn yn gweithio'n agos iawn arno gyda CThEM, a bydd wedyn yn caniatáu inni rag-weld a gwneud y penderfyniadau cywir ar gyfer y dyfodol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Nick Ramsay.  

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Nick Ramsay. 

It is groundhog day again, Minister, because I'm going to ask you about income tax again as it is such an important and pressing issue. Last week, we brought the debate to the Chamber on that pressing devolution of income tax, and you were asked by a number of Members on this side what your intentions were in terms of those rates and your commitment to keeping the rates of tax as they are, consistent for at least the next two years. Can you reconfirm that commitment today? 

Mae'n gylch diddiwedd unwaith eto, Weinidog, gan fy mod am eich holi unwaith eto ynglŷn â'r dreth incwm gan ei fod yn fater mor bwysig a dybryd. Yr wythnos diwethaf, fe gyflwynom ni ddadl yn y Siambr ynghylch y mater dybryd hwnnw o ddatganoli'r dreth incwm, a gofynnodd nifer o Aelodau ar yr ochr hon i chi beth oedd eich bwriad mewn perthynas â'r cyfraddau hynny a'ch ymrwymiad i gadw cyfraddau treth fel y maent, yn gyson am y ddwy flynedd nesaf o leiaf. A allwch ailgadarnhau'r ymrwymiad hwnnw heddiw?

This really is becoming groundhog day now, because, of course, I reconfirmed that commitment in our debate and the way in which we supported the motion that the Conservatives brought forward last week, I believe on the same day the First Minister had also reconfirmed that commitment. We have no plans to increase income tax during this Assembly term. We've made that very clear. It was a manifesto commitment.

We've also been clear that we can never say that we will never increase income tax here in Wales as well, because income tax is one of the taxes that we pay to ensure that we're all able to enjoy the public services that we have here in Wales. Any thoughts of increasing income tax and any other work that we do on tax would clearly need to be very much evidence based, and very much in terms of listening to what the impact might be on people's lives here in Wales as well. So, no decisions on income tax would ever be taken lightly. 

I would also say that it will be for all of us, as political parties, to set out our future agendas for income tax, in terms of how we present our offer to people across Wales for the next Assembly election, and, again, a manifesto commitment that we would expect to be something that we would all be thinking about. 

Yn wir, mae hyn wedi troi'n gylch diddiwedd bellach, gan i mi ailgadarnhau'r ymrwymiad hwnnw, wrth gwrs, yn ein dadl a'r ffordd y gwnaethom gefnogi'r cynnig a gyflwynwyd gan y Ceidwadwyr yr wythnos diwethaf, a chredaf fod y Prif Weinidog wedi ailgadarnhau'r ymrwymiad ar y diwrnod hwnnw hefyd. Nid oes gennym unrhyw gynlluniau i gynyddu'r dreth incwm yn ystod tymor y Cynulliad hwn. Rydym wedi gwneud dweud hynny'n glir iawn. Roedd yn ymrwymiad maniffesto.

Rydym hefyd wedi dweud yn glir na allwn fyth ddweud na fyddwn ni byth yn cynyddu'r dreth incwm yma yng Nghymru, gan fod y dreth incwm yn un o'r trethi rydym yn eu talu i sicrhau bod pob un ohonom yn gallu manteisio ar y gwasanaethau cyhoeddus sydd gennym yma yng Nghymru. Yn amlwg, byddai'n rhaid i unrhyw fwriad o gynyddu'r dreth incwm ac unrhyw waith arall a wnawn ar dreth fod yn gwbl seiliedig ar dystiolaeth, ac ar wrando ar yr effaith bosibl ar fywydau pobl yma yng Nghymru hefyd. Felly, ni fyddai unrhyw benderfyniadau ar dreth incwm yn cael eu gwneud yn ysgafn.

Buaswn hefyd yn dweud y bydd yn gyfrifoldeb arnom oll, fel pleidiau gwleidyddol, i nodi ein hagendâu ar gyfer y dreth incwm yn y dyfodol, o ran sut y cyflwynwn ein cynnig i bobl ledled Cymru ar gyfer etholiad nesaf y Cynulliad, ac unwaith eto, ymrwymiad maniffesto y byddem yn disgwyl iddo fod yn rhywbeth y byddai pob un ohonom yn meddwl amdano.

Thank you, Minister. I fully appreciate that you have in the past said, and your predecessor has said, that the intention is not to increase income tax, but it does seem that the ground has moved slightly on this. Certainly, the vocabulary has changed. The First Minister, shortly after he came into post, recently said that it is not the intention to do so. You have again said today that it is not your intention to raise it, but that does mean that the door is left open. Should the economic situation change over the next couple of years, will you fundamentally rule out raising income tax levels before the next Assembly election, or are you saying that the door is open? It's a very important question to be answered, because businesses out there and the public are concerned about this issue? 

Diolch, Weinidog. Rwy'n derbyn yn llwyr eich bod wedi dweud yn y gorffennol, a bod eich rhagflaenydd wedi dweud nad cynyddu'r dreth incwm yw'r bwriad, ond ymddengys bod y sefyllfa wedi newid i raddau yn hyn o beth. Yn sicr, mae'r ieithwedd wedi newid. Dywedodd y Prif Weinidog, yn fuan ar ôl dod i'r swydd, nad yw'n fwriad i wneud hynny. Rydych wedi dweud eto heddiw nad ydych yn bwriadu ei chodi, ond golyga hynny fod y drws yn cael ei adael ar agor. Pe bai'r sefyllfa economaidd yn newid dros y ddwy flynedd nesaf, a wnewch chi ddiystyru codi lefelau treth incwm yn gyfan gwbl cyn etholiad nesaf y Cynulliad, neu a ydych yn dweud bod y drws ar agor? Mae'n gwestiwn pwysig iawn i'w ateb, gan fod busnesau a'r cyhoedd yn pryderu ynglŷn â'r mater hwn?

Businesses and the public I think deserve better than to have unreal fears raised through a series of hypothetical questions and hypothetical scenarios, which have been raised by you on the Conservative benches. I'll just be very clear again: we have a manifesto commitment not to raise income taxes during this Assembly—we have no plans to do so.  

Credaf fod busnesau a'r cyhoedd yn haeddu gwell na chodi bwganod drwy gyfres o gwestiynau damcaniaethol a senarios damcaniaethol, bwganod a godwyd gennych chi ar y meinciau Ceidwadol. Dywedaf yn glir iawn unwaith eto: mae gennym ymrwymiad maniffesto i beidio â chodi trethi incwm yn ystod y Cynulliad hwn—nid oes gennym unrhyw gynlluniau i wneud hynny.

You answered that question without using 'project fear', or I could hear the phrase coming from the other side of the Chamber. I do welcome that commitment, Minister, and I know I've been going on about this now for some time, but I've asked you the question because it is very important to the public. I am starting to get people coming to me, who are concerned. I think it is dawning on people that this massive change in devolution is happening to Wales. The literature has recently gone out to taxpayers in Wales that income tax is going to be now part of the Welsh Government toolbox in terms of dealing with economic decisions. Could you update us on that process of keeping people informed? I know that the letters have been hitting people's doorsteps. Have you had any increased correspondence yourself on this matter? And has the Welsh Revenue Authority had any queries or concerns raised by members of the public about how the process is happening?

Fe ateboch chi'r cwestiwn hwnnw heb ddefnyddio 'prosiect ofn', neu roeddwn yn gallu clywed yr ymadrodd hwnnw'n dod o ochr arall y Siambr. Croesawaf yr ymrwymiad hwnnw, Weinidog, a gwn fy mod wedi bod yn sôn am hyn ers peth amser bellach, ond rwyf wedi gofyn y cwestiwn ichi am ei fod yn bwysig iawn i'r cyhoedd. Mae pobl yn dechrau dod ataf, ac maent yn poeni. Credaf fod pobl yn dechrau sylwi ar y newid enfawr hwn mewn datganoli sy'n digwydd i Gymru. Mae'r llenyddiaeth wedi'i rhoi i drethdalwyr yng Nghymru yn ddiweddar i ddweud y bydd y dreth incwm bellach yn rhan o flwch offer Llywodraeth Cymru o ran ymdrin â phenderfyniadau economaidd. A allech roi'r newyddion diweddaraf inni am y broses o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i bobl? Gwn fod y llythyrau wedi mynd drwy ddrysau pobl. A ydych wedi cael rhagor o ohebiaeth eich hun ar y mater hwn? Ac a oes unrhyw aelodau o'r cyhoedd wedi mynegi pryderon neu ofyn cwestiynau i Awdurdod Cyllid Cymru ynglŷn â sut y mae'r broses yn mynd rhagddi?

13:40

Thank you very much for the question. Of course, it's HMRC rather than the Welsh Revenue Authority administering this particular tax. They have had a number of queries from people in Wales. The leaflet and the letter that were sent out offered people the opportunity to have Welsh-language services. So, they had 126 requests to have their service given to them in the Welsh language. We've received a very small number of calls and e-mails—fewer than 20—on this particular issue. We do have a comprehensive programme of communications with taxpayers in terms of notifying them of what the Welsh rates of income tax mean and, of course, what they also don't mean. 

So, we've done some surveys to establish a baseline understanding of where people are with this and we'll be undertaking further work on this in due course. But, of course, we've got our new web pages and the first burst of an eight-week social media campaign—we'll be doing some more of that as well—because it is really important now that we have this opportunity to establish a new relationship with the people of Wales in terms of how they understand that the taxes they pay contribute very meaningfully to the work that we do here in the Assembly.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Wrth gwrs, CThEM yn hytrach nag Awdurdod Cyllid Cymru sy'n gweinyddu'r dreth benodol hon. Maent wedi cael nifer o ymholiadau gan bobl yng Nghymru. Roedd y daflen a'r llythyr a ddosbarthwyd yn cynnig cyfle i bobl gael gwasanaethau yn y Gymraeg. Felly, cawsant 126 o geisiadau i gael eu gwasanaeth yn y Gymraeg. Rydym wedi derbyn nifer fach iawn o alwadau ffôn a negeseuon e-bost—llai nag 20—ar y mater penodol hwn. Mae gennym raglen gynhwysfawr o gyfathrebiadau â threthdalwyr o ran rhoi gwybod iddynt beth y mae cyfraddau treth incwm Cymru yn ei olygu, ac wrth gwrs, yr hyn nad ydynt yn ei olygu.

Felly, rydym wedi cynnal arolygon i sefydlu llinell sylfaen i weld beth yw dealltwriaeth pobl o hyn, a byddwn yn gwneud rhagor o waith ar hyn maes o law. Ond wrth gwrs, mae gennym ein gwefannau newydd a'r don gyntaf o ymgyrch wyth wythnos ar y cyfryngau cymdeithasol—byddwn yn gwneud mwy o hynny hefyd—gan ei bod yn wirioneddol bwysig bellach fod gennym y cyfle hwn i sefydlu perthynas newydd â phobl Cymru o ran sut y maent yn deall bod y trethi a dalant yn gwneud cyfraniad ystyrlon iawn i'r gwaith a wnawn yma yn y Cynulliad.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. Ar yr unfed ar ddeg o'r mis yma, mi atebodd y Gweinidog ddau gwestiwn ysgrifenedig a gafodd eu cyflwyno gen i ynglŷn â Barnett consequentials i Gymru yn sgil pecyn cyllido'r 10 Rhagfyr ar gyfer prosiect Crossrail. Mi ddywedwyd mewn ymateb i mi fod trafodaethau'n parhau rhwng swyddogion y Llywodraeth—swyddogion Llywodraeth Cymru, felly—a swyddogion Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Oes yna ddiweddariad i ni gan y Llywodraeth am y trafodaethau hynny?

Thank you, Llywydd. On the eleventh of this month, the Minister answered two written questions tabled by me on Barnett consequentials for Wales as a result of the 10 December funding package for the Crossrail project. I was told that discussions are ongoing between Welsh Government officials and UK Government officials. Is there any update from the Government on those negotiations?

Thank you very much for raising this. I'm afraid I don't have a further update beyond the fact that discussions are currently ongoing between HM Treasury officials and Welsh Government officials with regard to that Crossrail investment and what potential consequentials could be in Wales. We are awaiting further detail from the Treasury. I have to say that it is very difficult to get timely answers from the Treasury at the moment, but as soon as we have any further information, of course, we'll share it with Members.

Diolch yn fawr iawn am godi hyn. Yn anffodus, nid oes gennyf ddiweddariad pellach y tu hwnt i'r ffaith bod trafodaethau yn mynd rhagddynt ar hyn o bryd rhwng swyddogion Trysorlys ei Mawrhydi a swyddogion Llywodraeth Cymru mewn perthynas â'r buddsoddiad Crossrail a pha symiau canlyniadol posibl a allai ddod i Gymru. Rydym yn aros am ragor o fanylion gan y Trysorlys. Mae'n rhaid imi ddweud ei bod yn anodd iawn cael atebion amserol gan y Trysorlys ar hyn o bryd, ond cyn gynted ag y cawn unrhyw wybodaeth bellach, wrth gwrs, byddwn yn ei rhannu gyda'r Aelodau.

An answer has been given to my parliamentary colleague, Jonathan Edwards MP, who asked a very similar question to mine of the UK Government. He received this response:

'As the Government is providing a loan to the GLA, this is being treated as a long-term reprofiling of DfT’s budget. The Devolved Administrations...have been offered Barnett consequentials of the DfT reprofile and it is up to individual DAs if they take up this offer.'

Can you confirm that the offer has been made? What was the nature of the offer that was made? Were there conditions attached to that? Is it the fact that conditions have been attached to it that is slowing a decision down from Welsh Government, and shouldn't this be a priority to see a potential new source of money as a way of investing in transport—investment that's desperately needed?

Rhoddwyd ateb i fy nghymar Seneddol, Jonathan Edwards AS, a ofynnodd gwestiwn tebyg iawn i fy un i i Lywodraeth y DU. Cafodd yr ymateb hwn:

Gan fod y Llywodraeth yn darparu benthyciad i Awdurdod Llundain Fwyaf, caiff hyn ei drin fel proses hirdymor o ailbroffilio cyllideb yr Adran Drafnidiaeth. Mae'r Gweinyddiaethau Datganoledig... wedi cael cynnig symiau canlyniadol Barnett yn sgil ailbroffilio'r Adran Drafnidiaeth, a'r Gweinyddiaethau Datganoledig unigol sydd i benderfynu a ydynt yn derbyn y cynnig hwn ai peidio.

A allwch gadarnhau bod y cynnig wedi'i wneud? Beth oedd natur y cynnig a wnaed? A oedd amodau ynghlwm wrtho? Ai'r ffaith bod amodau ynghlwm wrtho sy'n arafu penderfyniad gan Lywodraeth Cymru, ac oni ddylai hyn fod yn flaenoriaeth i weld ffynhonnell newydd bosibl o arian fel ffordd o fuddsoddi mewn trafnidiaeth—buddsoddiad y mae ei daer angen?

As I say, those discussions are ongoing in terms of how any potential consequentials could be used in Wales and over what time period—whether it would require any reprofiling of our existing capital spend. But I will endeavour to update members on this as soon as I possibly can.

Fel y dywedaf, mae'r trafodaethau hynny'n parhau o ran sut y gellid defnyddio unrhyw symiau canlyniadol posibl yng Nghymru a thros ba gyfnod o amser—pa un a fyddai angen ailbroffilio ein gwariant cyfalaf presennol er mwyn gwneud hynny. Ond byddaf yn ymdrechu i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ynglŷn â hyn cyn gynted ag y gallaf.

We know that transport infrastructure spending in Wales is way behind the curve, compared certainly with the south-east of England and the London area, and, in fact, if capital spend here in Wales had kept pace with capital spend per head in the south-east of England and London, an additional £5.6 billion would have been spent here in Wales over the past 20 years. Now, I see that as £5.6 billion missed. Would you agree that this is a classic case of underfunding Wales by UK Government? Would you agree to making it a priority to see if there is a source of funding here? And would you, perhaps, consider that this has been a failure by Welsh Government to stop that gap from increasing over the 20 years since you came into power in 1999?

Gwyddom fod gwariant ar y seilwaith trafnidiaeth yng Nghymru yn bell ar ei hôl hi, yn sicr o gymharu â de-ddwyrain Lloegr ac ardal Llundain, ac yn wir, pe bai gwariant cyfalaf yma yng Nghymru wedi dal i fyny gyda gwariant cyfalaf y pen yn ne-ddwyrain Lloegr a Llundain, byddai £5.6 biliwn yn ychwanegol wedi'i wario yma yng Nghymru dros yr 20 mlynedd diwethaf. Nawr, yn fy marn i, mae hwnnw'n £5.6 biliwn a gollwyd. A fyddech yn cytuno bod hon yn enghraifft glasurol o Lywodraeth y DU yn tanariannu Cymru? A fyddech yn cytuno i'w gwneud yn flaenoriaeth i weld a oes ffynhonnell o arian yma? Ac a fyddech, efallai, yn ystyried bod hyn yn dangos methiant Llywodraeth Cymru i atal y bwlch hwnnw rhag cynyddu dros yr 20 mlynedd ers ichi ddod i rym ym 1999?

13:45

I would suggest that comparing spending in Wales to London and the south-east isn't necessarily a particularly accurate comparison to make. Normally, when you make comparisons, they are with other parts of the UK that are relatively similar in terms of population and income per head and those kinds of issues.

We're making really significant investment across Wales in terms of capital investment. You'll know about the plans that we have for the city deals, the north Wales growth deal; we're really keen to see what more progress we can be making on that. Of course, last year, in May alone, we announced another £266 million of new capital investments alongside the publication of the Wales infrastructure investment plan midpoint review. And our budget, which we recently passed through the Assembly, obviously builds on that. So, we have investment of an additional £60 million on road refurbishments, £78 million further for the local transport fund, almost £43 million over two years on the Taff's Well rail depot, £35 million investment in the social housing grant and £25 million to create seven strategic hubs across the south Wales Valleys in line with our ministerial taskforce work on the south Wales Valleys. So, we are certainly making serious capital investment here in Wales.

Buaswn yn awgrymu nad yw cymharu gwariant rhwng Cymru a Llundain a de-ddwyrain Lloegr yn gymhariaeth arbennig o gywir i'w gwneud, o reidrwydd. Fel arfer, pan fyddwch yn gwneud cymariaethau, gwneir hynny â rhannau eraill o'r DU sy'n gymharol debyg o ran poblogaeth ac incwm y pen a phethau felly.

Rydym yn gwneud buddsoddiad sylweddol iawn ledled Cymru o ran buddsoddi cyfalaf. Fe fyddwch yn gwybod am y cynlluniau sydd gennym ar gyfer y bargeinion dinesig, bargen twf gogledd Cymru; rydym yn awyddus iawn i weld pa gynnydd pellach y gallwn ei wneud ar hynny. Wrth gwrs, y llynedd, ym mis Mai yn unig, fe gyhoeddom ni £266 miliwn o fuddsoddiadau cyfalaf newydd ochr yn ochr â chyhoeddi adolygiad canol cyfnod y cynllun buddsoddi yn seilwaith Cymru. Ac yn amlwg, mae ein cyllideb, a basiwyd gennym yn ddiweddar drwy'r Cynulliad, yn adeiladu ar hynny. Felly, mae gennym fuddsoddiad o £60 miliwn ychwanegol ar gyfer adnewyddu ffyrdd, £78 miliwn ychwanegol ar gyfer y gronfa trafnidiaeth leol, bron i £43 miliwn dros ddwy flynedd ar ddepo trenau Ffynnon Taf, buddsoddiad o £35 miliwn yn y grant tai cymdeithasol a £25 miliwn i greu saith canolbwynt strategol yn Nghymoedd de Cymru yn unol â gwaith ein tasglu gweinidogol ar Gymoedd de Cymru. Felly, rydym yn sicr yn gwneud buddsoddiad cyfalaf o bwys yma yng Nghymru.

Llefarydd UKIP, Neil Hamilton.

UKIP spokesperson, Neil Hamilton.

Diolch, Llywydd. I wonder if the Minister saw one of the attractions of her new job as taking responsibility for the complexities of local government finance in the years ahead, and whether she agrees with me that the funding formula for local government is now looking increasingly dated and requires reform. In particular, one of its defects is that the mechanism within it seems to work so as to force councils to raise council tax almost every year. Welsh Government predicts council spending over the next year, and a larger need prediction brings about a larger block grant. The need prediction is based upon council spending in previous years, so if there's a previous history of high council taxes, then you get more money; if you've got lower council taxes, then you get less money. So, councils need to increase the council tax every year to get higher financial need estimates and higher grants from the Welsh Government. So, there's no incentive whatever within the formula as it currently is for local councils to get better value for money or to economise in spending. What we need to do is to have a formula that removes such a perversity.

Diolch, Lywydd. Tybed a oedd y Gweinidog yn ystyried bod cymryd cyfrifoldeb am gymhlethdodau cyllid llywodraeth leol yn y blynyddoedd i ddod yn un o nodweddion atyniadol ei swydd newydd, ac a yw'n cytuno â mi fod y fformiwla ariannu ar gyfer llywodraeth leol i'w gweld wedi dyddio bellach a bod angen ei diwygio. Yn benodol, un o'i diffygion yw ei bod hi'n ymddangos bod y mecanwaith sy'n rhan ohoni yn gorfodi cynghorau i godi'r dreth gyngor bron bob blwyddyn. Mae Llywodraeth Cymru yn rhagfynegi gwariant cynghorau dros y flwyddyn nesaf, ac mae rhagfynegiad o angen mwy yn arwain at grant bloc mwy. Mae'r rhagfynegiad o angen yn seiliedig ar wariant cynghorau dros y blynyddoedd blaenorol, felly os oes gennych hanes blaenorol o drethi cyngor uchel, byddwch yn cael mwy o arian; os oes gennych drethi cyngor is, rydych yn cael llai o arian. Felly, mae angen i gynghorau gynyddu'r dreth gyngor bob blwyddyn i sicrhau amcangyfrifon uwch o angen ariannol a grantiau uwch gan Lywodraeth Cymru. Felly, nid oes unrhyw gymhelliad o gwbl yn y fformiwla ar hyn o bryd i gynghorau lleol gael gwell gwerth am arian neu gwtogi eu gwariant. Yr hyn sydd angen inni ei wneud yw cael fformiwla sy'n cael gwared ar y fath hurtrwydd.

Thank you for that question. I'm afraid I'm going to disappoint you now and let you know that it is actually Julie James who had this given to her in her portfolio. However, clearly, I have a strong interest in ensuring that we do fund local government properly here in Wales, which is why I attended, alongside Julie James, the finance sub-group very recently. The finance sub-group brings together leaders of local authorities, police and crime commissioners and others to talk about specific issues, such as the local government settlement funding formula.

I will say that we were clear in that meeting that, actually, Julie James and I are very open to other ideas. If local authorities feel, as a collective through the Welsh Local Government Association, that this formula isn't working for them and they want to come forward with other ideas as to how things could be improved, then certainly we would be keen to explore any ideas that they have to bring forward to us.

Diolch am eich cwestiwn. Mae arnaf ofn fy mod am eich siomi yn awr a rhoi gwybod i chi mai Julie James a gafodd hyn yn ei phortffolio. Fodd bynnag, yn amlwg, mae gennyf ddiddordeb mawr mewn sicrhau ein bod yn ariannu llywodraeth leol yn briodol yma yng Nghymru, a dyna pam y mynychais yr is-grŵp cyllid gyda Julie James yn ddiweddar iawn. Mae'r is-grŵp cyllid yn dwyn arweinwyr awdurdodau lleol, comisiynwyr heddlu a throseddu ac eraill ynghyd i drafod materion penodol, megis fformiwla ariannu'r setliad llywodraeth leol.

Fe ddywedaf hefyd ein bod wedi dweud yn glir yn y cyfarfod hwnnw fod Julie James a minnau yn agored iawn i syniadau eraill. Os yw awdurdodau lleol yn teimlo, ar y cyd drwy Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, nad yw'r fformiwla hon yn gweithio iddynt hwy a'u bod yn awyddus i gynnig syniadau eraill ynglŷn â sut y gellid gwella pethau, yna yn sicr, byddem yn awyddus i archwilio unrhyw syniadau sydd ganddynt i'w cynnig i ni.

I'm sorry I misunderstood the complexities of the shuffled portfolios within ministries as well as between them, but rises in council tax are imposing enormous burdens upon individuals and, indeed, businesses. The average band for council tax has more than trebled in Wales since 1997 and it's gone up by two and a half times since the Assembly was created. Even the former CEO of the Welsh Local Government Association, Steve Thomas, has said:

'The fact is that the formula as it currently stands is held together by duct tape and sticking plasters'

and can't continue. We do need to have an urgent review of local authority funding and to reconsider the link between the Welsh Government's predictions of local authority need and previous years' council tax rates, which are embedded in the formula. As the finance Minister, of course, the Minister must be a pivotal ingredient in any change that might be brought about in the future. So, I'd just like to get some idea of the extent to which the Welsh Government sees this as a priority. It's not something that can be answered overnight, and it may take several years to bring about meaningful change. So, are we going to see any moves towards some kind of revision being made during the course of this Assembly?

Mae'n flin gennyf fy mod wedi camddeall cymhlethdodau'r broses o newid portffolios o fewn y gweinyddiaethau yn ogystal â rhyngddynt, ond mae codiadau yn y dreth gyngor yn arwain at feichiau anferthol ar unigolion, ac yn wir, ar fusnesau. Mae'r band cyfartalog ar gyfer y dreth gyngor wedi mwy na threblu yng Nghymru ers 1997 ac wedi cynyddu ddwywaith a hanner ers creu'r Cynulliad. Mae hyd yn oed cyn-brif swyddog gweithredol Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Steve Thomas, wedi dweud:

Y gwir amdani yw bod y fformiwla fel y mae ar hyn o bryd wedi'i dal at ei gilydd gan dâp gludiog a phlasteri

ac na all barhau. Mae angen inni gael adolygiad brys o gyllid awdurdodau lleol ac ailystyried y cysylltiad rhwng rhagfynegiadau Llywodraeth Cymru o angen awdurdodau lleol a chyfraddau'r dreth gyngor dros y blynyddoedd blaenorol, a ymgorfforir yn y fformiwla. Fel y Gweinidog cyllid, wrth gwrs, mae'n rhaid bod y Gweinidog yn elfen ganolog mewn unrhyw newid a allai ddigwydd yn y dyfodol. Felly, hoffwn gael rhyw syniad i ba raddau y mae Llywodraeth Cymru yn ystyried hyn yn flaenoriaeth. Nid yw'n rhywbeth y gellir ei ateb dros nos, ac efallai y bydd yn cymryd sawl blwyddyn i sicrhau newid ystyrlon. Felly, a ydym am weld unrhyw symud tuag at wneud rhyw fath o ddiwygio yn ystod tymor y Cynulliad hwn?

13:50

Thank you for that question. I was clear with the finance sub-group that I do take a very strong and direct interest in this agenda. So, whereas a finance Minister would normally have a slot on their agenda, I've been clear that I'd like to actually come along for all of it, to hear for myself, really, the kind of pressures that local authorities are under, and the kind of ideas that they have for things that could alleviate the serious pressures they're under. I think it's fair to say that, when Julie James introduced the local government settlement debate, she was very clear that she wasn't planning to sell the settlement as an excellent settlement to local authorities; she very much reflected on the fact that we are living in the ninth year of austerity, and there is huge pressure right across Government. She made all of those points about Welsh Government funding being comparatively so much less than it was a decade ago.

The core funding that we currently provide to local authorities, as the Member will know, is distributed according to relative need, and that takes into account a formula that has a wealth of information, such as demographic, physical, economic and social characteristics of those local authorities, and also it takes account of their ability to raise their own funds—through council tax, for example. There have been incremental changes to the formula over the years. So, over 2017-18 and 2018-19 significant changes, actually, were made to the funding formula, to take account of the additional costs incurred as a result of increased travel times in relatively sparsely populated areas, for example. So, as I say, the Minister and I are very much all ears for ideas that would come forward from local authorities.

Diolch am eich cwestiwn. Dywedais yn glir wrth yr is-grŵp cyllid fod gennyf ddiddordeb cadarn ac uniongyrchol iawn yn yr agenda hon. Felly, er y byddai gan Weinidog cyllid slot ar eu hagenda fel arfer, rwyf wedi dweud yn glir y buaswn yn awyddus i fod yn rhan o'r broses gyfan, i glywed â fy nghlustiau fy hun y math o bwysau sydd ar awdurdodau lleol, a'r math o syniadau sydd ganddynt am bethau a allai leddfu'r pwysau difrifol sydd arnynt. Credaf ei bod yn deg dweud, pan gyflwynwyd y ddadl ar y setliad llywodraeth leol gan Julie James, ei bod wedi dweud yn glir iawn nad oedd yn bwriadu gwerthu'r setliad fel setliad rhagorol i awdurdodau lleol; pwysleisiodd y ffaith ein bod bellach yn byw yn y nawfed mlynedd o gyni, a bod pwysau enfawr ar bob rhan o'r Llywodraeth. Fe wnaeth yr holl bwyntiau ynglŷn â'r ffaith bod cyllid Llywodraeth Cymru gymaint yn llai, mewn termau cymharol, na'r hyn ydoedd ddegawd yn ôl.

Dosberthir yr arian craidd a ddarparwn ar hyn o bryd i awdurdodau lleol, fel y gŵyr yr Aelod, yn ôl angen cymharol, gan roi ystyriaeth i fformwla sy'n cynnwys toreth o wybodaeth, megis nodweddion demograffig, ffisegol, economaidd a chymdeithasol yr awdurdodau lleol hynny, ac mae hefyd yn ystyried eu gallu i godi eu harian eu hunain—drwy'r dreth gyngor, er enghraifft. Mae newidiadau cynyddrannol wedi eu gwneud i'r fformiwla dros y blynyddoedd. Felly, dros 2017-18 a 2018-19, gwnaed newidiadau sylweddol i'r fformiwla ariannu mewn gwirionedd, er mwyn ystyried y costau ychwanegol yn sgil amseroedd teithio hwy mewn ardaloedd cymharol denau eu poblogaeth, er enghraifft. Felly, fel y dywedaf, mae'r Gweinidog a minnau'n awyddus iawn i wrando ar syniadau a fyddai'n cael eu cynnig gan awdurdodau lleol.

One of the features that I think does need to be looked at is that, when you look at the councils that have had an increase in funding most recently, many of them have seen a substantial increase in their reserves. So, this is money that could be spent on public services but is being held in bank accounts and not available for dealing with the current problems. Rhondda Cynon Taf, for example, has a staggering amount of £152 million in its reserves, up from £148.9 million in the previous year. Torfaen has nearly £30 million in reserves, up from £24 million, and Neath Port Talbot is up to £76 million from £65 million. So, surely, there must be some kind of control on councils keeping an excess of the cash available to them in reserves. After all, the Auditor General for Wales has recently criticised community councils for reserves rising to £38.7 million in Wales by April 2018. So, I hope that the finance Minister will support my call for the role of reserves to be reconsidered in relation to the block grant settlement.

Un nodwedd y mae angen ei hystyried yn fy marn i yw, pan edrychwch ar y cynghorau sydd wedi cael cynnydd yn eu cyllid yn fwyaf diweddar, mae llawer ohonynt wedi gweld cynnydd sylweddol yn eu cronfeydd wrth gefn. Felly, mae hwn yn arian y gellid ei wario ar wasanaethau cyhoeddus ond fe'i cedwir mewn cyfrifon banc ac nid yw ar gael ar gyfer mynd i'r afael â'r problemau cyfredol. Mae gan Rondda Cynon Taf, er enghraifft, swm syfrdanol o £152 miliwn yn eu cronfeydd wrth gefn, i fyny o £148.9 miliwn yn y flwyddyn flaenorol. Mae gan Dorfaen bron i £30 miliwn yn eu cronfeydd wrth gefn, i fyny o £24 miliwn, ac mae Castell-nedd Port Talbot i fyny i £76 miliwn o £65 miliwn. Felly, does bosibl na ddylid cael rhyw fath o reolaeth ar gynghorau rhag cadw gormod o'r arian sydd ar gael iddynt mewn cronfeydd wrth gefn. Wedi'r cyfan, mae Archwilydd Cyffredinol Cymru wedi beirniadu cynghorau cymuned yn ddiweddar am gronfeydd wrth gefn a oedd wedi codi i £38.7 miliwn yng Nghymru erbyn mis Ebrill 2018. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog cyllid yn cefnogi fy ngalwad i ailystyried rôl cronfeydd wrth gefn mewn perthynas â setliad y grant bloc.

Well, clearly, council leaders will have to manage their budgets effectively, but within those reserves, what perhaps isn't always completely obvious from the top-line figures, certainly, is that much of it, or a certain percentage of it, will already be committed to a number of projects—school building projects and so on. So, I think it's important to delve down into the figures to have a fuller picture, really, as to the plans that the local authority has for those reserves.

Wel, yn amlwg, bydd yn rhaid i arweinwyr cynghorau reoli eu cyllidebau yn effeithiol, ond o fewn y cronfeydd wrth gefn hynny, yr hyn nad yw efallai'n gwbl amlwg bob amser o'r ffigurau llinell uchaf, yn sicr, yw y bydd llawer ohono, neu ganran benodol ohono, eisoes wedi'i ymrwymo ar gyfer nifer o brosiectau—prosiectau adeiladu ysgolion ac ati. Felly, credaf ei bod yn bwysig archwilio'r ffigurau'n fanylach er mwyn cael darlun mwy cyflawn o'r cynlluniau sydd gan yr awdurdod lleol ar gyfer y cronfeydd wrth gefn hynny.

Dyraniadau'r Gyllideb i'r Portffolio Tai a Llywodraeth Leol
Budget Allocations to the Housing and Local Government Portfolio

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyraniadau'r gyllideb i'r portffolio tai a llywodraeth leol mewn perthynas â rhwydwaith y swyddfeydd post? OAQ53319

3. Will the Minister make a statement on budget allocations to the housing and local government portfolio in relation to the post office network? OAQ53319

We recognise the importance of local post offices in serving our communities. While responsibility for the post office network is non-devolved, we continue to make representations to the UK Government regarding our concerns over the closure of post offices.

Rydym yn cydnabod pwysigrwydd swyddfeydd post lleol i'r gwaith o wasanaethu ein cymunedau. Er nad yw'r cyfrifoldeb am rwydwaith y swyddfeydd post wedi'i ddatganoli, rydym yn parhau i wneud sylwadau i Lywodraeth y DU ynglŷn â'n pryderon mewn perthynas â chau swyddfeydd post.

In the last month, we've lost three bank branches in the Rhondda. Barclays announced that they're closing their branches in Tonypandy and Ferndale, and more recently, Santander have announced that they are going to close their branch in Tonypandy as well. This now means that there is not a single bank branch in the Rhondda Fach. Now, it's clear to me that in the wake of this callous closure programme from the corporate banks, the post office network is going to take on an extra level of importance. In the past, we had the post office diversification fund. That was a key component of the Plaid Cymru-Labour One Wales Government that awarded grants to post offices to make those businesses more sustainable. If we could protect and strengthen the post office network, it could ensure that people and communities do not become completely cut off from financial services. So, in the light of this, will you consider making funds available to reactivate such a fund?

Yn ystod y mis diwethaf, rydym wedi colli tair cangen banc yn y Rhondda. Cyhoeddodd Barclays eu bod yn cau eu canghennau yn Nhonypandy a Glynrhedynog, ac yn fwy diweddar, mae Santander wedi cyhoeddi y byddant yn cau eu cangen yn Nhonypandy hefyd. Golyga hyn nad oes unrhyw gangen banc yn y Rhondda Fach bellach. Nawr, mae'n amlwg i mi, yn sgil y rhaglen ddidrugaredd hon gan y banciau corfforaethol i gau canghennau, y bydd swyddfeydd post yn mabwysiadu lefel uwch o bwysigrwydd. Yn y gorffennol, roedd gennym y gronfa arallgyfeirio swyddfeydd post. Roedd honno'n elfen allweddol o Lywodraeth Cymru'n Un Plaid Cymru-Llafur a oedd yn dyfarnu grantiau i swyddfeydd post i wneud y busnesau hynny'n fwy cynaliadwy. Pe gallem amddiffyn a chryfhau rhwydwaith y swyddfeydd post, gallai hynny sicrhau nad yw cysylltiad pobl a chymunedau â gwasanaethau ariannol yn cael ei dorri'n llwyr. Felly, yng ngoleuni hyn, a wnewch chi ystyried rhyddhau arian i ailgychwyn cronfa o'r fath?

13:55

Thank you for raising that. I'm afraid that in the current climate we just don't have the funds available to us to be undertaking work that is rightly the work of the UK Government. The UK Government does have a £2 billion post office network transformation programme to modernise those post offices. It's very much in the way that we did previously through the diversification fund. Welsh post offices are able to apply to that fund, and I'd certainly encourage them to do so.

Diolch am godi hynny. Yn yr hinsawdd sydd ohoni, mae arnaf ofn nad oes cyllid ar gael i ni ymgymryd â gwaith y dylai Llywodraeth y DU fod yn ei wneud. Mae gan Lywodraeth y DU raglen drawsnewid rhwydwaith gwerth £2 biliwn i foderneiddio'r swyddfeydd post hynny. Mae'n debyg iawn i'r hyn a wnaethom o'r blaen drwy'r gronfa arallgyfeirio. Gall swyddfeydd post yng Nghymru wneud cais i'r gronfa honno, ac yn sicr, buaswn yn eu hannog i wneud hynny.

I was disappointed with the beginning of that answer, I have to say, Trefnydd. With so many bank closures, we are relying on post offices for access to cash now. Can you clarify whether the post office charges banks for the service that people can use there, or, possibly, is the charge the other way round? Does the post office charge the bank or does the bank charge the post office? And is there any difference in those charges depending on where those post offices are located? As we've heard recently, a differential is now being considered for the Link ATM network with more deprived and rural areas incurring smaller charges between the two organisations than, perhaps, city centres. But that could be a disincentive or an incentive for post offices, depending where they are. Obviously, I accept that Welsh Government has limited powers in this field, but in deciding which post offices you could support through your financial inclusion policies, how do you horizon scan for new threats to access to cash in deciding which post offices you could support?

Roeddwn yn siomedig gyda dechrau'r ateb hwnnw, mae'n rhaid imi ddweud, Drefnydd. Gyda chymaint o fanciau'n cau, rydym yn dibynnu ar swyddfeydd post bellach i gael mynediad at arian parod. A allwch egluro pa un a yw swyddfeydd post yn codi tâl ar fanciau am y gwasanaeth y gall pobl ei ddefnyddio yno, neu o bosibl, a godir tâl y ffordd arall? Ai'r swyddfeydd post sy'n codi tâl ar y banc neu ai'r banc sy'n codi tâl ar y swyddfeydd post? Ac a oes unrhyw wahaniaeth yn y costau hynny yn dibynnu ar ble y lleolir y swyddfeydd post hynny? Fel y clywsom yn ddiweddar, mae cyfradd wahaniaethol dan ystyriaeth bellach ar gyfer rhwydwaith peiriannau ATM Link, gydag ardaloedd mwy difreintiedig a gwledig yn gweld taliadau llai rhwng y ddau sefydliad na chanol dinasoedd o bosibl. Ond gallai hynny fod yn anghymhelliad neu'n gymhelliad i swyddfeydd post, yn dibynnu ar ble y maent. Yn amlwg, rwy'n derbyn mai pwerau cyfyngedig sydd gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn, ond wrth bennu pa swyddfeydd post y gallech eu cefnogi drwy eich polisïau cynhwysiant ariannol, sut rydych yn sganio'r gorwel am fygythiadau newydd i fynediad at arian parod wrth benderfynu pa swyddfeydd post y gallech eu cefnogi?

Thank you very much for raising that. Of course, bank regulation and the post office network are both responsibilities of the UK Government and we've been very clear time and time again that the UK Government does need to take a more coherent and strategic approach to community banking. We believe that all banks, when they leave a community, do have a responsibility to the customers who have often been giving their loyalty to that bank for decades, in many cases.

We know that, actually, six banks in total, that we're aware of, are due to close later this year, including the one previously mentioned in Tonypandy, which is one of the reasons that we're interested in exploring the idea of a community bank for Wales. So, we're in some very early-stage discussions with a number of stakeholders who are keen to explore with us the feasibility of establishing that community bank in Wales. That work will be led by partners who will prepare a full market assessment and business plan with the intention to submitting it then to the Bank of England as an application later on this year. Banking professionals working within the Development Bank of Wales will support the work, providing advice and guidance where appropriate and ensuring that the creation of a community bank does integrate with the existing financial institutions, including, for example, the Development Bank for Wales and the credit unions. The credit unions particularly are a really important part of that financial inclusion that the Member was talking about.

Diolch yn fawr iawn am godi hynny. Wrth gwrs, mae rheoleiddio banciau a rhwydwaith y swyddfeydd post yn gyfrifoldebau i Lywodraeth y DU, ac rydym wedi dweud yn glir iawn dro ar ôl tro fod angen i Lywodraeth y DU fabwysiadu ymagwedd fwy cydlynol a strategol tuag at fancio cymunedol. Rydym yn credu bod gan bob banc, pan fyddant yn gadael cymuned, gyfrifoldeb i'r cwsmeriaid sy'n aml wedi bod yn deyrngar i'r banc hwnnw ers degawdau, mewn llawer o achosion.

Gwyddom y bydd chwe banc rydym yn ymwybodol ohonynt yn cau yn ddiweddarach eleni, gan gynnwys yr un a grybwyllwyd eisoes yn Nhonypandy, a dyna un o'r rhesymau pam fod gennym ddiddordeb mewn archwilio'r syniad o fanc cymunedol i Gymru. Felly, rydym wedi cynnal rhai trafodaethau cychwynnol gyda nifer o randdeiliaid sy'n awyddus i archwilio dichonoldeb sefydlu'r banc cymunedol hwnnw yng Nghymru. Bydd y gwaith hwnnw'n cael ei arwain gan bartneriaid a fydd yn paratoi asesiad llawn o'r farchnad a chynllun busnes gyda'r bwriad o'i gyflwyno wedyn i Fanc Lloegr fel cais yn ddiweddarach eleni. Bydd gweithwyr bancio proffesiynol sy'n gweithio ym Manc Datblygu Cymru yn cefnogi'r gwaith, gan ddarparu cyngor a chyfarwyddyd lle bo'n briodol a sicrhau bod y broses o greu banc cymunedol yn integreiddio â sefydliadau ariannol sy'n bodoli eisoes, gan gynnwys, er enghraifft, Banc Datblygu Cymru a'r undebau credyd. Mae'r undebau credyd yn arbennig yn rhan bwysig iawn o'r cynhwysiant ariannol hwnnw yr oedd yr Aelod yn sôn amdano.

Datblygu Mesurau Trethiant
Developing Taxation Measures

4. A wnaiff y Gweinidog nodi polisi Llywodraeth Cymru mewn perthynas â datblygu mesurau trethiant? OAQ53314

4. Will the Minister set out the Welsh Government's policy in relation to developing taxation measures? OAQ53314

Welsh tax policy will be developed in line with the principles set out in our tax policy framework. I will be taking a considered approach, seeking to raise revenue fairly, and engaging widely with taxpayers and other stakeholders.

Bydd polisi treth Cymru yn cael ei ddatblygu yn unol â'r egwyddorion a amlinellir yn ein fframwaith polisi trethi. Byddaf yn mabwysiadu ymagwedd ystyriol, yn ceisio codi refeniw'n deg, ac yn ymgysylltu'n eang â threthdalwyr a rhanddeiliaid eraill.

Minister, taxation powers offer the opportunity to introduce change to the tax system to help create a fairer and more equal Wales. At the moment, private schools sustain an institutionalised unfairness and inequality, working against social mobility by entrenching educational inequality that feeds through to careers and life chances, with ex-private school pupils disproportionately featuring at the top of professions and businesses. Will you carefully consider ending the tax advantages of charitable status for private schools to further equality of opportunity and outcome in Wales?

Weinidog, mae pwerau trethu yn rhoi cyfle i gyflwyno newid i'r system drethi er mwyn helpu i greu Cymru decach a mwy cyfartal. Ar hyn o bryd, mae ysgolion preifat yn cynnal annhegwch ac anghydraddoldeb sefydliadol, ac yn gweithio yn erbyn symudedd cymdeithasol drwy atgyfnerthu anghydraddoldeb addysgol sy'n bwydo drwodd i yrfaoedd a chyfleoedd bywyd, gyda nifer anghymesur o gyn-ddisgyblion ysgolion preifat yn cyrraedd y brig mewn nifer o broffesiynau a busnesau. A wnewch chi roi ystyriaeth ofalus i roi diwedd ar y manteision treth a ddaw yn sgil statws elusennol ysgolion preifat er mwyn hyrwyddo cydraddoldeb o ran cyfleoedd a chanlyniadau yng Nghymru?

Thank you very much for that question. Of course, fairness is our No. 1 principle in the tax principles that are guiding us in terms of the development of our tax policy in Wales. I can confirm that I do intend to consult over the next 12 months on proposals to place independent schools and private hospitals on an equal footing with their public sector counterparts in respect of the payment of non-domestic rates. The consultation will consider removing charitable rate relief from private schools and private hospitals where they're registered as charities. State schools and hospitals, of course, are obliged to pay non-domestic rates, as are all other ratepayers, and this is an important contribution to the cost of the vital local services that are delivered in our communities. So, this brings in the question of equality, which you've mentioned, alongside fairness—if we do change the eligibility of these institutions as a result of the consultation, it will put them on an equal footing with the state schools and hospitals. 

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Wrth gwrs, tegwch yw ein hegwyddor bwysicaf o ran yr egwyddorion trethu sy'n ein llywio wrth inni ddatblygu ein polisi treth yng Nghymru. Gallaf gadarnhau fy mod yn bwriadu ymgynghori dros y 12 mis nesaf ar gynigion i sicrhau bod ysgolion annibynnol ac ysbytai preifat ar sail gyfartal â'u cymheiriaid yn y sector cyhoeddus mewn perthynas â thalu ardrethi annomestig. Bydd yr ymgynghoriad yn ystyried diddymu rhyddhad ardrethi elusennol oddi ar ysgolion preifat ac ysbytai preifat os ydynt wedi'u cofrestru fel elusennau. Mae'n rhaid i ysgolion ac ysbytai gwladol, wrth gwrs, dalu ardrethi annomestig, fel pob talwr ardrethi arall, ac mae'n gyfraniad pwysig at gost y gwasanaethau lleol hanfodol a ddarperir yn ein cymunedau. Felly, mae hyn yn arwain at y cwestiwn ynghylch cydraddoldeb, a grybwyllwyd gennych, ochr yn ochr â thegwch—os byddwn yn newid cymhwystra'r sefydliadau hyn o ganlyniad i'r ymgynghoriad, bydd hynny'n eu rhoi ar sail gyfartal ag ysgolion ac ysbytai gwladol.

14:00

Would you agree, Minister, that Welsh Government policy with regard to Welsh rates of income tax must include a commitment to providing comprehensive and accessible guidance to Welsh taxpayers, and can you confirm that guidance will be provided by websites such as those of Welsh Government and the Welsh Revenue Authority?

And my other point is, Minister: if people living in south-east Wales work the other side of the border—we know one person in this Chamber lives in England and is here in this part of the world—so if there's a tax difference between the two regions, the two countries, where's the benefit for the tax? Can he or she claim and go for the place of residence rather than where they earn the money?

A fyddech yn cytuno, Weinidog, fod yn rhaid i bolisi Llywodraeth Cymru o ran cyfraddau treth incwm Cymru gynnwys ymrwymiad i ddarparu canllawiau cynhwysfawr a hygyrch i drethdalwyr Cymru, ac a allwch gadarnhau y bydd canllawiau'n cael eu darparu ar wefannau megis rhai Llywodraeth Cymru ac Awdurdod Cyllid Cymru?

A fy mhwynt arall, Weinidog: os yw pobl sy'n byw yn ne-ddwyrain Cymru yn gweithio dros y ffin—gwyddom fod un unigolyn yn y Siambr hon yn byw yn Lloegr ac maent yma yn y rhan hon o'r byd—felly os oes gwahaniaeth mewn trethi rhwng y ddau ranbarth, y ddwy wlad, lle mae'r budd ar gyfer y dreth? A fydd modd iddo ef neu hi wneud cais a mynd am eu man preswylio yn hytrach na lle maent yn ennill yr arian?

I can confirm that most people will be playing tax in their place of residence. However, there is an exception within the rules that means that all Assembly Members will be paying the Welsh rates of income tax regardless of where they live. I will confirm that there will be a comprehensive communications programme to ensure that people are well aware of Welsh rates of income tax and what it might mean for them, and obviously to be able to have any questions that they have answered.

Gallaf gadarnhau y bydd y rhan fwyaf o bobl yn talu trethi yn eu man preswylio. Fodd bynnag, mae eithriad yn y rheolau sy'n golygu y bydd holl Aelodau'r Cynulliad yn talu cyfraddau treth incwm Cymru ni waeth ble maent yn byw. Byddaf yn cadarnhau y bydd rhaglen gyfathrebiadau gynhwysfawr ar waith i sicrhau bod pobl yn gwbl ymwybodol o gyfraddau treth incwm Cymru a beth y gallai hynny ei olygu iddynt hwy, ac yn amlwg, i allu cael atebion i unrhyw gwestiynau sydd ganddynt.

Ailddyrannu unrhyw Arian gan neu i'r Undeb Ewropeiaidd
The Reallocation of any Money from or to the European Union

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Trysorlys ynghylch ailddyrannu unrhyw arian gan neu i'r UE pan fydd y DU yn ymadael â'r UE? OAQ53310

5. What discussions has the Minister had with the Treasury regarding the reallocation of any money from or to the EU upon the UK leaving the EU? OAQ53310

Together with my officials, I am in regular contact with UK Treasury Ministers about a range of financial issues, including discussing the implications of the current position regarding the impact of Brexit on public spending and our budget.

Gyda fy swyddogion, rwyf mewn cysylltiad rheolaidd â Gweinidogion Trysorlys y DU mewn perthynas ag amrywiaeth o faterion ariannol, gan gynnwys trafod goblygiadau'r sefyllfa bresennol o ran effaith Brexit ar wariant cyhoeddus a'n cyllideb.

Thank you for that answer, Minister. Obviously, many of us have often mentioned the shared prosperity fund, because we don't know what it is and where it comes from, but that focuses on European structural funds and regional development fund money. The question I have is: are there other funds in Europe that are coming to institutions in this country? I'll give an example—it was raised with the cross-party group on steel last week—the research fund for coal and steel, which actually funds research into steel areas to ensure that we have a sustainable steel industry for the future, something critical to the Welsh economy. When they raised this question with the Treasury, they were basically told, 'It will go back into the pot', and it will not be ring-fenced for anything, so we may not get a ring-fenced research fund for steel and coal. When you meet the Chief Secretary to the Treasury, can you please raise the issue of any funds that come back from Europe, or that would have been allocated to Europe for particular topics in particular areas—remain in those so that we can benefit from that? Because the loss of something like £200 million to £400 million of accessible funding for research into steel is a huge loss to this country.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Yn amlwg, mae llawer ohonom wedi sôn lawer gwaith am y gronfa ffyniant gyffredin, gan na wyddom beth ydyw nac o ble y daw, ond mae'r gronfa honno'n canolbwyntio ar gronfeydd strwythurol Ewropeaidd ac arian y gronfa datblygu rhanbarthol. Y cwestiwn sydd gennyf yw hwn: a oes cronfeydd eraill yn Ewrop sy'n dod i sefydliadau yn y wlad hon? Rhoddaf enghraifft—codwyd hyn gyda'r grŵp trawsbleidiol ar ddur yr wythnos diwethaf—y gronfa ymchwil ar gyfer glo a dur, sydd mewn gwirionedd yn ariannu ymchwil ar ardaloedd dur i sicrhau bod gennym ddiwydiant dur cynaliadwy ar gyfer y dyfodol, rhywbeth sy'n hanfodol i economi Cymru. Pan ofynasant y cwestiwn hwn i'r Trysorlys, dywedwyd wrthynt, yn y bôn, 'Bydd yn mynd yn ôl i'r pot', ac na fyddai'n cael ei glustnodi ar gyfer unrhyw beth, felly efallai na chawn gronfa ymchwil wedi'i chlustnodi ar gyfer dur a glo. Pan fyddwch yn cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys, a allwch godi'r mater fod unrhyw arian a ddaw yn ôl o Ewrop, neu a fyddai wedi'i ddyrannu i Ewrop ar gyfer pynciau penodol mewn ardaloedd penodol, yn parhau i fod yno iddynt fel y gallwn elwa o hynny? Oherwydd mae colli oddeutu £200 miliwn i £400 miliwn o gyllid hygyrch ar gyfer ymchwilio i ddur yn golled enfawr i'r wlad hon.

Absolutely, and the Member is well aware that we were promised that Wales wouldn’t be a single penny worse off as a result of Brexit, and it is absolutely imperative that we hold the UK Government to that commitment. David Rees is right: there's a huge amount of focus on the shared prosperity fund because of the importance of it to our communities, and the investment that it makes, but there are so many other programmes and funds that we do benefit from—so, the steel research programme, which has been referred to, is one of them, but also a number of smaller programmes. And we really do need to ensure that we continue to have access to a wide range of programmes, a wide range of networks, and the wide range of innovation funds that we have at the moment. I will certainly be pressing that case, as I know my colleague the Brexit Minister will be in the meetings that he attends very regularly, and the First Minister's very regular, now, meetings with the Prime Minister.

Yn sicr, ac mae'r Aelod yn ymwybodol iawn ein bod wedi cael addewid na fyddai Cymru'n colli'r un geiniog yn sgil Brexit, ac mae'n gwbl hanfodol ein bod yn dal Llywodraeth y DU at yr ymrwymiad hwnnw. Mae David Rees yn iawn: ceir cryn dipyn o ffocws ar y gronfa ffyniant gyffredin oherwydd ei phwysigrwydd i'n cymunedau, a'r buddsoddiad a wna, ond rydym yn elwa o gymaint o raglenni a chronfeydd eraill—felly, mae'r rhaglen ymchwil i ddur, a grybwyllwyd, yn un ohonynt, ond nifer o raglenni llai yn ogystal. Ac mae gwir angen inni sicrhau ein bod yn parhau i gael mynediad at amrywiaeth eang o raglenni, amrywiaeth eang o rwydweithiau, a'r ystod eang o gronfeydd arloesi sydd gennym ar hyn o bryd. Byddaf yn sicr yn pwysleisio hynny, fel y gwn y bydd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Brexit, yn y cyfarfodydd y mae'n eu mynychu'n rheolaidd iawn, a chyfarfodydd rheolaidd iawn, bellach, y Prif Weinidog gyda Phrif Weinidog y DU.

Finance Secretary, what use have you made of the £31 million that the Treasury have made available to the Welsh Government for Brexit preparedness? This money has arrived with your good self, but when I've questioned various Ministers at question time, there's a look of bemusement that this money is slushing around the Welsh Government. So, can you be specific what that £31 million has achieved, please?

Ysgrifennydd cyllid, pa ddefnydd a wnaethoch o'r £31 miliwn a ddarparwyd gan y Trysorlys i Lywodraeth Cymru ar gyfer parodrwydd mewn perthynas â Brexit? Mae'r arian hwn wedi eich cyrraedd, ond pan holaf wahanol Weinidogion mewn sesiynau cwestiynau, maent yn edrych yn syn wrth glywed bod yr arian hwn yn llifo drwy Lywodraeth Cymru. Felly, a allwch ddweud yn benodol beth y mae'r £31 miliwn hwnnw wedi'i gyflawni, os gwelwch yn dda?

Thank you very much for the question on the Brexit preparedness funding. Of course, we have introduced the £50 million fund for preparedness for Brexit and a number of statements have been made by portfolio Ministers as to how that's been spent. For example, the police partnership resilience scheme has recently been announced, the Association of Directors of Social Services Cymru Brexit support scheme, and preparations for the successor arrangements for those EU schemes, such as what will become the shared prosperity fund and so on.

There is another £10 million within the funding of that £31 million, which is yet to be allocated. I'm having discussions currently with the First Minister and with officials across Government with a view to coming forward with a further announcement as to how that money will be spent, but that discussion is very active at the moment.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn ar gyllid parodrwydd ar gyfer Brexit. Wrth gwrs, rydym wedi cyflwyno'r gronfa £50 miliwn ar gyfer parodrwydd ar gyfer Brexit ac mae Gweinidogion portffolio wedi gwneud nifer o ddatganiadau ynglŷn â sut y mae'r arian hwnnw wedi'i wario. Er enghraifft, yn ddiweddar, cyhoeddwyd cynllun cydnerthedd partneriaeth yr heddlu, cynllun cymorth Cymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru ar gyfer Brexit, a pharatoadau ar gyfer y trefniadau olynol ar gyfer y cynlluniau UE hynny, megis beth a ddaw'n gronfa ffyniant gyffredin ac ati.

Mae £10 miliwn arall o fewn y £31 miliwn hwnnw o gyllid nad yw wedi'i ddyrannu eto. Rwy'n trafod ar hyn o bryd gyda'r Prif Weinidog a swyddogion ar draws y Llywodraeth gyda'r bwriad o wneud cyhoeddiad pellach ynglŷn â sut y caiff yr arian hwnnw ei wario, ond mae'r drafodaeth honno'n mynd rhagddi ar hyn o bryd.

14:05

I draw Members' attention to my register of interests, as chair of the programme monitoring committee dealing with European funding. Could I concur with the comments that have been made by David Rees, my neighbour in the Aberavon constituency and also Chair of the External Affairs and Additional Legislation Committee, on the red lines that the Government have drawn, both in terms of the whole funding, which we understand could, actually, be greater, based on the current EU calculations, than the current £680 million that should come to Wales, but also the levers in order to make the decisions on how we allocate and distribute that funding, perhaps in a different way, post Brexit as well? It seems all the more urgent after last night's vote, once again.

The Treasury typically tends to be—at the moment, certainly—fiscally conservative, but with a small 'c' conservative in their approach as well towards devolution. So, could I re-emphasise the point that David made, which is: what discussions is she and her officials having with Treasury officials, who, ultimately, will be the ones sitting around the Cabinet table, that not only help influence but will make the determination on whether the Welsh Government's red lines are respected, and that the money is passed back to Wales and also the levers of power to do as we want with it?  

Tynnaf sylw'r Aelodau at fy nghofrestr buddiannau, fel cadeirydd pwyllgor monitro'r rhaglen sy'n ymwneud â chyllid Ewropeaidd. A gaf fi gytuno â'r sylwadau a wnaed gan David Rees, fy nghymydog yn etholaeth Aberafan a Chadeirydd y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol ar y llinellau coch a dynnwyd gan y Llywodraeth, o ran y cyllid yn ei gyfanrwydd, a allai fod yn fwy, mewn gwirionedd, yn ôl yr hyn a ddeallwn, yn seiliedig ar gyfrifiadau presennol yr UE, na'r £680 miliwn presennol a ddylai ddod i Gymru, ond hefyd y dulliau ar gyfer gwneud y penderfyniadau ynglŷn â sut y dyrannwn ac y dosbarthwn yr arian hwnnw, efallai mewn ffordd wahanol, ar ôl Brexit hefyd? Ymddengys bod mwy a mwy o frys ar ôl y bleidlais neithiwr, unwaith eto.

Fel arfer, mae'r Trysorlys yn tueddu i fod—ar hyn o bryd, yn sicr—yn geidwadol yn ariannol, ond ceidwadol gydag 'c' fach o ran eu hymagwedd tuag at ddatganoli hefyd. Felly, a gaf fi ailbwysleisio'r pwynt a wnaeth David, sef: pa drafodaethau y mae hi a'i swyddogion yn eu cael gyda swyddogion y Trysorlys, sef y rhai, yn y pen draw, a fydd yn eistedd o amgylch bwrdd y Cabinet, nid yn unig i helpu i ddylanwadu ond hefyd i wneud y penderfyniad ynglŷn ag a fydd llinellau coch Llywodraeth Cymru yn cael eu parchu, a bod yr arian yn cael ei basio'n ôl i Gymru yn ogystal â'r grym i wneud fel y dymunwn ag ef?

Thank you very much for raising the important point that it's not simply the quantum of money that is important, although that clearly is—it's actually how that money is made available to us to allocate to our Welsh Government priorities. We can't see a rolling back of 20 years of devolution through attempts by the UK Government to power grab in this area. Proposals such as a city deal kind of scenario for using that money are completely inappropriate.

There is no role here for the Secretary of State for Wales. This is very much funding that the Welsh Government needs to be allocating to meet our priorities in our communities, because we have the local knowledge, the understanding and the necessary networks to ensure that we make effective use of such funding here in Wales.

We're very, very clear that the baseline of the Welsh Government's block grant must be increased every year in line with the level of funding that we currently receive from the EU every year, without any clawback or top-slicing of that funding as well. I would just put on record again that we're extremely frustrated at the lack of detail from the UK Government with regard to the shared prosperity fund.

Diolch yn fawr iawn am godi'r pwynt pwysig nad swm yr arian yn unig sy'n bwysig, er bod hynny'n amlwg yn bwysig—ond sut y caiff yr arian hwnnw ei ddarparu inni i'w ddyrannu yn unol â blaenoriaethau Llywodraeth Cymru. Ni allwn weld 20 mlynedd o ddatganoli yn cael eu dad-wneud drwy ymdrechion gan Lywodraeth y DU i gipio grym yn y maes hwn. Mae cynigion megis senario debyg i fargen ddinesig ar gyfer defnyddio'r arian hwnnw yn hollol amhriodol.

Nid oes rôl yma i Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae hwn yn arian y mae angen i Lywodraeth Cymru ei ddyrannu i gyd-fynd â'n blaenoriaethau yn ein cymunedau, gan fod gennym y wybodaeth leol, y ddealltwriaeth a'r rhwydweithiau angenrheidiol i sicrhau ein bod yn gwneud defnydd effeithiol o gyllid o'r fath yma yng Nghymru.

Rydym wedi dweud yn glir iawn fod yn rhaid cynyddu llinell sylfaen grant bloc Llywodraeth Cymru bob blwyddyn yn unol â lefel y cyllid a gawn gan yr UE bob blwyddyn ar hyn o bryd, heb unrhyw adfachu neu frigdorri'r cyllid hwnnw chwaith. Dywedaf ar goedd eto ein bod yn teimlo'n rhwystredig iawn oherwydd y diffyg manylion gan Lywodraeth y DU ynglŷn â'r gronfa ffyniant gyffredin.

Canllawiau Cylch Cyflog 2019
The 2019 Pay Remit Guidance

6. Pryd y gwnaiff y Gweinidog gyhoeddi canllawiau cylch cyflog 2019 ar gyfer cyrff a noddir gan Lywodraeth Cymru? OAQ53309

6. When will the Minister issue the 2019 pay remit guidance for Welsh Government sponsored bodies? OAQ53309

The 2019 pay remit guidance for our sponsored bodies is currently being finalised and will be issued by the end of February.

Mae canllawiau cylch cyflog 2019 ar gyfer ein cyrff a noddir yn cael eu cwblhau ar hyn o bryd a byddant yn cael eu cyhoeddi erbyn diwedd mis Chwefror.

Minister, obviously, this, then, has to be applied from 1 April, and I think it's really important that we see its publication as soon as possible. The end of February is cutting it very fine for them to put various measures in place so that they can implement these pay awards effectively. Is there any prospect of you accelerating the announcement, which is already fairly late, I think, in the cycle, so that they can carry this out effectively—this financial planning?

Weinidog, yn amlwg felly, mae'n rhaid rhoi hyn ar waith o 1 Ebrill ymlaen, a chredaf ei bod yn wirioneddol bwysig eu cyhoeddi cyn gynted â phosibl. Nid yw diwedd mis Chwefror yn rhoi llawer o amser iddynt roi mesurau amrywiol ar waith fel y gallant weithredu'r dyfarniadau cyflog hyn yn effeithiol. A oes unrhyw obaith y gallwch gyflymu'r cyhoeddiad, sydd eisoes yn eithaf hwyr yn y cylch, rwy'n credu, fel y gallant gyflawni hyn yn effeithiol—y cynlluniau ariannol hyn?

Thank you for raising this issue. The development of that guidance is very much an iterative process, so those bodies should be having discussions with officials in the process of developing the guidance. What I will say is that we can expect the guidance to look similar, in some ways, to the guidance last year, so building on the themes that we were keen to develop there. So, transparency, for example, was an important theme, as was encouraging sponsored bodies to pay the real living wage, as defined by the Living Wage Foundation, and ensuring that pay policy statements are published in line with our commitments towards the transparency, particularly, of senior pay.

We will ensure that the guidance supports fair pay and look favourably on sponsored bodies who pay the same rates as the Welsh Government. I can also confirm that there will be no intention to have a cap on public sector pay awards, and this will maintain the approach that we had last year.

Diolch am godi'r mater hwn. Mae datblygu'r canllawiau hynny yn broses iteraidd iawn, felly dylai'r cyrff hynny fod yn cynnal trafodaethau gyda swyddogion yn ystod y broses o ddatblygu'r canllawiau. Yr hyn a ddywedaf yw y gallwn ddisgwyl y bydd y canllawiau'n edrych yn debyg, mewn rhai ffyrdd, i'r canllawiau a gafwyd y llynedd, felly'n adeiladu ar y themâu roeddem yn awyddus i'w datblygu yno. Felly, roedd tryloywder, er enghraifft, yn thema bwysig, yn ogystal ag annog cyrff a noddir i dalu'r cyflog byw go iawn, fel y'i diffinnir gan y Living Wage Foundation, a sicrhau bod datganiadau ar bolisïau tâl yn cael eu cyhoeddi yn unol â'n hymrwymiadau i dryloywder, yn enwedig ynghylch cyflogau uwch swyddogion.

Byddwn yn sicrhau bod y canllawiau'n cefnogi cyflogau teg ac yn edrych yn ffafriol ar gyrff a noddir sy'n talu'r un cyfraddau â Llywodraeth Cymru. Gallaf gadarnhau hefyd nad oes unrhyw fwriad i osod cap ar ddyfarniadau cyflog y sector cyhoeddus, a bydd hyn yn cynnal y dull o weithredu a fabwysiadwyd gennym y llynedd.

14:10
Gofal Iechyd yng Ngogledd Cymru a Chyllideb 2019-20
Healthcare in North Wales and the 2019-20 Budget

7. Pa ystyriaeth a roddodd y Gweinidog i ofal iechyd yng Ngogledd Cymru wrth benderfynu ar gyllideb 2019/20? OAQ53279

7. What consideration did the Minister give to healthcare in North Wales when allocating the 2019/20 budget? OAQ53279

Consideration was given to the care needs of the whole of Wales, including north Wales. For 2019-20, funding of £1.46 billion has been allocated to Betsi Cadwaladr University Local Health Board to improve performance, drive transformation and integration and help people live healthier, independent lives for longer.

Rhoddwyd ystyriaeth i anghenion gofal Cymru gyfan, gan gynnwys gogledd Cymru. Ar gyfer 2019-20, dyrannwyd cyllid o £1.46 biliwn i Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr er mwyn gwella perfformiad, hybu trawsnewid ac integreiddio a chynorthwyo pobl i fyw bywydau iachach ac annibynnol am gyfnod hwy.

Diolch. Last month the Countess of Chester Hospital, a fifth of whose patients come from Wales, reported concern that there'd been a 26 per cent increase in delayed transfers of care for its Welsh patients over the previous year. At the same time, there'd been a 24 per cent reduction for patients coming from the English side of the border, the west Cheshire patient catchment area that they service. Officers raised concerns about funding from the Welsh Government. Welsh Government denied claims they were not paying their fair share. The health Minister criticised the trust board chairman in the media. And the Welsh Government said health boards and local authorities were aware of the need to reduce delayed transfers of care and that the rate of improvement had been significantly evident in recent years. Well, clearly, these figures show that wasn't the case. So, clearly, there's a disagreement between the two sides, ongoing for many years, which is now having serious implications on the experience of patients over the funding arrangement. What is going on, Minister? Can you confirm that now or can you drill down and establish what's really going on and report back to this Assembly? 

Diolch. Fis diwethaf, mynegwyd pryderon gan Ysbyty Iarlles Caer, ysbyty lle mae un o bob pump o'i gleifion yn dod o Gymru, fod cynnydd o 26 y cant wedi bod yn nifer yr achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal ar gyfer ei gleifion o Gymru dros y flwyddyn flaenorol. Ar yr un pryd, bu gostyngiad o 24 y cant ar gyfer cleifion o ochr Lloegr i'r ffin, yr ardal y mae'n ei gwasanaethu, sef dalgylch cleifion gorllewin swydd Gaer. Mynegodd swyddogion bryderon ynghylch cyllid gan Lywodraeth Cymru. Gwadodd Llywodraeth Cymru honiadau nad oeddent yn talu eu cyfran deg. Beirniadodd y Gweinidog iechyd gadeirydd bwrdd yr ymddiriedolaeth yn y cyfryngau. A dywedodd Llywodraeth Cymru fod byrddau iechyd ac awdurdodau lleol yn ymwybodol o'r angen i leihau oedi wrth drosglwyddo gofal a bod cyfradd y gwelliant wedi bod yn amlwg iawn dros y blynyddoedd diwethaf. Wel, yn amlwg, dengys y ffigurau hyn nad oedd hynny'n wir. Felly, yn amlwg, ceir anghytuno rhwng y ddwy ochr ers blynyddoedd lawer, ac mae bellach yn arwain at oblygiadau difrifol i brofiad y cleifion yn sgil y trefniant ariannu. Beth sy'n digwydd, Weinidog? A allwch gadarnhau hynny yn awr neu a allwch ymchwilio i weld beth sy'n digwydd mewn gwirionedd a rhoi gwybod i'r Cynulliad hwn?

Thank you for raising this issue. I know, certainly on an all-Wales level, we're seeing some of the lowest levels of delayed transfers of care that we've had since records began, but I appreciate the circumstance you describe is unique in the sense that we're talking about cross-border provision. I'm not aware of the issue but I will certainly have discussions with the health Minister to explore the matter further. 

Diolch am godi'r mater hwn. Yn sicr ar lefel Cymru gyfan, gwn ein bod yn gweld rhai o'r lefelau isaf o oedi wrth drosglwyddo gofal ers dechrau cadw cofnodion, ond rwy'n derbyn bod yr amgylchiadau a ddisgrifiwch yn unigryw yn yr ystyr ein bod yn sôn am ddarpariaeth drawsffiniol. Nid wyf yn ymwybodol o'r mater, ond yn sicr, byddaf yn cael trafodaethau gyda'r Gweinidog iechyd i archwilio'r mater ymhellach.

Ystadegau Gwladol ynghylch Gamblo Cymhellol
National Statistics on Problem Gambling

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am argaeledd ystadegau gwladol mewn perthynas â gamblo cymhellol? OAQ53301

8. Will the Minister make a statement on the availability of national statistics in relation to problem gambling? OAQ53301

Statistics already exist for problem gambling in Wales from the Gambling Commission. We will include questions on gambling as part of the national survey for Wales in 2020-1.

Mae ystadegau ar gael eisoes ar gyfer gamblo cymhellol yng Nghymru gan y Comisiwn Hapchwarae. Byddwn yn cynnwys cwestiynau ar hapchwarae fel rhan o arolwg cenedlaethol Cymru yn 2020-1.

Thank you for that answer, Minister. I very much welcome, at long last, the inclusion of gambling-related questions in the revised health survey. It's something we have raised year after year in this Chamber, so that is a step forward. But there is a lot more data that is actually required in terms of the impact within education, the impact on students, the impact on health and so on. It seems to me that this isn't something alone that we can rely on, but it is essential that we have a comprehensive, strategic collation of data to understand what is happening, because without that data it is impossible to actually develop strategies for dealing with problem gambling. I was wondering what strategies Welsh Government is considering with regard to that data at the moment. 

Diolch am eich ateb, Weinidog. Rwy'n croesawu'r ffaith bod cwestiynau sy'n gysylltiedig â hapchwarae wedi'u cynnwys o'r diwedd yn yr arolwg iechyd diwygiedig. Mae'n rhywbeth rydym wedi'i godi flwyddyn ar ôl blwyddyn yn y Siambr hon, felly mae hwnnw'n gam ymlaen. Ond mae angen llawer mwy o ddata mewn gwirionedd o ran yr effaith o fewn addysg, yr effaith ar fyfyrwyr, yr effaith ar iechyd ac ati. Ymddengys i mi nad yw hyn ynddo'i hun yn rhywbeth y gallwn ddibynnu arno, ond mae'n hanfodol fod gennym broses strategol gynhwysfawr o goladu ddata i ddeall beth sy'n digwydd, oherwydd heb y data hwnnw, mae'n amhosibl datblygu strategaethau ar gyfer mynd i'r afael â gamblo cymhellol. Tybed pa strategaethau y mae Llywodraeth Cymru yn eu hystyried o ran y data hwnnw ar hyn o bryd.

Thank you for raising this issue and for doing it consistently. I know that you've campaigned for this data to be gathered over many years and I'm pleased that it is now going to happen. The chief medical officer I think demonstrated very clearly in his annual report how gambling is becoming a public health issue that we do need to address in Wales. And to do so, obviously, we need good data and good statistics to inform us. We have arranged to include questions on gambling in the health behaviour in school-aged children and school health research network survey during the last year. That was a survey of children aged 11 to 16. That data is currently being collated and analysed and clearly that will help inform our way forward as well. Other sources of information will also be important.

So, officials are considering the findings of a report that was published this week on gambling and public health by Public Health Wales and Bangor University to help inform local and national actions that we can take here to prevent problem gambling and the harms that that causes across Wales. And also, we'll be keen to listen to important partners as well. So, on Monday of this week, the chief medical officer co-chaired, alongside the Gambling Commission, a round-table discussion involving a range of key stakeholders. Obviously, data from the national survey, then, will be used to allow us to track the progress that we can make in terms of combating harm from problem gambling in Wales. 

Diolch am godi'r mater hwn ac am wneud hynny'n gyson. Gwn eich bod wedi ymgyrchu ers blynyddoedd dros weld y data hwn yn cael ei gasglu, ac rwy'n falch y bydd hynny'n digwydd bellach. Credaf i'r prif swyddog meddygol ddangos yn glir iawn yn ei adroddiad blynyddol sut y mae hapchwarae yn dod yn fater iechyd y cyhoedd y mae angen inni fynd i'r afael ag ef yng Nghymru. Ac i wneud hynny, yn amlwg, mae arnom angen data da ac ystadegau da i lywio ein gwaith. Rydym wedi trefnu bod cwestiynau ar hapchwarae yn cael eu cynnwys yr arolwg rhwydwaith ymchwil o ymddygiad iechyd mewn plant oedran ysgol ac iechyd ysgolion yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Arolwg o blant 11 i 16 oed oedd hwnnw. Mae'r data hwnnw wrthi'n cael ei gasglu a'i ddadansoddi, ac yn amlwg, bydd o gymorth wrth lywio ein ffordd ymlaen hefyd. Bydd ffynonellau eraill o wybodaeth yn bwysig hefyd.

Felly, mae swyddogion yn ystyried canfyddiadau adroddiad a gyhoeddwyd yr wythnos hon ar hapchwarae ac iechyd y cyhoedd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru a Phrifysgol Bangor i helpu i lywio camau gweithredu lleol a chenedlaethol y gallwn eu cymryd yma i atal gamblo cymhellol a'r niwed y mae hynny'n ei achosi ledled Cymru. Yn ogystal â hynny, byddwn yn awyddus i wrando ar bartneriaid pwysig hefyd. Felly, ddydd Llun yr wythnos hon, cyd-gadeiriodd y prif swyddog meddygol, ochr yn ochr â'r Comisiwn Hapchwarae, drafodaeth bwrdd crwn a oedd yn cynnwys amrywiaeth o randdeiliaid allweddol. Yn amlwg, bydd data o'r arolwg cenedlaethol yn cael ei ddefnyddio i'n galluogi i olrhain y cynnydd y gallwn ei wneud o ran mynd i'r afael â niwed sy'n deillio o gamblo cymhellol yng Nghymru.

Ac yn olaf, Darren Millar. 

And finally, Darren Millar. 

I welcome the work that's being done to improve the availability of data on problem gambling. It is an issue that we need to take more concerted action on to address. I wonder, in terms of some of the other action that you could take, whether you can tell us whether any consideration has been given to the use of business rates as an opportunity to reduce the impact, if you like, of the cumulative number of shops that appear to be popping up in some communities across Wales on local high streets. You will know that we've raised concerns in this Chamber in the past about the fact that some communities, particularly impoverished communities, in Wales, appear to be targeted by unscrupulous gambling companies with a proliferation of betting shops. Is there something that you can do to increase business rates in a punitive way in order to reduce the potential impact of those shops on those communities?     

Croesawaf y gwaith sy'n mynd rhagddo i wella argaeledd data ar gamblo cymhellol. Mae'n fater y mae angen inni gymryd camau mwy pendant i fynd i'r afael ag ef. O ran rhai o'r camau eraill y gallech eu cymryd, tybed a allwch ddweud wrthym a roddwyd unrhyw ystyriaeth i'r defnydd o ardrethi busnes fel cyfle i leihau effaith, os mynnwch, y nifer cronnol o siopau sy'n ymddangos ar y stryd fawr leol mewn rhai cymunedau ledled Cymru. Fe fyddwch yn gwybod ein bod wedi mynegi'r pryderon hyn yn y Siambr hon yn y gorffennol, ynglŷn â'r ffaith bod rhai cymunedau, yn enwedig cymunedau difreintiedig yng Nghymru, i'w gweld yn cael eu targedu gan gwmnïau gamblo diegwyddor â gormodedd o siopau betio. A oes unrhyw beth y gallwch ei wneud i gynyddu ardrethi busnes mewn ffordd gosbedigol er mwyn lleihau effaith bosibl siopau o'r fath ar y cymunedau hynny?

14:15

Thank you for raising this issue, and also for highlighting what the chief medical officer also highlighted in his report, that the harm caused by gambling is very much unequal in its distribution, and that people who are economically inactive, for example, and live in deprived areas are much more likely to suffer harm from gambling. I will certainly give further consideration to the suggestion that you've brought forward today. 

Diolch am godi'r mater hwn, ac am dynnu sylw hefyd at yr hyn a nodwyd gan y prif swyddog meddygol yn ei adroddiad, fod y niwed a achosir gan hapchwarae yn anghyfartal iawn o ran ei ddosbarthiad, a bod pobl sy'n economaidd anweithgar, er enghraifft, ac yn byw mewn ardaloedd difreintiedig yn llawer mwy tebygol o ddioddef niwed o ganlyniad i hapchwarae. Byddaf yn sicr o roi ystyriaeth bellach i'r awgrym a wnaethoch heddiw.

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol
2. Questions to the Minister for International Relations and Welsh Language

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mandy Jones. 

The next item is questions to the Minister for International Relations and the Welsh Language, and the first question is from Mandy Jones. 

Denu Mwy o Ddigwyddiadau Mawr i Gymru
Bringing More Major Events to Wales

1. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i ddenu mwy o ddigwyddiadau mawr i Gymru? OAQ53278

1. What is the Welsh Government doing to bring more major events to Wales? OAQ53278

Diolch, Llywydd, a diolch, Mandy.

Thank you, Llywydd, and thank you, Mandy.

We're committed to building on Wales’s recent success in hosting major international events. To that end, we're working closely with partners in Wales, the UK and internationally to identify and pursue new opportunities for attracting major sporting and cultural events to all parts of Wales.  

Rydym wedi ymrwymo i adeiladu ar lwyddiant diweddar Cymru wrth gynnal digwyddiadau rhyngwladol mawr. I'r perwyl hwnnw, rydym yn gweithio'n agos gyda phartneriaid yng Nghymru, y DU ac yn rhyngwladol i nodi a mynd ar drywydd cyfleoedd newydd i ddenu digwyddiadau chwaraeon a diwylliannol mawr i bob rhan o Gymru.

Thank you for that answer. In recent years, Cardiff has been a fantastic advert for Wales around the world by hosting major events. The events are a perfect opportunity to showcase everything Wales has to offer and boost tourism during the event. How is this Welsh Government planning on replicating the success of Cardiff in other parts of Wales, including in my own region? 

Diolch am eich ateb. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae Caerdydd wedi bod yn hysbyseb wych i Gymru ledled y byd drwy gynnal digwyddiadau mawr. Mae'r digwyddiadau yn gyfle perffaith i arddangos popeth sydd gan Cymru i'w gynnig a hybu twristiaeth yn ystod y digwyddiad. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu efelychu llwyddiant Caerdydd mewn rhannau eraill o Gymru, gan gynnwys yn fy rhanbarth i?

Well, thank you. I'm sure you'll be pleased to hear that in north Wales we have spent about £6 million on major events since about 2008. Of course, it's absolutely right that, very often, these international events will be focused on a capital city; sometimes that is a requirement by some of these organisations. But, if you look at what we're doing—for example, FOCUS Wales is an urban music festival in Wrexham, which is highly successful; Festival No. 6—you'll have heard about that— in Portmeirion, which is very successful. Unfortunately, that's not happening this year, but the Good Life Experience is another one in north Wales and, of course, the Llangollen international festival, the Tour of Britain, the biggest UK professional road cycling event, and, of course, the Wales Rally GB. So, we're already doing quite a lot in north Wales. 

Wel, diolch. Rwy'n siŵr y byddwch yn falch o glywed ein bod wedi gwario oddeutu £6 miliwn ar ddigwyddiadau mawr yng ngogledd Cymru ers tua 2008. Wrth gwrs, mae'n gwbl wir, yn aml iawn, y bydd y digwyddiadau rhyngwladol hyn yn canolbwyntio ar brifddinas; weithiau, mae hynny'n ofyniad gan rai o'r sefydliadau hyn. Ond os edrychwch ar beth rydym yn ei wneud—er enghraifft, gŵyl gerddoriaeth drefol yn Wrecsam yw FOCUS Wales, ac mae'n hynod lwyddiannus; Gŵyl Rhif 6—byddwch wedi clywed amdani—ym Mhortmeirion, sy'n llwyddiannus iawn. Yn anffodus, nid fydd yn cael ei chynnal eleni, ond mae'r Good Life Experience yn un arall yng ngogledd Cymru, ac wrth gwrs, gŵyl ryngwladol Llangollen, y Tour of Britain, digwyddiad beicio ffordd proffesiynol mwyaf y DU, ac wrth gwrs, Rali Cymru GB. Felly, rydym eisoes yn gwneud llawer yng ngogledd Cymru.

Mandy Jones rightly observes that the Welsh capital has a very good record in attracting major events, particularly in the sporting field. One of the items of perhaps what may be described as constructive feedback that we sometimes get from organising bodies and visitors, though, is it would be better if people coming in by road weren't held up in jams, often for hours, through the Brynglas tunnels. Does the Minister therefore believe that this should be resolved by delivering on the promise in the Welsh manifesto to deliver a relief road for the M4?  

Mae Mandy Jones yn llygad ei lle yn nodi bod gan brifddinas Cymru hanes da iawn o ddenu digwyddiadau mawr, yn enwedig ym maes chwaraeon. Un enghraifft o'r hyn y gellid ei ddisgrifio'n adborth adeiladol a gawn weithiau gan gyrff trefnu ac ymwelwyr, fodd bynnag, yw y byddai'n well pe na bai pobl sy'n dod yma ar y ffyrdd yn cael eu dal mewn tagfeydd, yn aml am oriau, drwy dwnelau Bryn-glas. A yw'r Gweinidog yn credu felly y dylid datrys y broblem hon drwy gyflawni'r addewid yn eu maniffesto ar gyfer Cymru i ddarparu ffordd liniaru ar gyfer yr M4?

Well, thank you. Of course, I think our priority would be, where possible, to encourage people to come by public transport, and how much easier will that be now that we have a bit more control over the rail network? So, I do hope that there's that co-ordination between the Welsh Government and the major events team in making sure that, when Cardiff is hosting these events, that, actually, they will be using public transport wherever possible. But, of course, there is an issue that we also need to address in relation to those hold-ups, which are of no benefit to anybody.  

Wel, diolch. Wrth gwrs, credaf mai ein blaenoriaeth, lle bo modd, fyddai annog pobl i ddod yma ar drafnidiaeth gyhoeddus, a bydd hynny gymaint yn haws bellach gan fod gennym ychydig mwy o reolaeth dros y rhwydwaith rheilffyrdd. Felly, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru a'r tîm digwyddiadau mawr yn cydgysylltu i sicrhau, pan fydd Caerdydd yn cynnal y digwyddiadau hyn, y byddant yn defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus lle bynnag y bo modd. Ond wrth gwrs, mae angen inni fynd i'r afael â'r tagfeydd hynny, nad ydynt o fudd i unrhyw un.

Mae yna un digwyddiad mawr iawn ar y gorwel i ni yn Ynys Môn, sef y cyfle i ni gynnal Gemau'r Ynysoedd yn 2025. Mae pwyllgor gweithredol Gemau'r Ynysoedd yn rhyngwladol wedi bod yn gefnogol iawn i'n cynlluniau ni, a dwi'n ddiolchgar iawn iddyn nhw am hynny, ac mi fyddwn ni'n cyflwyno ein cais terfynol iddyn nhw mewn mater o wythnosau, felly mae hwn yn amser tyngedfennol. Dŷn ni'n ddiolchgar iawn am y gefnogaeth sydd wedi cael ei ddangos i ni gan yr awdurdod lleol a gan dîm digwyddiadau mawr Llywodraeth Cymru o dan Weinidogion blaenorol a dŷn ni'n edrych ymlaen at weithio mewn partneriaeth efo chi dros y blynyddoedd nesaf, tan 2025.

Ydych chi, fel Gweinidog sy'n newydd i'r portffolio yma, yn cytuno efo fi bod hwn yn gyfle amhrisiadwy i Fôn, fydd yn hwb economaidd, yn dda i chwaraeon, i ffitrwydd ac i iechyd, a fydd yn gadael gwaddol am flynyddoedd lawer, ac yn cytuno ei fod o'n ddigwyddiad y gall Llywodraeth Cymru fod yn falch iawn o'i gefnogi?

There is one major event in the pipeline for us on Ynys Môn—the opportunity to stage the Island Games in 2025. The executive committee of the Island Games internationally has been very supportive of our plans and I’m very grateful to them for that, and we will be submitting our final bid in a matter of weeks, so this is a crucial time. We’re extremely grateful for the support that’s been shown from the local authority and by the major events team within the Welsh Government under previous Ministers and we look forward to working in partnership with you over ensuing years, up until 2025.

Do you, as a new Minister in this portfolio, agree with me that this is a priceless opportunity for Anglesey, which will be an economic boost, which will be good for health, fitness and sports and leave a legacy for many years? Would you agree that it is an event that the Welsh Government should be very proud to support?

14:20

Wel, diolch, a gaf i ddiolch i'r Aelod am ei fuddsoddiad e yn y gemau yma? Dwi'n meddwl bod hwn yn gyfle. Mae'n gyfle mawr i Ynys Môn, dwi'n meddwl, sydd wedi gweld rhywfaint o broblemau yn ystod yr wythnosau diwethaf a byddai fe'n hyfryd i weld bod rhywbeth ar y gorwel o ran yr Island Games. Wrth gwrs, o ran egwyddor, rŷm ni'n gefnogol i'r gemau. Beth hoffwn i ei weld nawr yw fy nhîm i yn datblygu achos busnes dilys gyda llywodraeth leol, ac rŷm ni yn ymwybodol dros ben bod yn rhaid i hwn fod yn barod erbyn 8 Mawrth. Felly, mae'r syniad o symud yn gyflym yn un rŷm ni'n ei gymryd o ddifrif a bydd fy swyddogion i yn cydweithredu â llywodraeth leol i weld pa mor bell rŷm ni'n gallu mynd, ond dwi wir yn obeithiol y byddwn ni'n gallu cefnogi hwn.

Thank you, and may I thank the Member for his investment in these games? I think that this is a huge opportunity for Ynys Môn, which has witnessed some issues over the past few weeks, and it's good to see a positive on the horizon as regards the Island Games. We are supportive of the games in principle. What I would like to see now is my team develop a valid business case with local government, and we’re extremely aware that this has to be ready by 8 March. So, the idea of pace and moving quickly is one that we are taking seriously and my officials will collaborate with the officers in local government to see how far we can take this, but I’m very hopeful that we can support this.

Y Cynllun Nofio Am Ddim i Blant a Phensiynwyr
The Free Swimming Scheme for Children and Pensioners

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyfodol y cynllun nofio am ddim i blant a phensiynwyr? OAQ53285

2. Will the Minister make a statement on the future of the free swimming scheme for children and pensioners, please? OAQ53285

I'm very grateful to my friend and former colleague Mohammad Asghar for that question. I thought I'd get that in. [Laughter.]

A review of the free swimming programme was completed in September 2018. And, as part of the recommendations of that review, future options for the programme are being developed and I expect them to be submitted to me very shortly. I will then determine the future direction of the programme.

Rwy'n ddiolchgar iawn i fy ffrind a fy nghyn gyd-Aelod Mohammad Asghar am ei gwestiwn. Roeddwn am gael hynny i mewn. [Chwerthin.]

Cwblhawyd adolygiad o'r rhaglen nofio am ddim ym mis Medi 2018. Ac fel rhan o argymhellion yr adolygiad hwnnw, mae opsiynau ar gyfer y rhaglen yn y dyfodol yn cael eu datblygu, a disgwyliaf iddynt gael eu cyflwyno i mi cyn bo hir. Yna, byddaf yn gwneud penderfyniad ynghylch cyfeiriad y rhaglen ar gyfer y dyfodol.

Thank you very much, Minister, for the reply. A recent report from Sport Wales found that the free swimming scheme for children and pensioners is no longer fit for purpose and that it needs a radical change. It went on to say that the scheme only cost half of the annual £3 million of funding provided by the Welsh Government, but that councils rely on this income due to cuts in their budgets. Minister, what discussions have you had with Sport Wales regarding the findings of this report, and will you confirm that you remain committed to supporting this scheme, which brings great health benefits to the young and elderly in our society?

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Canfu adroddiad diweddar gan Chwaraeon Cymru nad yw'r cynllun nofio am ddim i blant a phensiynwyr yn addas i'r diben mwyach, a bod angen ei newid yn sylweddol. Dywedai hefyd nad oedd y cynllun ond yn costio hanner y £3 miliwn blynyddol o gyllid a ddarperir gan Lywodraeth Cymru, ond bod cynghorau'n dibynnu ar yr incwm hwn oherwydd y toriadau i'w cyllidebau. Weinidog, pa drafodaethau a gawsoch gyda Chwaraeon Cymru ynghylch canfyddiadau'r adroddiad hwn, ac a wnewch chi gadarnhau eich bod yn parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi'r cynllun hwn, sy'n cynnig manteision iechyd sylweddol i bobl ifanc a'r henoed yn ein cymdeithas?

I certainly remain fully committed. Indeed, I'm very keen to develop an overall programme of physical activity in Wales, and I do recognise that swimming is a fine physical activity to be encouraged widely, along with other physical activities. What I'm very keen to see developing is the option for more people in Wales to participate. It is not our intention, in any sense, to reduce the amount of funding on the promotion of physical activity, but to broaden the possibilities. 

Yn sicr, rwy'n dal i fod yn gwbl ymrwymedig. Rwy'n awyddus iawn i ddatblygu rhaglen gyffredinol o weithgarwch corfforol yng Nghymru, ac rwy'n cydnabod bod nofio yn weithgaredd corfforol da iawn y dylid ei annog yn eang, ynghyd â gweithgareddau corfforol eraill. Yr hyn rwy'n awyddus iawn i'w weld yn datblygu yw'r opsiwn i fwy o bobl yng Nghymru gymryd rhan. Nid ein bwriad, mewn unrhyw ystyr, yw lleihau maint y cyllid i hyrwyddo gweithgarwch corfforol, ond yn hytrach, ehangu'r posibiliadau.

As has been said, there are substantial benefits to swimming in terms of health—fighting obesity, reducing the number affected by type 2 diabetes and, something we don't talk about often enough, helping people build muscular strength, especially after they've left hospital. It is, along with other exercise, an excellent way of reducing current and future health problems, and aren't we better off trying to stop people being ill than dealing with them when they are? 

Fel y dywedwyd, mae nofio'n arwain at fanteision sylweddol o ran iechyd—ymladd gordewdra, lleihau nifer y bobl yr effeithir gan ddiabetes math 2, a rhywbeth nad ydym yn sôn amdano'n ddigon aml, helpu pobl i ddatblygu cryfder cyhyrol, yn enwedig ar ôl iddynt adael yr ysbyty. Fel mathau eraill o ymarfer corff, mae'n ffordd ardderchog o leihau problemau iechyd a'u hatal rhag datblygu yn y dyfodol, ac onid yw'n well inni geisio atal pobl rhag mynd yn sâl na'u trin wedi iddynt fynd yn sâl?

I am grateful for the support from my present colleague, Mike Hedges, on this issue. I'm very keen to see the response to the activity of Sport Wales in assessing the first report that it has produced, and there has been a sub-group—the free swimming initiative steering group—on which local authorities, Swim Wales and Welsh Government are represented, which has been undertaking this work. I have had discussions with some members of that board already and I hope to consider their report to me as soon as I receive it. Welsh Government has contributed some £30 million towards the free swimming programme. As I said earlier in response to Mohammad Asghar, there are no plans to scrap free swimming for either the 16-and-under age group or the over-60s. However, there are issues surrounding the effectiveness of the scheme, which are set out very clearly in the reports I've already received, and as soon as I have some information I will make a further statement to Members.

Rwy'n ddiolchgar am y gefnogaeth gan fy nghyd-Aelod presennol, Mike Hedges, ar y mater hwn. Rwy'n awyddus iawn i weld yr ymateb i weithgarwch Chwaraeon Cymru o ran asesu'r adroddiad cyntaf a gynhyrchwyd ganddynt, ac mae is-grŵp—grŵp llywio'r fenter nofio am ddim—lle caiff awdurdodau lleol, Nofio Cymru a Llywodraeth Cymru eu cynrychioli, wedi bod yn ymgymryd â'r gwaith hwn. Rwyf wedi cael trafodaethau gyda rhai o aelodau'r bwrdd hwnnw eisoes, a gobeithiaf ystyried eu hadroddiad i mi cyn gynted ag y daw i law. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyfrannu oddeutu £30 miliwn tuag at y rhaglen nofio am ddim. Fel y dywedais yn gynharach mewn ymateb i Mohammad Asghar, nid oes unrhyw gynlluniau i gael gwared ar nofio am ddim ar gyfer y grŵp oedran 16 ac iau na'r grŵp dros 60 oed. Fodd bynnag, mae materion yn codi ynghylch effeithiolrwydd y cynllun, ac maent wedi'u nodi'n glir yn yr adroddiadau rwyf wedi'u derbyn eisoes, a byddaf yn gwneud datganiad pellach i'r Aelodau cyn gynted ag y bydd gennyf rywfaint o wybodaeth.

14:25

I just wanted to ask the Deputy Minister if he would look at the way in which the free swimming is promoted in your review, because I recall last summer, in my constituency—Pentwyn leisure centre is a great facility, but it was very poorly advertised in the super-output areas of deprivation that are alongside the leisure centre, and they are the people who most need to be informed of when they can go swimming for free, because they simply don't have the money to go swimming unless it's free. So, I wondered if you'd look at that, because, if money is limited, it's crucial, it seems to me, that those people who can't afford to go swimming otherwise are the ones who are prioritised for this information.

Hoffwn ofyn i'r Dirprwy Weinidog edrych ar y ffordd y caiff nofio am ddim ei hyrwyddo yn eich adolygiad, oherwydd cofiaf, yr haf diwethaf, yn fy etholaeth i—mae canolfan hamdden Pentwyn yn gyfleuster gwych, ond ni châi ei hysbysebu'n dda yn yr ardaloedd cynnyrch ehangach haen is ger y ganolfan hamdden, a dyna'r bobl sydd angen eu hysbysu fwyaf pa bryd y gallant fynd i nofio am ddim, gan nad oes ganddynt arian i fynd i nofio oni bai ei fod am ddim. Felly, tybed a wnewch chi edrych ar hynny, oherwydd, os yw arian yn dynn, ymddengys i mi ei bod yn hanfodol mai'r bobl na allant fforddio mynd i nofio fel arall yw'r rhai y dylid blaenoriaethu'r wybodaeth hon ar eu cyfer.

Well, we are now increasingly working across Government and with local government in the promotion of all forms of physical activity, and I will certainly remind the local authorities through the relations with us directly within the group that's been studying this issue that there is no point in having a scheme that is not taken up because of a failure to promote. And, therefore, in the overall work that we are now undertaking in promoting physical activity across Government, we will pay particular attention to those areas of deprivation, which, along with all the other areas of our society throughout Wales, could benefit most from these schemes and from greater physical activity.

Wel, rydym bellach yn gwneud mwy a mwy o waith ar draws y Llywodraeth a gyda llywodraeth leol ar hyrwyddo pob math o weithgarwch corfforol, a byddaf yn sicr o atgoffa'r awdurdodau lleol drwy eu cysylltiadau uniongyrchol â ni yn y grŵp hwnnw sydd wedi bod yn astudio'r mater hwn nad oes pwynt cael cynllun nad yw'n cael ei ddefnyddio oherwydd methiant i hyrwyddo. Ac felly, yn y gwaith cyffredinol a wnawn ar hyrwyddo gweithgarwch corfforol ar draws y Llywodraeth, byddwn yn rhoi sylw arbennig i'r ardaloedd o amddifadedd, a allai, ynghyd â holl ardaloedd eraill ein cymdeithas ledled Cymru, elwa fwyaf o'r cynlluniau hyn ac o fwy o weithgarwch corfforol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian.

Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian.

Diolch, Llywydd. Fel Gweinidog y Gymraeg, a fedrwch chi gadarnhau nad yw’r Saesneg yn cael ei chyflwyno mewn cylchoedd y Mudiad Meithrin nag mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg tan fod plentyn yn saith oed ar hyn o bryd? Ac, os felly, a wnewch chi gadarnhau, i ni gael bod yn gwbl glir, mae’r cynnig ym Mhapur Gwyn Llywodraeth Cymru ar gyfer y cwricwlwm newydd fyddai i wneud y Saesneg yn bwnc gorfodol mewn lleoliadau o’r fath?

Thank you, Llywydd. As Minister with responsibility for the Welsh language, can you confirm that English isn't introduced in Mudiad Meithrin's cylchoedd meithrin or in Welsh-medium schools until a child reaches seven years of age at the moment? And, if so, will you confirm, so that we can be entirely clear on this, that the proposal in the Welsh Government's White Paper for the new curriculum would be to make English a compulsory subject in such settings?

Diolch yn fawr. Byddwch chi’n ymwybodol nawr o ran addysg Gymraeg fod hynny wedi mynd i bortffolio’r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros addysg, ond dwi yn meddwl ei bod yn werth i ni danlinellu’r ffaith ein bod ni’n deall bod trochi cyfrwng Cymraeg yn hanfodol o ran gwireddu ein gweledigaeth ni ar gyfer 1 miliwn o siaradwyr. Rwyf wedi cael fy sicrhau gan y Gweinidog Addysg y bydd y trefniadau trochi Cymraeg presennol, y rhai sy’n cael eu darparu gan y Mudiad Meithrin, er enghraifft, yn parhau heb eu newid fel rhan o’r cwricwlwm newydd yma.

Thank you very much. You will be aware that, as regards Welsh-medium education, it has moved to the portfolio of the Minister responsible for education, but I think it's worth underscoring the fact that we understand that Welsh-medium immersion is essential as regards realising our vision for 1 million speakers. I have received an assurance from the Minister for Education that the current Welsh-medium immersion arrangements, which are provided by Mudiad Meithrin, for example, will continue unchanged as part of this new curriculum.

Wel, y cwestiwn mawr sy’n codi o beth rydych chi newydd ei ddweud ydy: beth sy’n mynd i ddigwydd i’r dyfodol? Beth am y cenedlaethau nesaf o blant sydd yn dod ymlaen? A fyddan nhw hefyd yn parhau i gael eu trochi? Mae’ch strategaeth chi—a’ch strategaeth chi fel Gweinidog y Gymraeg ydy hon o hyd, dwi’n cymryd, y strategaeth 1 miliwn o siaradwyr—yn dweud yn hollol ddiamwys mai addysg drochi cyfrwng Cymraeg yw’r prif ddull ar gyfer sicrhau bod plant yn gallu datblygu eu sgiliau Cymraeg ac ar gyfer creu siaradwyr newydd. Yn wir, mae’r dystiolaeth ryngwladol a phwyslais Donaldson ei hun yn cadarnhau hynny. Dwi wedi clywed chi’n sôn droeon eich bod chi yn disgwyl i bob adran o fewn Llywodraeth Cymru fod yn ystyried y Gymraeg a’r strategaeth 1 miliwn o siaradwyr ym mhob datblygiad polisi ac ym mhob elfen o’u gwaith. Ac, o ystyried bod cynnig y Llywodraeth yn bygwth y drefn hynod effeithiol sy'n bodoli ar hyn o bryd o ran addysg drochi, ac yn mynd yn gwbl groes i un o gonglfeini eich strategaeth iaith, mi fuaswn i yn licio gwybod faint o gyfathrebu fu rhyngoch chi a’r Gweinidog Addysg, Kirsty Williams, wrth ddatblygu’r cynnig hwn. A fedrwch chi ddweud wrthym ni hefyd beth ydy’r dystiolaeth y mae’r adran addysg yn ei ddefnyddio i hyrwyddo’r cynnig yma?

Well, the major question arising from what you've just said is: what's going to happen for the future? What about the next generations of children? Will they too continue to be immersed in the language? Your strategy—and it is your strategy as Minister for the Welsh language, the 1 million Welsh speakers strategy—does state unambiguously that Welsh-medium immersion education is the main method of ensuring that children can develop their Welsh language skills and for creating new Welsh speakers. Indeed, international evidence and Donaldson's emphasis itself confirm that. I've heard you mention a number of times that you do expect every department within the Welsh Government to give due regard to the Welsh language and the 1 million Welsh speakers strategy in every policy development and in all elements of their work. And, given that the Welsh Government proposal threatens that very effective system that exists at the moment in terms of immersion education, and is entirely contrary to one of the cornerstones of your language strategy, I would like to know how much communication there has been between you and the Minister for Education, Kirsty Williams, in developing this proposal. And can you tell me too what is the evidence that the education department has used to promote this proposal?

14:30

Dwi ddim yn siŵr os oeddwn i wedi ei wneud e'n ddigon clir yn fy ateb cyntaf i, ond dwi yn meddwl bod yn rhaid i fi danlinellu does yna ddim newid o ran y polisi pan mae'n dod i drochi. Mae yna ymwybyddiaeth. Rŷn ni wedi bod yn gwneud hyn ar hyd y blynyddoedd. Mae gyda ni hanes mae pobl yn copïo drwy'r byd i gyd o ran pa mor effeithiol yw'r system yna o drochi. Dyw hynny ddim yn mynd i newid yn y dyfodol. Felly, dwi eisiau ichi fod yn hollol glir mai dyna yw'r sefyllfa, nid jest am nawr, ond ar gyfer y dyfodol hefyd. 

Mae'n rhaid i fi hefyd danlinellu bod e werth gweld, yn y cwricwlwm newydd, fod y targed yna o gyrraedd miliwn o siaradwyr ddim jest ar gyfer pobl sy'n mynd trwy addysg cyfrwng Cymraeg, ond ar gyfer cenedlaethau'n gyfan—y plant ysgol i gyd sydd yn mynd drwy'r system. Felly, mae pob un yn mynd i elwa. Ond, wrth gwrs, o ran y system drochi, mae honna'n mynd i fod yn wahanol i'r rheini. 

I’m not sure whether I made it clear enough in my first reply, I think I need to underscore that there is no change on the policy on immersion. There is awareness, and we’ve been doing this throughout the years. We have a history that people are emulating throughout the whole of the world as regards the efficacy of this specific policy and this will not change in future. So, I want you to be totally clear that that is the position, not just for now but for the future too.

I must also emphasise that it is worth seeing in the new curriculum that that target of attaining a million speakers is not just for people within Welsh-medium education but for whole generations, all of the schoolchildren going through the system, so, everybody will benefit. But, of course, as regards the immersion system, that will be different to those.

Felly, dwi'n cymryd o hynny y byddwch chi yn dileu'r cymal sydd yn y Papur Gwyn, a hynny ar fyrder. Dŷch chi wedi cadarnhau bod trochi i'w ddatblygu ac i'w barhau. Felly, y cam hollol naturiol ydy tynnu'r cymal yna, cael gwared ar yr holl drafodaeth sydd yn digwydd, achos mae'r drafodaeth yn ddiangen. Felly, does dim angen iddo fo fod yn y Papur Gwyn. 

Ond, yn ogystal â'r angen i ddatblygu addysg drochi, mae normaleiddio'r Gymraeg yn y system addysg drwyddi draw yn gwbl allweddol i gyrraedd y filiwn, gan gynnwys cynyddu dysgu cyfrwng Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg. Ac yn 2013, fe ddatganodd adroddiad yr Athro Sioned Davies bod angen newidiadau brys i sut mae'r Gymraeg yn cael ei haddysgu. Fe argymhellodd Sioned Davies bod angen dileu Cymraeg ail iaith erbyn 2018, a chyflwyno un continwwm dysgu, ac fe ddywedodd cyn-Weinidog y Gymraeg, Alun Davies, wrthyf i, yn y fan hon:

'Mi fydd y cymhwyster Cymraeg ail iaith yn cael ei ddisodli..yn 2021'.

Yn amlwg, mae'r amserlen wedi llithro, ond dwi yn croesawu'r cyhoeddiad y bydd yna un continwwm dysgu Cymraeg o 2022 ymlaen, a bod hynny'n arwydd o gynnydd o'r diwedd, ac felly, yn rhywbeth i'w groesawu. 

Yr hyn sydd angen rŵan ydy cadarnhad ynglŷn â'r amserlen, ac ymrwymiad i gyhoeddi cymhwyster enghreifftiol er mwyn hwyluso'r paratoi yn yr ysgolion. Felly, a fedrwch chi ymrwymo heddiw i weithio efo'r Gweinidog Addysg ar amserlen glir ar gyfer cyhoeddi cymhwyster cyfunol enghreifftiol ar gyfer yr iaith Gymraeg?

I assume from that, therefore, that you will delete the clause in the White Paper and will do so as a matter of urgency. You’ve confirmed that immersion should be developed and continued for the future, so the natural step is to withdraw that clause to scrap the whole discussion around it, because it’s unnecessary; so, it doesn’t need to be in the White Paper.

But in addition to the need for developing immersive education, normalising the Welsh language in the education system as a whole is crucially important if we’re to reach that target of a million Welsh speakers, including increasing teaching through the medium of Welsh in English-medium schools. In 2013, Professor Sioned Davies’s report stated that urgent changes were required in the way in which the Welsh language was taught. Sioned Davies recommended that second language Welsh should be abolished by 2018 and that there should be a single learning continuum. A former Minister for the Welsh language, Alun Davies, told me in this very place that

'The second language Welsh qualification will be replaced...in 2021'.

Clearly, there’s been some slippage in the timetable, but I do welcome the announcement that there will be one Welsh language learning continuum from 2022 onwards, that there’s a sign of progress at last and it’s something to be welcomed, therefore.

What we need now is confirmation on the timetable and a commitment to publish an exemplar qualification in order to facilitate preparation in our schools. So, can you commit today to work with the education Minister on a clear timetable in order to publish a comprehensive qualification for the Welsh language as an example?

Gaf i jest ddweud rwyf i'n falch eich bod chi'n croesawu'r ffaith ein bod ni wedi gwrando ar yr hyn oedd gan Sioned Davies i'w ddweud? Dwi hefyd yn ymwybodol iawn bod angen i ni wella'r ffordd rydym ni'n dysgu ail iaith yn ein hysgolion ni. Am y rheswm hwnnw, roeddem ni wedi dod â symposiwm at ei gilydd llynedd, lle'r oeddem ni wedi dod â phobl oedd yn wirioneddol yn deall ac wedi edrych ar y ffordd orau i ddysgu Cymraeg fel ail iaith drwy'r byd i gyd, ac rŷn ni'n defnyddio hynny nawr, ac yn dangos hynny fel ffordd i bobl sydd yn dysgu Cymraeg yn ein hysgolion ni lle nad yw'r Gymraeg yn brif iaith yr ysgol. 

Wrth gwrs, mae'r rhain yn gwestiynau rili i'r Gweinidog sy'n gyfrifol am addysg. Ond, o ran y cymhwyster, wrth gwrs, nid y Llywodraeth sydd â chyfrifoldeb dros y cymhwyster, ond mae yna lot o waith yn cael ei wneud ar hyn o bryd i baratoi ac i edrych ar sut fydd y continwwm yma yn gweithio o ran sicrhau bod cymhwyster ar gael a fydd yn briodol i bobl sydd yn Gymraeg iaith gyntaf, a'r rheini sydd wedi mynd drwy addysg sydd ddim yn addysg Gymraeg drwy'r ysgol. 

May I just say that I’m pleased that you welcome that we have listened to Professor Sioned Davies? I’m also very aware that we need to improve the way in which we teach second language in our schools, and, for that reason, we convened a symposium last year where we brought together people who truly understood and had studied the best way of learning Welsh as a second language globally, and we’ve used that and are demonstrating that as a new way for people to learn Welsh in schools where Welsh is not the main language of the school.

These are issues for the Minister responsible for education, but as regards the qualification, it’s not the Government that’s responsible for the qualification, but, of course, a great deal of work is being done at present to prepare and look at how this continuum will work as regards ensuring that a qualification will be available that will be appropriate for both first language Welsh speakers and those who have gone through the education system without that education being in Welsh throughout the school.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies. 

Conservative spokesperson, Suzy Davies. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Wel, rwyf eisiau dechrau gyda'r mater o ddysgu Saesneg mewn lleoliadau cyfrwng Cymraeg i blant ifanc iawn hefyd, achos efallai dŷch chi ddim yn gyfrifol yn uniongyrchol am addysg, ond rŷch chi yn gyfrifol am y targed o filiwn o siaradwyr Cymraeg. Felly, clywsom ddoe fod y Saesneg eisoes wedi ei defnyddio mewn rhai o'r lleoliadau blynyddoedd cynnar a chyfnod sylfaen. Rwy'n cydnabod hynny, ond yn fy mhrofiad i, hyd yn oed, mae'n wir yn fater o ystyried lles plant penodol a'u hanghenion cyfathrebu cyfredol. Ac mae hynny yn wahanol i 'teaching English'. Dwi ddim yn amau bwriad y Gweinidog Addysg neu chi na ddylai hyn danseilio'r system drochi neu gynnydd, ond dwi ddim yn credu ei fod e'n ddigon i ddweud bod hyn eisoes yn ofyniad yng nghanllawiau'r cyfnod sylfaen. Dyw e ddim yn ddigon o ymateb, dwi ddim yn credu. 

Dŷn ni ddim yn siarad am yr un peth â chyflwyno mwy o Gymraeg i'r sector Saesneg. Hoffwn i wybod beth mae 'teaching English' yn meddwl. Pa dystiolaeth gallwch chi ei rhoi i ni fod Saesneg mewn gwirionedd yn cael ei dysgu mewn lleoliadau Cymraeg ar hyn o bryd? A pha anfantais mae'r plant hynny yn ei wynebu ar hyn o bryd y bwriedir ei goresgyn gan y cynnig hwn? 

Thank you, Llywydd. Well, I’d like to start with the issue of teaching English in Welsh-medium settings for very young children too, because you may not be directly responsible for education but you are responsible for the target of a million Welsh speakers. And we heard yesterday that English is already being used in some of the early years settings and foundation phase settings, and I recognise that, but in my experience it is really a matter of considering the welfare of specific children and their communication needs at the time, and that is very different to 'teaching English'. I don’t doubt the intentions of the education Minister or your own intentions that they shouldn’t undermine the immersion system or progress, but I don’t think it’s sufficient to say that this is already a requirement within guidance for the foundation phase. It isn’t a sufficient response in my view. 

We’re not talking about the same thing as introducing more Welsh language into the English-medium sector, I want to know what 'teaching English' means. What evidence can you provide to us that English is being taught in Welsh language settings at the moment and what disadvantages do those children face at the moment that are intended to be overcome by this proposal in the White Paper?

14:35

Wel, rŷch chi’n eithaf iawn i ganolbwyntio ar y ffaith bod addysg yn ganolog i’n targed ni o gyrraedd miliwn o siaradwyr, ac, wrth gwrs, erbyn 2050, rŷn ni’n gobeithio bydd tua 40 y cant o blant Cymru yn mynychu ysgolion lle'r Gymraeg yw’r iaith benodol yn yr ysgol. Er mwyn cyrraedd y targed yna, wrth gwrs, mae’n rhaid inni sicrhau ein bod ni yn ymrwymo i’r system drochi yma, a dwi’n gobeithio eich bod chi wedi clywed yr hyn wnes i’n glir wrth Siân Gwenllian.

Felly, gaf i—[Torri ar draws.] Rŷn ni wedi ei wneud e'n hollol glir does dim—mae’r Mudiad Ysgolion Meithrin—dwi’n gobeithio byddan nhw yn deall y bydd yna ddim angen iddyn nhw newid y ffordd maen nhw’n gweithredu ar hyn o bryd. Papur Gwyn yw hwn, wrth gwrs, does dim cymalau a dwi’n siwr bydd Mudiad Ysgolion Meithrin yn ei gwneud hi'n glir eu bod nhw ddim eisiau gweld hyn. Mae’n glir i ni na fydd hyn yn digwydd. Dwi’n gobeithio fy mod i wedi gwneud hwnna’n ddigon clir heddiw na fydd yna newid yn y system bresennol pan mae’n dod i ysgolion meithrin.

Well, you’re quite right to focus on the fact that education is central to our target of having a million speakers. Of course, by 2050, we hope that about 40 per cent of Welsh schoolchildren will attend designated Welsh language schools. In order to attain that target, we must ensure that we are committed to this immersion system and I hope that you heard what I clearly said to Siân Gwenllian.

May I—[Interruption.] We have made it perfectly clear that there is no—the Mudiad Ysgolion Meithrin—I hope that they will understand that there is no need for them to change the way in which they are actually operating at present. This is a White Paper, of course, there are no clauses, and I am sure that the Mudiad Ysolion Meithrin are making it clear that they don't want to see this. It's clear to us that this will not happen. I hope that I have made it clear enough that there will not be any change in the current system when it comes to the nursery schools.

Wel, sori, Gweinidog, dyw e ddim yn glir o gwbl beth mae 'teaching English' yn ei feddwl yn y system newydd, achos fel clywsom ni gan Dai Lloyd ddoe, dŷn ni ddim yn gwybod am feithrinfeydd sy'n dysgu Saesneg ar hyn o bryd. Maen nhw'n defnyddio Saesneg oherwydd lles plant, ond dŷn nhw ddim yn dysgu Saesneg, felly mae'n well i ni gael tipyn bach o eglurder o gwmpas hynny yn y dyfodol nawr. 

Dal ar bwnc addysg, ychydig wythnosau yn ôl, codais i gyda'r Gweinidog Addysg ganlyniad anfwriadol yng Ngwynedd y toriadau i'r grant gwella addysg. Roedd rhan o'r grant wedi ei dargedu a'i wario ar waith dwys gyda phlant di-Gymraeg ar ôl symud i'r ardal i'w helpu nhw i gaffael y sgiliau Cymraeg mae eu hangen arnynt i gael mynediad i addysg yn y sir honno. Er hynny, dywedodd y Gweinidog ei bod hi'n hyderus y bydd pobl ifanc sydd angen sgiliau Cymraeg ychwanegol yn gallu eu dysgu yn llwyddiannus, a gobeithio ei bod hi'n iawn fanna. Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn yn rhoi hawl i blant i addysg, ac mae'r polisiau yma yn cael sylw dyledus gan yr UNCRC. A fyddech chi'n fodlon cydweithio gyda'r Gweinidog Addysg i fodloni eich hunan fod y plant sydd angen y gwaith dwys hwn yn dal i'w gael, neu i fod yn sicr bod dulliau eraill yn cyflawni'r un canlyniadau? Diolch. 

I’m sorry, Minister, it isn’t at all clear what 'teaching English' means in the new system. Because, as we heard from Dai Lloyd yesterday, we aren’t aware of nurseries that teach English at the moment. They use English for the sake of the well-being of children, but they don’t teach English, so I do think that we need some clarity around that issue for the future.

If I can remain on the issue of education, a few weeks ago, I raised with the education Minister the unintended consequence in Gwynedd of cuts to the education improvement grant. Part of the grant had been targeted and spent on intensive work with non-Welsh-speaking children having moved to the area, to help them acquire Welsh language skills that they need to access education within that county. Despite that, the Minister said that she was confident that the children who needed additional Welsh language skills could learn them successfully, and I do hope that she’s correct there. The United Nations Convention on the Rights of the Child gives a right to children to education and these policies here due regard to the UNCRC. Would you be willing to work with the education Minister to satisfy yourselves that the children who need this intensive support still receive it, or ensure that there are other methods delivering the same outcomes for them? Thank you.

Rŷn ni yn ymwybodol iawn bod yna amgylchiadau pryd mae pobl yn dod mewn i gymuned lle dŷn nhw ddim yn medru'r iaith, yn arbennig yn rhai o'n hardaloedd mwy Cymreig, lle mae angen inni gael y trochi yna pryd maen nhw'n blant ychydig yn hŷn. Mae ysgolion hwyrddyfodiad wedi eu lleoli mewn llefydd o gwmpas Cymru. Yn aml, mae'n rhaid i rai llywodraethau lleol gydweithredu er mwyn sicrhau bod y ddarpariaeth yna ar gael, ac, wrth gwrs, byddaf i yn cydweithredu gyda'r Gweinidog sy'n gyfrifol am addysg i sicrhau y bydd y system yna yn parhau. Wrth gwrs, mae llywodraeth leol o dan lot o bwysau ariannol. Rŷn ni'n ymwybodol iawn ein bod ni eisiau i hyn gario ymlaen a dŷn ni ddim eisiau gweld toriadau yn y maes hwn. 

We are very aware that there are circumstances when people come into a community, where they're unable to speak the language, particularly in some of our more Welsh areas, where they need that immersion when they are slightly older children. There are schools for latecomers located throughout Wales and, very often, some local authorities have to collaborate in order to ensure that that provision is available. And, of course, I will collaborate with the Minister responsible for education to ensure that that system continues. Of course, local government is under a great deal of financial pressure, and we are very aware that we wish this to carry on and we don’t wish to see any cuts in this field.

Wel, diolch am hynny, achos, wrth gwrs, rŷn ni i gyd eisiau gweld plant sy'n dod mewn i Gymru yn parhau i gael y fantais o wasanaethau tebyg i'r rheini. Mae'n cael effaith wahanol mewn llefydd gwahanol yng Nghymru, wrth gwrs, ond yng Ngwynedd yn benodol mae'n bwysig iawn bod y plant yn cael caffael ar y sgiliau sy'n gallu eu helpu nhw i gael mynediad i addysg yno. 

Jest i droi nawr at rywbeth arall. Mewn cyfarfod o gabinet Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn fy rhanbarth i, ddechrau'r mis hwn, gofynnodd y cynghorydd Ceidwadol Tom Giffard gwestiwn yn y Gymraeg. Yr ymateb gan yr aelodau oedd anwybyddu'r cwestiwn. Fe geisiodd cadeirydd y cyngor symud ymlaen at yr eitem nesaf ar yr agenda. Ar ôl mynnu bod ei gwestiwn yn cael ei ateb, gofynnwyd i'r cynghorydd a allai ailadrodd y cwestiwn yn Saesneg ac fe gytunodd y tro yma, yn bragmatig, achos doedd dim unrhyw swyddogion o gwbl a oedd yn Gymraeg eu hiaith yn y siambr. O dan y prawf rhesymol a chymesur, dwi ddim yn disgwyl i bob cynghorydd siarad Cymraeg na bod yna wasanaeth cyfieithu, cydamserol, pwrpasol ar gael ym mhob cyngor yng Nghymru. Fodd bynnag, mae safonau yn effeithio ar gyngor Pen-y-bont ar Ogwr, ac ar hyn o bryd, maen nhw'n anfon eu holl waith cyfieithu i gwmnïau allanol. Oni fyddai'n syniad iddyn nhw ddefnyddio rhywfaint o'r arian hwnnw i gyflogi rhywun profiadol mewn cyfieithu ar lafar ac yn ysgrifenedig i ddiwallu eu hanghenion yn well a helpu gyda'u cynnydd wrth greu amgylchedd dwyieithog ar gyfer eu gweithlu?

Thank you for that, because we all want to see children who move into Wales still benefiting from similar services to those that I mentioned, and it has different impacts in different parts of Wales, of course, but in Gwynedd specifically, it is hugely important that children can acquire the skills that they need in accessing education there.

If I can just turn now to another issue, at a cabinet meeting of Bridgend County Borough Council in my region, at the beginning of this month, the Conservative councillor Tom Giffard asked a question in Welsh, and the response from the members was to ignore the question, and the chair of the council tried to move on to the next item on the agenda. Having insisted that his question be answered, the councillor was asked whether the question could be repeated in English, and the member pragmatically agreed to do so on this occasion, because there were no Welsh-speaking officers at all in the chamber. Under the test of reasonableness and proportionality, I don’t expect every councillor to be able to speak Welsh, or that there should be interpretation available in all councils in Wales. However, standards do apply to Bridgend council, and at the moment, they send all of their translation work to external companies. Wouldn’t it be a good idea for them to use some of those funds to employ somebody who is experienced in written translation and interpretation to meet their needs better and to help their progress in creating a bilingual environment for their workforce?

14:40

Diolch, a dwi yn gobeithio y bydd cynghorau ar draws Cymru yn gefnogol o allu rhywun i siarad Cymraeg hyd yn oed os oes wedyn rhaid iddyn nhw ailadrodd y cwestiwn yn Saesneg. Ond dwi yn meddwl bod yna ffordd inni wella'r ffordd dŷn ni'n darparu'r system gyfieithu trwy Gymru i gyd. Mae yna gynllun technolegol gyda ni yn Llywodraeth Cymru i edrych ar sut ydym ni'n mynd i ddefnyddio technoleg i wella darpariaeth cyfieithu. Rŷm ni'n creu cof cyfieithu—mae hwn yn un o'r pethau rydym yn wirioneddol edrych arnynt mewn ffordd ddwys. Os yw pawb sydd yn defnyddio'r Gymraeg yn rhoi mewnbwn i mewn i'r system, bydd y data lot yn well a bydd y ddarpariaeth yn well. Felly, mae yna ffyrdd, dwi'n meddwl, o edrych ar sut allwn ni gael llywodraethau lleol, yn arbennig, i gydweithredu, a fydd yn arbed lot o arian iddyn nhw. A hefyd, efallai, byddant yn gallu defnyddio, yn y pen draw, ein cof cyfieithu ni yn Llywodraeth Cymru ac y gall i gyd fynd i mewn i un pwynt a'n bod ni i gyd yn elwa o gael system y mae pob un yn gallu ei defnyddio. Felly, dyna yw rhan o'r cynllun technolegol rŷm ni'n ceisio mynd amdano ar hyn o bryd.

Thank you, and I do hope that councils across Wales will be supportive of a person’s ability to speak in Welsh, even if they have to repeat a question in English. But I do think that there is a way of improving the way in which we deliver translation services throughout the whole of Wales. We have a technological scheme in Welsh Government to look at how we are going to use technology to improve the provision of translation. We’re creating a translation memory—this is one of the things that we are looking at in great detail at the moment. If everybody who uses the Welsh language inputs into the system, the data will be much improved, and the provision will then be improved. So, I do think there are means of looking at how we can get local authorities in particular to collaborate, which would save a great deal of money for them. And also perhaps they could use our translation memory in Welsh Government and it could all be put in one pot and we will all benefit from the one system. That is part of the technological plan that we are aiming for at present.

Llefarydd UKIP, Gareth Bennett.

UKIP spokesperson, Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd. I'd like to welcome the Minister to her new role, and also welcome back the Deputy Minister to his. One of the policy areas of your department is the staging of major events. I was interested to hear the answers that you gave in response to question 1 from Mandy Jones, and the supplementaries. Of course, Mandy was perfectly correct in her point that, although it's very good to have events coming to Cardiff, there's also a need to spread events across Wales in general and also to include north Wales, so I was also interested to hear your response to Rhun's enquiries about the Island Games that are projected for Ynys Môn. Clearly, there are going to be a lot of Members coming to you, pitching for these kinds of events.

One major event that was discussed previously in this Assembly term was a future Commonwealth Games bid coming from Wales, which was something that Ken Skates was very keen on when he had the portfolio for major events. I appreciate what you said earlier about certain events being city based, and indeed, the Commonwealth Games is one such event. But I think Ken Skates did have the idea that certain parts of the bid could be put to different parts of Wales—it wouldn't necessarily be totally focused on one city. Of course, I'm not stating which city should be at the heart of such a bid. But have you looked at a future Commonwealth Games bid and is that something that has crossed your desk thus far?

Diolch, Lywydd. Hoffwn groesawu'r Gweinidog i'w rôl newydd, a chroesawu'r Dirprwy Weinidog yn ôl i'w rôl yntau. Un o feysydd polisi eich adran yw cynnal digwyddiadau mawr. Roedd yn ddiddorol clywed yr atebion a roesoch mewn ymateb i gwestiwn 1 gan Mandy Jones, a'r cwestiynau atodol. Wrth gwrs, roedd Mandy yn llygad ei lle o ran ei phwynt, er ei bod yn dda iawn fod digwyddiadau yn dod i Gaerdydd, fod hefyd angen lledaenu digwyddiadau ledled Cymru yn gyffredinol a chynnwys gogledd Cymru hefyd, felly roedd hefyd yn ddiddorol clywed eich ymateb i ymholiadau Rhun ynglŷn â Gemau'r Ynysoedd a ragwelir ar gyfer Ynys Môn. Yn amlwg, bydd llawer o Aelodau yn dod atoch gyda chynigion am y mathau hyn o ddigwyddiadau.

Un digwyddiad mawr sydd wedi ei drafod eisoes yn ystod tymor y Cynulliad hwn yw cais gan Gymru i gynnal Gemau'r Gymanwlad yn y dyfodol, sy'n rhywbeth roedd Ken Skates yn awyddus i'w weld pan oedd yn gyfrifol am y portffolio digwyddiadau mawr. Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedoch chi'n gynharach am leoli digwyddiadau penodol mewn dinasoedd, ac yn wir, mae Gemau'r Gymanwlad yn ddigwyddiad o'r fath. Ond credaf fod Ken Skates o'r farn y gellid cynnig rhannau penodol o'r cais i wahanol rannau o Gymru—ni fyddai'n canolbwyntio'n gyfan gwbl ar un ddinas o reidrwydd. Wrth gwrs, nid wyf yn datgan pa ddinas a ddylai fod wrth wraidd cais o'r fath. Ond a ydych wedi ystyried cais ar gyfer Gemau'r Gymanwlad yn y dyfodol ac a yw'n rhywbeth sydd wedi'i ddwyn i'ch sylw cyn hyn?

As it happens, I did have a briefing on the situation in relation to major events this morning. This was not one of the issues that arose in that context. I think what's important for me is that we have an overview of not just what's going on where and when, but that we can map it out on a year-by-year basis so that we have an understanding that, if we support one particular major project one year, it may be that we don't have so much for the next year, but if there's a really big project that we see coming down the track we may want to hold back. So, getting an overview, for me, is quite important. The Commonwealth Games is not one of those major events that is on our agenda at the moment. We of course had the very successful Volvo Ocean Race last year, which, I think, really put the Year of the Sea on the map. The fact that we had, last year, 22 cultural and sporting events across the whole of Wales, attracting over 0.25 million visitors to Wales, bringing in about £72 million-worth of money—. These are all really successful stories, I think. But, of course, when you host such a huge event as the Commonwealth Games, you also have to look at the cost implications for us as a Government.

Fel y mae'n digwydd, cefais sesiwn friffio ar y sefyllfa mewn perthynas â digwyddiadau mawr y bore yma. Nid oedd hwn yn un o'r materion a gododd yn y cyd-destun hwnnw. Credaf mai'r hyn sy'n bwysig i mi yw bod gennym drosolwg nid yn unig o beth sy'n digwydd ble a phryd, ond y gallwn ei fapio ar sail flynyddol er mwyn sicrhau ein bod yn deall, os ydym yn cefnogi un prosiect mawr penodol un flwyddyn, efallai na chawn gymaint y flwyddyn ganlynol, ond os gwelwn fod prosiect mawr iawn ar y ffordd yn y dyfodol, efallai y byddwn eisiau dal yn ôl. Felly, mae cael trosolwg, i mi, yn eithaf pwysig. Nid yw Gemau'r Gymanwlad yn un o'r digwyddiadau mawr sydd ar ein hagenda ar hyn o bryd. Wrth gwrs, cawsom Ras Cefnfor Volvo y llynedd a oedd yn llwyddiannus iawn ac a roddodd Flwyddyn y Môr ar y map yn bendant iawn, yn fy marn i. Mae'r ffaith ein bod wedi cael 22 o ddigwyddiadau diwylliannol a chwaraeon ledled Cymru y llynedd, gan ddenu dros 0.25 miliwn o ymwelwyr i Gymru, a dod â £72 miliwn o arian i mewn—. Credaf fod pob un o'r rhain yn storïau llwyddiannus iawn. Ond wrth gwrs, pan fyddwch yn cynnal digwyddiad mor enfawr â Gemau'r Gymanwlad, mae'n rhaid ichi hefyd ystyried goblygiadau'r gost i ni fel Llywodraeth.

14:45

Yes. I think that's sensible because you can sometimes get claims about these events leading to massive infrastructure and massive sporting participation later on. We had these hyperbolic claims about the London Olympics in 2012, and they don't always actually lead to those outcomes. So, certainly, we would be wise to look at these things carefully.

To look at another possible event—if you can comment on the specifics of this one—we did have the very successful Champions League football final coming to Cardiff. That's one that, of course, is focused on—a question that is focusing on Cardiff. That was in 2017. Now, that was a good event and was an example of good lobbying, but we did notably miss out on having any part in co-hosting the future European football championships in 2020. There is a possibility that Wales could co-host a future European championships as, increasingly, UEFA are minded to have more than one nation actually hosting an event. By 'nation', they define that as an area that has their own football association. So, theoretically, Wales could co-host a future European championships with the other home nations. Is that something that you would be minded to have a look at?

Iawn. Credaf fod hynny'n synhwyrol oherwydd, weithiau, gallwch glywed honiadau fod y digwyddiadau hyn yn arwain at seilwaith enfawr a chyfranogiad enfawr mewn chwaraeon yn nes ymlaen. Cawsom yr honiadau hyperbolig hyn am Gemau Olympaidd Llundain yn 2012, ac nid ydynt bob amser yn arwain at y canlyniadau hynny. Felly, yn sicr, byddem yn ddoeth i ystyried y pethau hyn yn ofalus.

Gan edrych ar ddigwyddiad posibl arall—os gallwch wneud sylwadau am fanylion hyn—cawsom rownd derfynol lwyddiannus iawn Cynghrair y Pencampwyr yng Nghaerdydd. Mae hwnnw'n un sydd, wrth gwrs, yn canolbwyntio ar—cwestiwn sy'n canolbwyntio ar Gaerdydd. Roedd hynny yn 2017. Nawr, roedd hwnnw'n ddigwyddiad da ac roedd yn enghraifft o lobïo da, ond dylid nodi ein bod heb gael unrhyw ran yn cyd-gynnal y pencampwriaethau pêl-droed Ewropeaidd yn 2020. Mae posibilrwydd y gallai Cymru gyd-gynnal pencampwriaethau Ewropeaidd yn y dyfodol gan fod UEFA yn fwyfwy awyddus i weld mwy nag un wlad yn cynnal digwyddiad. Eu diffiniad o 'gwlad' yw ardal sydd â'u cymdeithas bêl-droed eu hunain. Felly, mewn egwyddor, gallai Cymru gyd-gynnal pencampwriaethau Ewropeaidd yn y dyfodol gyda'r gwledydd cartref eraill. A yw hynny'n rhywbeth y byddech yn ei ystyried?

I think the fact that 160 million people tuned into the Champions League final really meant that Cardiff in particular was put on the map in a way that we, perhaps, haven't seen before. So, football is an international language unlike any other, and I think the tragic events that we've seen last week for Cardiff City is also an example where the kind of focus that we've seen on Cardiff that we didn't particularly want means that this international language is something that everybody's focused on.

There will be, I think, opportunities for us to co-operate with other parts of the United Kingdom to look at future football events and, of course, the bigger, the better as far as we're concerned. So, we will look at co-hosting some events of that scale and nature in the future.

Credaf fod y ffaith bod 160 miliwn o bobl wedi gwylio rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn golygu bod Caerdydd yn arbennig wedi'i rhoi ar y map mewn ffordd nad ydym, efallai, wedi'i gweld o'r blaen. Felly, mae pêl-droed yn iaith ryngwladol sy'n wahanol i unrhyw iaith arall, a chredaf fod y digwyddiadau trasig a welsom yr wythnos diwethaf yng Nghlwb Pêl-droed Dinas Caerdydd hefyd yn enghraifft o lle mae'r math o ffocws a welsom ar Gaerdydd nad oeddem yn ei ddymuno fel y cyfryw yn golygu bod yr iaith ryngwladol hon yn rhywbeth y mae pawb yn canolbwyntio arno.

Credaf y daw cyfleoedd i ni gydweithredu â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig i ystyried digwyddiadau pêl-droed yn y dyfodol, ac wrth gwrs, gorau po fwyaf o'n rhan ninnau. Felly, byddwn yn ystyried cyd-gynnal rhai digwyddiadau o'r maint hwnnw a'r natur honno yn y dyfodol.

Thanks for clarifying that point, and I look forward to future announcements. Now, there's been some talk in recent years of a major conference centre being built in Cardiff. Whether there's enough demand for this when there is already one being built in Newport, I don't know. There may be a danger of oversupply and, of course, we have to be wary of white elephants sometimes being constructed. On the other hand, there may be a belief within the events management sector that there's enough demand for both conference centres. I don't know if you have any view on that, Minister.

Diolch am egluro'r pwynt hwnnw, ac edrychaf ymlaen at gyhoeddiadau yn y dyfodol. Nawr, mae llawer o sôn wedi bod dros y blynyddoedd diwethaf am adeiladu canolfan gynadledda fawr yng Nghaerdydd. Nid wyf yn gwybod a oes digon o alw amdani ai peidio ag ystyried bod un wrthi'n cael ei hadeiladu yng Nghasnewydd. Efallai fod perygl o orgyflenwi, ac wrth gwrs, mae'n rhaid inni fod yn wyliadwrus rhag adeiladu eliffantod gwyn weithiau. Ar y llaw arall, efallai fod rhai o fewn y sector rheoli digwyddiadau yn credu bod digon o alw am ddwy ganolfan gynadledda. Nid wyf yn gwybod a oes gennych farn ar hynny, Weinidog.

Well, I did have a very constructive meeting with the international convention centre authorities last week, with the Celtic Manor, and I think there's great excitement about what that really could do for Wales and for bringing people to Wales. One of the issues we discussed there, with other leaders of local authorities, was the need to perhaps look at developing a convention bureau for the whole of the Cardiff capital region. So, the very clear impression that they gave us was that the international convention centre itself and the Celtic Manor would not be big enough in itself to host the numbers of people that they're expecting to come. So, there are opportunities for Cardiff and Newport in terms of hosting, hotel rooms, and there's a real excitement, I think, building around that. And I must make it clear that I hope that that international convention centre will be a part of the international strategy that I will be developing in the next few months.

Wel, cefais gyfarfod adeiladol iawn gydag awdurdodau'r ganolfan gynadledda ryngwladol yr wythnos diwethaf, gyda'r Celtic Manor, a chredaf fod cryn dipyn o gyffro ynglŷn â'r hyn y gallai hynny ei wneud i Gymru ac o ran dod â phobl i Gymru. Un o'r materion a drafodwyd gennym yno, gydag arweinwyr awdurdodau lleol eraill, oedd yr angen efallai i edrych ar ddatblygu biwro cynadleddau ar gyfer prifddinas-ranbarth Caerdydd yn ei gyfanrwydd. Felly, yr argraff glir iawn a roesant inni oedd na fyddai'r ganolfan gynadledda ryngwladol ei hun a'r Celtic Manor yn ddigon mawr i groesawu'r niferoedd y maent yn eu disgwyl. Felly, mae cyfleoedd ar gyfer Caerdydd a Chasnewydd o ran lletya, ystafelloedd gwesty, ac mae cyffro gwirioneddol, rwy'n credu, yn datblygu mewn perthynas â hynny. Ac mae'n rhaid imi ddweud yn glir fy mod yn gobeithio y bydd y ganolfan gynadledda ryngwladol honno'n rhan o'r strategaeth ryngwladol y byddaf yn ei datblygu dros y misoedd nesaf.

Cynyddu Twristiaeth yn Islwyn
Increasing Tourism in Islwyn

3. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i gynyddu twristiaeth yn Islwyn? OAQ53299

3. What is the Welsh Government doing to increase tourism in Islwyn? OAQ53299

Thank you, Rhianon. Our tourism strategy sets out our priorities to support the tourism industry across Wales, including the south-east region. This includes marketing campaigns in the UK and overseas, and capital development funding for new and existing tourism businesses, along with revenue funding for regional projects.

Diolch, Rhianon. Mae ein strategaeth dwristiaeth yn nodi ein blaenoriaethau i gefnogi'r diwydiant twristiaeth ledled Cymru, gan gynnwys rhanbarth y de-ddwyrain. Mae hyn yn cynnwys ymgyrchoedd marchnata yn y DU a dramor, a chyllid datblygu cyfalaf ar gyfer busnesau twristiaeth presennol a newydd, ynghyd â chyllid refeniw ar gyfer prosiectau rhanbarthol.

14:50

Thank you for that answer. Islwyn contains some of Wales's most stunning natural landscapes, such as the internationally famed Cwmcarn Forest Drive and also the Navigation colliery, and it was announced recently the gateway status of the drive within the Valleys initiative. But, any qualitative international visitor experiences are immeasurably enhanced by attention to detail, and, for many tourists to Wales, the quality of facilities such as basic footpaths, toilets, signage and car parking are integral to that experience. So, it was great news for Wales last week when the Welsh Government announced £2.2 million being offered to 23 projects that will improve that experience for visitors across Wales, especially in these times of austerity. So, Deputy Minister, how can the Welsh Government work with Caerphilly County Borough Council and tourism and visitor organistions across Islwyn to ensure that they are aware of the Valleys experience and can benefit from potential future funding opportunities from the tourism amenity investment support scheme—never more important for our economy at this time and for our place in the world during this looming period of potential instability for Wales?

Diolch am eich ateb. Mae Islwyn yn cynnwys rhai o dirweddau naturiol mwyaf trawiadol Cymru, megis Ffordd Goedwig Cwmcarn sy'n enwog yn rhyngwladol, a phwll glo Navigation, a chyhoeddwyd statws porth i'r ffordd yn ddiweddar yn rhan o fenter y Cymoedd. Ond mae unrhyw brofiadau ymwelwyr rhyngwladol ansoddol yn cael eu gwella ganwaith gan sylw i fanylion, ac i lawer o dwristiaid i Gymru, mae ansawdd cyfleusterau megis llwybrau troed sylfaenol, toiledau, arwyddion a meysydd parcio yn rhan annatod o'r profiad hwnnw. Felly, roedd yn newyddion gwych i Gymru yr wythnos diwethaf pan gyhoeddodd Llywodraeth Cymru fod £2.2 miliwn yn cael ei gynnig i 23 o brosiectau a fydd yn gwella'r profiad hwnnw i ymwelwyr ledled Cymru, yn enwedig yn ystod yr adeg hon o gyni. Felly, Ddirprwy Weinidog, sut y gall Llywodraeth Cymru weithio gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a sefydliadau twristiaeth ac ymwelwyr ym mhob rhan o Islwyn i sicrhau eu bod yn ymwybodol o brofiad y Cymoedd ac y gallant elwa o gyfleoedd ariannu posibl yn y dyfodol o'r cynllun cymorth buddsoddi mewn amwynderau twristiaeth—ni fu erioed mor bwysig i'n heconomi ar hyn o bryd ac i'n lle yn y byd yn ystod y cyfnod hwn sy'n ein hwynebu o ansefydlogrwydd posibl i Gymru?

Thank you very much for drawing attention to the essential importance of basic visitor infrastructure. I can confirm—and I don't need to tell you because you know—that both the environment around Cwmcarn and in particular, the Cwmcarn adventure hub, which I visited also recently, is an ideal location for all forms of outdoor activities, and Caerphilly, as a local authority, is very committed to the development of the tourism offer. The European Union investment here, of course, through the Tourism Attractor Destination programme, will see over £1.8 million invested in that destination. I'm very keen, particularly because of my own background and the type of area I represent, in the co-location of tourism projects, especially adventure tourism, with our historic landscapes, including those that have hosted our valuable but often damaging industrial heritage in the past.

Diolch yn fawr iawn am dynnu sylw at bwysigrwydd hanfodol seilwaith sylfaenol i ymwelwyr. Gallaf gadarnhau—ac nid oes angen imi ddweud wrthych gan eich bod yn gwybod—fod yr amgylchedd o gwmpas Cwmcarn ac yn benodol, canolfan antur Cwmcarn, yr ymwelais â hi'n ddiweddar hefyd, yn lleoliad delfrydol ar gyfer pob math o weithgareddau awyr agored, ac mae Caerffili, fel awdurdod lleol, yn ymrwymedig iawn i ddatblygu'r cynnig twristiaeth. Bydd buddsoddiad yr Undeb Ewropeaidd yma, wrth gwrs, drwy'r rhaglen Cyrchfannau Denu Twristiaeth, yn arwain at fuddsoddi dros £1.8 miliwn yn y gyrchfan honno. Rwy'n awyddus iawn, yn enwedig oherwydd fy nghefndir a'r math o ardal a gynrychiolaf, i weld prosiectau twristiaeth yn cael eu cyd-leoli, yn enwedig twristiaeth antur, gyda'n tirweddau hanesyddol, gan gynnwys y rheini a fu'n gartref i'n treftadaeth ddiwydiannol werthfawr, ond niweidiol yn aml hefyd, yn y gorffennol.

Minister, I heard your spiel—very nice—regarding Cwmcarn forest, which, actually, is in my region. Cwmcarn forest offers visitors a wide range of activities, including walking, fishing, mountain biking and, more than everything else, going with friends and family for barbecues there. It's a wonderful place to go. However, this popular and scenic Cwmcarn Forest Drive still remains closed, since 2014, to cars, which is totally unacceptable. It is only for Natural Resources Wales to cut down thousands of diseased trees. So, what discussions have you undertaken on the effect of this closure on visitor numbers to Cwmcarn forest? And, what discussions have you had with ministerial colleagues to ensure the speedy reopening of this road so that visitors can come and enjoy the breathtaking scenery? The Minister mentioned that the Welsh convention centre is on its way, and, especially after the abolition of the Severn Bridge tolls, we're expecting, in summer, which is only a few months away, an influx of visitors, and this scenic place should be open, not for us, but for the overseas visitors. This is one of the most beautiful places in south-east Wales.

Weinidog, clywais eich geiriau—dymunol iawn—am goedwig Cwmcarn, sydd, mewn gwirionedd, yn fy rhanbarth i. Mae coedwig Cwmcarn yn cynnig ystod eang o weithgareddau i ymwelwyr, gan gynnwys cerdded, pysgota, beicio mynydd, ac yn anad dim, mynd gyda ffrindiau a theulu i gael barbeciw yno. Mae'n lle gwych i fynd. Fodd bynnag, mae ffordd goedwig boblogaidd a hardd Cwmcarn yn parhau i fod ar gau i geir ers 2014, sy'n gwbl annerbyniol. Yr unig reswm am hynny yw er mwyn i Cyfoeth Naturiol Cymru gwympo miloedd o goed heintiedig. Felly, pa drafodaethau a gawsoch ar effaith y cau ar y niferoedd sy'n ymweld â choedwig Cwmcarn? A pha drafodaethau a gawsoch gyda'ch cyd-Weinidogion i sicrhau y caiff y ffordd hon ei hailagor cyn gynted â phosibl fel y gall ymwelwyr ddod i fwynhau'r golygfeydd syfrdanol? Soniodd y Gweinidog fod canolfan gynadledda Cymru ar ei ffordd, ac yn enwedig ar ôl diddymu tollau Pont Hafren, rydym yn disgwyl mewnlifiad o ymwelwyr yn yr haf, sydd ond ychydig fisoedd i ffwrdd, a dylai'r lle hardd hwn fod yn agored, nid i ni, ond i ymwelwyr o dramor. Mae hwn yn un o'r lleoedd prydferthaf yn ne-ddwyrain Cymru.

I will undertake to speak with Natural Resources Wales about the management of the Cwmcarn forest. But I have to emphasise that there are very exciting projects located near the Cwmcarn adventure hub, which is part of a £4.6 million Monmouthshire and Brecon canal adventure triangle, which is being promoted by Caerphilly County Borough Council, as well as Torfaen County Borough Council, and there will be a substantial benefit for this investment. This could include an enhancement at Cwmcarn forest for glamping accommodation, infrastructure works to the Crumlin arms—arm; I was thinking of a pub, obviously—to the Crumlin arm of the Monmouthshire and Brecon canal, and also improvements to trails to the wonderful Twmbarlwm in west Torfaen. All these are under discussion. I'm quite frankly more interested in people getting out of their cars and using our facilities. Of course, people can come in cars, but I would equally like to see people coming along our canal—

Rwy'n ymrwymo i siarad gyda Cyfoeth Naturiol Cymru ynglŷn â'r gwaith o reoli coedwig Cwmcarn. Ond mae'n rhaid imi bwysleisio bod prosiectau cyffrous iawn wedi'u lleoli ger canolbwynt antur Cwmcarn, sy'n rhan o driongl antur camlas £4.6 miliwn Sir Fynwy ac Aberhonddu, sy'n cael ei hyrwyddo gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, yn ogystal â Chyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen, a bydd y buddsoddiad hwn yn arwain at fudd sylweddol. Gallai hyn gynnwys gwaith gwella yng nghoedwig Cwmcarn ar gyfer cyfleusterau glampio, gwaith seilwaith i gangen Crymlyn o gamlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, yn ogystal â gwelliannau i'r llwybrau ar fryn godidog Twmbarlwm yng ngorllewin Torfaen. Mae'r holl bethau hyn yn cael eu trafod. Mewn gwirionedd, mae gennyf fwy o ddiddordeb mewn sicrhau bod pobl yn dod allan o'u ceir ac yn defnyddio ein cyfleusterau. Wrth gwrs, gall pobl ddod yma mewn ceir, ond yn yr un modd, hoffwn weld pobl yn dod yma ar hyd ein camlas—

14:55

I understand that the Member wishes to offer to organise barbecues in the Cwmcarn forest, and I am certain this would be very attractive to visitors.

Rwy'n deall bod yr Aelod am gynnig trefnu barbeciws yng nghoedwig Cwmcarn, ac rwy'n siŵr y byddai hynny'n ddeniadol iawn i ymwelwyr.

Blaenoriaethau Cychwynnol ar gyfer Cysylltiadau Rhyngwladol Cymru
Initial Priorities for Wales's International Relations

4. A wnaiff y Gweinidog nodi blaenoriaethau cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer cysylltiadau rhyngwladol Cymru? OAQ53312

4. Will the Minister set out the Welsh Government's initial priorities for Wales's international relations? OAQ53312

International priorities will be shaped through a new international strategy, and we're at the start of that process, but I've been clear that the focus is to create a more prosperous and sustainable Wales through increased export and investment, whilst increasing Wales’s influence and international recognition.

Bydd blaenoriaethau rhyngwladol yn cael eu llunio drwy strategaeth ryngwladol newydd, ac rydym ar gychwyn y broses honno, ond rwyf wedi dweud yn glir mai'r ffocws yw creu Cymru fwy llewyrchus a chynaliadwy drwy ragor o allforio a buddsoddi, gan gynyddu dylanwad Cymru a'r adnabyddiaeth ryngwladol ohoni.

Yes, Minister, I think it's very important to continue to open Wales to the world and the world to Wales, which I think has been an important benefit of devolution. One aspect of that has been the programme for Africa, and I think the evaluation of that shows that it is punching well above its weight. We have, I think, 20 per cent of the hospital-to-hospital links, UK to Africa, in Wales. We were the first Fairtrade Nation in 2008. Size of Wales exceeded the target of planting a million trees in Uganda, and I think there's a new target now of 10 million. In 2015, some 80,000 people in Wales benefited from the work under the programme, and some 0.25 million people in sub-Saharan Africa, and we have over 150 community-to-community links, which I think is absolutely fantastic. So, given that success and the importance of this work, I wonder if you would consider increasing the budget, because I think it's been at something just in excess of £900,000 for several years now. In contrast, in Scotland, they've gone from something like £3 million to £15 million over a similar period of time. So, given the great importance and the value of this work, Minister, I wonder if you will look carefully at whether we might be able to increase the budget.

Ydy, Weinidog, credaf ei bod hi'n bwysig iawn parhau i agor Cymru i'r byd a'r byd i Gymru, a chredaf fod hynny wedi bod yn un o fanteision pwysig datganoli. Un agwedd ar hynny yw'r rhaglen o blaid Affrica, a chredaf fod y gwerthusiad ohoni'n dangos ei bod yn cyflawni'n well na'r disgwyl. Credaf fod gennym oddeutu 20 y cant o'r cysylltiadau ysbyty i ysbyty rhwng y DU ac Affrica yma yng Nghymru. Ni oedd y genedl Masnach Deg gyntaf yn 2008. Mae Maint Cymru wedi rhagori ar y targed o blannu miliwn o goed yn Uganda, a chredaf fod targed newydd o 10 miliwn wedi'i bennu bellach. Yn 2015, elwodd 80,000 o bobl yng Nghymru o waith y rhaglen, ac oddeutu 0.25 miliwn o bobl yn Affrica is-Sahara, ac mae gennym dros 150 o gysylltiadau cymuned i gymuned, a chredaf fod hynny'n hollol wych. Felly, o gofio'r llwyddiant hwnnw a phwysigrwydd y gwaith hwn, tybed a fyddech yn ystyried cynyddu'r gyllideb, oherwydd credaf ei fod wedi bod ychydig dros £900,000 ers sawl blwyddyn bellach. Er cymhariaeth, yn yr Alban, maent wedi mynd o oddeutu £3 miliwn i £15 miliwn dros gyfnod tebyg o amser. Felly, o ystyried pwysigrwydd a gwerth mawr y gwaith hwn, Weinidog, tybed a wnewch chi edrych yn ofalus i weld a allwn gynyddu'r gyllideb.

I think we're really proud of our Wales for Africa programme, and it's an example of where a small amount of money has really gone a very long way, and has transformed the lives of people in a very fundamental way in some of the poorest parts of the world. So, this is very much part of what we'll be building into our international strategy. And you're absolutely right—in Uganda, the ten-millionth tree will be planted this summer, so that's something I think we should all be very proud of. 

We've recently announced 15 small grants with a budget of £250,000, so there's a whole host of new organisations who will be receiving money, but we will be looking at the budgeting in the context of what the international strategy looks like. So, the first step will be prioritising, and then making the finance fit to those priority lists. But, absolutely, Africa is very much on our agenda.

Credaf ein bod yn wirioneddol falch o'n rhaglen Cymru o Blaid Affrica, ac mae'n enghraifft o lle mae swm bach o arian wedi mynd yn bell iawn, ac wedi trawsnewid bywydau pobl mewn ffordd hanfodol iawn yn rhai o ardaloedd tlotaf y byd. Felly, mae hyn yn rhan bendant o'r hyn y byddwn yn ei ymgorffori yn ein strategaeth ryngwladol. Ac rydych yn llygad eich lle—yn Uganda, plennir y deng-filiynfed goeden yr haf hwn, felly mae hynny'n rhywbeth y dylai pob un ohonom fod yn falch iawn ohono yn fy marn i.

Yn ddiweddar, rydym wedi cyhoeddi 15 grant bach gyda chyllideb o £250,000, felly mae llu o sefydliadau newydd yn mynd i gael arian, ond byddwn yn edrych ar y cyllidebu yng nghyd-destun y strategaeth ryngwladol. Felly, y cam cyntaf fydd blaenoriaethu, a sicrhau wedyn fod y cyllid yn cyd-fynd â'r rhestrau hynny o flaenoriaethau. Ond yn sicr, mae Affrica yn bendant iawn ar ein hagenda.

Minister, to mark its hosting of the Rugby World Cup, the Japanese Government has launched the Japan-UK season of culture. There's an active committee in Wales promoting events here. I do hope it will get extensive participation from the Welsh Government because we should celebrate our links with Japan. They've done so much economically, and there are many cultural linkages as well, and this is the sort of thing that we do need to project Wales abroad more and build on those rich traditions that have already been substantially developed.

Weinidog, i ddathlu cynnal Cwpan Rygbi'r Byd, mae Llywodraeth Japan wedi lansio tymor o ddiwylliant rhwng Japan a'r DU. Mae pwyllgor gweithredol yng Nghymru yn hyrwyddo digwyddiadau yma. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn cymryd rhan fawr yn hyn o beth gan y dylem ddathlu ein cysylltiadau â Japan. Maent wedi gwneud cymaint yn economaidd, ac mae gennym lawer o gysylltiadau diwylliannol hefyd, a dyma'r math o beth sydd ei angen arnom er mwyn hyrwyddo Cymru yn well dramor ac adeiladu ar y traddodiadau cyfoethog sydd eisoes wedi'u datblygu yn sylweddol.

Thank you. I think we've got a very long and proud tradition in terms of our relationships with Japan. Of course, we had a lot of companies move in in the late 1970s and early 1980s, and they really transformed parts of our communities. It's very sad to see now companies like Sony have said that they will be moving their headquarters out of the United Kingdom as a direct result of Brexit. So, that is something that, of course, we lament, but it’s happening already. The same thing, I think, is true for Panasonic. Wales Arts International is, I think, an organisation that has been looking at what we can do in relation to the Rugby World Cup. There are great opportunities. I've been speaking to somebody involved in promoting paintings and selling artwork abroad, and she's made a very comprehensive link with a museum out in Japan. So, already, things are building up towards that world cup, and I know that the Minister with responsibility for agriculture and rural affairs has expressed an interest in visiting Japan, because they've recently announced that they will be lifting their suspension of exports of Welsh lamb to Japan. So, there's a real opportunity for us to boost and to jump off this Rugby World Cup to find new markets at a time of real difficulty, in particular if we have some kind of 'no deal' Brexit, where it would be very difficult to export into our traditional markets. 

Diolch. Credaf fod gennym draddodiad hir a balch iawn o ran ein perthynas â Japan. Wrth gwrs, gwelsom lawer o gwmnïau yn symud yma yn y 1970au hwyr a'r 1980au cynnar, gan drawsnewid rhannau o'n cymunedau. Mae'n drist iawn gweld bellach fod cwmnïau megis Sony wedi dweud y byddant yn symud eu pencadlys o'r Deyrnas Unedig o ganlyniad uniongyrchol i Brexit. Felly, mae hynny'n rhywbeth anffodus iawn, wrth gwrs, ond mae'n digwydd eisoes. Credaf fod yr un peth yn wir am Panasonic. Mae Celfyddydau Rhyngwladol Cymru yn sefydliad sydd wedi bod yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud mewn perthynas â Chwpan Rygbi'r Byd. Mae cyfleoedd gwych i'w cael. Rwyf wedi bod yn siarad â rhywun sy'n ymwneud â hyrwyddo paentiadau a gwerthu gwaith celf dramor, ac mae hi wedi gwneud cyswllt pendant iawn gydag amgueddfa yn Japan. Felly, eisoes, mae pethau'n adeiladu tuag at gwpan y byd, a gwn fod y Gweinidog sy'n gyfrifol am amaethyddiaeth a materion gwledig wedi mynegi diddordeb mewn ymweld â Japan, gan eu bod wedi cyhoeddi yn ddiweddar y byddant yn codi'r gwaharddiad ar allforio cig oen Cymru i Japan. Felly, mae hwn yn gyfle go iawn inni hyrwyddo ac i ddefnyddio Cwpan Rygbi'r Byd i ddod o hyd i farchnadoedd newydd mewn cyfnod gwirioneddol anodd, yn enwedig os cawn ryw fath o Brexit 'dim bargen', a fyddai'n ei gwneud yn anodd iawn inni allforio i'n marchnadoedd traddodiadol.

15:00

Dwi yn croesawu'r ffaith bod y rôl yma'n bodoli, yn enwedig gan ei bod hi'n bwysig bod Cymru'n cael barn ar bethau sydd yn digwydd ar lefel ryngwladol. Yn y cyd destun hynny, tybed a fedrwch chi esbonio i ni pa fathau o drafodaethau y byddwch chi'n gallu dod gerbron y Senedd yma i ni allu cael dadleuon ynglŷn â'r hyn sydd yn digwydd ar lefel rhyngwladol. Er enghraifft, dwi wedi bod yn gweithio gyda'r gymuned o Gwrdiaid yma yn ne Cymru ar hyn o bryd, sydd wedi bod yn canfasio ac yn ymgyrchu'n erbyn y ffaith bod nifer o ymgyrchwyr a gwleidyddion yn y carchar yn Nhwrci ar streic newynu—ar hunger strike—oherwydd y ffaith bod Llywodraeth Twrci yn eu trin nhw'n anfoddhaol. Os ydym ni fel Senedd yn cael barn ac yn cael dadleuon ar faterion o bwys rhyngwladol, yna mae hynny'n danfon neges clir i'r byd am ba mor bwysig yw'r materion i'r byd, ond hefyd i'r gymuned o Gwrdiaid, sydd yn gymuned fawr yma yn ne Cymru. Felly, a fedra i ofyn i chi beth yw eich gweledigaeth chi ar gyfer cael trafodaethau ar bethau sydd ddim wedi cael eu datganoli ond pethau sydd o bwys iawn i bobl o Gymru ac i bobl y byd yn gyffredinol?

I do welcome the fact that this role exists, particularly as it’s important that Wales can express views on things that happen at the international level. In that context, I wonder whether you could explain to us what kind of debates you can bring before this Chamber so that we can have debates on what is happening on the international stage. For example, I’ve been working with the Kurdish community here in south Wales, who have been canvassing and campaigning against the fact that many politicians and campaigners are imprisoned in Turkey and are on hunger strike, indeed, because of the fact that the Turkish Government is treating them unfairly. If we as a Senedd have a view and can debate issues of international importance, then that sends a clear message to the world just how important those issues are at a global level, but also for the Kurdish community, which is a large community here in south Wales. So, can I ask you: what is your vision for having discussions on non-devolved issues, but things that are hugely important to the people of Wales and people on a global level more generally?

Diolch. Dwi yn croesawu'r ffaith bod yna gyfle i ni nawr i ymrwymo gyda beth sy'n digwydd yn y byd ehangach. Dwi'n meddwl bod rhaid i ni fod yn ymwybodol hefyd, wrth gwrs, bod hwn yn fater sy'n reserved i raddau helaeth i'r Llywodraeth, ond, wrth gwrs, mae gyda ni ddiddordeb mawr, yn arbennig os oes yna gysylltiadau rhwng pobl Cymru ac ardaloedd eraill y byd. Gaf i jest, ar fater y Cwrdiaid, ddweud fy mod i wedi cwrdd â llysgennad Twrci ddydd Llun ac wedi codi'r mater yma o'r imâm o Gasnewydd sydd wedi bod yn newynu achos ei fod e'n gofidio am yr hyn sy'n digwydd yn Nhwrci? Dwi yn meddwl bod rhaid i ni, wrth gwrs, gofio mai dyma'r degfed gwlad lle rŷn ni'n allforio ein nwyddau ni. Felly, mae'n fasnach pwysig i ni, ond, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni sicrhau bod y masnach hefyd yn cyd-fynd gyda hawliau dynol. 

Thank you. I do welcome the fact that we have the opportunity now to look at what’s happening in the wider world. I am aware, of course, that this is a reserved matter to a great extent to the Government, and of course we have a great interest, particularly if there are links between the people of Wales and the other areas of the world. As regards the matter of the Kurds, may I say that I met the Turkish ambassador on Monday and raised this matter of the imam from Newport who has been on hunger strike because he was concerned about the events in Turkey? We must of course remember that this is the tenth largest country in terms of receiving our exports, but we must ensure that the trade fits in with human rights.

Cysylltiadau â Chenhedloedd Di-Wladwriaeth
Relations with Stateless Nations

5. Beth yw gweledigaeth Llywodraeth Cymru o ran meithrin cysylltiadau â chenhedloedd di-wladwriaeth? OAQ53316

5. What is the Welsh Government's vision for fostering relations with stateless nations? OAQ53316

Wel, Llywodraeth y Deyrnas Unedig sydd, wrth gwrs, yn bennaf gyfrifol am gysylltiadau diplomyddol yn swyddogol, ond dydy Llywodraeth Cymru ddim yn mynd i ymatal rhag datblygu perthynas â rhanbarthau, cenhedloedd neu bobl lle byddai hynny'n fanteisiol i Gymru.

Whilst diplomatic relations are conducted officially by the UK Government, the Welsh Government will not refrain from developing relations with regions or nations or people where that will be of benefit to Wales.

Rwy'n gweld bod bwriad gyda Llywodraeth Cymru i ymestyn ei rwydwaith o lysgenadaethau, fel petai, o fewn gwladwriaeth Sbaen. Gaf i ofyn a yw hi'n fwriad i edrych yn benodol ar Gatalonia a Gwlad y Basg, wrth gwrs, lle mae yna berthynas agos rhwng Cymru a'r gwledydd hynny'n barod? Dwi'n codi hynny'n benodol oherwydd, mewn ymweliad yn ddiweddar o gynrychiolaeth Llywodraeth Catalonia ym Mrwsel, mi oedd Meritxell Serret, sydd yn gweithio i Lywodraeth Catalonia, wedi dweud bod diddordeb gyda nhw—Llywodraeth Catalonia—agor llysgenhadaeth fan hyn yng Nghymru, yn arbennig pe baem ni'n gwneud yr un fath.

A gaf i ofyn hefyd—? Oherwydd bod Meritxell ei hunan, wrth gwrs, yn ffoadur, yn methu dychwelyd i Gatalonia ar hyn o bryd—ac wrth gwrs mae'r Llywydd ei hunan wedi ymweld yn ddiweddar â chyn-lywydd Senedd Catalonia, Carme Forcadell, sydd yn y carchar yn fanna—a fyddai'n bosib i'r Gweinidog, ar ran Llywodraeth Cymru, godi'r mater yma gyda llysgennad Sbaen? Dwi'n gwybod bod hynny'n fater cadwedig, ac yn y blaen, ond mae hwn yn sefyllfa anarferol iawn yn hanes democratiaeth diweddar yn Ewrop, ac, wrth gwrs, mae yn nhraddodiad Cymru, wrth feddwl am yr hyn a ddigwyddodd adeg y rhyfel cartref yn Sbaen, ein bod ni'n mynegi ein cydlyniad llwyr gyda phobl Catalonia ar hyn o bryd.

I understand that the Welsh Government intends to extend its network of embassies, as it were, within the Spanish state. Can I ask you whether it’s an intention to look specifically at Catalonia, and the Basque Country, of course, where there is a close relationship between Wales and those nations already? I raised these issues specifically because in a recent visit by a delegation from the Catalan Government to Brussels, Meritxell Serret, who works for the Catalan Government, had said that they—the Catalan Government—were interested in opening an embassy here in Wales, particularly if we were to do likewise there.

May I ask also—? Because Meritxell herself is a refugee who is unable to return to Catalonia at the moment—and the Llywydd herself visited the former Speaker of the Catalonian Parliament, Carme Forcadell, who is in prison there—would it be possible for the Minister on behalf of the Welsh Government to raise this issue with the Spanish ambassador? I know that that is a reserved issue, and so on, but this is a very unusual situation in the history of recent European democracy, and it of course is in the tradition of Wales, in thinking of what happened during the Spanish civil war, that we express our full co-operation with the people of Catalonia at the moment.

15:05

Diolch yn fawr. Dwi'n meddwl bod yna tua 20 o swyddfeydd ar draws y byd ar hyn o bryd gan Lywodraeth Cymru. Un o'r pethau dwi'n awyddus i wneud yw jest i aros ac i edrych pa mor ddylanwadol ydyn nhw a beth yw'r impact y maen nhw'n ei gael. Mae un o'r cyfarfodydd yma, un o'r pwyllgorau yma, wedi gofyn inni fel Llywodraeth i sicrhau ein bod ni'n cael gwerth am arian. Dwi'n awyddus iawn i sicrhau bod hynny'n digwydd. Felly, cyn inni edrych ar ehangu'r rhwydwaith, dwi eisiau sicrhau bod beth sydd gyda ni nawr yn iawn. Ond dwi yn ymwybodol iawn bod angen inni ddatblygu ar y berthynas naturiol yna sydd gyda ni gyda rhanbarthau fel Catalonia a Gwlad y Basg.

Dwi ddim yn meddwl o reidrwydd bod wastad rhaid inni agor swyddfeydd. Os ŷm ni'n mynd i ganolbwyntio ar ddatblygu economaidd, er enghraifft, efallai y byddai'n well inni anfon pobl o fan hyn sydd gydag arbenigedd mewn maes arbenigol, yn hytrach na chael generalists mewn rhai o'r llefydd yma. Mae hwnna'n rhan o'r pethau dwi eisiau eu hystyried pan dyn ni'n edrych ar sut mae'r strategaeth i'r dyfodol yn mynd i edrych. Ond dyn ni ddim jest yn mynd i ganolbwyntio ar faterion economaidd, wrth gwrs. Bydd yna faterion diwylliannol. Ac, wrth gwrs, lle mae perthynas gyda ni eisoes, mae'n gwneud synnwyr inni beidio â thorri'r rheini, ac mae'n gwneud synnwyr, o beth dwi'n ei ddeall, gyda materion tramor—beth sy'n gwneud i hyn ddigwydd yn well na dim yw perthnasau personol, ac mae'n rhaid inni sicrhau ein bod ni'n yn adeiladu ar rheini. Dwi'n meddwl bod cyfrifoldeb arnom ni i gyd i sicrhau ein bod ni yn gwneud beth y gallwn ni i godi'r faner tra'n bod ni'n teithio dramor hefyd.

Thank you very much. I think there are about 20 offices across the world belonging to Welsh Government. What I want to do at the moment is to review their influence and their efficiency and what impact they have. One of our committees has asked us to ensure that we get value for money out of them, so before expanding the network I wish to ensure that what we already have is right and proper. But I do think it's right that we need to develop the natural relationship that we have with regions such as Catalonia and the Basque Country.

I don't think that we have necessarily always got to open offices. If we're going to focus on economic development, for example, it might be better to send people from here who have expertise in a particular specific field, rather than having generalists present there, and this is what I want to consider when I look at the future strategy. But we're not just going to focus on economic issues. There are, of course, cultural issues. And, where we already have a relationship, it makes sense for us not to break that relationship. But I understand with foreign affairs what makes things happen better than anything else is personal relationships, and we must make sure that we build on those. I think that we are all duty bound to do what we can to raise the Welsh flag while we travel abroad, too.

Minister, this is the first time I've questioned you in your new role, so congratulations on your appointment. I think it's great that there is this renewed focus and emphasis on fostering international relations between the Assembly and other, sometimes troubled, parts of the world.

I see from my diary that on Thursday you're hosting an event in the Senedd setting out your international strategy with key stakeholders—Wales on the world stage. Love Zimbabwe will be represented at that event by two of my constituents, Dave and Martha Holman. I hope you get a chance to catch up with them. The situation in Zimbabwe is truly tragic. The joy and hope of just a matter of months ago has now been replaced with more bloodshed and sadness and sorrow. Can I ask that, as part of your renewed international strategy, there is a focus on holding out a helping hand to the people of Zimbabwe, whether they be in Zimbabwe or whether, like my constituents, they be living here in Wales? The people from Zimbabwe that I know really do feel great affection for Wales and are very grateful for the warmth and affection they've had from the Welsh people, so I think it would be excellent if you could look into fostering a relationship with that particularly troubled part of the world.

Weinidog, dyma'r tro cyntaf i mi eich holi yn eich rôl newydd, felly llongyfarchiadau ar eich penodiad. Credaf ei bod yn wych fod yna ffocws a phwyslais newydd ar feithrin cysylltiadau rhyngwladol rhwng y Cynulliad a rhannau eraill o'r byd, sydd weithiau'n gythryblus.

O edrych ar fy nyddiadur, gwelaf eich bod yn cynnal digwyddiad yn y Senedd ddydd Iau lle byddwch yn nodi eich strategaeth ryngwladol gyda rhanddeiliaid allweddol—Cymru ar lwyfan y byd. Bydd dau o fy etholwyr, Dave a Martha Holman, yn cynrychioli Love Zimbabwe yn y digwyddiad hwnnw. Gobeithio y cewch gyfle i siarad â hwy. Mae'r sefyllfa yn Zimbabwe yn wirioneddol drychinebus. Mae'r llawenydd a'r gobaith a oedd yno ychydig fisoedd yn ôl bellach wedi'i ddisodli gan golli gwaed a thristwch a gofid. Fel rhan o'ch strategaeth ryngwladol newydd, a gaf fi ofyn am roi ffocws ar gynnig cymorth i bobl Zimbabwe, boed yn byw yn Zimbabwe neu yma yng Nghymru, fel fy etholwyr? Mae'r bobl rwy'n eu hadnabod o Zimbabwe yn hoff iawn o Gymru ac yn ddiolchgar iawn am y croeso cynnes y mae pobl Cymru wedi'i roi iddynt, felly credaf y byddai'n ardderchog pe gallech ystyried meithrin perthynas â'r rhan gythryblus honno o'r byd.

Thank you. I'm very much looking forward to hosting that event on Thursday of this week, where we're launching that consultation on what the future strategy for internationalism in Wales should look like. Of course, as part of the developments in the Wales for Africa programme, Zimbabwe will feature, I'm sure, already in that. One of the things I'm keen to do is make sure that we develop a really comprehensive database of what is going on already in Wales, so that if people from Wales go to Zimbabwe, they will be able to contact people and make sure that we build those networks. So, linking that diaspora in Wales is something that also needs a lot of focus, but soft power is something that we mustn't lose sight of. Those personal relationships are something that I think we want to foster and encourage. But Zimbabwe—I look forward to meeting those representatives on Thursday.

Diolch. Rwy'n edrych ymlaen at gynnal y digwyddiad hwnnw ddydd Iau yr wythnos hon, lle byddwn yn lansio'r ymgynghoriad hwnnw ar gynnwys strategaeth ryngwladol i Gymru yn y dyfodol. Wrth gwrs, fel rhan o'r datblygiadau yn rhaglen Cymru o blaid Affrica, bydd Zimbabwe'n ymddangos yn honno eisoes, rwy'n siŵr. Un o'r pethau rwy'n awyddus i'w gwneud yw sicrhau ein bod yn datblygu cronfa ddata gynhwysfawr o'r hyn sydd eisoes yn digwydd yng Nghymru, felly os bydd pobl o Gymru yn ymweld â Zimbabwe, byddant yn gallu cysylltu â phobl a sicrhau ein bod yn adeiladu'r rhwydweithiau hynny. Felly, mae cysylltu'r diaspora yng Nghymru yn rhywbeth sy'n galw am lawer o ffocws hefyd, ond ni ddylem golli golwg ar rym meddal. Credaf fod angen i ni feithrin ac annog y cysylltiadau personol hynny. Ond Zimbabwe—edrychaf ymlaen at gyfarfod â'r cynrychiolwyr hynny ddydd Iau.

15:10
Un Filiwn o Siaradwyr Cymraeg Erbyn 2050
One Million Welsh Speakers by 2050

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynnydd tuag at ei tharged o 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050? OAQ53284

6. Will the Minister make a statement on progress towards its target of one million Welsh speakers by 2050? OAQ53284

Cymraeg 2050 is an ambitious long-term strategy. Our initial efforts have concentrated on laying firm foundations for the future, building from the ground up to secure enough learners through the education system. We’re on track to reach our 2021 targets as regards the early years sector, and, of course, the Welsh in education strategic plans have helped us to do that.

Mae Cymraeg 2050 yn strategaeth hirdymor uchelgeisiol. Mae ein hymdrechion cychwynnol wedi canolbwyntio ar osod sylfeini cadarn ar gyfer y dyfodol, gan adeiladu o'r gwaelod i fyny er mwyn sicrhau bod digon o ddysgwyr yn mynd drwy'r system addysg. Rydym ar y trywydd cywir i gyrraedd ein targedau ar gyfer 2021 o ran y sector blynyddoedd cynnar, ac wrth gwrs, mae'r cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg wedi ein helpu i wneud hynny.

Thank you for that answer, Minister. Last year, the North Wales Economic Ambition Board launched a document called 'The Welsh Language in North Wales'. It was a document that was aimed at promoting and increasing bilingualism across the region. The findings in that report identified the fact that employers in both the public and private sector are wanting to have more employees who have the ability to speak both English and Welsh. So, there's a growing appetite, but, unfortunately, there are not sufficient opportunities for people to learn the language, particularly adults. I wonder what work you might be able to do with the North Wales Economic Ambition Board, and others in the North Wales region, to promote opportunities for adults to learn the Welsh language where they don't have any Welsh language skills, so that we can see the sort of ambition in this document fulfilled in the future.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Y llynedd, lansiodd Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru ddogfen o'r enw 'Yr Iaith Gymraeg yng Ngogledd Cymru'. Roedd y ddogfen wedi'i hanelu at hyrwyddo a chynyddu dwyieithrwydd ar draws y rhanbarth. Roedd canfyddiadau'r adroddiad hwnnw yn nodi'r ffaith bod cyflogwyr yn y sector cyhoeddus a'r sector preifat yn dymuno cael mwy o weithwyr sy'n gallu siarad Cymraeg a Saesneg. Felly, mae yna awydd cynyddol, ond yn anffodus, nid oes digon o gyfleoedd i bobl ddysgu'r iaith, yn enwedig oedolion. Tybed pa waith y gallwch ei wneud o bosibl gyda Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, ac eraill yn rhanbarth Gogledd Cymru, i hybu cyfleoedd i oedolion ddysgu Cymraeg lle nad oes ganddynt unrhyw sgiliau iaith Gymraeg, fel y gallwn sicrhau bod y math o uchelgais a geir yn y ddogfen hon yn cael ei gyflawni yn y dyfodol.

Thank you. I think we've really increased quite significantly our relationships with businesses and our promotion of the Welsh language. So, we're very proud that the National Centre for Learning Welsh has put considerable effort into teaching Welsh in the workplace, and that's been taken up by literally thousands of people. So, I would encourage them to make sure that they are looking into the opportunities there. The other thing, of course, is that the Welsh Language Commissioner can provide lanyards and badges and provide services through the medium of Welsh, to make sure that people are aware of who exactly speaks Welsh so that you do get an opportunity to practise the language.

Of course, we've got Cymraeg Byd Busnes. What we've done is to provide about 11 different officials who can go into companies and help them to increase their use of Welsh, making sure that they, perhaps, can translate little bits of information. We're also very keen to see people coming out from schools and colleges—colleges in particular. We've moved now from simply concentrating on higher education into further education, and now there's an action plan that is delivering a new model. Of course, the more people we can get to keep hold of their Welsh and use it in the workplace, the better.

Diolch. Mewn gwirionedd, credaf ein bod wedi gwneud cynnydd eithaf sylweddol o ran ein perthynas â busnesau a'r ffordd rydym yn hyrwyddo'r Gymraeg. Felly, rydym yn falch iawn fod y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol wedi gwneud ymdrech sylweddol i addysgu Cymraeg yn y gweithle, ac mae miloedd o bobl, yn llythrennol, wedi manteisio ar hynny. Felly, buaswn yn eu hannog i wneud yn siŵr eu bod yn edrych ar y cyfleoedd hynny. Y peth arall, wrth gwrs, yw bod Comisiynydd y Gymraeg yn gallu darparu laniardau a bathodynnau a darparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg, i wneud yn siŵr fod pobl yn ymwybodol o bwy yn union sy'n siarad Cymraeg fel eu bod yn cael cyfle i ymarfer yr iaith.

Wrth gwrs, mae gennym Cymraeg Byd Busnes. Rydym wedi darparu tua 11 swyddog gwahanol a all ymweld â chwmnïau a'u helpu i gynyddu eu defnydd o'r Gymraeg, a gwneud yn siŵr eu bod, efallai, yn gallu cyfieithu darnau bach o wybodaeth. Rydym hefyd yn awyddus iawn i weld pobl yn dod o ysgolion a cholegau—colegau yn arbennig. Rydym bellach wedi symud o ganolbwyntio'n unig ar addysg uwch tuag at addysg bellach, ac mae gennym gynllun gweithredu sy'n darparu model newydd. Wrth gwrs, gorau po fwyaf o bobl y gallwn eu cael i gadw eu Cymraeg a'i defnyddio yn y gweithle.

3. Cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad
3. Questions to the Assembly Commission

Yr eitem nesaf yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad, ac mae'r cwestiwn cyntaf i'w ateb gan y Comisiynydd David Rowlands ac i'w ofyn gan Huw Irranca-Davies.

The next item is questions to the Assembly Commission. The first question is to be answered by Commissioner David Rowlands and is to be asked by Huw Irranca-Davies.

Mannau Diogel i Storio Beiciau ar Ystâd y Cynulliad
Safe Cycle Storage on the Assembly Estate

1. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o'r ddarpariaeth o fannau diogel i storio beiciau ar ystâd y Cynulliad? OAQ53297

1. What assessment has the Commission made of the provision of safe cycle storage on the Assembly estate? OAQ53297

The Assembly has a secure undercover facility for the storage of bicycles. We currently provide storage for 69 bikes, with further capacity planned for this year. In addition, there are publicly accessible racks outside Tŷ Hywel for use by visitors. We also provide showers, lockers and tumble-dryer facilities for cyclists to use.

Mae gan y Cynulliad gyfleuster storio beiciau cudd a diogel. Ar hyn o bryd, mae gennym ddigon o le i storio 69 o feiciau, ac mae capasiti pellach wedi'i gynllunio ar gyfer eleni. Yn ogystal, mae rheseli beiciau cyhoeddus ar gael i ymwelwyr eu defnyddio y tu allan i Dŷ Hywel. Rydym hefyd yn darparu cawodydd, loceri a chyfleusterau sychu dillad i feicwyr eu defnyddio.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

I thank you very much for that response, David. This morning, as usual, I got off the train at Cardiff station, got onto my bike, cycled up to Cathays Park for a meeting and cycled back through the park, through the frost, all the way here, my scarf flying behind me, on my sit-up-and-beg bike—all the way here. It was great, when I arrived, to find that all of the bikes were there—this time of year, with all of the frost and everything else, it is packed out down there in storage, which is a great testament to the success of what we're trying to do to promote cycling and active travel. But it is packed to the gunnels. So, could you give me some more details on those proposals you mentioned to actually expand the capacity, and just make clear that, in expanding capacity, it is the indoor capacity of safe storage that we want, for security, but also so that our saddles, our bikes and our gear aren't soaking wet when we come out in the evening? 

Diolch i chi am yr ymateb hwnnw, David. Y bore yma, fel arfer, deuthum oddi ar y trên yng ngorsaf Caerdydd, mynd ar fy meic, beicio i gyfarfod ym Mharc Cathays a beicio'n ôl drwy'r parc, drwy'r rhew, yr holl ffordd yma, gyda fy sgarff yn hedfan y tu ôl i mi, ar fy meic llyw uchel—yr holl ffordd yma. Pan gyrhaeddais, roedd yn wych gweld yr holl feiciau yno—yr adeg hon o'r flwyddyn, gyda'r holl rew a phopeth arall, mae'r cyfleuster storio yn llawn dop, sy'n arwydd o lwyddiant yr hyn rydym yn ceisio ei wneud i hybu beicio a theithio llesol. Ond mae'n llawn dop. Felly, a allwch roi mwy o fanylion i mi ynglŷn â'r argymhellion a grybwyllwyd gennych i ehangu'r capasiti, a hoffwn wneud yn glir mai capasiti dan do a storio diogel rydym yn ei olygu wrth ehangu capasiti, er diogelwch, ond hefyd fel nad yw ein seti, ein beiciau a'n heiddo yn wlyb domen pan fyddwn yn gadael gyda'r nos?

We are, of course, keen to expand the use of bicycle transport for work. In keeping with this, we are planning, as I said, to introduce extra car parking spaces this year—[Interruption.] I'm sorry—

Wrth gwrs, rydym yn awyddus i ehangu'r defnydd o feiciau ar gyfer y gwaith. Yn unol â hyn, fel y dywedais, rydym yn bwriadu cyflwyno lleoedd parcio ceir ychwanegol eleni—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf—

Of course, it will require a much more expansive approach to cycle provision. In order to do that, we will be, obviously, looking at the possibility of taking out car parking spaces at some time in the future. Obviously, we're hoping that that won't impact on those people using cars because, hopefully, they will be using bikes and therefore, obviously, the necessity for those car parking spaces will be reduced. 

Wrth gwrs, bydd yn galw am ymagwedd lawer ehangach tuag at y ddarpariaeth feicio. Er mwyn gwneud hynny wrth gwrs, byddwn yn ystyried y posibilrwydd o gael gwared ar leoedd parcio ceir ar ryw adeg yn y dyfodol. Yn amlwg, rydym yn gobeithio na fydd hynny'n effeithio ar y bobl sy'n defnyddio ceir oherwydd gobeithio y byddant yn defnyddio beiciau ac felly, yn amlwg, bydd llai o alw am y lleoedd parcio ceir.

15:15

Question 2, again to be answered by Commissioner David Rowlands—Jenny Rathbone. 

Cwestiwn 2, i'w ateb gan y Comisiynydd David Rowlands eto—Jenny Rathbone.

Gwastraff Bwyd a Gynhyrchwyd ar Ystâd y Cynulliad
Food Waste Generated on the Assembly's Estate

2. Sut y mae lefel y gwastraff bwyd a gynhyrchwyd ar ystâd y Cynulliad yn ystod y chwarter diwethaf yn cymharu â'r un cyfnod yn y flwyddyn flaenorol? OAQ53293

2. Thank you very much. How does the level of food waste generated on the Assembly's estate in the last quarter compare with the same period in the previous year? OAQ53293

Yes. The level of food waste generated on the Assembly estate increased slightly from 4.23 tonnes at the end of 2017 to 4.59 tonnes at the end of 2018. Obviously, in operating a catering service, food waste will never be totally eliminated, however our contractor Charlton House is very proactive and has introduced a range of initiatives, including menu planning around weekly demand, batch cooking and condensing food counters towards the end of service times. In addition, we should point out that all our food waste goes for composting and waste cooking oil is converted to biodiesel.

Ie. Mae lefel y gwastraff bwyd a gynhyrchwyd ar ystâd y Cynulliad wedi cynyddu rhywfaint o 4.23 tunnell ar ddiwedd 2017 i 4.59 tunnell ar ddiwedd 2018. Yn amlwg, wrth gynnal gwasanaeth arlwyo, ni fydd modd dileu gwastraff bwyd yn llwyr, ond mae ein contractwr Charlton House yn rhagweithiol iawn ac mae wedi cyflwyno amrywiaeth o fentrau, gan gynnwys cynllunio'r fwydlen yn ôl galw wythnosol, swp-goginio a chrynhoi cownteri bwyd tuag at ddiwedd cyfnodau gwasanaeth. Yn ogystal, dylem nodi bod ein holl wastraff bwyd yn cael ei gompostio ac mae olew coginio sy'n wastraff yn cael ei drawsnewid yn fiodiesel.

Thank you for that interesting answer. I would agree with you that Charlton House tries very hard and it isn't just down to the caterer to reduce the food waste. But as Lesley Griffiths, some 18 months ago, suggested that we should be halving food waste by 2025, it's obviously really important that we in the Assembly are showing the way and not just suggesting that other people do that. Clearly, in a country where many, many people do not have enough food to feed themselves, food waste is an offence, really. But I appreciate that when you're in the hospitality industry, it can be very difficult to control food waste because people order food that people don't turn up to eat. However, I do think that we need to all focus on this and that when we're organising or hosting events we ensure that whoever's paying for that food is thinking very clearly about exactly what they're going to need and the numbers they're going to need it for, but also if we could institute some form of disbursement of surplus food to those who are in need of food, and there are many of them, unfortunately, in our capital city. So, it'd be great if we could have some further conversations on how we might be able to do that in order to reduce, rather than increase, the amount of food waste we're generating.  

Diolch i chi am yr ateb diddorol hwnnw. Buaswn yn cytuno â chi bod Charlton House yn ymdrechu'n galed iawn, ac nid cyfrifoldeb arlwywyr yn unig yw lleihau gwastraff bwyd. Ond tua 18 mis yn ôl, awgrymodd Lesley Griffiths y dylem fod yn haneru gwastraff bwyd erbyn 2025, ac mae'n amlwg yn wirioneddol bwysig ein bod ni yn y Cynulliad yn dangos y ffordd yn hytrach na dim ond awgrymu y dylai pobl eraill wneud hynny. Yn amlwg, mewn gwlad lle nad oes gan lawer iawn o bobl ddigon o fwyd i fwydo eu hunain, mae gwastraff bwyd yn drosedd mewn gwirionedd. Ond rwy'n sylweddoli, yn y diwydiant lletygarwch, ei bod yn anodd iawn rheoli gwastraff bwyd am fod pobl yn archebu bwyd nad ydynt yn dod i'w fwyta. Fodd bynnag, credaf fod angen i ni i gyd ganolbwyntio ar hyn, a sicrhau, pan fyddwn yn trefnu neu'n cynnal digwyddiadau, fod pwy bynnag sy'n talu am y bwyd yn meddwl yn ofalus iawn beth fydd ei angen arnynt ac ar gyfer faint o bobl, ond hefyd byddai'n wych pe gallem sefydlu rhyw ffordd o ddosbarthu bwyd sydd dros ben i rai sydd angen bwyd, ac mae llawer ohonynt, yn anffodus, yn ein prifddinas. Felly, byddai'n wych pe gallem gael sgyrsiau pellach ynglŷn â sut y gallem wneud hynny er mwyn lleihau, yn hytrach na chynyddu, y gwastraff bwyd a gynhyrchwn.

Well, the Assembly Member for Cardiff North is absolutely right in saying that the source of food waste with hospitality menus—although it's calculated on a per head basis, consumption of the food provided is strictly down to those attending, of course. So, there is very little Charlton House can do to reuse any of the leftover food items. Stricter hygiene rules mean most items cannot be recycled. Obviously, where items such as packeted biscuits are in place, they will use those and recycle them. But I think you're absolutely right, it's a tragedy to see good food wasted when there are people who desperately need that food. 

Wel, mae'r Aelod Cynulliad dros Ogledd Caerdydd yn hollol gywir pan ddywed fod llawer o fwyd ar fwydlenni lletygarwch yn cael ei wastraffu—er ei fod yn cael ei gyfrifo fesul y pen, mae'r bwyd sy'n cael ei fwyta yn ddibynnol ar y rhai sy'n mynychu, wrth gwrs. Felly, nid oes llawer iawn y gall Charlton House ei wneud i ailddefnyddio unrhyw fwyd dros ben. Mae rheolau hylendid llymach yn golygu na ellir ailgylchu'r rhan fwyaf o eitemau. Yn amlwg, gydag eitemau fel bisgedi wedi'u pecynnu, byddant yn defnyddio'r rheini ac yn eu hailgylchu. Ond credaf eich bod yn hollol gywir, mae'n drychinebus gweld bwyd da yn cael ei wastraffu pan fo cymaint o bobl angen y bwyd hwnnw'n enbyd.

Thank you. Question 3 to the Commission is to be answered by the Llywydd. Helen Mary Jones.

Diolch. Bydd Cwestiwn 3 i'r Comisiwn yn cael ei ateb gan y Llywydd. Helen Mary Jones.

Senedd Ieuenctid Cymru
Welsh Youth Parliament

3. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf am Senedd Ieuenctid Cymru yn dilyn y cyfarfodydd rhanbarthol cyntaf? OAQ53315

3. Diolch, Dirprwy Llywydd. Will the Commission provide an update on the Welsh Youth Parliament following the first regional meetings? OAQ53315

Cyfarfu Aelodau Senedd Ieuenctid Cymru yn eu rhanbarthau am y tro cyntaf ar 19 a 26 Ionawr. Roedd yn gyfle iddynt ddod i adnabod ei gilydd, trafod blaenoriaethau a chyfarfod â rhai o Aelodau’r Cynulliad a’r staff am y tro cyntaf. Gwnaethant hefyd gymryd rhan mewn hyfforddiant, a thrafod y cyfarfod cyntaf, sef y penwythnos preswyl, sydd i’w gynnal yn y lle yma rhwng 22 a 24 Chwefror.

Members of the Welsh Youth Parliament met in their regions for the first time on 19 and 26 January. It provided an opportunity for them to get to know each other, consider priorities and meet with some Assembly Members and staff members for the first time. They also took part in training and discussed the residential weekend, due to take place here on the weekend of 22 to 24 February.

Thank you, Llywydd. I'm sure that all Members here will be really pleased to hear of what is incredibly positive progress. I was fortunate to meet the Youth Parliament Members from Mid and West Wales in Carmarthen and was very impressed by some very committed and engaging young people. I was also very struck by the support arrangements that were there in place to support those young people who will find it more difficult to participate. Among the young people I met were representatives of young carers and of the Gypsy/Traveller community, and it felt to me as if those arrangements were working very well. Will the Commission keep those arrangements under review to ensure that those young people who may not find it as easy to participate continue to get the support through the process? 

Diolch i chi, Lywydd. Rwy'n siŵr y bydd pob Aelod yma yn falch iawn o glywed bod cynnydd eithriadol o gadarnhaol wedi bod. Roeddwn yn ffodus i gwrdd ag Aelodau'r Senedd Ieuenctid o Ganolbarth a Gorllewin Cymru yng Nghaerfyrddin ac roeddwn yn llawn edmygedd o'r bobl ifanc ymrwymedig a diddorol yno. Roeddwn hefyd yn llawn edmygedd o'r trefniadau cymorth a oedd ar waith i gefnogi'r bobl ifanc a fydd yn ei chael hi'n fwy anodd i gymryd rhan. Ymhlith y bobl ifanc y cyfarfûm â hwy roedd cynrychiolwyr gofalwyr ifanc a chynrychiolwyr o'r gymuned Sipsiwn a Theithwyr, a theimlwn fod y trefniadau hynny'n gweithio'n dda iawn. A wnaiff y Comisiwn barhau i adolygu'r trefniadau hynny er mwyn sicrhau bod y bobl ifanc sydd, o bosibl, yn ei chael yn fwy anodd i gymryd rhan yn parhau i gael cymorth drwy'r broses?

15:20

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna ac iddi hi a nifer o Aelodau eraill yn y Siambr yma sydd wedi cymryd amser i gwrdd ag Aelodau'r Senedd Ieuenctid yn y cyfarfodydd rhanbarthol. Dwi wedi gweld ffotograffau o nifer ohonoch chi mewn amrywiol gyfarfodydd dros y ddau benwythnos olaf yma. Diolch hefyd am ganmol yr hyn rŷm ni yn ceisio gwneud ar hyn o bryd i sicrhau bod pob un o'r Aelodau, y 60 ohonyn nhw, sydd yn gyfartal yn eu rôl nhw fel Aelodau o'r Senedd Ieuenctid, sydd yn dod o gefndiroedd â heriau gwahanol—mae’n bwysig ein bod ni fel Comisiwn y Cynulliad ac fel y Cynulliad yma yn rhoi'r gefnogaeth sydd ei hangen ar bob un ohonyn nhw i ymgymryd â'u gwaith newydd. Mae yna gyffro yn eu plith nhw i ymwneud ac i gymryd rhan yn y Senedd Ieuenctid, ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod gyda nhw'r gefnogaeth briodol i wneud hynny, ac i gadw hynny dan sylw ac o dan adolygiad wrth i'r Senedd Ieuenctid fynd drwy ei dwy flynedd gyntaf ac wrth i'r bobl ifanc yma gymryd rhan yn eu democratiaeth nhw ar ran eu cyd-bobl ifanc yng Nghymru.  

May I thank the Member for that question and, along with a number of other Members from this Siambr, who have taken time to meet the Youth Parliament Members in the various regional meetings. I’ve seen photos of many of you in various meetings over these past two weekends. May I also thank you for praising what we’re trying to do to ensure that each one of the 60 Members, who are equal in their role as Members of the Youth Parliament, who come from diverse backgrounds with different challenges—it’s important that we as the Assembly Commission and as the Assembly give each one of them the support they need to be able to undertake their new roles? There is a great deal of excitement among them to participate in the Youth Parliament and we must ensure that they have the appropriate support to do so, and to keep that under review as the Youth Parliament evolves during its first two years and as these young people participate in their democracy on behalf of their fellow young people in Wales.

Newid Enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru
The Name Change of the National Assembly for Wales

4. Sut y bydd Comisiwn y Cynulliad yn ariannu unrhyw gostau ychwanegol a fydd yn gysylltiedig â'r posibilrwydd o newid enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru? OAQ53318

4. How will the Assembly Commission fund any additional costs associated with the potential name change of the National Assembly for Wales? OAQ53318

The regulatory impact assessment that will accompany the Bill to be introduced in the near future will assess its potential costs, both for the Assembly itself and other persons and organisations affected. Costs to the Assembly Commission identified in the regulatory impact assessment will be absorbed within existing budgets and capacity. 

Bydd yr asesiad effaith rheoleiddiol a ddaw gyda'r Bil sydd i'w gyflwyno yn y dyfodol agos yn asesu ei gostau posibl i'r Cynulliad ei hun ac i'r unigolion a'r sefydliadau eraill yr effeithir arnynt. Bydd y costau i Gomisiwn y Cynulliad a nodir yn yr asesiad effaith rheoleiddiol yn cael eu cynnwys o fewn cyllidebau sy'n bodoli eisoes a'r capasiti presennol.

Thank you, Llywydd. As you'll be aware, during the Commission consultation there was a majority agreement that the Assembly should change its name. However, the consultation also disclosed the fact that there is concern about the cost of the changes, and you yourself, Llywydd, addressed us on 13 June 2017 by advising that, and I quote,

'The Commission…will plan the change so as to minimise the cost. We intend, in time, to change just the Assembly’s name, avoiding the need for any wholescale rebrand or a change to the logo.'

Now, I know there's some ambiguity at the moment as to what name or names we're going to be known as, so my question is: how much has already been spent on the transformation process to date, and could you clarify the ambiguity that remains about the projections of costings, and how will this impact on us as Assembly Members and, indeed, the rebranding of our own offices?  

Diolch i chi, Lywydd. Fel y byddwch yn gwybod, yn ystod ymgynghoriad y Comisiwn, cafwyd cytundeb mwyafrifol y dylai'r Cynulliad newid ei enw. Fodd bynnag, datgelodd yr ymgynghoriad fod pryder ynghylch cost y newidiadau, ac mewn anerchiad ar 13 Mehefin 2017, fe ddywedoch chi eich hun, Lywydd, y bydd y Comisiwn, ac rwy'n dyfynnu,

'yn cynllunio'r newid fel y gellir lleihau'r gost. Rydym yn bwriadu, ymhen amser, newid enw'r Cynulliad yn unig, gan osgoi'r angen i gael unrhyw ail-frandio ar raddfa fawr neu i newid y logo.' 

Nawr, gwn fod rhywfaint o amwysedd ar hyn o bryd ynghylch yr enw neu'r enwau a roddir i ni, felly fy nghwestiwn yw: faint sydd eisoes wedi'i wario ar y broses drawsnewid hyd yn hyn, ac a allech egluro'r amwysedd sy'n parhau mewn perthynas â'r amcanestyniadau o gostau, a sut y bydd hyn yn effeithio arnom ni fel Aelodau Cynulliad ac yn wir, ar ail-frandio ein swyddfeydd?

As you are aware, I'm about to introduce the Welsh Parliament and Elections (Wales) Bill as the Member in charge of that Bill. That will be introduced within the next few weeks. That will be accompanied by a regulatory impact assessment and explanatory memorandum, which will go into quite substantial detail on many of the issues you've addressed in your question. I can confirm, as I've said previously, that we are not undertaking a wholesale rebranding of this Assembly; we are undertaking to implement in legislation a name change to reflect our role as a national Parliament, in accordance with the mandate given by an Assembly decision in July of 2016, and that will be done at the most minimal of cost, outlined, as I've said, in the regulatory impact assessment that will be published when the Bill is introduced.   

Fel y gwyddoch, rwyf ar fin cyflwyno Bil Senedd Cymru ac Etholiadau (Cymru) fel yr Aelod sy'n gyfrifol am y Bil hwnnw. Bydd hwnnw'n cael ei gyflwyno o fewn yr ychydig wythnosau nesaf. Bydd asesiad effaith rheoleiddiol a memorandwm esboniadol yn dod gyda'r Bil, a byddant yn manylu'n eithaf sylweddol ar lawer o'r materion rydych wedi tynnu sylw atynt yn eich cwestiwn. Gallaf gadarnhau, fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen, nad ydym yn bwriadu ail-frandio'r Cynulliad yn ei gyfanrwydd; rydym yn bwriadu rhoi deddfwriaeth ar waith i newid yr enw er mwyn adlewyrchu ein rôl fel Senedd genedlaethol, yn unol â'r mandad a roddwyd gan benderfyniad Cynulliad ym mis Gorffennaf 2016, ac fel y dywedais, bydd hynny'n cael ei wneud am y pris rhataf fel yr amlinellwyd yn yr asesiad effaith rheoleiddiol a gaiff ei gyhoeddi pan gyflwynir y Bil.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Item 4 is topical questions and I have two this week, and the first one is from Bethan Sayed. 

Eitem 4 yw'r cwestiynau amserol ac mae gennyf ddau yr wythnos hon, a daw'r cyntaf gan Bethan Sayed.

Ymdriniaeth Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg â Honiadau ynghylch Ymosodiadau Rhyw
Abertawe Bro Morgannwg University Local Health board’s Handling of Sex Assault Claims

1. A wnaiff y Gweinidog ymateb i adolygiad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru i ymdriniaeth Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg â honiadau a wnaeth cleifion ag anawsterau dysgu ynghylch ymosodiadau rhyw yn erbyn gweithiwr gofal? 272

1. Will the Minister respond to the Healthcare Inspectorate Wales review into Abertawe Bro Morgannwg University Health board’s handling of sex assault claims from patients with learning difficulties against a care worker? 272

Thank you for the question. I commissioned an independent review of the health board's handling of concerns raised about Kris Wade. Healthcare Inspectorate Wales published that report yesterday. I now expect the health board to take urgent action to address the findings and recommendations. We will implement measures in response as quickly as possible across Wales. 

Diolch i chi am y cwestiwn. Rwyf wedi comisiynu adolygiad annibynnol o'r modd y mae'r bwrdd iechyd wedi ymdrin â'r pryderon a godwyd ynghylch Kris Wade. Cyhoeddodd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yr adroddiad hwnnw ddoe. Rwy'n disgwyl yn awr i'r bwrdd iechyd gymryd camau brys i fynd i'r afael â'r canfyddiadau a'r argymhellion. Byddwn yn gweithredu mesurau mewn ymateb i hynny ledled Cymru cyn gynted â phosibl.

Thank you for that reply. This report is, of course, the third one if we include the desktop review into safeguarding at the health board, and the report shows there is still a lack of clarity on how some recommendations, which stretch back before this particular scandal, have or will be put in place. When we discuss this report, I think we should all remember what it's about—sexual assault against very vulnerable women in a care setting where they thought that they were safe. The women did not feel that they were believed, and do you agree, Minister, that this is totally unacceptable? If the #MeToo movement is to have impact, public authorities must listen to all women, be they vulnerable or not, but, more importantly, believe them too.

There are parts of the report that are deeply problematic. There is criticism of governance at the health board. It says that board members were aware of allegations individually, but nothing formal was done until far too late. Disconnect between the board and operational services has been apparent since the 2014 'Trusted to Care' report. What are you going to do differently, Minister, now in relation to governance, so we don't have to have another report in a few years' time and the same press-ready, recycled responses from you? Will you look to explore the possibility of special measures to oversee the implementation of recommendations, particularly in this report? And will you personally instigate a review of governance in ABMU and an urgent change of leadership at the board level?

Finally, I'd like to ask, as I did yesterday, to seek assurances of the independence of Healthcare Inspectorate Wales. And I say this again because I think it's vitally important. The press were given a briefing at 9 o'clock in the morning and I was only afforded the same report at 6 o'clock that evening, under the alleged proposition that they had to keep that private for families. If it was so private, why were the press afforded that briefing before elected politicians in this place? I only got the report because I proactively asked—no other AM got that report—and an MP that has taken an interest in this area also. Just for the sake of clarity, we need assurances that HIW is entirely independent, because if they are, why did they treat the press differently to elected politicians in this place? 

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Dyma'r trydydd adroddiad, wrth gwrs, os ydym yn cynnwys yr adolygiad bwrdd gwaith o ddiogelu yn y bwrdd iechyd, ac mae'r adroddiad yn dangos bod yna ddiffyg eglurder o hyd o ran sut y mae rhai argymhellion, sy'n mynd yn ôl cyn y sgandal benodol hon, wedi cael eu rhoi ar waith neu sut y byddant yn cael eu rhoi ar waith. Pan fyddwn yn trafod yr adroddiad hwn, rwy'n credu y dylai pawb ohonom gofio am beth y mae'n sôn—ymosodiadau rhywiol yn erbyn menywod agored iawn i niwed mewn lleoliad gofal lle'r oeddent yn credu eu bod yn ddiogel. Teimlai'r menywod nad oedd neb yn eu credu, ac onid ydych yn cytuno, Weinidog, fod hyn yn gwbl annerbyniol? Os yw mudiad #MeToo am gael effaith, mae'n rhaid i awdurdodau cyhoeddus wrando ar bob menyw, agored i niwed neu beidio, ond yn fwy pwysig, rhaid iddynt eu credu hefyd.

Mae yna rannau o'r adroddiad sy'n hynod broblemus. Beirniadir y dull o lywodraethu o fewn y bwrdd iechyd. Mae'n dweud bod aelodau'r bwrdd yn ymwybodol o'r honiadau unigol, ond ni wnaethpwyd dim yn ffurfiol hyd nes ei bod yn llawer rhy hwyr. Mae diffyg cysylltiad rhwng y bwrdd a gwasanaethau gweithredol wedi bod yn amlwg ers adroddiad 'Ymddiried mewn Gofal' 2014. Beth y bwriadwch ei wneud yn wahanol, Weinidog, mewn perthynas â llywodraethu, fel nad oes rhaid i ni gael adroddiad arall ymhen ychydig flynyddoedd a'r un hen ymatebion wedi'u hailgylchu, parod ar gyfer y wasg gennych chi? A wnewch chi ymchwilio i'r posibilrwydd o fesurau arbennig i oruchwylio'r gwaith o weithredu argymhellion, yn enwedig yn yr adroddiad hwn? Ac a wnewch chi'n bersonol gynnal adolygiad o lywodraethu ym mwrdd iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg a mynd ati ar frys i newid arweinyddiaeth ar lefel y bwrdd?

Yn olaf, fel y gwneuthum ddoe, hoffwn geisio sicrwydd ynglŷn ag annibyniaeth Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru. A dywedaf hyn eto oherwydd credaf ei fod yn hanfodol bwysig. Cafodd y wasg eu briffio am 9 o'r gloch y bore ac ni chefais yr un adroddiad tan 6 o'r gloch y noson honno, gyda'r honiad fod yn rhaid iddynt gadw'r mater yn breifat er mwyn y teuluoedd. Os oedd yn fater mor breifat, pam y cafodd y wasg eu briffio cyn y gwleidyddion etholedig yn y lle hwn? Yr unig reswm y cefais yr adroddiad oedd oherwydd fy mod wedi gofyn amdano—ni chafodd unrhyw AC arall yr adroddiad hwnnw—ynghyd ag AS sydd wedi dangos diddordeb yn y maes hwn hefyd. Er eglurder, rydym angen sicrwydd bod AGIC yn gwbl annibynnol, oherwydd os ydynt, pam y gwnaethant drin y wasg mewn ffordd wahanol i wleidyddion etholedig yn y lle hwn?

15:25

Thank you for the series of questions. I'll start with your final series of questions about HIW and their independence. Yes, they are operating independently. They made choices about who to see and how to conduct the investigation. I think they saw about 40 different people, current and past staff members, as well as the families of the three women, together with the family of Christine James, who, as we know, was murdered by Kris Wade.

The report was made available to the women who had complained, their families or their representatives, a week before publication of the report. As well, HIW met with the women a week before the report. The report was then made available to them on 28 January. And, on the twenty-eighth, HIW held a technical briefing for the press and they also provided you with a copy of the report. Publication of the report is a matter for HIW, and not a matter where there was any kind of interference from the Welsh Government. There is no question that the conclusions of the inquiry and the process to reach those conclusions was anything other than independent. 

I want to return to the point that we are talking about—three vulnerable women who were let down. And I am deeply sorry that those three women were let down not just by an individual within the health service, but actually how the whole service then reacted to the complaint, and in particular the reaction after the first complaint, where it's acknowledged that it was not promptly recognised as a safeguarding issue and dealt with as such. The second and third were. As we know, the police and the Crown Prosecution Service decided not to proceed with a prosecution. Now, that is outside the remit of both the health board and indeed the Welsh Government. But I do agree, you start by believing the complainant—that has to be your starting point. Otherwise, we know that we will not encourage people to raise complaints as they should do, and then to handle sensitively the complaints when they're investigated.

On to the, I think, two further points that you raised—in terms of an action plan and what will now happen, within a matter of weeks, the health board will need to submit an action plan to Healthcare Inspectorate Wales. They won't submit that plan to the Government, it will go Healthcare Inspectorate Wales, and they will determine whether that action plan is adequate. And no doubt, Healthcare Inspectorate Wales will return to see what progress, including the pace and consistency of progress, that the health board makes against dealing with those recommendations. There are three recommendations for the Government that I've already committed to taking forward. 

In terms of your call for special measures and a change in leadership at the health board, of course, the chief executive is new and was not in place at the time of the desktop review, nor, indeed, when the incidents took place, and, indeed, in terms of the board themselves, there is no suggestion from Healthcare Inspectorate Wales that there should be changes at board level. And I do remind the Member and others who are here or watching that placing a health board or a trust in special measures takes place following advice given by both the chief executive of NHS Wales, the Wales Audit Office, and, indeed, Healthcare Inspectorate Wales. Should that have been a matter that Healthcare Inspectorate Wales thought was appropriate, then they would have said so and there would have been the opportunity to convene an extraordinary meeting under the escalation status.

So, these are matters where I'm advised by people who are properly independent, and that is a safeguard for people in Wales that we're not either placing within special measures or out of special measures healthcare organisations simply to suit a politician within Government or outside, and that is absolutely the right thing to do. But I'm determined that the health service will deal with the recommendations in this independent review and will do so seriously and promptly. 

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau. Rwyf am ddechrau gyda'ch cyfres olaf o gwestiynau ynghylch AGIC a'u hannibyniaeth. Ydynt, maent yn gweithredu'n annibynnol. Gwnaethant benderfyniadau ynghylch pwy i'w gweld a sut i gynnal yr ymchwiliad. Credaf eu bod wedi gweld tua 40 o wahanol bobl, aelodau staff presennol ac aelodau staff o'r gorffennol, yn ogystal â theuluoedd y tair menyw, ynghyd â theulu Christine James, a gafodd ei llofruddio gan Kris Wade fel y gwyddom.

Cafodd yr adroddiad ei ryddhau i'r menywod a oedd wedi cwyno, eu teuluoedd neu eu cynrychiolwyr, wythnos cyn cyhoeddi'r adroddiad. Yn ogystal, cyfarfu AGIC â'r menywod wythnos cyn yr adroddiad. Yna rhyddhawyd yr adroddiad iddynt ar 28 Ionawr. Ac, ar 28 Ionawr, cynhaliodd AGIC sesiwn friffio dechnegol ar gyfer y wasg, a darparu copi o'r adroddiad i chi. Mater i AGIC yw cyhoeddi'r adroddiad, ac nid mater lle cafwyd unrhyw fath o ymyrraeth gan Lywodraeth Cymru. Nid oes unrhyw amheuaeth nad oedd casgliadau'r ymchwiliad a'r broses i gyrraedd y casgliadau hynny yn gwbl annibynnol.

Rwyf am ddychwelyd at y pwynt rydym yn sôn amdano—tair o fenywod agored i niwed y gwnaed cam mawr â hwy. Ac mae'n ddrwg iawn gennyf fod y tair ohonynt wedi cael cam, nid yn unig gan unigolyn o fewn y gwasanaeth iechyd, ond gan y ffordd y gwnaeth y gwasanaeth cyfan ymateb i'r gŵyn wedyn, ac yn arbennig yr ymateb wedi'r gŵyn gyntaf, lle cydnabyddir na chafodd y mater ei adnabod fel mater diogelu ar unwaith a'i drin yn unol â hynny. Fe gafodd yr ail a'r drydedd gŵyn eu trin felly. Fel y gwyddom, penderfynodd yr heddlu a Gwasanaeth Erlyn y Goron beidio â bwrw ymlaen ag erlyniad. Nawr, mae hynny y tu allan i gylch gwaith y bwrdd iechyd a Llywodraeth Cymru yn wir. Ond rwy'n cytuno, rydych yn dechrau drwy gredu'r sawl sy'n gwneud y gŵyn—mae'n rhaid i hwnnw fod yn fan cychwyn i chi. Fel arall, gwyddom na fyddwn yn annog pobl i wneud cwynion fel y dylent, ac yna ymdrin â'r cwynion mewn modd sensitif pan fyddant yn cael eu hymchwilio.

Af ymlaen, rwy'n credu, at y ddau bwynt arall a godwyd gennych—o ran cynllun gweithredu a beth fydd yn digwydd nesaf, o fewn ychydig wythnosau, bydd angen i'r bwrdd iechyd gyflwyno cynllun gweithredu i Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru. Ni fyddant yn cyflwyno'r cynllun hwnnw i'r Llywodraeth, bydd yn mynd i Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, a fydd yn penderfynu a yw'r cynllun gweithredu hwnnw'n ddigonol. A diau y bydd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn dychwelyd i weld pa gynnydd, gan gynnwys cyflymder a chysondeb y cynnydd, y mae'r bwrdd iechyd yn ei wneud mewn perthynas ag ymdrin â'r argymhellion hynny. Rwyf eisoes wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â thri argymhelliad ar gyfer y Llywodraeth.

O ran eich galwad am fesurau arbennig a newid arweinyddiaeth yn y bwrdd iechyd, wrth gwrs, mae'r prif weithredwr yn newydd ac nid oedd yn ei swydd pan gynhaliwyd yr adolygiad bwrdd gwaith, nac yn wir pan ddigwyddodd y digwyddiadau, ac o ran y bwrdd ei hun, nid oes unrhyw awgrym gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru y dylid gwneud newidiadau ar lefel y bwrdd. A hoffwn atgoffa'r Aelod ac eraill sydd yma neu'n gwylio bod gwneud bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth yn destun mesurau arbennig yn rhywbeth sy'n digwydd yn dilyn cyngor gan brif weithredwr GIG Cymru, Swyddfa Archwilio Cymru ac Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn wir. Pe bai Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru wedi ystyried hynny'n briodol, byddent wedi dweud hynny a byddai cyfle wedi bod i gynnal cyfarfod arbennig o dan y statws uwchgyfeirio.

Felly, rwy'n derbyn cyngor ar y materion hyn gan bobl sy'n gwbl annibynnol, ac mae hynny'n rhoi sicrwydd i bobl Cymru nad ydym yn gwneud sefydliadau gofal iechyd yn destun mesurau arbennig neu'n eu tynnu allan o fesurau arbennig er mwyn bodloni gwleidydd yn y Llywodraeth neu tu allan, a dyna'n bendant yw'r peth cywir i'w wneud. Ond rwy'n benderfynol y bydd y gwasanaeth iechyd yn ymdrin â'r argymhellion yn yr adolygiad annibynnol hwn ac y bydd yn gwneud hynny o ddifrif ac yn fuan.

15:30

This is a situation of utmost gravity and the fundamental issue is: why are issues relating to the care of people with learning disability persistently ignored? That's the fundamental issue here, because the AMBU board knew of both the allegations against Kris Wade and the problems in the learning disability directorate itself, but failed to act. The Crown Prosecution Service failed to take the women's allegations seriously, despite police going back to ask them to reconsider. The police wanted to pursue the situation; the CPS failed to take any action. The view from the service is that the Welsh Government always kicked the attempts to develop effective liaison between learning disability services and the criminal justice system into the long grass. I'm not going to have the political debate about what's devolved and what's not devolved now, but, surely, with matters of such potential gravity, you need to be able to work together as opposed to just ignoring the situation, because, over the years, there are myriad reports on the additional morbidity and mortality of people with learning disability in general hospitals. They're not being listened to either there. And I know about the multi-agency learning disability advisory group, but that is exactly what it says on the tin—it's an advisory group only. There's no change in outcomes for people with learning disability. This case highlights a situation of utmost gravity. So, also, can I ask: why didn't senior health board executives think or feel that the allegations in the Kris Wade case were serious? Why did Welsh Government agree to an internal desktop review back in October 2017? If there was no case to answer, why have a review? If it was serious, have a proper review, not just an internal desktop review. And, finally, is Welsh Government proud of the treatment of the medical whistleblower in this case?

Mae hon yn sefyllfa ddifrifol iawn a'r cwestiwn sylfaenol yw: pam fod materion sy'n ymwneud â gofal pobl ag anabledd dysgu yn cael eu hanwybyddu yn gyson? Dyna'r mater sylfaenol yma, oherwydd roedd bwrdd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg yn gwybod am yr honiadau a wnaed yn erbyn Kris Wade a'r problemau yn y gyfarwyddiaeth anabledd dysgu ei hun, ond ni lwyddasant i weithredu. Methodd Gwasanaeth Erlyn y Goron â chymryd honiadau'r menywod o ddifrif, er gwaethaf y ffaith bod yr heddlu wedi gofyn iddynt ailystyried. Roedd yr heddlu eisiau mynd ar drywydd yr achos; methodd Gwasanaeth Erlyn y Goron roi unrhyw gamau ar waith. Barn y gwasanaeth yw bod Llywodraeth Cymru bob amser wedi gwthio'r ymdrechion i ddatblygu cyswllt effeithiol rhwng y gwasanaethau anabledd dysgu a'r system cyfiawnder troseddol i'r naill ochr. Nid wyf am gael dadl wleidyddol ynghylch yr hyn sydd wedi'i ddatganoli a'r hyn nad yw wedi'i ddatganoli yn awr, ond yn sicr, gyda materion mor ddifrifol, mae angen i chi allu gweithio gyda'ch gilydd yn hytrach nag anwybyddu'r sefyllfa, oherwydd dros y blynyddoedd, ceir amryw o adroddiadau ar afiachusrwydd a marwolaethau ychwanegol ymhlith pobl ag anabledd dysgu mewn ysbytai cyffredinol. Nid oes neb yn gwrando arnynt yno chwaith. A gwn am y grŵp cynghori amlasiantaeth ar anabledd dysgu, ond mae hwnnw'n gweithredu'n union fel y mae ei enw'n dweud—grŵp cynghori yn unig ydyw. Nid oes unrhyw newid yn y canlyniadau i bobl ag anabledd dysgu. Mae'r achos hwn yn tynnu sylw at sefyllfa ddifrifol iawn. Felly, hefyd, a gaf fi ofyn: pam nad oedd uwch-swyddogion gweithredol y bwrdd iechyd yn meddwl neu'n teimlo bod yr honiadau yn achos Kris Wade yn ddifrifol? Pam y cytunodd Llywodraeth Cymru i adolygiad bwrdd gwaith mewnol yn ôl ym mis Hydref 2017? Os nad oedd achos i'w ateb, pam cynnal adolygiad? Os oedd yn ddifrifol, dylid bod wedi cynnal adolygiad priodol, nid adolygiad bwrdd gwaith mewnol yn unig. Ac yn olaf, a yw Llywodraeth Cymru yn falch o'r modd y mae'r chwythwr chwiban meddygol wedi cael ei drin yn yr achos hwn?

I agree with a fair amount of what Dai Lloyd has said about this being a matter of real seriousness and gravity. It is a serious issue. That is why I ordered the inquiry, with the report that we've published. And, if you look at the report, there's no hiding place in the report. It sets out a range of areas where there is a need for real improvement. It sets out a range of failings and disappointments about past conduct. And that is important to have an honest picture to improve upon. But, actually, in terms of learning disability, I recognise what Dai Lloyd says about differential mortality. That is not a cause for celebration, it is a cause for not just for concern, but for action. That is why the Government has, of its own volition, undertaken a review across Government in terms of learning disability services, which I, Rebecca Evans in a previous role, but also Huw Irranca-Davies in a previous role as well, have been actually part of undertaking and reviewing and taking forward, because we do recognise we need to do better. We recognise there are real challenges and a need for improvement. There's no lack of understanding or commitment from the Government to do better. If you want to see examples, there's real leadership from the chief nursing officer as well on this issue. She has made it a real priority within the last few years, because of the mounting evidence about differential outcomes and the failure to make appropriate progress.

For example, earlier this term, I met the family of Paul Ridd to look at what had happened with his care, where, again, he was let down, and the family then came back, after a period of time—we quite understand that they were angry and did not want to come back. They then decided they wanted to do something to make sure others did not go through the same experience. And that has actually been a really positive experience for this health board as well. The learning they have taken on board for matters on the ward—and, indeed, Melanie Thomas, one of the nurses they have dealt with, the learning disability co-ordinator, was actually recognised for her work on learning disability within the recent new year's honours list. 

So, there is good practice within Wales. As ever, the challenge is how consistent is that and that the learning isn't simply kept in one part of our service. So, I do recognise that there have been failings. I want to be clear that the Welsh Government does not authorise a desktop review as the only response that should take place. The health board undertook a desktop review, and, following that, I was not satisfied that was the appropriate course of action, that the learning had actually been deep enough or, indeed, that they'd learnt all the lessons and asked all the right people. So, I ordered Healthcare Inspectorate Wales to undertake a review.

In terms of the treatment of the whistleblower, well, the challenge here is that Healthcare Inspectorate Wales went through that. I would always want whistleblowers to be believed, and I would want—. Again, you start off by believing the whistleblower and taking what they say seriously if you want the right culture to take place. I certainly do believe there's more learning to take place and it's been raised directly with me by the British Medical Association. I think we will be in a better place but, as ever, we will continue to learn from where we get things wrong as well as where we get things right. There is much that we should not be proud of here, but also I think what is most important is the commitment to do better in the future. 

Cytunaf â rhywfaint o'r hyn y mae Dai Lloyd wedi'i ddweud am ddifrifoldeb gwirioneddol y mater hwn. Mae'n fater difrifol. Dyna pam y gelwais am yr ymchwiliad, gyda'r adroddiad a gyhoeddwyd gennym. Ac os edrychwch ar yr adroddiad, nid oes lle i guddio ynddo. Mae'n nodi amrywiaeth o feysydd lle mae angen gwneud gwelliannau go iawn. Mae'n nodi amrywiaeth o fethiannau a siomedigaethau ynglŷn ag ymddygiad yn y gorffennol. Ac mae hynny'n bwysig i gael darlun gonest er mwyn gwella arno. Ond o ran anabledd dysgu, rwy'n cydnabod yr hyn a ddywed Dai Lloyd ynghylch lefelau marwolaethau gwahaniaethol. Nid yw hynny'n achos dathlu, mae'n achos pryder ond mae'n achos dros weithredu hefyd. Dyna pam fod y Llywodraeth, o'i dewis ei hun, wedi cynnal adolygiad ar draws y Llywodraeth mewn perthynas â gwasanaethau anabledd dysgu, ac rwyf fi, Rebecca Evans mewn rôl flaenorol, a Huw Irranca-Davies mewn rôl flaenorol hefyd, wedi bod yn rhan o'r gwaith o gyflawni ac adolygu a datblygu, oherwydd rydym yn cydnabod bod angen i ni wneud yn well. Rydym yn cydnabod bod heriau gwirioneddol a bod angen gwella. Nid oes diffyg dealltwriaeth neu ymrwymiad gan y Llywodraeth i wneud yn well. Os ydych eisiau gweld enghreifftiau, mae'r prif swyddog nyrsio wedi dangos arweinyddiaeth go iawn ar y mater hwn hefyd. Mae hi wedi sicrhau ei fod yn flaenoriaeth go iawn dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, oherwydd y dystiolaeth gynyddol am ganlyniadau gwahaniaethol a'r methiant i wneud cynnydd priodol.

Er enghraifft, yn gynharach y tymor hwn, cyfarfûm â theulu Paul Ridd i edrych ar yr hyn a ddigwyddodd gyda'i ofal, lle roedd wedi cael cam, unwaith eto, ac yna daeth y teulu yn ôl wedi cyfnod o amser—ac rydym yn deall eu bod yn ddig ac nad oeddent eisiau dod yn ôl. Yna, penderfynasant eu bod eisiau gwneud rhywbeth er mwyn sicrhau nad oedd pobl eraill yn gorfod dioddef yr un profiad. Ac mae hwnnw wedi bod yn brofiad cadarnhaol awn i'r bwrdd iechyd hwn hefyd. Maent wedi dysgu gwersi ar faterion ar y ward—ac yn wir, mae Melanie Thomas, un o'r nyrsys y maent wedi ymwneud â hi, y cydlynydd anabledd dysgu, wedi cael cydnabyddiaeth yn ddiweddar am ei gwaith ar anabledd dysgu yn rhestr anrhydeddau'r flwyddyn newydd. 

Felly, mae yna arferion da yng Nghymru. Fel erioed, mae'r her yn ymwneud â pha mor gyson yw'r rheini ac nad yw'r dysgu'n cael ei gadw mewn un rhan o'n gwasanaeth yn unig. Felly, rwy'n cydnabod bod methiannau wedi bod. Hoffwn ei gwneud yn glir nad yw Llywodraeth Cymru yn awdurdodi adolygiad bwrdd gwaith fel yr unig ymateb a ddylai ddigwydd. Cynhaliodd y bwrdd iechyd adolygiad bwrdd gwaith, ac yn dilyn hwnnw, nid oeddwn yn fodlon mai dyna oedd y llwybr gweithredu priodol, nid oeddwn yn fodlon fod y dysgu wedi bod yn ddigon dwfn nac yn wir eu bod wedi dysgu'r gwersi i gyd ac wedi gofyn i'r bobl iawn i gyd. Felly, gelwais ar Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru i gynnal adolygiad.

O ran triniaeth y chwythwr chwiban, wel, yr her yma yw bod Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru wedi mynd drwy hynny. Buaswn bob amser eisiau i bobl gredu chwythwyr chwiban, a hoffwn—. Unwaith eto, rydych yn dechrau drwy gredu'r chwythwr chwiban a chymryd yr hyn y maent yn ei ddweud o ddifrif os ydych am sicrhau'r diwylliant cywir. Yn sicr, credaf fod angen dysgu mwy ac mae Cymdeithas Feddygol Prydain wedi codi'r mater hwnnw'n uniongyrchol gyda mi. Credaf y byddwn mewn sefyllfa well, ond fel erioed, byddwn yn parhau i ddysgu o'n camgymeriadau yn ogystal â'r pethau rydym yn eu gwneud yn iawn. Mae llawer na ddylem fod yn falch ohono yma, ond credaf hefyd mai'r peth pwysicaf yw'r ymrwymiad i wneud yn well yn y dyfodol.

15:35

Thank you very much, Minister. The second topical question this afternoon is to the Minister for Economy and Transport. Rhun ap Iorwerth. 

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Mae'r ail gwestiwn amserol y prynhawn yma i Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth. Rhun ap Iorwerth.

REHAU Cyf
REHAU Ltd

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gamau gweithredu Llywodraeth Cymru yn dilyn penderfyniad REHAU Ltd. i ymgynghori ar ddyfodol ei ffatri yn Amlwch? 273

2. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's actions following REHAU Ltd.'s decision to consult on the future of its factory in Amlwch? 273

Diolch. My officials met with the company management on Monday, along with Anglesey council representatives and the local Member of Parliament, Albert Owen. The meeting was very constructive and all parties have now agreed to work together in an effort to retain employment at the site. We are also ready to provide support to the employees throughout the consultation period. 

Diolch. Cyfarfu fy swyddogion â rheolwyr y cwmni ddydd Llun, ynghyd â chynrychiolwyr cyngor Ynys Môn a'r Aelod Seneddol lleol, Albert Owen. Roedd y cyfarfod yn adeiladol iawn ac mae pob plaid wedi cytuno bellach i weithio gyda'i gilydd mewn ymdrech i gadw gwaith ar y safle. Rydym hefyd yn barod i roi cymorth i'r gweithwyr drwy gydol y cyfnod ymgynghori.

Diolch yn fawr iawn am yr ymateb. Dwi innau wedi cyfarfod uwch swyddogion lleol ac ar lefel Brydeinig. Dwi yn ddiolchgar i swyddogion Llywodraeth Cymru a swyddogion Cyngor Sir Ynys Môn am fod wedi ymgysylltu'n fuan efo REHAU yn dilyn y cyhoeddiad. Mi oedd o'n gyhoeddiad a ddaeth o nunlle mewn difrif. Mae'n gwmni sydd wedi gweithredu yn Amlwch ers dros 40 mlynedd. Mae yna weithlu da, cynhyrchiol a theyrngar yna. Mae o'n gwmni sydd ddim mewn trafferthion. Ail-strwythuro ydy hyn ac, yn anffodus, mae Amlwch yn gorfod talu'r pris am hynny, oherwydd gostyngiad yn y galw am y cynnyrch penodol maen nhw'n ei wneud yno. Mae yna 104 yn gweithio yno, wrth gwrs, a all gogledd Ynys Môn ddim fforddio colli'r swyddi yna. Mae'n ardal sydd wedi dioddef ergyd ar ôl ergyd yn economaidd. Mi ddaeth cyhoeddiad Hitachi, wrth gwrs, am oedi cynllun Wylfa Newydd wythnos yn unig cyn cyhoeddiad REHAU. Mae rhagor o swyddi, rhyw 150, yn mynd i fynd o'r hen Wylfa ymhen rhyw flwyddyn wrth i'r broses ddadgomisiynu barhau.

Dwi wedi gofyn yn benodol yn yr wythnosau diwethaf i chi a'r Llywodraeth am gymorth datblygu economaidd o'r newydd i Fôn, a'r ardal yma yn benodol. Ond, o ran REHAU, pedwar cwestiwn. Allaf i ofyn am ragor o sicrwydd, yn ychwanegol at yr hyn ddywedsoch chi yn gychwynnol, y bydd y Llywodraeth yn darparu adnoddau digonol i allu gwneud cynnig sylweddol i'r cwmni am gymorth a allai eu perswadio i arallgyfeirio neu ddatblygu cynnyrch newydd yno o bosib? Allaf i gael rhagor o sicrwydd hefyd y bydd y Llywodraeth yn rhoi cefnogaeth i gadw pob un opsiwn ar y bwrdd ar gyfer parhad posib i'r gwaith, yn cynnwys edrych ar unrhyw opsiynau ar gyfer cefnogi management buy-outs ac yn y blaen? Ond, os ydy hi'n dod i'r gwaethaf, dwi'n gobeithio gallwn ni ddibynnu ar y Llywodraeth i fuddsoddi yn helaeth mewn cyfleon ail-sgilio a chwilio am ail-gyflogaeth i'r gweithwyr. Gaf i ofyn am sicrwydd am hynny? A hefyd mae'r gweithwyr yn bryderus am y math o becynnau diswyddo gallan nhw gael eu cynnig, os ydy hi'n dod i hynny. Gaf i sicrwydd gan y Llywodraeth y bydd pob cyngor a chymorth yn cael eu cyfeirio atyn nhw i sicrhau eu bod nhw—mewn sefyllfa lle dŷn nhw ddim, fel dwi'n deall, yn cael trafod trwy undebau—yn cael chwarae teg?

Thank you for that response. I’ve just met senior officials locally and at a national level. I’m grateful to Welsh Government officials and Anglesey council officials for working with REHAU. It was an announcement that came from nowhere, if truth be told. It’s a company that’s operated in Amlwch for over 40 years. There is a productive and loyal workforce there. It’s a company that’s not in difficulties. This is a restructuring, and, unfortunately, Amlwch is having to pay the price for that because of the reduction in the demand for the particular product produced there—104 work there, of course. The north of Anglesey can’t afford to lose those jobs. It’s an area that’s suffered blow after blow economically. There was the Hitachi announcement, of course, about the suspension of the Wylfa Newydd scheme, which came just a week before REHAU’s announcement. There are further jobs, some 150, to disappear from the old Wylfa site in about a year's time as the decommissioning process continues.

I’ve asked specifically over the past few weeks to you and the Government for economic development support anew for Anglesey, and this area specifically. But, in terms of REHAU, I have four questions. May I ask for further assurances, in addition to what you’ve said initially, that the Government will provide sufficient resources to make a substantial offer of support to the company that may persuade them to diversify or make other products there, perhaps? Could I have further assurances too that the Welsh Government will provide support for keeping all options on the table for possible continuation of the work there, including looking at any options for supporting management buy-outs and so on and so forth? But, if the worst comes to the worst, I do hope that we will be able to rely on the Government to invest substantially in reskilling opportunities and seeking re-employment for the workforce. May I ask for assurances in that regard? And also the workforce is concerned about what kind of redundancy packages may be available, if it does come to that point. May I have an assurance from the Government that all advice and support will be referred to them to ensure that they are—in a position where they aren’t able to negotiate through unions, I understand—given fair play?

15:40

Can I thank Rhun ap Iorwerth for raising this important question for his constituents and perhaps, first of all, give some background to the decision that's been made by the company and then highlight some of the options that—collaboratively with the company and with the Anglesey council officials that the Member refers to—we are looking at taking forward, including the support that might be available for those options? And then, thirdly, if I could, Dirprwy Lywydd, I'd just like to touch upon the work that has taken place now within Welsh Government concerning both north-west Wales, in particular Anglesey, and also, given alarming news from Airbus and speculation over the future of the Broughton site over the long term, the support that we are looking at offering north-east Wales as well—in fact, the entire north Wales region.

First of all, in terms of the background, Rhun ap Iorwerth is absolutely right: the Amlwch site produces a particular type of PVC edge band for furniture products that has seen a sharp decline in recent years—a decline of something in the region of 75 per cent. Its sister site in Tortosa, Spain, has a number of advantages over the Amlwch site, including the fact that it has room to accommodate expansion, whereas the Amlwch site is limited. It has a more diverse product mix as well, and it has an established tooling capacity on site. Now, in terms of the options and the work that is now taking place and the potential support that we could offer the business, first of all, we're looking at the possibility of investing in the Amlwch site in order to create as level a playing field as possible with the Spanish sister site. Secondly, we are looking to assist the Amlwch site in diversifying the manufacturing base of the actual plant so that it can produce more than the specific edge band products that we've seen a sharp decline in over recent years. This, in turn, would allow a longer term strategy to be implemented that would see resilience built into the business. And then, thirdly, and I think very importantly, we and the company are exhausting all of our contacts, not just within Wales and the UK, but internationally, to look at whether there are third parties that could utilise the Amlwch site for manufacturing activity on a contract basis or, indeed, allow third-party manufacturers to utilise the existing facility. So, every option is being examined at the moment. 

A number of actions have arisen from the meeting that took place on Monday, including, of course, all of the support that could be offered by Welsh Government to workers if the site were to be closed after the consultation period. We'll be relaying all of the available support in the ReAct programme to the workforce. We're identifying those third parties that could come into the Amlwch site or use the Amlwch site to produce other products. And I'll also be communicating with the main board of the company. Of course, the company is based in Germany. Its administrative headquarters is based in Switzerland, and it's run by a Swiss family. I'll be seeking to establish lines of communication with the board in order to influence the company's decision over the next 90 days.

Looking more widely and broadly at Anglesey, north-west Wales and, indeed, the whole of north Wales, I have asked officials in my department to examine all opportunities for accelerating capital spending projects in north Wales, and in particular on Anglesey, given the decision relating to Wylfa Newydd. I think it's absolutely essential that we bring forward a pipeline wherever and whenever possible in the region, but particularly on Anglesey, which can replace the jobs that have been promised in the shorter term with the Wylfa Newydd project whilst a decision is made over whether to resume that particular programme of work.

Wel, a gaf fi ddiolch i Rhun ap Iorwerth am godi'r cwestiwn pwysig hwn ar gyfer ei etholwyr ac efallai, yn gyntaf oll, a gaf fi roi rhywfaint o gefndir i'r penderfyniad a wnaed gan y cwmni ac yna tynnu sylw at rai o'r opsiynau—yn gydweithredol gyda'r cwmni a'r swyddogion o gyngor Ynys Môn y mae'r Aelod yn cyfeirio atynt—rydym yn ystyried bwrw ymlaen â hwy, gan gynnwys y cymorth a allai fod ar gael ar gyfer yr opsiynau hynny? Ac yna, yn drydydd, os caf, Ddirprwy Lywydd, hoffwn grybwyll y gwaith sydd bellach wedi digwydd o fewn Llywodraeth Cymru mewn perthynas â gogledd-orllewin Cymru, yn enwedig Ynys Môn, a hefyd, o ystyried y newyddion brawychus gan Airbus a dyfalu ynghylch dyfodol y safle ym Mrychdyn yn hirdymor, y cymorth rydym yn bwriadu ei gynnig i ogledd-ddwyrain Cymru yn ogystal—yn wir, rhanbarth gogledd Cymru yn ei gyfanrwydd.

Yn gyntaf oll, o ran y cefndir, mae Rhun ap Iorwerth yn llygad ei le: mae safle Amlwch yn cynhyrchu math penodol o fand ymyl PVC ar gyfer cynnyrch dodrefn sydd wedi profi gostyngiad sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf—gostyngiad o tua 75 y cant. Mae gan ei chwaer-safle yn Tortosa, Sbaen, nifer o fanteision dros safle Amlwch, gan gynnwys y ffaith bod ganddynt le i ehangu, tra bod safle Amlwch yn gyfyngedig. Mae gan y safle gymysgedd mwy amrywiol o gynnyrch yn ogystal, ac mae capasiti offer sefydledig ar y safle. Nawr, o ran yr opsiynau a'r gwaith sydd bellach ar y gweill a'r cymorth posibl y gallem ei gynnig i'r busnes, yn gyntaf oll, rydym yn edrych ar y posibilrwydd o fuddsoddi yn safle Amlwch er mwyn creu cystadleuaeth mor deg â phosibl rhyngddo a'r chwaer-safle yn Sbaen. Yn ail, rydym yn bwriadu cynorthwyo safle Amlwch i arallgyfeirio sylfaen weithgynhyrchu'r safle ei hun fel y gall gynhyrchu mwy na dim ond y cynhyrchion band ymyl penodol y gwelsom ostyngiad sylweddol yn y galw amdanynt dros y blynyddoedd diwethaf. Byddai hyn, yn ei dro, yn caniatáu i ni weithredu strategaeth fwy hirdymor a fyddai'n datblygu cadernid o fewn y busnes. Ac yna, yn drydydd, ac yn bwysig iawn rwy'n credu, rydym ni a'r cwmni yn mynd drwy bob un o'n cysylltiadau, nid yn unig yng Nghymru a'r DU, ond yn rhyngwladol, i weld a oes yna drydydd parti a allai ddefnyddio safle Amlwch ar gyfer gweithgarwch gweithgynhyrchu ar sail contract neu, yn wir, caniatáu i weithgynhyrchwyr trydydd parti ddefnyddio'r safle presennol. Felly, mae pob opsiwn yn cael ei archwilio ar hyn o bryd.

Mae nifer o gamau gweithredu wedi codi o'r cyfarfod a gynhaliwyd ddydd Llun, gan gynnwys, wrth gwrs, yr holl gefnogaeth y gellid ei gynnig gan Lywodraeth Cymru i weithwyr pe bai'r safle yn cael ei gau ar ôl y cyfnod ymgynghori. Byddwn yn darparu'r holl gefnogaeth sydd ar gael yn y rhaglen ReAct i'r gweithlu. Rydym yn nodi'r cwmnïau trydydd parti hynny a allai ddod i safle Amlwch neu ddefnyddio safle Amlwch i gynhyrchu cynhyrchion eraill. A byddaf hefyd yn cyfathrebu gyda phrif fwrdd y cwmni. Wrth gwrs, mae'r cwmni yn seiliedig yn yr Almaen. Mae ei bencadlys gweinyddol wedi'i leoli yn y Swistir, ac mae'n cael ei reoli gan deulu Swisaidd. Byddaf yn ceisio sefydlu llinellau cyfathrebu gyda'r bwrdd er mwyn dylanwadu ar benderfyniad y cwmni dros y 90 diwrnod nesaf.

Gan edrych yn ehangach ac yn fwy eang ar Ynys Môn, gogledd-orllewin Cymru ac yn wir, gogledd Cymru i gyd, rwyf wedi gofyn i swyddogion yn fy adran archwilio'r holl gyfleoedd ar gyfer cyflymu prosiectau gwariant cyfalaf yn y gogledd, ac yn enwedig ar Ynys Môn, o ystyried y penderfyniad mewn perthynas â Wylfa Newydd. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn cyflwyno cyfleoedd lle bynnag a phryd bynnag y gallwn yn y rhanbarth, ond yn enwedig ar Ynys Môn, a allai gymryd lle'r swyddi a addawyd yn y tymor byrrach gyda phrosiect Wylfa Newydd tra bo penderfyniad yn cael ei wneud ynglŷn ag ailgychwyn y rhaglen waith benodol honno.

When REHAU Group announced proposals that may lead to the closure of its manufacturing site in Amlwch, after being there for over 40 years, it not only said that there was no sign of the market for PVC edge band recovering, but also that the manufacture of alternative products on the site was, quote, 'impossible due to space restrictions'. Given what you've just told us, what discussion have you had either prior to this decision or announcement, or now that you're in dialogue with the company since their announcement, regarding the space on the site so that they could possibly diversify?

Pan gyhoeddodd grŵp REHAU gynigion a allai arwain at gau ei safle gweithgynhyrchu yn Amlwch, ar ôl bod yno am dros 40 mlynedd, roedd yn dweud nad oedd unrhyw arwydd y byddai'r farchnad ar gyfer band ymyl PVC yn gwella, ond roedd hefyd yn dweud bod gweithgynhyrchu cynhyrchion amgen ar y safle, ac rwy'n dyfynnu, 'yn amhosibl oherwydd cyfyngiadau gofod'. O gofio beth rydych newydd ei ddweud wrthym, pa drafodaethau a gawsoch naill ai cyn y penderfyniad neu'r cyhoeddiad hwn, neu yn awr gan eich bod bellach mewn trafodaethau gyda'r cwmni ers eu cyhoeddiad, mewn perthynas â'r gofod ar y safle fel y gallent arallgyfeirio o bosibl?

15:45

I thank Mark Isherwood for his question, and he is absolutely right: there is no end in sight in terms of the decline in demand for the particular product that's produced at the Amlwch site, and he's also right—and as I have already stated—that there's limited space on the site. However, what we're looking at doing is diversifying and switching from what is a declining product—there's a declining demand for that particular product—to either other products within the group that could be diverted temporarily or more permanently to the Amlwch site or indeed those third parties.

Now, if we were to remove some of the edge band production from the Amlwch site and then see new products brought into the site, it would, of course, require a degree of investment, and that's specifically what Welsh Government officials are now working with the company in examining. If support is required from Welsh Government, then I'm sure that we would look on it very sympathetically indeed, not least because all of the examination so far of the business would lead us to believe that it is a very responsible employer and, therefore, in our view would in all probability be able to abide by the four points of the economic contract and, of course, given what the company has traditionally produced, we believe that, in terms of the lens through which we invest in business and our calls to action, the business would be in a position to be able to draw down support. But, first of all, we need to examine precisely what opportunities there are within the group and with third parties.

Diolch i Mark Isherwood am ei gwestiwn, ac mae'n hollol gywir: nid oes pen draw i'w weld o ran y gostyngiad yn y galw am y cynnyrch penodol a gynhyrchir ar safle Amlwch, ac mae hefyd yn gywir—ac fel rwyf wedi'i ddweud eisoes—fod y gofod ar y safle yn gyfyngedig. Fodd bynnag, rydym yn edrych ar arallgyfeirio a newid o gynnyrch sy'n gostwng—mae gostyngiad yn y galw am y cynnyrch penodol hwnnw—naill ai i gynhyrchion eraill o fewn y grŵp y gellid eu dargyfeirio dros dro neu'n fwy parhaol i safle Amlwch neu'n wir y cwmnïau trydydd parti hynny.

Nawr, pe baem yn cael gwared ar rywfaint o'r cynhyrchiant band ymyl o safle Amlwch ac yn gweld cynhyrchion newydd yn dod ar y safle, byddai angen rhywfaint o fuddsoddiad wrth gwrs, a dyna'n union y mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn ei archwilio gyda'r cwmni. Os oes angen cefnogaeth gan Lywodraeth Cymru, rwy'n siŵr y byddem yn edrych ar y mater gyda chydymdeimlad, yn enwedig o gofio bod pob archwiliad o'r busnes hyd yn hyn yn ein harwain i gredu ei fod yn gyflogwr cyfrifol iawn ac felly, yn ein barn ni, mae'n debygol y byddai'n gallu glynu wrth bedwar pwynt y contract economaidd ac wrth gwrs, o ystyried beth y mae'r cwmni wedi'i gynhyrchu'n draddodiadol, ac o ran y ffordd rydym yn buddsoddi mewn busnesau a'n galwadau i weithredu, rwy'n credu y byddai'r busnes mewn sefyllfa i allu cael cymorth. Ond yn gyntaf oll, mae angen inni archwilio yn union pa gyfleoedd sydd ar gael o fewn y grŵp a gyda chwmnïau trydydd parti. 

5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Item 5 is the 90-seconnd statements, and the first one this afternoon is from Vikki Howells.

Eitem 5 yw'r datganiadau 90 eiliad, a daw'r cyntaf y prynhawn yma gan Vikki Howells.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Last week, my constituency office hosted a Friends Against Scams training session. Organised by Centrica British Gas, it highlighted the scale of the problem. Fifty-three per cent of people aged 65 and over have been targeted by scams, which altogether cost the UK economy somewhere between £5 billion and £10 billion a year. The human consequences are considerable. Victims of scams lose large sums of money, but they can also lose something even worse: their dignity. Scams can lead to stress, depression and isolation. Some victims consider, attempt or commit suicide, and people defrauded in their own homes are two and a half times more likely to either die or go into residential care. The average age of a scam victim is 75, although anyone can be a victim. Scams can be postal, telephone, doorstep or online. Whatever the mechanism used, they are criminal, fraudulent, and what makes it worse is that scams generate a sense of shame. Their victims suffer in silence as it's estimated that just one in 20 scams are reported to the authorities.

My thanks to Matt and Rachel for coming to Aberdare to explain how Centrica British Gas is taking action to raise awareness of scams. I proudly wear my Friends Against Scams badge, and I'd encourage other Members to sign up to this valuable training. We all have a role to play in raising awareness of the damage that scams cause to help make Wales a nation of friends against scams.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yr wythnos diwethaf, cynhaliodd fy swyddfa etholaethol sesiwn hyfforddi Ffrindiau yn Erbyn Sgamiau. Cafodd ei drefnu gan Centrica (Nwy Prydain), ac roedd yn tynnu sylw at faint y broblem. Mae 53 y cant o bobl 65 oed a hŷn wedi cael eu targedu gan sgamiau, sydd gyda'i gilydd yn costio rhwng £5 biliwn a £10 biliwn y flwyddyn i economi'r DU. Mae'r canlyniadau dynol yn sylweddol. Mae dioddefwyr sgamiau yn colli arian mawr, ond gallant hefyd golli rhywbeth hyd yn oed yn waeth: eu hurddas. Gall sgamiau arwain at straen, iselder ac arwahanrwydd. Mae rhai dioddefwyr yn ystyried, yn ceisio neu'n llwyddo i gyflawni hunanladdiad, ac mae pobl sy'n cael eu twyllo yn eu cartrefi eu hunain ddwywaith a hanner yn fwy tebygol o farw neu fynd i ofal preswyl. Oedran cyfartalog dioddefwr sgam yw 75, er y gall unrhyw un fod yn ddioddefwr. Gall pobl gael eu sgamio drwy'r post, dros y ffôn, ar garreg y drws neu ar-lein. Beth bynnag yw'r dull a ddefnyddir, maent yn droseddol, yn dwyllodrus, a'r hyn sy'n gwneud y sefyllfa'n waeth yw bod sgamiau'n creu ymdeimlad o gywilydd. Mae eu dioddefwyr yn dioddef yn dawel, ac amcangyfrifir mai un o bob 20 sgam yn unig sy'n dod i sylw'r awdurdodau.

Hoffwn ddiolch i Matt a Rachel am ddod i Aberdâr i esbonio sut y mae Centrica (Nwy Prydain) yn rhoi camau ar waith i godi ymwybyddiaeth o sgamiau. Rwy'n gwisgo fy mathodyn Ffrindiau yn Erbyn Sgamiau gyda balchder, a buaswn yn annog Aelodau eraill i fanteisio ar yr hyfforddiant gwerthfawr hwn. Mae gennym oll ran i'w chwarae yn codi ymwybyddiaeth o'r niwed y mae sgamiau yn ei achosi i helpu i wneud Cymru yn genedl o ffrindiau yn erbyn sgamiau.

Newport County AFC travelled to Middlesbrough for their fourth round FA Cup tie last weekend. Not only were their two managers from Pillgwenlly and went to the same school, but we also share a landmark. Newport's transporter bridge is one of only six such bridges still operating in the world today. Middlesbrough is home to one of the others. To celebrate this FA Cup clash, the chairman of the Friends of Newport Transporter Bridge, David Hando, proposed to present a canvas print of the Newport bridge to the manager of the winning team, both of whom were born in the shadow of the bridge. Saturday's match ended in a draw, and we now look forward to the replay decider at Rodney Parade.

Whilst we await the final football result, we already know that Newport has won the battle of the transporter bridges. Opened in 1906, it's a much loved icon on Newport's skyline and a symbol of our proud industrial and maritime heritage. It spans the wide and fast-flowing River Usk, which has one of the highest tidal ranges in the world. It took four years to build and cost £98,000. Along with Newport City Council, the dedicated volunteers of Friends of Transporter Bridge are working hard to secure a £10 million Heritage Lottery Fund grant. Newport's beloved transporter bridge has been at the heart of our city for over a century, and I encourage people across Wales to support the campaign to ensure it remains there for future generations.

Teithiodd CPD Casnewydd i Middlesbrough i gystadlu ym mhedwaredd rownd Cwpan yr FA y penwythnos diwethaf. Nid yn unig bod y ddau reolwr yn dod o Billgwenlli ac wedi mynychu'r un ysgol, rydym hefyd yn rhannu tirnod. Mae pont gludo Casnewydd yn un o ddim ond chwe phont o'r fath sy'n dal i weithredu yn y byd heddiw. Mae Middlesbrough yn gartref i un o'r lleill. Er mwyn dathlu'r gêm hon yng Nghwpan yr FA, awgrymodd cadeirydd Ffrindiau Pont Gludo Casnewydd, David Hando, y dylid cyflwyno print cynfas o bont Casnewydd i reolwr y tîm buddugol, o gofio bod y ddau ohonynt wedi cael eu geni yng nghysgod y bont. Daeth y gêm ddydd Sadwrn i ben yn gyfartal, ac edrychwn ymlaen at y gêm ailchwarae yn Rodney Parade. 

Wrth inni aros am y canlyniad pêl-droed terfynol, rydym eisoes yn gwybod bod Casnewydd wedi ennill brwydr y pontydd cludo. Fe'i hagorwyd yn 1906, ac mae'n eicon poblogaidd ar nenlinell Casnewydd ac yn symbol o'n balchder yn ein treftadaeth ddiwydiannol a morol. Mae'n rhychwantu'r afon Wysg lydan sy'n llifo'n gyflym, ac sydd ag un o'r amrediadau llanw mwyaf yn y byd. Cymerodd bedair blynedd i'w hadeiladu ac fe gostiodd £98,000. Mae gwirfoddolwyr ymroddedig Ffrindiau Pont Gludo Casnewydd yn gweithio'n galed gyda Chyngor Dinas Casnewydd i sicrhau grant gwerth £10 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Mae pont gludo annwyl Casnewydd wedi bod yn galon i'n dinas ers dros ganrif, ac rwy'n annog pobl ledled Cymru i gefnogi'r ymgyrch i sicrhau y bydd yn aros yno ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

15:50
Cynnig i atal y Rheolau Sefydlog
Motion to suspend Standing Orders

We now move on to a motion to suspend Standing Orders 11.16 and 12.20 to allow the motion to amend Standing Orders to be debated, and I call on a member of the Business Committee to move that motion—Rhun ap Iorwerth.

Symudwn yn awr at y cynnig i atal Rheolau Sefydlog 11.16 a 12.20 er mwyn i'r cynnig i ddiwygio'r Rheolau Sefydlog gael ei drafod, a galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig hwnnw—Rhun ap Iorwerth.

Cynnig NNDM6956 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheolau Sefydlog 33.6 a 33.8:

Yn atal Rheol Sefydlog 12.20(i) a'r rhan honno o Reol Sefydlog 11.16 sy'n ei gwneud yn ofynnol bod y cyhoeddiad wythnosol o dan Reol Sefydlog 11.11 yn darparu'r amserlen ar gyfer busnes yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos ganlynol, er mwyn caniatáu i i’r eitem fusnes nesaf gael ei ystyried yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mercher, 30 Ionawr 2019.

Motion NNDM6956 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Orders 33.6 and 33.8:

Suspends Standing Order 12.20(i) and that part of Standing Order 11.16 that requires the weekly announcement under Standing Order 11.11 to constitute the timetable for business in Plenary for the following week, to allow the next item of business to be considered in Plenary on Wednesday, 30 January 2019.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. The proposal is to suspend the Standing Orders. Does any Member object? No. Therefore, that is agreed.

Diolch. Y cynnig yw atal y Rheolau Sefydlog. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, cafodd hwnnw ei dderbyn.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog
Motion to amend Standing Orders

So, we move on to a motion to amend the Standing Orders, and I call on a member of the Business Committee to move that motion—Rhun ap Iorwerth.

Felly, symudwn ymlaen at y cynnig i ddiwygio'r Rheolau Sefydlog, a galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig hwnnw—Rhun ap Iorwerth.

Cynnig NNDM6955 Elin Jones

Cynnig bod y Cynulliad Cenedlaethol, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:

 1. Yn ystyried Adroddiad y Pwyllgor Busnes ‘Diwygio'r Rheolau Sefydlog: Rheol Sefydlog 12— Cwestiynau Llafar y Cynulliad i'r Cwnsler Cyffredinol’ a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 29 Ionawr 2019; ac

2. Yn cymeradwyo’r cynnig i adolygu Rheol Sefydlog 12, fel y nodir yn Atodiad B i Adroddiad y Pwyllgor Busnes.

Motion NNDM6955 Elin Jones

To propose that the National Assembly, in accordance with Standing Order 33.2:

1. Considers the Report of the Business Committee ‘Amending Standing Orders: Standing Order 12—Oral Assembly Questions to the Counsel General’ laid in the Table Office on 29 January 2019; and

2. Approves the proposal to revise Standing Order 12, as set out in Annex B of the Report of the Business Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. There is no debate, so the proposal is to amend the Standing Orders. Does any Member object? Therefore, in accordance with Standing Order 12.36, that motion is agreed.

Diolch. Nid oes unrhyw ddadl, felly y cynnig yw diwygio'r Rheolau Sefydlog. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36, derbyniwyd y cynnig hwnnw.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar Systemau Gwybodeg GIG Cymru
6. Debate on the Public Accounts Committee Report on the NHS Wales Informatics Systems

Item 6 is a debate on the Public Accounts Committee report on the NHS informatics systems, and I call on the Chair of the committee to move the motion—Nick Ramsay.

Eitem 6 yw dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar systemau gwybodeg y GIG, a galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Nick Ramsay.

Cynnig NDM6948 Nick Ramsay

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus—'Systemau Gwybodeg GIG Cymru'—a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 8 Tachwedd 2018.

Motion NDM6948 Nick Ramsay

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the Report of the Public Accounts Committee—'Informatics Systems in NHS Wales'—which was laid in the Table Office on 8 November 2018.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you for the opportunity to speak today about the Public Accounts Committee inquiry into NHS Wales informatics systems. Members will recall that last November, the Public Accounts Committee published one of its most damning report to date. In fact, 'scathing' was used to describe our 23-page analysis of NHS Wales informatics systems—NWIS for short. 

In committee, the chief executive responsible for hosting NWIS described its ambitions as world leading. However, we do not consider this to be the case, and in fact, our report highlighted a raft of problems with the dysfunctional, outdated IT systems that support our NHS. Our report made uncomfortable reading. Initiated by the auditor general’s report into informatics systems in NHS Wales, our inquiry found that many of NWIS’s digital projects are behind schedule, and some are only on schedule because their timescales have been re-ordered to show them on track. Lines of accountability are unclear, there is widespread dissatisfaction across the NHS at its performance, and major systems have repeatedly given up the ghost and with worrying regularity.

It's a matter of great concern to the committee that NWIS, first envisioned in 2003, has been unable to keep pace with advances in technology. While the technology products we have available—day-to-day use has changed beyond recognition in that time. Medical staff in Wales are still struggling with outdated IT systems that don’t deliver on their promises. And in fact, just after Christmas last year, it was reported that NHS Wales still has over 1,000 fax machines in use at hospitals and GP surgeries, with £550,000 spent on supplies since 2015, and one GP describing them as 'relics' that needed getting rid of. I'm sure you'd all agree that, particularly in a time when an e-mail offers a quicker and more secure means of transferring patient information, this is an unacceptable situation.

Sadly, these sentiments echoed throughout our inquiry. We heard how front-line medical staff are struggling with archaic and fragile IT systems. In some instances, this had led to treatments for chemotherapy and radiotherapy not being prepared on time; patients attending for treatment only to experience delays; and health professionals being unable to access blood test results and patient records. We even heard that some health professionals have resorted to paper-based records because ICT systems were simply not reliable enough. These shortcomings are also contributing to an increased likelihood of error and poor patient experience.  

We do not see how this can be addressed without a radical rethink. In 2016, the total cost of developing and rolling out the new systems needed across all Welsh health boards was estimated at £484 million. But the committee could find little evidence of where the money would come from and whether it would be additional NHS funding or found within existing resources. The budget NWIS operates with is utilised predominately for keep the IT system going. So, we need to find another way to ensure that the necessary innovation is funded.

Our inquiry has also raised serious question marks about the competence, capability and capacity across the health system to deliver digital transformation in Welsh healthcare. And yet, we discovered a culture of self-censorship and denial amongst those charged with taking the agenda forward, in NWIS itself, as well as its partners in the health boards and the Welsh Government. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch i chi am y cyfle i siarad heddiw am ymchwiliad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus i systemau gwybodeg GIG Cymru. Bydd yr Aelodau'n cofio bod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, fis Tachwedd diwethaf, wedi cyhoeddi un o'u hadroddiadau mwyaf damniol hyd yma. Mewn gwirionedd, cafodd y gair 'scathing' ei ddefnyddio i ddisgrifio ein dadansoddiad 23 tudalen o systemau gwybodeg GIG Cymru—GGGC yn fyr.

Yn y pwyllgor, disgrifiodd y prif weithredwr a oedd yn gyfrifol am gynnal GGGC ei uchelgeisiau fel rhai blaengar. Fodd bynnag, nid ydym yn ystyried bod hyn yn wir, ac mewn gwirionedd, mae ein hadroddiad wedi amlygu llu o broblemau gyda'r systemau TG camweithredol, hen ffasiwn sy'n cynnal ein GIG. Roedd darllen ein hadroddiad yn brofiad anghysurus. Deilliodd ein hymchwiliad o adroddiad yr archwilydd cyffredinol ar systemau gwybodeg GIG Cymru, a chanfu fod llawer o brosiectau digidol GGGC ar ei hôl hi, ac mai'r unig reswm y mae rhai ohonynt ar amser yw oherwydd bod eu hamserlenni wedi cael eu haildrefnu er mwyn dangos eu bod ar amser. Mae llinellau atebolrwydd yn aneglur, ceir anfodlonrwydd cyffredinol ynglŷn â pherfformiad y systemau ar draws y GIG ac mae systemau mawr wedi methu dro ar ôl tro a hynny'n boenus o gyson.

Mae'n fater o bryder mawr i'r pwyllgor nad yw GGGC, a gafodd ei ystyried gyntaf yn 2003, wedi llwyddo i gadw i fyny â datblygiadau mewn technoleg. Er bod y cynhyrchion technoleg sydd ar gael i ni—mae defnydd o ddydd i ddydd wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth yn yr amser hwnnw. Mae staff meddygol yng Nghymru yn dal i gael trafferth gyda systemau TG hen ffasiwn nad ydynt yn cyflawni eu haddewidion. Ac yn wir, ar ôl y Nadolig y llynedd, adroddwyd bod gan GIG Cymru dros 1,000 o beiriannau ffacs sy'n dal i gael eu defnyddio mewn ysbytai a meddygfeydd meddygon teulu, gyda £550,000 wedi'i wario ar gyflenwadau ers 2015, ac un meddyg teulu yn eu disgrifio fel 'creiriau' y mae angen cael gwared arnynt. Rwy'n siŵr y byddai pab ohonoch yn cytuno, yn enwedig mewn cyfnod lle mae e-bost yn cynnig ffordd gynt a mwy diogel o drosglwyddo gwybodaeth am gleifion, fod hon yn sefyllfa annerbyniol.

Yn anffodus, roedd y teimladau hyn i'w clywed drwy gydol ein hymchwiliad. Clywsom sut y mae staff rheng flaen yn cael trafferth gyda systemau TG hynafol a bregus. Mewn rhai achosion, roedd hyn wedi arwain at fethu paratoi triniaethau cemotherapi a radiotherapi mewn pryd; cleifion yn wynebu oedi ar ôl dod i'r ysbyty i gael triniaeth; a gweithwyr iechyd proffesiynol yn methu cael mynediad at ganlyniadau profion gwaed a chofnodion cleifion. Clywsom fod rhai gweithwyr iechyd proffesiynol wedi troi at gofnodion papur hyd yn oed oherwydd nad oedd systemau TGCh yn ddigon dibynadwy. Mae'r diffygion hyn yn cyfrannu hefyd at debygolrwydd cynyddol o gamgymeriadau a phrofiadau gwael i gleifion.

Nid ydym yn gweld sut y gellir datrys hyn heb ailfeddwl yn radical. Yn 2016, amcangyfrifwyd bod cyfanswm y gost o ddatblygu a chyflwyno'r systemau newydd sydd eu hangen ar draws pob bwrdd iechyd yng Nghymru yn £484 miliwn. Ond ni allai'r pwyllgor ddod o hyd i fawr o dystiolaeth a ddynodai o ble y doi'r arian ac a fyddai'n arian GIG ychwanegol neu i'w ganfod o adnoddau presennol. Mae'r gyllideb ar gyfer gweithredu GGGC yn cael ei defnyddio'n bennaf i gadw'r system TG i fynd. Felly, mae angen inni ddod o hyd i ffordd arall o sicrhau bod yr arloesedd angenrheidiol yn cael ei gyllido.  

Hefyd, mae ein hymchwiliad wedi holi cwestiynau difrifol ynghylch cymhwysedd, gallu a chapasiti ar draws y system iechyd i gyflawni gweddnewidiad digidol ym maes gofal iechyd yng Nghymru. Ac eto, rydym wedi darganfod diwylliant o hunan-sensoriaeth a gwadu ymhlith y rhai sy'n gyfrifol am symud yr agenda yn ei blaen, yn GGGC ei hun, yn ogystal â'i bartneriaid yn y byrddau iechyd a Llywodraeth Cymru.

We are particularly concerned at the apparent lack of openness and transparency across the whole system. Digital transformation requires an open culture, but the committee found that the culture at NWIS was the antithesis of this. The auditor general’s report identified a pattern of the organisation being 'overly positive' in reporting its progress. The committee’s evidence gathering found examples of this again and again. Troublingly, this mindset seems to be consistent with that of the health boards and the Welsh Government teams working alongside NWIS, as the committee found a collective reluctance to openly discuss the true state of progress. 

We also found that witnesses were reluctant to be critical of progress or arrangements on the record. Some written evidence from two parts of the NHS was remarkably similar and the committee was left with the impression that we were getting a pre-prepared line. As a result, the committee could have little confidence in many of the assurances that we were given by NWIS and the Welsh Government. If the problems with NWIS are to be addressed, then an open and honest reflection on the current state of play and the barriers to progress is essential. Indeed, it is quite possible that this culture has prevented the committee from hearing a comprehensive range of issues and problems. In short, we remain unsure of the scale of the issues.

We are concerned that neither NWIS nor the Welsh Government are fully ready to openly recognise the scale and depth of the problems. The committee is concerned that this cultural problem may be masking wider and deeper problems, which we did not uncover. We believe a fundamental change in behaviour from NWIS and the wider NHS digital team is required if progress is to be made.

The committee is deeply concerned about the slow pace of delivery of modern informatics systems across the NHS in Wales and the underlying weaknesses in support and oversight arrangements. It's apparent that nobody is happy with the current state of affairs and nobody seems willing to take responsibility for the challenges. NHS bodies are frustrated with the slow roll-out and problems with systems they have, and are concerned about confused accountabilities. NWIS is frustrated at the lack of direction from the wider NHS. However, for us, the greatest frustration is that digital can improve the NHS and it is not being utilised anywhere near enough. A simple example is that electronic records lead to better patient care and outcomes, but in too many cases, the NHS relies on outdated paper-based records. 

The committee found little evidence to show that the need to increase the pace of change had been picked up. The chief executive of NHS Wales’s acceptance of the Wales Audit Office report, which was published in March 2018—and in a letter to this committee, he referred to the 18 months of work undertaken. This suggests that the initial evidence was gathered approximately two years ago in September 2016. Now, the committee recognises that, while the auditor general was undertaking his work, the Welsh Government and the wider NHS were taking steps to begin to address many of the issues. Nonetheless, we remain concerned about the pace and urgency of action, as we saw little evidence of change.

Our report not only endorsed the findings of the Auditor General for Wales and the parliamentary review, but also made five recommendations of our own. We welcome Welsh Government’s acceptance of these recommendations and its commitment to a number of reviews to look at informatics and the development of a national informatics plan. However, we were disappointed that the response, yet again, did not seem to recognise the committee’s deep concerns about the slow pace of delivery of new informatics systems across the NHS in Wales. There still appears to be little recognition of the radical overhaul that is required and the urgency with which this needs to be delivered. We seem to be stuck in a long period of review with little change.

We note that the outcomes of the reviews will lead to change, but this needs to be achieved at pace as informatics in NHS Wales have failed to keep up with modern technology, and every day, staff within the NHS are struggling with systems that simply do not work. It simply is not good enough and the complacent attitudes of those tasked with delivering these systems in NHS Wales need to change. They must be open to the change that is needed and recognise that so far, the approach has not delivered.

The Welsh Government’s reviews and national informatics plan are scheduled for completion within six months, at which time we expect an update of the latest position regarding the plan. We will also wish to seek assurances that the Welsh Government and the wider NHS will act with the necessity needed to put in place the resources and practical changes required to improve informatics in the right timescale. We've invited relevant officials to attend a committee meeting later this year, in July, to provide us with a full progress update and to share with us the outcome of the reviews being undertaken. We sincerely hope that the committee’s report will kick-start the process of improvement and deliver to the people of Wales a modern ICT system to better deliver health services in Wales.

Rydym yn arbennig o bryderus am y ffaith nad yw'n ymddangos bod pobl yn bod yn agored a'r diffyg tryloywder ar draws y system gyfan. Mae gweddnewidiad digidol yn galw am ddiwylliant agored, ond canfu'r pwyllgor fod diwylliant GGGC yn gwrthgyferbynnu'n llwyr â hyn. Roedd adroddiad yr archwilydd cyffredinol yn nodi patrwm lle'r oedd y sefydliad yn 'or-gadarnhaol' wrth adrodd ar ei gynnydd. Gwelwyd enghreifftiau o hyn dro ar ôl tro wrth i'r pwyllgor gasglu tystiolaeth. Yn anffodus, mae'n ymddangos bod y meddylfryd hwn yn cyd-fynd â meddylfryd y byrddau iechyd a thimau Llywodraeth Cymru sy'n gweithio ochr yn ochr â GGGC, gan i'r pwyllgor weld amharodrwydd cyfunol i drafod gwir sefyllfa cynnydd yn agored.

Gwelsom hefyd fod tystion yn amharod i gofnodi eu beirniadaeth o gynnydd neu drefniadau. Roedd peth tystiolaeth ysgrifenedig o ddwy ran o'r GIG yn hynod o debyg a rhoddodd hyn yr argraff i'r pwyllgor ein bod yn cael safbwynt wedi'i baratoi ymlaen llaw. O ganlyniad, ni allai'r pwyllgor gael llawer o hyder yn y sicrwydd a gawsom gan GGGC a Llywodraeth Cymru. Os ydym am fynd i'r afael â'r problemau gyda GGGC, mae ystyriaeth agored a gonest o gyflwr presennol y gwasanaeth a'r rhwystrau i gynnydd yn hanfodol. Yn wir, mae'n bur bosibl fod y diwylliant hwn wedi rhwystro'r pwyllgor rhag clywed am ystod gynhwysfawr o faterion sy'n codi a phroblemau. Yn fyr, rydym yn parhau i fod yn ansicr ynglŷn â maint y problemau.

Rydym yn pryderu nad yw GGGC na Llywodraeth Cymru yn gwbl barod i gydnabod maint a dyfnder y problemau yn agored. Mae'r pwyllgor yn pryderu y gallai'r broblem ddiwylliannol hon fod yn cuddio problemau ehangach a dyfnach na chanfuwyd gennym. Credwn fod angen newid ymddygiad sylfaenol ar ran GGGC a thîm digidol ehangach y GIG os ydym am wneud cynnydd.

Mae'r pwyllgor yn bryderus iawn ynghylch arafwch y broses o gyflwyno systemau gwybodeg modern ar draws y GIG yng Nghymru a'r gwendidau sylfaenol yn y trefniadau cymorth a goruchwylio. Mae'n amlwg nad oes neb yn fodlon gyda'r sefyllfa bresennol ac nid oes neb i'w gweld yn barod i gymryd cyfrifoldeb am yr heriau. Mae cyrff y GIG yn teimlo'n rhwystredig ynghylch arafwch y broses o gyflwyno systemau newydd a'r problemau gyda'r systemau sydd ganddynt, ac maent yn poeni am y dryswch o ran pwy sy'n atebol. Mae GGGC yn teimlo'n rhwystredig oherwydd y diffyg cyfeiriad gan y GIG ehangach. Fodd bynnag, i ni, y rhwystredigaeth fwyaf yw'r ffaith y gall systemau digidol wella'r GIG ac ni wneir hanner digon o ddefnydd ohonynt. Enghraifft syml yw bod cofnodion electronig yn arwain at ofal a chanlyniadau gwell i gleifion, ond mewn gormod o achosion, mae'r GIG yn dibynnu ar gofnodion papur hen ffasiwn.

Ni ddaeth y pwyllgor o hyd i fawr o dystiolaeth a ddangosai fod unrhyw beth wedi'i wneud ynglŷn â'r angen i gyflymu'r newid. Derbyniodd prif weithredwr GIG Cymru adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2018—ac mewn llythyr i'r pwyllgor hwn, cyfeiriodd at y 18 mis o waith a wnaed. Mae hyn yn awgrymu bod y dystiolaeth gychwynnol wedi'i chasglu tua dwy flynedd yn ôl ym mis Medi 2016. Nawr, mae'r pwyllgor yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru a'r GIG yn ehangach yn cymryd camau i ddechrau mynd i'r afael â llawer o'r problemau wrth i'r archwilydd cyffredinol wneud ei waith. Serch hynny, rydym yn dal i fod yn bryderus ynglŷn â chyflymder a brys y camau gweithredu, gan na welsom lawer o dystiolaeth o newid.

Mae ein hadroddiad yn cefnogi canfyddiadau Archwilydd Cyffredinol Cymru a'r adolygiad seneddol, ond rydym hefyd yn gwneud pum argymhelliad ein hunain. Rydym yn croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn yr argymhellion hyn, yn ogystal â'i hymrwymiad i nifer o adolygiadau i edrych ar wybodeg a datblygu cynllun gwybodeg cenedlaethol. Fodd bynnag, roeddem yn siomedig nad oedd yr ymateb, unwaith eto, i'w weld yn cydnabod pryderon dwfn y pwyllgor ynglŷn ag arafwch y broses o gyflwyno systemau gwybodeg newydd ar draws y GIG yng Nghymru. Mae'n ymddangos o hyd nad oes fawr o gydnabyddiaeth o'r ailwampio radical sydd ei angen na'r angen i gyflawni hyn ar frys. Ymddengys ein bod wedi ein dal mewn cyfnod hir o adolygu heb fawr o newid.

Nodwn y bydd canlyniadau'r adolygiadau yn arwain at newid, ond mae angen ei gyflawni'n gyflym gan fod gwybodeg o fewn GIG Cymru wedi methu dal i fyny â thechnoleg fodern, a bob dydd, mae staff o fewn y GIG yn cael trafferth gyda systemau nad ydynt yn gweithio. Nid yw'n ddigon da o gwbl ac mae angen newid agweddau hunanfodlon y rheini sy'n gyfrifol am ddarparu'r systemau hyn o fewn GIG Cymru. Mae'n rhaid iddynt fod yn agored i'r newid sydd ei angen a sylweddoli nad yw'r dull o weithredu wedi gweithio hyd yma.

Disgwylir y bydd adolygiadau a chynllun gwybodeg cenedlaethol Llywodraeth Cymru yn cael eu cwblhau o fewn chwe mis, a byddwn yn disgwyl y wybodaeth ddiweddaraf am y cynllun bryd hynny. Byddwn hefyd yn ceisio sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru a'r GIG ehangach yn gweithredu yn ôl yr angen i roi'r adnoddau a'r newidiadau ymarferol sy'n angenrheidiol i wella gwybodeg ar waith o fewn yr amserlen briodol. Rydym wedi gwahodd swyddogion perthnasol i fynychu cyfarfod o'r pwyllgor yn nes ymlaen eleni, ym mis Gorffennaf, i ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf yn llawn i ni ar y cynnydd ac i rannu canlyniadau'r adolygiadau sydd ar y gweill. Rydym yn mawr obeithio y bydd adroddiad y pwyllgor yn rhoi hwb i'r broses o wella ac yn darparu system TGCh fodern i bobl Cymru a fydd yn darparu gwasanaethau iechyd yn well yng Nghymru.

16:00

Could I withdraw my name, please, Deputy Presiding Officer?