National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

25/04/2018

Cynnwys

Contents

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg 1. Questions to the Cabinet Secretary for Education
2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services
Pwynt o Drefn Point of Order
3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions
4. Datganiadau 90 Eiliad 4. 90-second Statements
5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)—penderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas â gweithdrefnau is-ddeddfwriaeth 5. Statement by the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee: The European Union (Withdrawal) Bill—the National Assembly's decision in relation to subordinate legislation procedures
6. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 6. Statement by the Cabinet Secretary for Finance: The European Union (Withdrawal) Bill
7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Diwygio llywodraeth leol 7. Welsh Conservatives Debate: Local government reform
8. Dadl Plaid Cymru: Y bwriad i ailenwi Ail Bont Hafren 8. Plaid Cymru Debate: The proposed renaming of the Second Severn Crossing
9. Dadl Plaid Cymru: Y grant ar gyfer gwisg ysgol 9. Plaid Cymru Debate: The school uniform grant
10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time
11. Dadl Fer: Gwead cymdeithasol a lles cymunedau’r Cymoedd yn y dyfodol 11. Short Debate: The social fabric and future well-being of our Valleys communities

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg
1. Questions to the Cabinet Secretary for Education

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, a'r cwestiwn cyntaf, Simon Thomas.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Education, and the first question is from Simon Thomas.

Ysgol Dewi Sant yn Llanelli
Ysgol Dewi Sant in Llanelli

1. Pa drafodaethau mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi eu cynnal ynglŷn â chynlluniau ar gyfer safle newydd i Ysgol Dewi Sant yn Llanelli? OAQ52045

1. What discussions has the Cabinet Secretary held regarding plans for a new site for Ysgol Dewi Sant in Llanelli? OAQ52045

Diolch yn fawr, Simon. I have had no direct discussions. It is local authorities, in this case Carmarthenshire County Council, who identify the preferred sites for their school building projects.

Diolch yn fawr, Simon. Nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau uniongyrchol. Awdurdodau lleol, Cyngor Sir Caerfyrddin yn yr achos hwn, sy'n nodi'r safleoedd a ffafrir ar gyfer eu prosiectau adeiladu ysgolion.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am yr ateb cyntaf. Bydd hi'n ymwybodol, serch hynny mae'n siŵr, fod tri adroddiad Estyn erbyn hyn wedi dweud bod cyflwr presennol yr ysgol yn amharu ar ddysg yn yr ysgol, a bod plant ysgol Dewi Sant yn haeddu'r addysg orau, a dyna wrth gwrs yw bwriad cynllun ysgolion yr unfed ganrif ar hugain sydd ganddi hi a'i hadran. Erbyn hyn—heddiw, fel mae'n digwydd—mae'r cais cynllunio wedi ei gyflwyno'n ffurfiol ar gyfer yr ysgol newydd. Mae yna oedi wedi bod oherwydd bod rhywrai wedi cwyno bod yr ysgol yn disodli beth maen nhw'n ei alw yn llain werdd. Mae'n bwysig tanlinellu bod y cynlluniau sydd wedi eu cyflwyno heddiw yn cynnwys mynediad i'r cyhoedd ar gyfer caeau chwarae'r ysgol, ac felly yn cadw elfen gymunedol, fel y byddai pob un yn ei groesawu, ym mhob ystyr. Pe bai oedi oherwydd bod yr anghytuno yma yn lleol yn gohirio'r cynllun, a fydd y Llywodraeth mewn sefyllfa i warantu bod yr arian cyfalaf yn dal i fod ar gael ar gyfer yr ysgol hon, gan fod y plant, y dylai ein ffocws ni fod arnynt yn y cyd-destun yma, yn haeddu ysgol newydd, ac yn haeddu ysgol o'r radd y mae hi a'i chynlluniau yn ei hyrwyddo?

Thank you, Cabinet Secretary for that initial response. She will be aware, however, that three Estyn reports have now said that the current condition of the school is having an effect on learning in that school, and that the pupils of ysgol Dewi Sant deserve the best possible education, and that’s the purpose of the twenty-first century schools programme that her department is responsible for. Today, as it happens, the planning application was formally submitted for the new school. There have been some delays because there have been complaints that the school will replace what they call a greenfield site. It’s important to underline that the planning application includes public access to the school playing fields and therefore retains a community element, as everyone, I’m sure, would welcome. If delays arising from this local disagreement were to hold up the project, would the Government be in a position to ensure that the capital funding would still be available for this school, given that the pupils, who should be our focus in this context, deserve a new school, and deserve a school of the quality that she and her programme put forward?

Thank you, Simon. You'll be aware that the Welsh Government considered the outline business case for the project in April 2017 and that I gave my approval to the local authority to move forward with the business case. I am aware of the delays, but, because of the rules around planning applications, it would not be right for me or, indeed, any other Welsh Minister to comment on those plans. I am pleased that there is community access—that's an important part of all the projects that come forward. Indeed, it's one of the core elements of the twenty-first century schools programme that we provide not only fantastic educational facilities, but that those facilities are available for wider public use. The allocations to Carmarthenshire stand at many, many millions of pounds, addressing many schools throughout that area, and my officials will be keeping in close contact with Carmarthenshire about the ability to deliver on those plans and, indeed, their applications for investment under band B of the programme.

Diolch, Simon. Fe fyddwch yn gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi ystyried yr achos busnes amlinellol ar gyfer y prosiect ym mis Ebrill 2017, a fy mod wedi rhoi cymeradwyaeth i'r awdurdod lleol fwrw ymlaen gyda'r achos busnes. Rwy'n ymwybodol o'r oedi, ond oherwydd y rheolau sy'n ymwneud â cheisiadau cynllunio, ni fyddai'n iawn i mi, nac unrhyw un arall o Weinidogion Cymru yn wir, roi sylwadau ar y cynlluniau hynny. Rwy'n falch fod mynediad cymunedol i’w gael—mae hynny'n rhan bwysig o'r holl brosiectau a gyflwynir. Yn wir, mae'n un o elfennau craidd rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain ein bod nid yn unig yn darparu cyfleusterau addysgol ardderchog, ond bod y cyfleusterau hynny ar gael i’r cyhoedd yn ehangach eu defnyddio. Mae'r dyraniadau i Sir Gaerfyrddin yn filiynau lawer o bunnoedd, ar gyfer mynd i'r afael â llawer o ysgolion ledled yr ardal honno, a bydd fy swyddogion yn cadw mewn cysylltiad agos â Sir Gaerfyrddin ynghylch y gallu i gyflawni'r cynlluniau hynny, ac yn wir eu ceisiadau am fuddsoddiad o dan fand B y rhaglen.

I strongly support the call for the money to still be available to build a new school. There's no doubt that the pupils of ysgol Dewi Sant desperately need a new school, but I'm afraid that Carmarthenshire County Council have let them down badly in the way they've gone through a process. If you read the business case sent in to the Welsh Government, it's a masterclass in retrospective rationality. It's quite clear that council officials have decided this would be an easy site to build on and worked backward from that assumption. This is green land in a deprived part of Llanelli, and there are alternative sites available, most notably the Heol Goffa site, which is now going to be vacated, with a new school being built in Delta Lakes for the special school. So, I will be asking the planning Minister to call in this application if the village green application is not successful, because this is not the right place to build a school. But a new school is essential, and I hope the Welsh Government gives clear assurances that funding will be available.

Rwy'n llwyr gefnogi'r alwad y dylai’r arian barhau i fod ar gael i adeiladu ysgol newydd. Nid oes unrhyw amheuaeth fod taer angen ysgol newydd ar ddisgyblion ysgol Dewi Sant, ond ofnaf fod Cyngor Sir Caerfyrddin wedi gwneud tro gwael â hwy o ran y ffordd y maent wedi dilyn proses. Os darllenwch yr achos busnes a gyflwynwyd i Lywodraeth Cymru, mae'n enghraifft wych o resymoledd ôl-weithredol. Mae'n eithaf amlwg fod swyddogion y cyngor wedi penderfynu y byddai hwn yn safle hawdd i adeiladu arno ac wedi gweithio'n ôl o'r rhagdybiaeth honno. Mae hwn yn dir gwyrdd mewn rhan ddifreintiedig o Lanelli, ac mae safleoedd eraill ar gael, yn fwyaf nodedig safle Heol Goffa, a fydd bellach yn wag, gydag ysgol newydd yn cael ei hadeiladu yn Llynnoedd Delta ar gyfer yr ysgol arbennig. Felly, byddaf yn gofyn i'r Gweinidog cynllunio alw'r cais hwn i mewn os nad yw cais maes y pentref yn llwyddiannus, gan nad dyma'r lle iawn i adeiladu ysgol. Ond mae ysgol newydd yn hanfodol, a gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi sicrwydd clir y bydd cyllid ar gael.

Well, Lee, I can confirm that all education department approvals for business cases that are submitted by local education authorities, across Wales, are not to prejudice any processes—statutory processes—that are needed. Schools in Carmarthenshire will have seen investment of £87 million in the band A programme, and a further £130 million will be invested as a result of the band B programme. And, as I said in my answer to Simon Thomas, my officials keep in very close touch with all local authorities to ensure that their programmes are delivered in the best possible way for the benefits of the children who attend those schools.

Wel, Lee, gallaf gadarnhau na ddylai unrhyw gymeradwyaeth gan yr adran addysg i achosion busnes a gyflwynir gan awdurdodau addysg lleol, ledled Cymru, amharu ar unrhyw brosesau—prosesau statudol—sy’n angenrheidiol. Bydd ysgolion yn Sir Gaerfyrddin wedi cael buddsoddiad o £87 miliwn yn y rhaglen band A, a bydd £130 miliwn ychwanegol yn cael ei fuddsoddi o ganlyniad i raglen band B. Ac fel y dywedais yn fy ateb i Simon Thomas, mae fy swyddogion yn cadw mewn cysylltiad agos â'r holl awdurdodau lleol er mwyn sicrhau bod eu rhaglenni'n cael eu cyflawni yn y ffordd orau bosibl er budd y plant sy'n mynychu'r ysgolion hynny.

Dysgu Oedolion yn y Gymuned
Adult Community Learning

2. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi dysgu oedolion yn y gymuned? OAQ52029

2. What is the Welsh Government doing to support adult community learning? OAQ52029

Diolch, Mohammad. Our adult learning in Wales policy statement was published in July and set out our priorities for adult learning. I will shortly be consulting on proposals to restructure the delivery and funding of adult learning, with the aim of providing a sustainable and secure future for this important provision. 

Diolch, Mohammad. Cyhoeddwyd ein datganiad polisi ar ddysgu oedolion yng Nghymru ym mis Gorffennaf ac roedd yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer dysgu oedolion. Byddaf yn ymgynghori cyn bo hir ar gynigion i ailstrwythuro darpariaeth a chyllid dysgu oedolion gyda'r nod o sicrhau dyfodol cynaliadwy a diogel ar gyfer y ddarpariaeth bwysig hon.

13:35

Thank you very much for the reply, Minister. Community learning has a significant impact in helping people gain the skills needed to achieve sustainable employment in the future. However, Welsh Government figures show that the number of community learners in Wales has fallen by more than half in the last five years. Arad research has described the sector has described the sector as being under severe pressure, and they state that,

'it is essential that there is sufficient support for adult community learning to ensure high quality delivery across Wales that is consistent and accessible.'

Will the Cabinet Secretary commit to properly funding community learning for the benefit of our communities and social care in Wales please? 

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Mae dysgu cymunedol yn cael effaith sylweddol wrth gynorthwyo pobl i ennill y sgiliau sydd eu hangen arnynt i sicrhau cyflogaeth gynaliadwy yn y dyfodol. Fodd bynnag, dengys ffigurau Llywodraeth Cymru fod nifer y dysgwyr cymunedol yng Nghymru wedi gostwng i lai na hanner y nifer yn y pum mlynedd diwethaf. Mae Ymchwil Arad wedi disgrifio'r sector fel un sydd o dan bwysau difrifol, a dywedasant 

'Mae'n hanfodol bod cymorth digonol ar gyfer ACL er mwyn sicrhau darpariaeth o ansawdd uchel ar draws y genedl sy'n gyson ac sy'n hygyrch.'

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo i ariannu dysgu cymunedol yn briodol er budd ein cymunedau a gofal cymdeithasol yng Nghymru os gwelwch yn dda?

There's no doubt that in terms of what we'd like to do, we'd like to have put a lot more money into adult community learning, but that's been really difficult when we've seen a £1.4 billion cut from the UK Tory Government. So, that's been the problem for us. But let me be clear that, in deciding then what our priorities should be, we have concentrated on the importance of training people up for employment. We've concentrated on basic skills in particular, on core skills to encourage people to learn English, for those who have it as a second language, and really making sure that we have those essential skills that allow people to access the workplace. 

O ran yr hyn yr hoffem ei wneud, nid oes amheuaeth yr hoffem pe bai llawer mwy o arian yn mynd tuag at ddysgu oedolion yn y gymuned, ond mae hynny wedi bod yn anodd iawn pan ydym wedi gweld toriad o £1.4 biliwn gan Lywodraeth Dorïaidd y DU. Felly, dyna fu’r broblem i ni. Ond gadewch imi ddweud yn glir ein bod wedi canolbwyntio, wrth benderfynu wedyn beth ddylai ein blaenoriaethau fod, ar bwysigrwydd hyfforddi pobl ar gyfer gwaith. Rydym wedi canolbwyntio ar sgiliau sylfaenol yn benodol, ar sgiliau craidd i annog pobl i ddysgu Saesneg, o ran y rheini sy’n ei siarad fel ail iaith, a sicrhau bod gennym sgiliau hanfodol sy'n caniatáu i bobl gael mynediad at y gweithle.

Minister, I wanted to ask you about individual learning accounts. What are your plans in terms of the launch of pilots, and will you ensure, and how will you ensure, that the lessons to be learnt from previous versions of the ILAs properly inform the new version?

Weinidog, roeddwn am eich holi ynglŷn â chyfrifon dysgu unigol. Beth yw eich cynlluniau o ran lansio’r cynlluniau peilot, ac a wnewch chi sicrhau, a sut y byddwch yn sicrhau, fod y gwersi  a oedd i'w dysgu o fersiynau blaenorol o'r cyfrifon dysgu unigol yn llywio’r fersiwn newydd yn briodol?

Thank you. I think this is quite an exciting opportunity for us, and one of the first things I did when I was appointed as Minister was to go and listen to what a lot of the think tanks had to say. And this was an area where they said, 'Actually, there's a real opportunity.' Now, it's true in the past that the individual learning accounts had a bad name. In Wales, there wasn't a problem, but there was a degree of problems in England in relation to money exchanging. Now, I think we're in a different place because we now have the opportunity to do things digitally, so money won't change hands. We have now gathered, last week, a group of people who are experts in this field to shape what that pilot should look like, to look at what the pitfalls might be. So, progress is being made, and I would hope that we would be able to launch something in about September. 

Diolch. Credaf fod hwn yn gyfle eithaf cyffrous i ni, ac un o'r pethau cyntaf a wneuthum pan gefais fy mhenodi’n Weinidog oedd mynd i wrando ar yr hyn yr oedd y melinau trafod yn ei ddweud. Ac roedd hwn yn faes lle roeddent yn dweud, 'Mewn gwirionedd, mae cyfle go iawn i'w gael.' Nawr, mae'n wir yn y gorffennol fod enw gwael i'r cyfrifon dysgu unigol. Nid oedd problem yng Nghymru, ond cafwyd rhywfaint o broblemau yn Lloegr mewn perthynas ag arian yn newid dwylo. Nawr, credaf ein bod mewn sefyllfa wahanol bellach gan fod cyfle gennym i wneud pethau'n ddigidol, felly ni fydd arian yn newid dwylo. Bellach, yr wythnos diwethaf, daethom â grŵp o bobl sy'n arbenigwyr yn y maes at ei gilydd i bennu sut y dylai’r cynllun peilot hwnnw edrych, ac i ystyried unrhyw drafferthion posibl. Felly, mae cynnydd yn cael ei wneud, a gobeithio y bydd modd inni lansio rhywbeth oddeutu mis Medi.

Y realiti, wrth gwrs, yw bod rhai o'r gwasanaethau addysg yma yn cilio yn bellach ac yn bellach oddi wrth gymunedau ar draws Cymru. Byddwch chi'n ymwybodol, er enghraifft, bod y coleg yn Ninbych yn mynd i gau nawr yn yr haf sydd i ddod. Ac rwyf i wedi siarad â rhai o'r myfyrwyr, ac maen nhw yn poeni nawr y byddan nhw'n methu jyglo'r balans rhwng eu hastudiaethau a'r swyddi rhan amser sydd gyda nhw oherwydd bydd rhaid iddyn nhw deithio ymhellach i gael mynediad i'r addysg yna yn Llandrillo-yn-Rhos neu yn y Rhyl. Felly, a gaf i ofyn beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau y bydd y gwasanaethau yma yn aros yn ein cymunedau ni a bod addysg ôl-16 yn hygyrch i bawb?

The reality is, of course, that some of these education services are moving further and further away from communities across Wales. You will be aware, for example, that the college in Denbigh is now going to close in the summer. I’ve spoken to some of the students and they are concerned that they won’t be able to juggle their studies and the part-time work that they have because they will have to travel further to access that education in Rhos-on-Sea or in Rhyl. So, may I ask what the Government is doing to ensure that these services will remain in our communities and that post-16 education is accessible to all?

Wel, rwyf i'n deall bod yna lot o ymateb wedi bod i beth ddigwyddodd yn Ninbych. Beth sydd yn bwysig, rwy'n meddwl, yw ein bod ni'n parchu annibyniaeth y colegau—nhw sy'n gwneud y penderfyniadau. Ond, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni sicrhau ein bod ni yn galluogi pobl ym mhob cymuned i gael access nawr i addysg bellach. Felly, bydd rhaid i ni edrych, rwy'n meddwl, i sicrhau ein bod ni'n ffeindio ffyrdd i bobl o'r cymunedau yna i fynd i'r canolfannau lle mae dysgu yn bodoli. Wrth gwrs, mae llymder wedi cael effaith ar y sector, ond beth sy'n bwysig yw ein bod ni'n cael yr arbenigwyr i ddysgu pobl yn y ffordd orau posib. 

I do understand that there’s been quite a lot of response to what happened in Denbigh. What is important, I think, is that we respect the independence of the colleges—they make the decisions. But, of course, we have to ensure that we enable people in every community to have access now to further education. So, we will have to look, I think, at ensuring that we find ways of ensuring that people from those communities can get to those centres where the teaching exists. Of course, cuts have had an impact on the sector, but what’s important is that we have the experts to teach people in the best way possible.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar. 

Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservative spokesperson, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, will you tell us when you'll be in a position to publish the new school organisation code?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ddweud wrthym pryd y byddwch mewn sefyllfa i gyhoeddi'r cod trefniadaeth ysgolion newydd?

Thank you, Darren. My intention is to publish the code before the summer recess. Subject to approval by this National Assembly for Wales, I would expect the new code to be in operation for the new academic year. 

Diolch, Darren. Fy mwriad yw cyhoeddi'r cod cyn toriad yr haf. Yn amodol ar gymeradwyaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru, buaswn yn disgwyl i'r cod newydd fod ar waith erbyn y flwyddyn academaidd newydd.

I'm very pleased to hear that, Cabinet Secretary, because, as you will know, I share your aspiration to make sure that the code is balanced and that it doesn't disfavour or do a disservice to rural schools in particular, many of which, of course, as you will appreciate, are small, Welsh-medium schools. Given that concerns have been raised by Cymdeithas yr Iaith Gymraeg and many others about the fact that some local authorities appear to be pressing forward with school reorganisation in the interim, because there is no change in the code at present, what is your message to those local authorities who might be attempting to get one under the barrier, as it were, before the door closes in terms of the changes in the school reorganisation code?

Rwy'n falch iawn o glywed hynny, Ysgrifennydd y Cabinet, oherwydd, fel y gwyddoch, rwy’n rhannu eich dyhead i sicrhau bod y cod yn gytbwys ac nad yw'n anffafrio nac yn gwneud tro gwael ag ysgolion gwledig yn benodol, gyda llawer ohonynt, wrth gwrs, fel y gwyddoch, yn ysgolion bach, cyfrwng Cymraeg. O gofio bod Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a llawer o bobl eraill wedi mynegi pryderon ynglŷn â’r ffaith ei bod yn ymddangos bod rhai awdurdodau lleol yn bwrw ymlaen â’r broses o ad-drefnu ysgolion yn y cyfamser, gan nad oes unrhyw newid yn y cod ar hyn o bryd, beth yw eich neges i’r awdurdodau lleol a allai fod yn ceisio sleifio un drwy gil y drws, fel petai, cyn i'r drws gau yn nhermau'r newidiadau i’r cod ad-drefnu ysgolion?

13:40

Thank you, Darren. All 22 local authorities have had the opportunity to respond to the consultation. It is fair to say that some have responded more positively than others regarding my proposal to establish a list of rural schools and to ensure that there is a presumption against closure, as a starting point for local authorities. What I would say to local authorities that are considering this matter at the moment is that I have been very clear about my direction of travel and my policy intention, and I would urge them to take the spirit of that into consideration between now and any formal publication of the new organisation code.

Diolch, Darren. Mae pob un o'r 22 awdurdod lleol wedi cael cyfle i ymateb i'r ymgynghoriad. Mae'n deg dweud bod rhai wedi ymateb yn fwy cadarnhaol na'i gilydd ynghylch fy nghynnig i sefydlu rhestr o ysgolion gwledig a sicrhau rhagdybiaeth yn erbyn cau, fel man cychwyn ar gyfer awdurdodau lleol. Buaswn yn dweud wrth awdurdodau lleol sy'n ystyried y mater hwn ar hyn o bryd fy mod wedi bod yn glir iawn ynghylch fy nghyfeiriad teithio a'm bwriad polisi, a buaswn yn eu hannog i ystyried yr ysbryd hwnnw rhwng nawr ac unrhyw gyhoeddiad ffurfiol mewn perthynas â'r cod trefniadaeth newydd.

They are very warm words, and I'm sure that the spirit of the code is something that responsible local authorities will, of course, adopt, but the reality is that we have local authorities in Wales—Ynys Môn, Denbighshire and others—that are progressing with school closures in rural communities, and by and large Welsh-medium schools, as a result of the code not being sufficient at present. Can you give absolute assurances, Minister, that you will look carefully at the impact of your changes and make sure that they are measured against the proposals in your new code and not the provisions in the old code, which you said you'd sort out a long time ago?

Dyna eiriau cynnes iawn, ac rwy'n siŵr fod ysbryd y cod yn rhywbeth y bydd awdurdodau lleol cyfrifol, wrth gwrs, yn ei arddel, ond y gwir amdani yw bod gennym awdurdodau lleol yng Nghymru—Ynys Môn, Sir Ddinbych ac eraill—sy'n bwrw ymlaen gyda chau ysgolion mewn cymunedau gwledig, ac ysgolion cyfrwng Cymraeg ar y cyfan, o ganlyniad i'r ffaith nad yw'r cod yn ddigonol ar hyn o bryd. A allwch roi sicrwydd llwyr, Weinidog, y byddwch yn edrych yn ofalus ar effaith eich newidiadau ac yn sicrhau eu bod yn cael eu mesur yn erbyn y cynigion yn eich cod newydd yn hytrach na'r darpariaethau yn yr hen god, y dywedoch y byddech yn mynd i'r afael â hwy gryn dipyn o amser yn ôl?

Darren, whilst I recognise that the new code cannot be applied retrospectively, as I have said quite clearly, my expectation is that local authorities should be working with the grain of the new code. They are well aware of my intentions and my policy intentions. Any application that is submitted by a local authority, under either the existing code or the future code, is looked at extremely, extremely carefully because I recognise that, for many of those involved in that process, they need the code there to ensure that any consultation and any proposals are tested to the very highest of standards. As I said, I expect the code to be published this term. Subject to the approval of this Assembly, that code will be available for implementation from the new academic year in September.

Darren, er fy mod yn cydnabod na ellir rhoi'r cod newydd ar waith yn ôl-weithredol, fel y dywedais yn gwbl glir, rwy'n disgwyl i awdurdodau lleol weithio gyda graen y cod newydd. Maent yn llwyr ymwybodol o fy mwriad a fy mwriadau polisi. Mae unrhyw gais a gyflwynir gan awdurdod lleol, o dan y cod presennol neu'r cod sydd i ddod, yn cael ei ystyried yn hynod ofalus gan fy mod yn cydnabod, i lawer o'r rhai sy'n rhan o'r broses honno, fod angen cod arnynt yno i sicrhau bod unrhyw ymgynghoriad ac unrhyw gynigion yn cael eu profi yn ôl y safonau uchaf. Fel y dywedais, rwy'n disgwyl i'r cod gael ei gyhoeddi y tymor hwn. Yn amodol ar gymeradwyaeth y Cynulliad hwn, bydd y cod ar gael i'w roi ar waith o'r flwyddyn academaidd newydd ym mis Medi.

Llefarydd UKIP, Michelle Brown.

The UKIP spokesperson, Michelle Brown.

Thank you, Presiding Officer, and good afternoon, Cabinet Secretary. In 2016, there were two reports about school closures. One said that, in the previous 10 years, there'd been 157 school closures across Wales—three out of five of those closures being rural schools. The other said that there were a further 50 schools earmarked for closure. At the same time, local authorities are trying to encourage families to move into villages, and yet some schools in those villages are in danger of being closed or are already closed. What more can you do to reassure parents in Wales that their local school will not be closed in the near future?

Diolch, Lywydd, a phrynhawn da, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn 2016, cafwyd dau adroddiad am gau ysgolion. Dywedai un fod 157 ysgol wedi cau ledled Cymru dros y 10 mlynedd blaenorol—gyda thair o bob pump o'r ysgolion a gaewyd yn ysgolion gwledig. Dywedai'r llall fod 50 o ysgolion eraill wedi'u clustnodi i gael eu cau. Ar yr un pryd, mae awdurdodau lleol yn ceisio annog teuluoedd i symud i bentrefi, ac eto mae rhai ysgolion yn y pentrefi hynny mewn perygl o gau neu wedi cau eisoes. Beth arall y gallwch ei wneud i roi sicrwydd i rieni yng Nghymru na fydd eu hysgol leol yn cau yn y dyfodol agos?

I would refer you to the answer that I just gave Darren Millar. I have made it absolutely clear that my intention is to revise the current school organisation code to create a list of named rural schools and to establish a presumption against closure of those schools. Importantly, as well, with regard to rural education, we cannot just rest on our laurels by keeping institutions open. Those institutions need to provide rural children with a first-class educational opportunity. Buildings alone are not enough; it is the quality that goes on in those buildings that is absolutely crucial to me and that's why we've introduced a small schools grant to be able to support local authorities to improve standards in small, rural schools that have particular challenges when it comes to delivering the curriculum.

Fe'ch cyfeiriaf at yr ateb a roddais i Darren Millar. Rwyf wedi dweud yn gwbl glir mai fy mwriad yw diwygio'r cod trefniadaeth ysgolion presennol i greu rhestr o ysgolion gwledig penodol a sefydlu rhagdybiaeth yn erbyn cau'r ysgolion hynny. Yn hollbwysig, hefyd, o ran addysg wledig, ni allwn orffwys ar ein bri drwy gadw sefydliadau ar agor. Mae angen i'r sefydliadau hynny ddarparu cyfle addysgol o'r radd flaenaf i blant gwledig. Nid yw adeiladau'n unig yn ddigon; mae'r ansawdd o fewn yr adeiladau hynny yn gwbl hanfodol i mi a dyna pam rydym wedi cyflwyno grant ysgolion bach er mwyn gallu cynorthwyo awdurdodau lleol i wella safonau mewn ysgolion bach, gwledig sy'n wynebu heriau penodol wrth gyflwyno'r cwricwlwm.

Thank you, Cabinet Secretary, for that answer. My question wasn't really specifically about rural schools. I possibly fogged the issue a little bit by mentioning rural schools. My question was actually about local schools, as in schools that children can walk to every day. Children who travel to school by car are exposed to an increase in pollution  of 40 per cent for that journey, compared with those who walk. Increased school runs also lead to increased pollution generally and in the vicinity of the schools. Do you agree with me that allowing school closures to go ahead is at odds with that, necessitating children to stop walking to school and be put in their parents' car or somebody else's car to be driven to school? It's at odds with the Welsh Government's claims to be serious about fighting pollution, as an increasing number of children don't live within walking distance of their nearest school.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Nid oedd fy nghwestiwn yn ymwneud yn benodol ag ysgolion gwledig, mewn gwirionedd. Cymhlethais y mater i raddau, o bosibl, drwy sôn am ysgolion gwledig. Roedd fy nghwestiwn, mewn gwirionedd, yn ymwneud ag ysgolion lleol, hynny yw ysgolion y gall plant gerdded iddynt bob dydd. Mae plant sy'n teithio i'r ysgol mewn car yn dod i gysylltiad â chynnydd o 40 y cant mewn llygredd ar y daith honno, o gymharu â rhai sy'n cerdded. Mae mwy o gludo plant i'r ysgol ac oddi yno yn arwain at fwy o lygredd yn gyffredinol ac yng nghyffiniau'r ysgolion. A ydych yn cytuno â mi fod caniatáu i ysgolion gael eu cau yn mynd yn groes i hynny, gan fod hynny'n golygu bod angen i blant roi'r gorau i gerdded i'r ysgol a chael eu rhoi yng nghar eu rhieni neu gar rhywun arall i gael eu gyrru i'r ysgol? Mae'n mynd yn groes i honiadau Llywodraeth Cymru ei bod o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â llygredd, gan fod yna nifer gynyddol o blant nad ydynt yn byw o fewn pellter cerdded i'w hysgol agosaf.

13:45

I would encourage all parents everywhere, if they do indeed live within walking distance of their schools, to ensure that their children use active travel measures to attend local schools. Welsh Government supports that by providing a safe routes to schools grant—it's not my grant, it is my Cabinet Secretary colleague who has resources for that—which enables—. I know in my own constituency, for instance, in Presteigne, we have been able to put in new pavements and new crossings to encourage parents to do just that, to actually walk their children to school. Of course, in many rural areas, that is simply an impossibility. My own children attend a school some 25 miles away from home and I think even I would be asking too much of them if I expected them to walk. But, where it is possible, I would encourage parents and local authorities to work together to create an environment where people make that choice to actively travel to their school, whether that be on foot or on bike.

Buaswn yn annog pob rhiant ym mhobman, os ydynt yn byw o fewn pellter cerdded i'w hysgolion, i sicrhau bod eu plant yn defnyddio mesurau teithio llesol i fynychu ysgolion lleol. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi hynny drwy ddarparu grant llwybrau diogel i ysgolion—nid fy ngrant i ydyw, ond grant fy nghyd-Ysgrifennydd Cabinet sydd â'r adnoddau ar gyfer hynny—sy'n galluogi—. Yn fy etholaeth i, er enghraifft, yn Llanandras, gwn ein bod wedi gallu gosod palmentydd newydd a chroesfannau newydd i annog rhieni i wneud hynny, i gerdded gyda'u plant i'r ysgol. Wrth gwrs, mewn llawer o ardaloedd gwledig, mae hynny'n amhosibl. Mae fy mhlant yn mynychu ysgol oddeutu 25 milltir o'u cartref a chredaf y buaswn i, hyd yn oed, yn gofyn gormod ohonynt pe bawn yn disgwyl iddynt gerdded. Ond lle bo'n bosibl, buaswn yn annog rhieni ac awdurdodau lleol i weithio gyda'i gilydd i greu amgylchedd lle mae pobl yn dewis teithio'n llesol i'w hysgol, boed hynny drwy gerdded neu drwy feicio.

Well, do you not—? You've just given me a lecture about walking to school and safe routes to school, but you didn't actually answer the question, because I wasn't talking about children who can walk or travel in some way under their own steam, taking exercise to school. I was talking about children who have to be put into vehicular transport to be taken to school. Don't you think it's a contradiction that on the one hand you're forcing parents to put their children into a car to be driven to school and at the same time hectoring people to stay out of their cars and make fewer journeys?

Wel, onid ydych—? Rydych newydd roi darlith imi ar gerdded i'r ysgol a llwybrau diogel i'r ysgol, ond nid ydych wedi ateb y cwestiwn mewn gwirionedd, gan nad oeddwn yn sôn am blant sy'n gallu cerdded neu deithio mewn rhyw ffordd ar eu liwt eu hunain, a gwneud ymarfer corff ar y ffordd i'r ysgol. Roeddwn yn sôn am blant sy'n cael eu rhoi mewn cerbydau i'w cludo i'r ysgol. Onid ydych yn credu eich bod yn gwrth-ddweud eich hun drwy orfodi rhieni, ar y naill law, i roi eu plant mewn car i gael eu gyrru i'r ysgol, ac ar yr un pryd, yn rhefru ar bobl ar y llaw arall i gadw allan o'u ceir a gwneud llai o deithiau?

The Member will be aware that rules regarding access to school transport are defined under the Learner Travel (Wales) Measure 2008. All children who live two miles from a primary school are entitled to local authority transport. All children attending secondary school who are three miles away from a secondary school are entitled to local authority transport. 

Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod rheolau ynghylch mynediad at gludiant i'r ysgol wedi'u diffinio o dan Fesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008. Mae gan bob plentyn sy'n byw ddwy filltir o ysgol gynradd hawl i ddefnyddio cludiant yr awdurdod lleol. Mae gan bob plentyn sy'n mynychu'r ysgol uwchradd ac sy'n byw dair milltir o ysgol uwchradd hawl i ddefnyddio cludiant yr awdurdod lleol.

Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian.

Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian.

Diolch yn fawr. Mae'r cwestiynau hyn i Weinidog y Gymraeg. Ddoe, fe wnaeth fy ffrind yr Aelod Seneddol dros Ddwyfor Meirionnydd, Liz Saville Roberts, ymddangos ar raglen Daily Politics yn amddiffyn iaith ein cenedl yn dilyn yr ymosodiad diweddaraf ar ein hiaith, y tro yma gan y newyddiadurwr Rod Liddle. Yn anffodus, rydym ni'n byw mewn oes lle mae ymosodiadau o'r fath yn cael eu gweld yn gynyddol dderbyniol. Mae ymosod ar yr iaith Gymraeg, ac felly ymosod ar siaradwyr Cymraeg—chi a fi a nifer ohonom ni yn fan hyn—mae hynny, mewn gwirionedd, yn drosedd casineb. Ond, nid yw'r gyfraith ddim yn adlewyrchu hynny. Mae'r Undeb Ewropeaidd wedi bod yn gefnogol i ieithoedd lleiafrifol cenhedloedd y Deyrnas Gyfunol a gweddill Ewrop ac wedi gweithredu er mwyn diogelu'r Gymraeg a ieithoedd lleiafrifol eraill. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i ddiogelu siaradwyr Cymraeg rhag ymosodiadau ffiaidd yn dilyn y cyfnod ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd?

Thank you very much. These are questions to the Minister for the Welsh language. Yesterday, my colleague the Member of Parliament for Dwyfor Meirionnydd, Liz Saville Roberts, appeared on the Daily Politics programme defending our language following the latest attack on our language by Rod Liddle. Unfortunately, we live in an age where such attacks are seen increasingly acceptable. Attacking the Welsh language, and therefore attacking Welsh speakers—you, me and a number of us here—that, in reality, is a hate crime. But, the law does not reflect that. The European Union has been supportive of minority languages in the UK and the rest of the EU and has acted in order to safeguard the Welsh language and other minority languages. So, what is the Welsh Government going to do to safeguard Welsh speakers from terrible attacks following the period after we leave the European Union?

Diolch yn fawr. Rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n condemnio unrhyw ymosodiad ar bobl sy'n siarad unrhyw iaith sy'n lleiafrifol. Nid wyf yn meddwl bod y stŵr sydd wedi cael ei greu yn helpu pethau. Y cwestiwn yw: sut ddylem ni fod yn ymateb? Rwy'n meddwl ei bod yn bwysig ein bod ni'n tanlinellu pa mor gymhleth fyddai hi i wneud rhywbeth o ran deddfwriaeth yn y maes yma. Ond rwy'n meddwl ei bod hefyd yn bwysig ein bod ni'n deall nad yw'n dderbyniol i newyddiadurwyr na neb arall gondemnio ein hiaith ni yn y ffordd yna.

Thank you very much. I do think it’s important that we condemn any attack on people who speak any language that is a minority language. I do think that the kerfuffle that’s been created hasn’t helped things particularly. The question is: how should we respond? I do think it’s important that we underline how complex it would be to do something in legislative terms in this area. But, I also think it's important that we understand that it isn't acceptable for journalists or anyone else to insult our language in that way.

13:50

Cymhleth neu beidio, mae'n amlwg bod angen edrych yn fanwl ar y sefyllfa yn dilyn colli rhai o'r amddiffynfeydd sydd gennym ni ar hyn o bryd drwy fod yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd.

Sicrhau hawliau i ddefnyddwyr dderbyn gwasanaeth yn y Gymraeg ydy sail Deddf 2011, wrth gwrs, a'r safonau sydd wedi dilyn hynny. Mae'r safonau iechyd a gafodd eu pasio'n ddiweddar yn gwbl ddiffygiol—nid ydyn nhw ddim yn gosod unrhyw safon sydd yn cydnabod yr angen am wasanaethau wyneb yn wyneb drwy'r Gymraeg yn ein hysbytai, ac nid ydyn nhw chwaith ddim yn gosod safonau ar gyfer y mwyafrif helaeth o ddarparwyr gofal sylfaenol, sef y prif gysylltiad rhwng trigolion a'r byd iechyd.

Er gwaetha'r safonau diffygiol yma, mae'n bwysig rŵan fod y Llywodraeth yn symud ymlaen efo'r gwaith i ddiogelu'r hawliau yma drwy gytundebau meddygol, fel sydd wedi cael ei addo. Hefyd, mae'n bwysig cyflwyno'r holl safonau eraill sydd wedi bod ar ddesg y Gweinidog, eich rhagflaenydd chi, a'i ragflaenydd o, ers sawl blwyddyn. Rŷm ni'n dal i ddisgwyl am y safonau ar gyfer y sector cymdeithasau tai, dŵr, cwmnïau post, bysiau, trenau a rheilffyrdd, nwy a thrydan, a thelathrebu. Ai diffyg ewyllys gwleidyddol sydd y tu ôl i'r arafwch yma? A oes yna lusgo traed bwriadol?

Complex or not, it’s clear that there’s a need to look in detail at the situation following losing some of the safeguards that we have at the moment through being a member of the European Union.

Ensuring rights to users to receive services through the medium of Welsh is the basis of the 2011 Act and the standards that have followed that. The standards in health are deficient—they don’t provide anything in terms of the need for a service though the medium of Welsh in our hospitals and they don’t, either, place standards on a number of primary care providers, who are the main link between users and the health service.

Despite these deficient standards, it’s important that the Government moves on with safeguarding these rights through medical contracts, as has been promised. Also, it’s important to introduce all of the other standards that have been on the Minister’s desk, and that of your predecessor, and his predecessor, for a number of years. We’re still waiting for the standards relating to the housing sector, water, postal services, buses, trains a railways, gas and electricity, and telecommunications. Is it a lack of political will that’s behind this? Are you dragging your feet intentionally on this?

Na. A gaf i jest ddweud—? Roedd hi'n rhywbeth pwysig i fi fy mod i yn Nhŷ'r Arglwyddi ddydd Llun yn amddiffyn y siarter ar hawliau ffwndamental ar gyfer ieithoedd. Rwy'n meddwl, ac yn gobeithio, y bydd hynny'n cael ei gario draw, ac y bydd hynny'n rhoi rhywfaint o ddiogelwch i ni, efallai, yn gyfreithiol, mewn ffordd efallai fyddai'n cael ei dynnu oddi wrthym ni os nad oedd hynny'n cael ei basio drosodd. 

Ar y cwestiwn o safonau, byddwch chi yn ymwybodol bod trafodaethau ar beth ddylai ddigwydd yn y maes gofal sylfaenol—mae'r rheini eisoes wedi dechrau. Mae cytundebau meddygol—mae lot o waith wedi cael ei wneud ar hynny eisoes. Un peth arall rŷm ni'n ei wneud, wrth gwrs, sef ein bod ni wedi dechrau peilot hefyd gyda Iaith Gwaith i sicrhau ein bod ni'n ymwybodol beth yw'r problemau o ran cyflwyno'r iaith yn y sector gofal sylfaenol, jest i weld pa mor hawdd yw hi, neu beidio, a faint o gefnogaeth sydd ei angen yn y maes yna.

O ran y safonau eraill, byddwch chi'n ymwybodol ein bod ni'n bwriadu dod â Deddf iaith newydd i mewn, a beth sy'n bwysig yw ein bod ni'n cael rhyw fath o sicrwydd y bydd beth sydd gyda ni ar y bwrdd ar hyn o bryd yn cydymffurfio â beth bynnag newydd fydd yn dod i mewn. Felly, nid wyf yn meddwl ei bod hi'n gwneud synnwyr ar hyn o bryd inni ddod â safonau newydd i mewn tan ein bod ni'n cael lot fwy o eglurder ynglŷn â sut mae'r dyfodol yn mynd i edrych.

No. May I just say that it was important for me that I was in the House of Lords on Monday, protecting the charter of fundamental rights for languages? I do think and believe that that will be carried over and that that will provide some safeguards for us—legal safeguards that may otherwise have been removed.

In terms of your question on standards, you will be aware that the negotiations on what should happen in primary care are ongoing. Medical contracts—a great deal of work has been done on those already. One other thing we’re doing, of course, is that we’ve established a pilot with Working Welsh in order to ensure that we’re aware of what the problems are in terms of introducing these changes in primary care, just so that we can see how easy it would be, or otherwise, and how much support would be required in that area.

In terms of other standards, you will be aware that we intend to bring a new Welsh language Bill forward, and what’s important is that we do have some sort of assurance that what we have on the table will comply with any changes that we introduce. So, I don’t think it makes sense, at the moment, for us to bring new standards forward until we have far more clarity on what the future holds.

Wel, dyna ydy fy mhryder i, wrth gwrs. Y teimlad ydy bod y ddeddfwriaeth newydd yma, pryd bynnag y mae hi'n mynd i weld golau dydd, yn dal pethau yn ôl yn sylweddol ar hyn o bryd, ac felly yn dal yn ôl hawliau siaradwyr Cymraeg. 

Mi wnes i sôn mai efallai ewyllys gwleidyddol sydd y tu ôl i'r arafwch yma. Efallai mai diffyg staffio ydy'r broblem ynglŷn â chyflwyno safonau. Rwy'n dal i ddisgwyl ateb i gwestiwn ysgrifenedig mi wnes i ei anfon ym mis Ionawr yn holi faint o staff sydd wedi'u lleoli'n benodol yn uned Gymraeg y Llywodraeth, sef y staff sydd yn gyfrifol yn benodol am baratoi rheoliadau safonau'r iaith Gymraeg. Pan ofynnais i hyn i chi mewn pwyllgor, mi wnaethoch chi ddweud bod yna beth wmbreth o bobl yn gweithio arnyn nhw—'loads', meddech chi. Pryd gaf i ateb iawn? Nid wyf fi'n credu bod loads yn gweithio ar y safonau'n benodol yn eich Llywodraeth chi o gwbl, a bod gennych chi gywilydd i gyhoeddi mai dim ond un—dau, efallai, ar y mwyaf—sydd yn gwneud y gwaith hollbwysig yma. Rydych chi'n edrych yn syn, ond rwyf heb gael yr ateb, felly ni fedraf i ddim ond amau. 

That is my concern, of course. The feeling is that the new legislation, whenever that is going to see the light of day, is holding things back substantially at the moment, and is, therefore, holding back the rights of Welsh speakers.

I mentioned that perhaps it’s political goodwill that’s behind this. Perhaps it’s a lack of staffing that's the problem in introducing the standards. I’m still awaiting an answer to a written question that I sent in January asking how many staff have been located specifically in the Welsh language unit, namely the staff that are responsible for preparing the regulations regarding the standards. When I asked you this in committee, you said that there were a number of people working on them—'loads', you said. When will I have a proper answer? I think that there aren’t loads working on the standards specifically in your Government at all, and that you’re ashamed to announce that there is only one—two, perhaps, at the most—doing this important and vital work. You look surprised, but I haven’t had an answer, so I can only speculate. 

Digon teg, ond rwy'n meddwl mai beth sy'n bwysig—. Rŷch chi wedi cael ateb wrthyf fi. Rŷch chi'n ymwybodol bod materion staffio yn gwestiwn i'r Ysgrifennydd Parhaol, a byddaf i'n sicrhau y byddaf yn ei gwthio hi i ymateb ar hynny. Rwy'n meddwl ei bod hi yn bwysig ein bod ni'n canolbwyntio nawr. Os mai ein targed ni yw cyrraedd miliwn o siaradwyr, rwy'n meddwl ei bod yn hollbwysig ein bod ni yn pwysleisio pwysigrwydd hybu a hyrwyddo, ac un peth rwy'n gobeithio y gwelwn ni yn y dyfodol yw ein bod ni'n newid y pwyslais o ddeddfwriaeth i wthio pobl i sicrhau bod pobl yn defnyddio'r iaith—ein bod ni'n hyrwyddo. Dyna sy'n bwysig. Ni allwch wneud i bobl siarad iaith; mae'n rhaid i ni eu darbwyllo nhw mai dyna yw'r ffordd ymlaen, a dyna beth rwyf eisiau ei weld yn y dyfodol.

Fair enough, but I think what’s important—. You have received a response from me. You'll be aware that staffing issues are issues for the Permanent Secretary, and I will push her to respond to you on your question. I do think it’s important that we now focus. If our target is to reach a million Welsh speakers, then I do think it’s crucially important that we emphasise the importance of promoting the language. And one thing that I do hope to see in future is that we change the emphasis; that we shift it from legislation to ensuring that people are able to use the Welsh language and that we promote the use of the Welsh language. That’s what’s important. You can’t force people to speak a language. We have to convince them that that’s the way forward, and that’s what I want to see happening in the future.

13:55
Ieithoedd Modern Tramor
Modern Foreign Languages

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am addysgu ieithoedd modern tramor? OAQ52033

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the teaching of modern foreign languages? OAQ52033

Thank you, David. The teaching of languages is highly valued in our schools, which is why the 'Global futures' plan was published in 2015. Three years into this plan, there is continued commitment and ambition across the education system to improve the teaching and learning experiences of modern foreign languages for all of our learners. 

Diolch, David. Mae addysgu ieithoedd yn rhywbeth a werthfawrogir yn fawr yn ein hysgolion, a dyna pam y cyhoeddwyd y cynllun 'Dyfodol Byd-eang' yn 2015. Dair blynedd i mewn i'r cynllun hwn, ceir ymrwymiad ac uchelgais parhaus ar draws y system addysg i wella profiadau addysgu a dysgu ieithoedd tramor modern ar gyfer ein holl ddysgwyr.

Thank you for that answer, but as you well know, there's been an incredible decline in the teaching of modern foreign languages in Wales, as was demonstrated by the British Council. It is sadly also the case in other parts of the UK, but here in Wales between 2002 and 2016 the number of pupils studying a foreign language to GCSE standard declined by 48 per cent, and at A-level declined by 44 per cent. So, the actual absolute numbers now are embarrassingly small, and various reasons have been attributed to this, including the predominance of compulsory subjects and even the operation of the Welsh baccalaureate. So, how is the 'Global futures' project going to deliver any substantive change? Because I understand the trend is still downwards. 

Diolch am eich ateb, ond fel y gwyddoch, mae dirywiad anhygoel wedi bod mewn addysgu ieithoedd tramor modern yng Nghymru, fel yr amlygwyd gan y British Council. Yn anffodus, mae hynny hefyd yn wir mewn rhannau eraill o'r DU, ond yma yng Nghymru, rhwng 2002 a 2016, gostyngodd nifer y disgyblion sy'n astudio iaith dramor hyd at safon TGAU 48 y cant, gyda gostyngiad o 44 y cant ar lefel Safon Uwch. Felly, mae'r niferoedd absoliwt bellach yn gywilyddus o isel, ac mae amryw resymau wedi'u crybwyll am hyn, gan gynnwys goruchafiaeth pynciau gorfodol a hyd yn oed gweithrediad Bagloriaeth Cymru. Felly, sut y bydd prosiect 'Dyfodol Byd-eang' yn sicrhau unrhyw newid sylweddol? Oherwydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae'r duedd yn dal i fod ar i lawr.

Thank you, David. I would agree with you that there is still more work that we can do to ensure that more children take the opportunity of studying modern foreign languages at GCSE level. One of the projects that is proving particularly successful in achieving that aim, which the Welsh Government funds, is the student mentoring project run in conjunction with Cardiff, Swansea, Bangor and Aberystwyth universities, and this will run for a fourth year this year. The project offers targeted intervention to improve MFL take-up at GCSE in schools through improving pupil engagement with the university student mentor. In 2016-17, 50 per cent of all pupils mentored continued their learning into GCSE compared to a national average of under 20 per cent, so that project we know is making a real difference. 

What I can say, though—and I would like to take this opportunity, Presiding Officer, to congratulate the high standards that are being achieved by those students that do go on to take this subject. Now, I don't particularly like making comparisons across the border, but it is fair to say that GCSE results last year showed that Wales had a higher A* performance and a higher A* to C performance in Spanish, French and German than students across the border in England. So, where students do take these subjects, they are excelling.  

Diolch, David. Buaswn yn cytuno â chi fod mwy o waith y gallwn ei wneud i sicrhau bod mwy o blant yn manteisio ar y cyfle i astudio ieithoedd tramor modern ar lefel TGAU. Un o'r prosiectau sydd wedi cael cryn lwyddiant yn cyflawni'r nod hwnnw, ac un a ariennir gan Lywodraeth Cymru, yw'r prosiect mentora myfyrwyr a weithredir ar y cyd â phrifysgolion Caerdydd, Abertawe, Bangor ac Aberystwyth, a bydd yn dechrau ar ei bedwaredd flwyddyn eleni. Mae'r prosiect yn cynnig ymyrraeth wedi'i thargedu i gynyddu'r nifer sy'n astudio ieithoedd tramor modern ar lefel TGAU mewn ysgolion drwy wella ymgysylltiad disgyblion â myfyriwr mentora'r brifysgol. Yn 2016-17, parhaodd 50 y cant o'r holl ddisgyblion a fentorwyd i ddysgu hyd at lefel TGAU o gymharu â chyfartaledd cenedlaethol o lai nag 20 y cant, felly gwyddom fod y prosiect hwnnw'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol.

Yr hyn y gallaf ei ddweud, fodd bynnag—a hoffwn gymryd y cyfle hwn, Lywydd, i longyfarch y safonau uchel a gyflawnir gan y myfyrwyr sy'n mynd yn eu blaenau i astudio'r pwnc hwn. Nawr, nid wyf yn arbennig o hoff o gymharu â dros y ffin, ond mae'n deg dweud bod canlyniadau TGAU y llynedd wedi dangos bod Cymru wedi perfformio'n well o ran graddau A* ac wedi perfformio'n well o ran graddau A* i C mewn Sbaeneg, Ffrangeg ac Almaeneg na myfyrwyr dros y ffin yn Lloegr. Felly, pan fo myfyrwyr yn astudio'r pynciau hyn, maent yn rhagori.

Cwestiwn 4, Rhianon Passmore. 

Question 4, Rhianon Passmore. 

Dysgwyr Dan Anfantais yn Islwyn
Disadvantaged Learners in Islwyn

Cabinet Secretary, you recently wrote to schools in Islwyn to inform them of the Welsh Government's—

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar, fe ysgrifennoch chi at ysgolion yn Islwyn i roi gwybod iddynt ynglŷn â—

You need to ask the question on the order paper. 

Mae angen ichi ofyn y cwestiwn sydd ar y papur trefn.

That's the question that I have in front of me. 

Dyna'r cwestiwn sydd gennyf o fy mlaen.

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â dysgwyr dan anfantais yn Islwyn? OAQ52048

4. What action is the Welsh Government taking to help disadvantaged learners in Islwyn? OAQ52048

Through the regional pupil development grant, we continue to invest unprecedented amounts of funding—in this case, £187 million over the next two years—to support schools across Wales to improve outcomes for our disadvantaged learners. Islwyn are benefiting from the regional allocation to the Education Achievement Service of more than £19 million per annum over this period.

Drwy'r grant datblygu disgyblion rhanbarthol, rydym yn parhau i fuddsoddi symiau digynsail o arian—yn yr achos hwn, £187 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf—i gynorthwyo ysgolion ledled Cymru i wella canlyniadau i'n dysgwyr dan anfantais. Mae Islwyn yn elwa o'r dyraniad rhanbarthol o dros £19 miliwn y flwyddyn i'r Gwasanaeth Cyflawni Addysg dros y cyfnod hwn.

Okay. Thank you. The pupil deprivation grant for the youngest learners—pupils aged three to four—has increased from £600 to £700, building on last year's doubling of financial support from £300 to £600 per learner in the early years, a stark contrast to the UK Tory decimation of support for poorer learners. Will the Cabinet Secretary outline, then, what difference the continued investment in the pupil deprivation grant will have in Islwyn schools, and the impact the Welsh Government believes it will have on disadvantaged learners in Islwyn communities?  

Iawn. Diolch. Mae'r grant amddifadedd disgyblion ar gyfer y dysgwyr ieuengaf—disgyblion tair i bedair oed—wedi cynyddu o £600 i £700, gan adeiladu ar ddyblu'r cymorth ariannol y llynedd o £300 i £600 y dysgwr yn y blynyddoedd cynnar, mewn gwrthgyferbyniad llwyr â Llywodraeth Dorïaidd y DU sy'n anrheithio cymorth ar gyfer dysgwyr tlotach. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu, felly, pa wahaniaeth y bydd buddsoddiad parhaus yn y grant amddifadedd disgyblion yn ei wneud yn ysgolion Islwyn, a pha effaith y cred Llywodraeth Cymru y bydd hynny'n ei chael ar ddysgwyr dan anfantais yng nghymunedau Islwyn?

It's now called the pupil development grant, because we want to focus on the primary purpose of this grant, and that is to develop the opportunities for some of our most disadvantaged learners. What we do know, Rhianon, is that by targeting investing in our early years, with our very youngest learners, we can address the effects of deprivation on their educational outcomes even more quickly. I have huge confidence in the pupil development grant. If you talk to teachers, which I'm sure you do in your own constituency, they are quite clear about the difference that this money is making. We're increasingly seeing a number of our primary schools that have pupils who are entitled to a free school meal—they're performing at a level on a par with those better-off counterparts, and, indeed, in some primary schools, we even see children on free school meals outperforming their better-off counterparts.

Fe'i gelwir bellach yn grant datblygu disgyblion, gan ein bod yn awyddus i ganolbwyntio ar brif ddiben y grant hwn, sef datblygu cyfleoedd i rai o'n dysgwyr mwyaf difreintiedig. Yr hyn a wyddom, Rhianon, drwy dargedu buddsoddiad yn ein blynyddoedd cynnar, gyda'n dysgwyr ieuengaf, yw y gallwn fynd i'r afael ag effeithiau amddifadedd ar eu canlyniadau addysgol hyd yn oed yn gynt. Mae gennyf gryn dipyn o hyder yn y grant datblygu disgyblion. Os siaradwch ag athrawon, ac rwy'n siŵr eich bod yn gwneud hynny yn eich etholaeth, maent yn gwbl ymwybodol o'r gwahaniaeth y mae'r arian hwn yn ei wneud. Rydym yn gweld mwy a mwy o ysgolion cynradd â disgyblion sydd â hawl i gael prydau ysgol am ddim—maent yn perfformio ar lefel gystal â'u cymheiriaid mwy cefnog, ac yn wir, mewn rhai ysgolion cynradd, rydym hyd yn oed yn gweld plant ar brydau ysgol am ddim yn perfformio'n well na'u cymheiriaid mwy cefnog.

14:00

Parents of children disadvantaged by poverty in Islwyn will have heard with dismay of the Welsh Government's decision to scrap the school uniform grant for poor families. Last week, the First Minister failed to give assurances regarding funding and eligibility of your planned replacement scheme. So, Cabinet Secretary, can you confirm that there'll be no reduction in the amount of funding provided for school uniforms under your new scheme and that all year 7 pupils in receipt of free school meals will continue to be eligible for the school uniform grant also?

Bydd rhieni plant o dan anfantais oherwydd tlodi yn Islwyn wedi eu siomi wrth glywed am benderfyniad Llywodraeth Cymru i gael gwared ar y grant gwisg ysgol i deuluoedd tlawd. Yr wythnos diwethaf, methodd y Prif Weinidog roi sicrwydd ynglŷn â chyllid a chymhwystra eich cynllun newydd arfaethedig. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch gadarnhau na fydd unrhyw ostyngiad yn y cyllid a ddarperir ar gyfer gwisgoedd ysgol o dan eich cynllun newydd ac y bydd pob disgybl blwyddyn 7 sy'n cael prydau ysgol am ddim yn parhau i fod yn gymwys ar gyfer y grant gwisg ysgol hefyd?

Thank you, Oscar, for that question. I am very keen to address the impact of disadvantage on children's education in a variety of ways, and for some families, assistance with school uniform is really important. But as we heard yesterday, in a question to the First Minister from Julie Morgan, there are other ways in which more deprived communities cannot take advantage of the full range of opportunities that may be available to them, and that can have a direct impact on that learner's capabilities to progress. That's why I and officials are currently working on a replacement grant for what was previously called the school uniform grant. It will include access to support for school uniforms, but I'm also wanting that grant to be able to provide greater flexibility for parents, for instance, who may not have the financial ability to allow their child to go on a school trip or to allow their child to participate in extra-curricular activity, which could affect their outcomes. So, yes, grants for uniforms will continue, but I'm looking to expand that grant to cover a wider variety of opportunities that, potentially, pupils from deprived backgrounds can't participate in.  

Diolch am eich cwestiwn, Oscar. Rwy'n awyddus iawn i fynd i'r afael ag effaith anfantais ar addysg plant mewn amrywiaeth o ffyrdd, ac i rai teuluoedd, mae cymorth gyda'r wisg ysgol yn bwysig iawn. Ond fel y clywsom ddoe, mewn cwestiwn i'r Prif Weinidog gan Julie Morgan, mae yna ffyrdd eraill lle na all cymunedau mwy difreintiedig fanteisio ar yr ystod lawn o gyfleoedd a allai fod ar gael iddynt, a gall hynny effeithio'n uniongyrchol ar allu'r dysgwr i wneud cynnydd. Dyna pam yr wyf fi a fy swyddogion yn gweithio ar grant newydd ar hyn o bryd i gymryd lle'r hyn a alwyd gynt yn grant gwisg ysgol. Bydd yn cynnwys mynediad at gymorth ar gyfer gwisgoedd ysgol, ond rwyf hefyd yn awyddus i sicrhau y gall y grant hwnnw roi mwy o hyblygrwydd i rieni, er enghraifft, sydd heb y gallu ariannol, efallai, i ganiatáu i'w plentyn fynd ar drip ysgol neu i ganiatáu i'w plentyn gymryd rhan mewn gweithgareddau allgyrsiol, a allai effeithio ar eu canlyniadau. Felly, bydd grantiau ar gyfer gwisgoedd ysgol yn parhau, ond rwy'n bwriadu ymestyn y grant i ddarparu ar gyfer amrywiaeth ehangach o gyfleoedd na all disgyblion o gefndiroedd difreintiedig gymryd rhan ynddynt o bosibl.

Gamblo Cymhellol
Problem Gambling

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am rôl addysg yn y broses o fynd i'r afael â gamblo cymhellol? OAQ52020

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on the role of education in combating problem gambling? OAQ52020

Thank you, Mick. Education is just one of the means to address problem gambling. One recommendation in the Chief Medical Officer for Wales’s report was to provide those responsible for the health and well-being of children and vulnerable people with further information on the potential harm that gambling can bring.

Diolch, Mick. Mae addysg yn un ffordd o fynd i'r afael â gamblo cymhellol. Un o'r argymhellion yn adroddiad Prif Swyddog Meddygol Cymru oedd darparu rhagor o wybodaeth i bobl sy'n gyfrifol am iechyd a lles plant a phobl agored i niwed ynglŷn â'r niwed posibl y gall gamblo ei achosi.

Thank you for that answer. I wonder if you'd perhaps go a bit further. What we know, from the Gambling Commission, is that about 0.5 million pupils across England and Wales, between 11 and 15, are now gambling on a weekly basis. That would correlate to around 25,000 children in Wales between the ages of 11 and 15 gambling on a weekly basis, a number of those now being problem gamblers. In the light of the chief medical officer's report, I wonder if you will be meeting with the chief medical officer to actually develop, as part of the overall public health strategy, a strategy dealing with what is a growing gambling problem for the future amongst our children, who are working and living in an environment where, through things like sport, gambling is almost being normalised in our society and presents us, I think, with real challenges for the future.

Diolch am eich ateb. Tybed a allwch fynd ychydig ymhellach. Yr hyn a wyddom, gan y Comisiwn Hapchwarae, yw bod oddeutu 0.5 miliwn o ddisgyblion ledled Cymru a Lloegr, rhwng 11 a 15 oed, bellach yn gamblo ar sail wythnosol. Byddai hynny'n cyfateb i oddeutu 25,000 o blant yng Nghymru rhwng 11 a 15 yn gamblo ar sail wythnosol, gyda nifer ohonynt bellach yn gamblwyr cymhellol. Yng ngoleuni adroddiad y prif swyddog meddygol, tybed a fyddwch yn cyfarfod gyda'r prif swyddog meddygol i ddatblygu strategaeth, fel rhan o strategaeth iechyd y cyhoedd yn gyffredinol, i fynd i'r afael â phroblem gamblo gynyddol ar gyfer y dyfodol ymhlith ein plant, sy'n gweithio ac yn byw mewn amgylchedd lle mae gamblo, drwy bethau fel chwaraeon, bron â bod wedi'i normaleiddio yn ein cymdeithas ac yn creu heriau gwirioneddol inni ar gyfer y dyfodol rwy'n credu.

I understand your concerns, Mick. You'll be aware that the leader of the house and the Cabinet Secretary for Health and Social Services recently agreed to write to the Advertising Standards Authority with regard to that specific point about the prevalence of gambling adverts. Gambling sponsorship is an issue because many, many children are getting to see those. I am very pleased to let you know that questions on gambling were included in health behaviour in school-aged children's research network survey for the 2017-2018 survey, so that we can get a better understanding from children themselves about the effect that gambling may have on them as individuals, and that gives us baseline data that we can really take action from.

I think it's really important that we use our opportunities via the personal and social education part of our existing curriculum to be able to explore the dangers of gambling with our children and young people, and you'll be aware, as we develop our new curriculum, that there are opportunities in the new health and well-being area of learning and experience for schools to address these issues but also via our numeracy AoLE, where I would expect schools to be talking about financial literacy and how to make positive choices about how you utilise your money.

Via our healthy schools network as well as our adverse childhood experiences hub we're also better equipping schools to deal with issues around problem gambling if they become aware of that within their school community. I believe that in the cross-Government approach, whether that be health and social care or planning, there are many things that we can do to address this agenda head-on.

Rwy'n deall eich pryderon, Mick. Fe fyddwch yn gwybod bod arweinydd y tŷ ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi cytuno'n ddiweddar i ysgrifennu at yr Awdurdod Safonau Hysbysebu ynghylch y pwynt penodol hwnnw ynglŷn â chyffredinolrwydd hysbysebion gamblo. Mae nawdd gan gwmnïau gamblo yn broblem gan fod llawer iawn o blant yn eu gweld. Rwy'n falch iawn o roi gwybod i chi fod arolwg rhwydwaith ymchwil ymddygiad iechyd mewn plant oedran ysgol ar gyfer arolwg 2017-2018 wedi cynnwys cwestiynau ar gamblo, fel y gallwn sicrhau gwell dealltwriaeth gan y plant eu hunain ynglŷn â'r effaith y gall gamblo ei chael arnynt fel unigolion, ac mae'n rhoi data sylfaen inni allu gweithredu go iawn.

Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn defnyddio ein cyfleoedd drwy elfen addysg bersonol a chymdeithasol ein cwricwlwm presennol i allu ystyried peryglon gamblo gyda'n plant a phobl ifanc, ac fe fyddwch yn ymwybodol, wrth inni ddatblygu ein cwricwlwm newydd, fod cyfleoedd ym maes dysgu a phrofiad newydd iechyd a lles i ysgolion fynd i'r afael â'r materion hyn ond hefyd drwy ein maes dysgu a phrofiad rhifedd, lle buaswn yn disgwyl i ysgolion siarad am lythrennedd ariannol a sut i wneud dewisiadau cadarnhaol ynglŷn â sut rydych yn defnyddio eich arian.

Drwy ein rhwydwaith ysgolion iach, yn ogystal â'n hyb profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, rydym hefyd yn arfogi ein hysgolion yn well i ymdopi â materion sy'n ymwneud â gamblo cymhellol os ydynt yn dod yn ymwybodol o hynny yng nghymuned yr ysgol. Credaf fod llawer o bethau y gallwn eu gwneud yn drawslywodraethol, boed ym maes iechyd a gofal cymdeithasol neu gynllunio, i fynd i'r afael â'r agenda hon yn uniongyrchol.

14:05

I share the concerns that have been expressed by Mick Antoniw and agree with him wholeheartedly that we need to take more action in our schools to address problem gambling. One of the concerns that has been raised with me is that, in the Welsh baccalaureate, there is a task that has been assigned to some pupils in Wales that asks them to imagine what it's like to win the lottery and then to spend that money. Now, it seems to me to be wholly inappropriate in terms of encouraging people to imagine that sort of task and it's at odds with the public health messages that we want to send as a nation to our young people. So, what action are you going to take to work with the WJEC, Qualifications Wales and others to make sure that all of our examinations, all of our textbooks, have gambling eradicated from them in terms of promoting it in this way and that the only message they see about gambling is one that is negative?

Rhannaf y pryderon a fynegwyd gan Mick Antoniw ac rwy'n cytuno'n llwyr ag ef fod angen inni roi rhagor o gamau ar waith yn ein hysgolion i fynd i'r afael â gamblo cymhellol. Un o'r pryderon a gafodd ei ddwyn i fy sylw yw bod tasg Bagloriaeth Cymru wedi'i rhoi i rai disgyblion yng Nghymru yn gofyn iddynt ddychmygu sut deimlad yw ennill y loteri a gwario'r arian hwnnw. Nawr, ymddengys i mi fod hynny'n gwbl anaddas o ran annog pobl i ddychmygu tasg o'r fath, ac mae'n mynd yn groes i'r negeseuon ynglŷn ag iechyd y cyhoedd y dymunwn eu lledaenu fel cenedl i'n pobl ifanc. Felly, pa gamau y byddwch yn eu cymryd i weithio gyda CBAC, Cymwysterau Cymru ac eraill i sicrhau bod gamblo'n cael ei ddileu o'n holl arholiadau, ein holl werslyfrau, o ran ei hyrwyddo yn y ffordd hon a bod yr unig neges a welant ynglŷn â gamblo yn un negyddol?

Thank you, Darren, for that. I would expect all examination questions and Welsh baccalaureate tasks to be written in an appropriate way. Can I be absolutely clear that what we're talking about here is problem gambling and recognising that as a health issue, an addiction issue, just in the way that there are other addictions? I think we need to be slightly careful when we equate playing the lottery with problem gambling. I think we need to be slightly careful about that, but I would expect all questions in all examination papers to be written in a way that is appropriate for children reading them and using those resources.

Diolch am hynny, Darren. Buaswn yn disgwyl i bob cwestiwn arholiad a holl dasgau Bagloriaeth Cymru gael eu hysgrifennu mewn modd addas. A gaf fi ddweud yn gwbl glir mai'r hyn rydym yn sôn amdano yma yw gamblo cymhellol a chydnabod hynny fel mater iechyd, mater o ddibyniaeth, yn union fel y mae modd bod yn gaeth i bethau eraill? Credaf fod angen inni fod yn weddol ofalus wrth gymharu chwarae'r loteri â gamblo cymhellol. Rwy'n credu bod angen inni fod yn weddol ofalus ynglŷn â hynny, ond buaswn yn disgwyl i bob cwestiwn ym mhob papur arholiad fod wedi'u hysgrifennu mewn ffordd sy'n addas i'r plant sy'n eu darllen ac sy'n defnyddio'r adnoddau hynny.

Further to those comments—and I agree with all the comments thus far—Mick Antoniw would know that a recent University of South Wales study showed that a quarter of gamblers do not consider themselves to be gamblers, and that applies to children as well. So, pushing further on this issue of education in schools, obviously my colleague Bethan Sayed previously has raised the principles of financial education, which would incorporate this sort of education, but really we need to be highlighting this strongly, as has been mentioned because of the insidious nature of the gambling industry inculcating itself into every form of life and trying to normalise the issue. It is not normal to be a gambler, and I'd value your support on the issue.

Yn ychwanegol at y sylwadau hynny—ac rwy'n cytuno â'r holl sylwadau hyd yn hyn—byddai Mick Antoniw yn gwybod bod astudiaeth ddiweddar gan Brifysgol De Cymru wedi dangos nad yw un o bob pedwar gamblwr yn ystyried eu hunain yn gamblwyr, ac mae hynny'n cynnwys plant hefyd. Felly, gan bwyso ymhellach ar y mater hwn o addysg mewn ysgolion, yn amlwg mae fy nghyd-Aelod Bethan Sayed eisoes wedi crybwyll egwyddorion addysg ariannol a fyddai'n cynnwys addysg o'r fath, ond mae angen inni bwysleisio hyn yn gryf fel y crybwyllwyd eisoes, oherwydd natur lechwraidd y diwydiant gamblo yn gwthio'i hun i bob agwedd ar fywyd ac yn ceisio normaleiddio'r peth. Nid yw bod yn gamblwr yn normal, a buaswn yn gwerthfawrogi eich cefnogaeth ar y mater.

Dai, you're absolutely right: we need to look at these issues beyond simply the health and well-being AoLE. Financial education will be a key element within the new curriculum, offering robust provision to help learners develop their financial skills, including the management of their money. I was very fortunate recently to attend a pioneer school in your own region, Olchfa, a year 8 maths class, where they were indeed talking about the tax system and how you would manage your money and work out your tax liabilities. So, we already see on the ground lessons in this regard happening in our schools at the moment and, of course, as we move towards a statutory take-up of the curriculum, I would expect to see more of that going on. It was absolutely fantastic to see relatively young learners in their secondary education career having the ability to develop their numeracy skills but at the same time learning and understanding about how tax works and actually having a very moral debate about whether people should be taxed more or less.

Dai, rydych yn llygad eich lle: mae angen inni ystyried y materion hyn y tu hwnt i faes dysgu a phrofiad iechyd a lles yn unig. Bydd addysg ariannol yn elfen allweddol yn y cwricwlwm newydd, gan gynnig darpariaeth gref i gynorthwyo dysgwyr i ddatblygu eu sgiliau ariannol, gan gynnwys rheoli eu harian. Bûm yn ddigon ffodus yn ddiweddar i fynychu ysgol arloesi yn eich rhanbarth, ysgol Olchfa, dosbarth mathemateg blwyddyn 8, lle roeddent yn sôn am y system dreth a sut y byddech yn rheoli eich arian ac yn cyfrifo eich dyledion treth. Felly, rydym eisoes yn gweld gwersi yn hyn o beth ar lawr gwlad yn ein hysgolion ar hyn o bryd, ac wrth gwrs, wrth inni agosáu at ddefnydd statudol o'r cwricwlwm, buaswn yn disgwyl gweld mwy o hynny. Roedd yn hollol wych gweld dysgwyr cymharol ifanc yn eu gyrfa addysg uwchradd yn meddu ar y gallu i ddatblygu eu sgiliau rhifedd a dysgu a deall ar yr un pryd sut y mae treth yn gweithio a chael trafodaeth foesol iawn mewn gwirionedd ynglŷn ag a ddylid codi mwy neu lai o dreth ar bobl.

Ysgolion yr Unfed Ganrif ar Hugain
Twenty-first Century Schools

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am raglen Ysgolion yr 21ain Ganrif yng Nghaerdydd? OAQ52036

6. Will the Cabinet Secretary provide an update on the 21st Century Schools programme in Cardiff? OAQ52036

Thank you, Julie. Will the Cabinet Secretary provide an up—. Oh, sorry, that's your bit. [Laughter.] I am the Cabinet Secretary. [Laughter.] For a minute, I forgot myself and I was back over there, Presiding Officer. I've just done a Rhianon Passmore. [Interruption.] You never know. You never know.  

Julie, I am delighted to say—[Laughter.]—that band A of the twenty-first century schools and education programme will see an investment of over £164 million in schools in Cardiff over the five years ending in 2019—which might postdate when I'm going to end here. [Laughter.] A funding envelope of a further £284 million has been approved in principle for the band B programme, which will start in 2019.

Diolch, Julie. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth—. O, mae'n ddrwg gennyf, eich llinell chi yw honno. [Chwerthin.] Fi yw Ysgrifennydd y Cabinet. [Chwerthin.] Am funud, anghofiais pwy oeddwn ac roeddwn yn ôl draw yn y fan yna, Lywydd. Rwyf newydd wneud fel Rhianon Passmore. [Torri ar draws.] Wyddoch chi byth. Wyddoch chi byth.

Julie, rwy'n falch o ddweud—[Chwerthin.]—y bydd band A o raglen addysg ac ysgolion unfed ganrif ar hugain yn cynnwys buddsoddiad o dros £164 miliwn mewn ysgolion yng Nghaerdydd dros y pum mlynedd a ddaw i ben yn 2019—a allai fod ar ôl i mi ddod i ben yn y lle hwn, o bosibl. [Chwerthin.] Mae amlen ariannu o £284 miliwn ychwanegol wedi'i chymeradwyo mewn egwyddor ar gyfer rhaglen band B, a fydd yn dechrau yn 2019.

14:10

I thank the Cabinet Secretary for that response. I was very pleased to visit last week the new site for the schools of Gabalfa primary and Ysgol Glan Ceubal in my constituency, Cardiff North, for the topping out ceremony last week. This is one English-medium primary and one Welsh-medium primary, which are co-located, and the building's been designed in such a way that there are joint facilities for lunchtimes and playtimes. I wondered whether there were any other plans for schools in that sort of way throughout Wales, where the Welsh language school and the English language school are co-located on the same site.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei hymateb. Roeddwn yn falch iawn o ymweld yr wythnos diwethaf â'r safle newydd ar gyfer ysgol gynradd Gabalfa ac Ysgol Glan Ceubal yn fy etholaeth i, Gogledd Caerdydd, ar gyfer seremoni gosod y garreg gopa yr wythnos diwethaf. Dyma ysgol gynradd cyfrwng Saesneg ac ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, sydd wedi'u cydleoli, ac mae'r adeilad wedi'i ddylunio yn y fath fodd fel bod ganddo gyfleusterau cyfunol ar gyfer amser cinio ac amser chwarae. Tybed a oedd yna unrhyw gynlluniau eraill ar gyfer ysgolion o'r fath ledled Cymru, lle lleolir yr ysgol Gymraeg a'r ysgol Saesneg ar yr un safle.

I am sure that there are other examples where we have co-locations of facilities like that. What the twenty-first century schools programme is allowing us to do is find new and innovative ways of providing school places, whether that be in a shared location, whether we see the growing number of through schools, where children are educated on the same campus from the age of three right the way through, in some cases, to the age of 18. This unprecedented investment in school buildings, the largest since the 1960s, is giving us the opportunity to provide local authorities the options of a wide variety of ways of providing educational facilities. And one of the ways in which we judge cases that come in, as I said earlier to Simon Thomas, is also on community access to those facilities and, increasingly, as we work together across Government on the childcare offer, the ability to see whether we can combine education and childcare facilities in our new builds also.

Rwy'n siŵr fod enghreifftiau eraill i'w cael lle mae gennym gyfleusterau wedi'u cydleoli fel hynny. Yr hyn y mae rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn ein caniatáu i wneud yw darganfod ffyrdd newydd ac arloesol o ddarparu lleoedd mewn ysgolion, boed mewn lleoliadau a rennir, neu'r nifer gynyddol o ysgolion pob oed, lle yr addysgir plant ar yr un campws o'r adeg pan fyddant yn dair oed yr holl ffordd hyd at 18 oed mewn rhai achosion. Mae'r buddsoddiad digynsail hwn mewn adeiladau ysgolion, y mwyaf ers y 1960au, yn rhoi cyfle inni ddarparu amrywiaeth eang o opsiynau i awdurdodau lleol o ran ffyrdd o ddarparu cyfleusterau addysgol. Ac un o'r ffyrdd rydym yn ystyried achosion a gyflwynir, fel y dywedais yn gynharach wrth Simon Thomas, yw mynediad cymunedol at y cyfleusterau hynny, ac i raddau cynyddol, wrth inni weithio gyda'n gilydd ar draws y Llywodraeth ar y cynnig gofal plant, y gallu i weld a allwn gyfuno cyfleusterau addysg a gofal plant yn ein hadeiladu newydd hefyd.

Minister, twenty-first century schools has offered the opportunity for local authorities to work with Government in redeveloping their school estate. You may or may not be familiar with the closure plans for a small rural school in the Vale of Glamorgan, Llancarfan school, and relocating to a new site in the village of Rhoose. One of the concerns—

Weinidog, mae ysgolion yr unfed ganrif ar hugain wedi cynnig cyfle i awdurdodau lleol weithio gyda'r Llywodraeth ar ailddatblygu eu hystâd ysgolion. Efallai eich bod yn ymwybodol o'r cynlluniau i gau ysgol fach wledig ym Mro Morgannwg, ysgol Llancarfan, a symud i safle newydd ym mhentref y Rhws. Un o'r pryderon—

This is a question about Cardiff.

Cwestiwn am Gaerdydd yw hwn.

South Wales Central area—twenty-first century schools. I thought Cardiff was part of South Wales Central. Sorry, Presiding Officer. 

Ardal Canol De Cymru—ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Roeddwn o dan yr argraff fod Caerdydd yn rhan o Ganol De Cymru. Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd.

It is part of South Wales Central.

Mae'n rhan o Ganol De Cymru.

The question is about Cardiff.

Mae'r cwestiwn yn ymwneud â Chaerdydd.

I withdraw the question, then.

Tynnaf y cwestiwn yn ôl, felly.

Cyllido Ysgolion yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
School Funding in Merthyr Tydfil County Borough Council

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gyllido ysgolion yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful? OAQ52032

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on school funding in Merthyr Tydfil County Borough Council? OAQ52032

Thank you, Dawn. The gross schools expenditure in Merthyr last year was budgeted to be over £50 million. That's 3 per cent higher than in 2016-2017. Merthyr Tydfil delegated 87 per cent of the funding to schools, giving a delegated budget of over £43 million. That's a 4 per cent increase on the previous year, and I'm pleased to say that's the highest percentage increase that we saw in any local authority in Wales. 

Diolch, Dawn. Cyllidebwyd y byddai gwariant gros ysgolion ym Merthyr Tudful y llynedd dros £50 miliwn. Mae hynny 3 y cant yn uwch nag yn 2016-2017. Dirprwyodd Merthyr Tudful 87 y cant o'r cyllid i ysgolion, gan roi cyllideb ddirprwyedig o dros £43 miliwn. Dyna gynnydd o 4 y cant o gymharu â'r flwyddyn flaenorol, ac rwy'n falch o ddweud mai dyna oedd y cynnydd canrannol mwyaf a welsom mewn unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru.

Indeed, and I know that the Welsh Government has a long-standing commitment to school funding, in spite of the UK Government's continued austerity programme, and this year's local government settlement, as you've already outlined, has reflected this. However, we also know that local authorities have successfully argued for education funding not to be ring-fenced, and I appreciate that much of that funding now is used for their school budgets. It is a matter entirely for them. Nevertheless, I was concerned to see that Merthyr Tydfil council, despite what you have said, has effectively cut their school budget, with schools being advised that they must make savings of some £400,000 in this financial year, with more to follow. Now, given that Merthyr Tydfil's education service was only brought out of special measures in 2016, can you assure me that you're closely monitoring the needs of schools in Merthyr Tydfil so that we do not allow that situation to slip backwards again?

Yn wir, a gwn fod gan Lywodraeth Cymru ymrwymiad hirdymor i gyllid ysgolion, er gwaethaf rhaglen gyni barhaus Llywodraeth y DU, ac mae'r setliad llywodraeth leol eleni, fel yr amlinellwyd gennych eisoes, wedi adlewyrchu hyn. Fodd bynnag, gwyddom hefyd fod awdurdodau lleol wedi dadlau'n llwyddiannus na ddylid clustnodi cyllid addysg, ac rwy'n sylweddoli bod llawer o'r arian hwnnw'n cael ei ddefnyddio bellach ar eu cyllidebau ysgolion. Mae'n fater iddynt hwy yn llwyr. Serch hynny, roeddwn yn bryderus wrth weld bod Cyngor Merthyr Tudful, er gwaethaf yr hyn a ddywedasoch, wedi torri eu cyllideb ysgolion i bob pwrpas, ac ysgolion yn cael eu cynghori bod yn rhaid iddynt wneud oddeutu £400,000 o arbedion yn y flwyddyn ariannol hon, gyda rhagor i ddod. Nawr, gan fod gwasanaeth addysg Merthyr Tudful wedi bod o dan fesurau arbennig tan 2016, a allwch roi sicrwydd i mi eich bod yn monitro anghenion ysgolion ym Merthyr Tudful yn agos fel nad ydym yn caniatáu i'r sefyllfa honno ddirywio unwaith eto?

Thank you, Dawn. You are correct in saying that local authorities are responsible for school funding, and, indeed, that is set out in current Welsh law. You will also be aware that Estyn, the independent inspectorate, not only has a role in inspecting individual schools, but also has a role in inspecting the performance of individual local education authorities. They have trialled a new inspection framework, the first of which took place in Neath Port Talbot, and that is a very good way in which we can ensure the performance of local education authorities.

I am aware that for some authorities that have recently been in special measures, there is a need to keep a very close eye, and, of course, you'll be aware that one of the reasons why we work in partnership with the middle tier of the regional consortia is to ensure that there is high-quality support for school improvement in that area, rather than dissipated across all the local authorities.

But can I just take this opportunity? I understand that budgets are under pressure across Wales, not just in Merthyr Tydfil, but despite that, individual schools are not letting that hold-back on their ambition for their children. I recently had the opportunity to visit Afon Taf High School, and I was so impressed by the accelerated reading programme that they have introduced in that school, which is seeing the pupils' level of literacy jump immeasurably. And only last week, at the festival—the literacy festival that was held in Merthyr—I had an opportunity to speak to a number of the pupils who were attending the festival. It gave me huge hope to see young boys, who we know are particularly challenging when it comes to reading, speak so eloquently about their love of reading, the literature and the books that they're choosing at the moment, and their passion. And also, not only their passion for the individual book, but their understanding that by practising their reading, using this opportunity, that they were giving them the very best chance for themselves, not just in English but, actually, to access the entire curriculum. I commend schools like that that are not using tight financial times as an excuse not to introduce new and innovative approaches within their schools. They're to be commended.

Diolch, Dawn. Rydych yn llygad eich lle yn dweud mai awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gyllid ysgolion, ac yn wir, nodir hynny yng nghyfraith bresennol Cymru. Fe fyddwch hefyd yn gwybod bod gan Estyn, yr arolygiaeth annibynnol, rôl i'w chwarae nid yn unig yn arolygu ysgolion unigol, ond hefyd yn arolygu perfformiad awdurdodau addysg lleol unigol. Maent wedi treialu fframwaith arolygu newydd, y cyntaf ohonynt yng Nghastell-nedd Port Talbot, ac mae honno'n ffordd dda iawn inni allu sicrhau perfformiad awdurdodau addysg lleol.

Rwy'n ymwybodol fod angen cadw llygad barcud ar rai awdurdodau sydd wedi bod yn destun mesurau arbennig yn ddiweddar, ac wrth gwrs, fe fyddwch yn gwybod mai un o'r rhesymau pam ein bod yn gweithio mewn partneriaeth â haen ganol y consortia rhanbarthol yw er mwyn sicrhau bod cymorth o ansawdd uchel ar gael i wella ysgolion yn yr ardal honno, yn hytrach na'i fod wedi'i wasgaru ar draws yr holl awdurdodau lleol.

Ond a gaf fi gymryd y cyfle hwn? Rwy'n deall bod cyllidebau o dan bwysau ledled Cymru, nid ym Merthyr Tudful yn unig, ond er hynny, nid yw ysgolion yn caniatáu i hynny rwystro eu huchelgais ar gyfer eu plant. Yn ddiweddar, cefais gyfle i ymweld ag Ysgol Uwchradd Afon Tâf, ac roeddwn yn edmygu'r rhaglen ddarllen cyflym y maent wedi'i chyflwyno yn yr ysgol honno, ac sydd wedi arwain at gynnydd anferth yn lefel llythrennedd y disgyblion. A'r wythnos diwethaf, yn yr ŵyl—yr ŵyl lythrennedd a gynhaliwyd ym Merthyr Tudful—cefais gyfle i siarad â nifer o'r disgyblion a fynychodd yr ŵyl. Roedd yn galonogol iawn gweld bechgyn ifanc, y gwyddom eu bod yn arbennig o heriol mewn perthynas â darllen, fel y gwyddom, yn siarad mor huawdl am eu cariad at ddarllen, y llenyddiaeth a'r llyfrau y maent yn eu dewis ar hyn o bryd, a'u brwdfrydedd. Ac nid yn unig eu brwdfrydedd ynglŷn â llyfr unigol, ond eu dealltwriaeth eu bod, drwy ymarfer eu darllen, defnyddio'r cyfle hwn, yn rhoi'r cyfle gorau posibl iddynt hwy eu hunain, nid yn unig yn Saesneg, ond mewn gwirionedd, i gael mynediad at y cwricwlwm cyfan. Rwy'n cymeradwyo ysgolion fel hyn nad ydynt yn defnyddio cyfnod ariannol anodd fel esgus i beidio â chyflwyno dulliau newydd ac arloesol yn eu hysgolion. Dylid eu canmol.

14:15

Cabinet Secretary, you said earlier that all children attending secondary school were entitled to free transport, but that surely doesn't apply to children attending sixth form. And in the case of Merthyr, is it really appropriate, if sixth-form provision is only going to take place for that age group at Merthyr college, for the council to be consulting on making all children of that age group pay for their transport to that one site?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch yn gynharach fod gan bob plentyn sy'n mynychu'r ysgol uwchradd hawl i gael cludiant am ddim, ond does bosibl fod hynny'n wir am blant sy'n mynychu'r chweched dosbarth. Ac yn achos Merthyr Tudful, os mai yng ngholeg Merthyr Tudful yn unig y bydd darpariaeth chweched dosbarth ar gael ar gyfer y grŵp oedran hwnnw, a yw'n briodol, mewn gwirionedd, i'r Cyngor ymgynghori ar wneud i'r holl blant yn y grŵp oedran hwnnw dalu am eu cludiant i'r un safle hwnnw?

Sorry. I apologise to Mr Reckless if I did not make myself clear in my answer to Michelle Brown. The learner travel Measure provides free school transport for compulsory-school-age children to the age of 16. For post-16 learners, individual local authorities are able to make provision if they see fit, and there is a mixed approach taken by local authorities across Wales.

Mae'n ddrwg gennyf. Rwy'n ymddiheuro i Mr Reckless os nad eglurais hyn yn ddigon clir yn fy ateb i Michelle Brown. Mae'r Mesur teithio gan ddysgwyr yn darparu cludiant am ddim ar gyfer plant oedran ysgol gorfodol hyd at 16 oed. Ar gyfer dysgwyr ôl-16, gall awdurdodau lleol unigol wneud darpariaethau os barnant fod hynny'n addas, a cheir ymagwedd gymysg gan awdurdodau lleol ledled Cymru.

Uno a Chau Ysgolion
School Mergers and Closures

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu safbwynt Llywodraeth Cymru ar uno a chau ysgolion? OAQ52023

8. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government's position on school mergers and closures? OAQ52023

Thank you, Bethan. Responsibility for the planning of school places rests with local authorities. When proposing substantial changes to schools, local authorities and other proposers must comply with the oft-mentioned schools organisation code and must consider a range of factors—the prime consideration being the interests of learners.  

Diolch, Bethan. Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gynllunio lleoedd ysgol. Wrth gynnig newidiadau sylweddol i ysgolion, mae'n rhaid i awdurdodau lleol a chynigwyr eraill gydymffurfio gyda'r cod trefniadaeth ysgolion a grybwyllir yn aml, ac mae'n rhaid iddynt ystyried amrywiaeth o ffactorau—a buddiannau dysgwyr yw'r brif ystyriaeth.

Thank you for that reply. I have raised this issue with you here before with regard to the proposal to close Cymer Afan Comprehensive School in my region, and I heard you earlier speak about the choice of active travel for learners. But in this instance, if Cymer Afan is closed and they are expected to travel nearly 10 miles to either Cimla or Margam, it may mean that they do not have that particular choice. Clearly, the future generations well-being assessments must take into account sustainable transport, so I'm trying to understand what conversations you've had with the Future Generations Commissioner for Wales to ensure that when there isn't that option of sustainable transport, what actually happens to those children and to their well-being.

Diolch am eich ateb. Rwyf wedi codi'r mater hwn gyda chi yma o'r blaen mewn perthynas â'r cynnig i gau Ysgol Gyfun Cymer Afan yn fy rhanbarth, ac fe'ch clywais yn siarad yn gynharach ynglŷn â'r dewis o deithio llesol ar gyfer dysgwyr. Ond yn yr achos hwn, os yw ysgol Cymer Afan yn cael ei chau a bod disgwyl iddynt deithio bron i 10 milltir i Gymla neu Margam, gallai hynny olygu nad oes ganddynt y dewis hwnnw. Yn amlwg, mae'n rhaid i asesiadau llesiant cenedlaethau'r dyfodol ystyried trafnidiaeth gynaliadwy, felly rwy'n ceisio deall pa drafodaethau a gawsoch gyda Chomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru i sicrhau, pan nad yw'r opsiwn o drafnidiaeth gynaliadwy ar gael, beth yn union sy'n digwydd i'r plant hynny a'u lles.

I have had no conversations with the commissioner on that particular subject. The organisation code does require local authorities to carry out an impact assessment with regard to the well-being of learners. It also does give indicative timings of what would be regarded as a length of travel time that would not be suitable for children, but it really is for the individual local authority to ensure that, in carrying out its consultation with local people, it does that in line with the School Standards and Organisation (Wales) Act 2013 and the code.

Nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau gyda'r comisiynydd ynglŷn â'r pwnc penodol hwnnw. Mae'r cod trefniadaeth yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol gynnal asesiad effaith mewn perthynas â lles dysgwyr. Mae hefyd yn darparu amseroedd dangosol o ran yr hyn a fyddai'n cael ei ystyried yn gyfnod teithio nad yw'n addas ar gyfer plant, ond mater i'r awdurdod lleol unigol, wrth iddo gynnal ei ymgynghoriad â phobl leol, yw sicrhau ei fod yn gwneud hynny'n unol â Deddf Safonau a Threfniadaeth Ysgolion (Cymru) 2013 a'r cod.

Cabinet Secretary, I know that the future of small rural and semi-rural schools has been a huge issue in your constituency, and it's Councillor Brigitte Rowlands now, who represents the Mawr ward in Swansea, who's facing the same sort of challenges you've had yourself in the past, because there are two schools there that are earmarked for closure—shall I put it that way? I recognise the awkward position that the local authority is in, but I also recognise that a significant number, across Wales now, of our smaller schools have either already gone or are in the process of going, leaving a much smaller number of small schools that have survived the 90-pupil test, if you like. I heard your answers to earlier questions in this session, but do we need to be looking now at tweaks, shall we say, to the 90-pupil count guidance, in effect, to allow for the fact that, sometimes, it's not surplus places that are the priority argument in keeping schools open and there might be other considerations that are more important?

Ysgrifennydd y Cabinet, gwn fod dyfodol ysgolion bach gwledig a lled-wledig wedi bod yn fater enfawr yn eich etholaeth, ac mae'r cynghorydd Brigitte Rowlands, sy'n cynrychioli ward Mawr yn Abertawe, yn wynebu'r un math o heriau yn awr ag a wynebwyd gennych chi yn y gorffennol, gan fod dwy ysgol yno wedi'u clustnodi ar gyfer eu cau—os caf ei roi felly? Rwy'n cydnabod bod yr awdurdod lleol mewn sefyllfa annifyr, ond rwyf hefyd yn cydnabod bod nifer sylweddol o'n hysgolion llai ledled Cymru bellach naill ai wedi cau neu yn y broses o gau, gan adael nifer llai o lawer o ysgolion bach sydd wedi goroesi'r prawf 90 o ddisgyblion, os mynnwch. Clywais eich atebion i gwestiynau cynharach yn y sesiwn hon, ond bellach, mae angen inni ystyried diwygiadau, os mynnwch, i'r canllawiau 90 o ddisgyblion, i bob pwrpas, er mwyn darparu ar gyfer y ffaith nad lleoedd gwag yw'r brif ddadl bob tro dros gadw ysgolion ar agor, ac y gallai ystyriaethau eraill fod yn bwysicach?

14:20

The primary consideration that all local authorities should have when planning their school places and thinking about school organisation is the interests of the learner and the quality of education that that institution is able to offer young people. You'll be aware of the answers I gave earlier. We are pushing forward with the designation of a list of rural schools and then a presumption against closure. Does that mean that there will never be any changes? I have to be honest and clear with people: no. But what it does mean is that the local authority will have to demonstrate that they have exhausted all other options and they have considered all other options before they take a decision to close a particularly small rural school.

Crucially, as I say, we also need to support the delivery of rural education. There are particular challenges about maintaining high standards, especially in small rural primary schools. So, for instance, you and I will both be aware of schools where, perhaps, the classroom teacher has pupils who are year 4, year 5 and year 6 within a single classroom, and that presents particular challenges in the differentiation of work, for instance. That's why we have made available a small rural schools grant that local authorities have been able to apply for to be able to look at innovative approaches to support the quality of education in our small rural schools, because keeping them open is one thing, but they have to offer excellent opportunities for our young people.

Y brif ystyriaeth a ddylai fod gan bob awdurdod lleol wrth gynllunio lleoedd ysgolion ac wrth feddwl am drefniadaeth ysgolion yw buddiannau'r dysgwr ac ansawdd yr addysg y gall y sefydliad hwnnw ei chynnig i bobl ifanc. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r atebion a roddais yn gynharach. Rydym yn bwrw ymlaen â'r broses o ddynodi rhestr o ysgolion gwledig, a rhagdybiaeth wedyn yn erbyn eu cau. A yw hynny'n golygu na fydd unrhyw newidiadau byth? Mae'n rhaid imi fod yn onest ac yn glir gyda phobl: nac ydy. Ond yr hyn a olyga yw y bydd yn rhaid i'r awdurdod lleol ddangos eu bod wedi dihysbyddu pob opsiwn arall ac wedi ystyried pob opsiwn arall cyn gwneud penderfyniad i gau ysgol wledig arbennig o fach.

Yn hollbwysig, fel y dywedaf, mae angen inni gefnogi darpariaeth addysg wledig hefyd. Ceir heriau penodol ynghylch cynnal safonau uchel, yn enwedig mewn ysgolion cynradd gwledig bach. Felly, er enghraifft, rydych chi a minnau'n gwybod am ysgolion, efallai, lle mae gan yr athro dosbarth ddisgyblion blwyddyn 4, blwyddyn 5 a blwyddyn 6 mewn un ystafell ddosbarth, ac mae hynny'n creu heriau penodol mewn perthynas â gwaith gwahaniaethol, er enghraifft. Dyna pam yr ydym wedi darparu grant ysgolion gwledig bach y gall awdurdodau lleol wneud cais amdano fel y gallant ystyried dulliau arloesol o gefnogi ansawdd addysg yn ein hysgolion gwledig bach, gan fod eu cadw ar agor yn un peth, ond mae'n rhaid iddynt gynnig cyfleoedd gwych i'n pobl ifanc.

Cabinet Secretary, in your responses to both Suzy Davies and Bethan Jenkins, you talked about the interests of the learner and the well-being of the learner, which I fully support. But, of course, the well-being of the learner also depends on the well-being of the communities the learner lives in and is educated within, and, as has been pointed out, Cymer Afan is actually proposed to be closed with pupils transported and transferred a distance of over 10 miles. The experience they have of getting home post school education—in other words, they often stay behind for after-school activities, and that's an important part of the well-being of the learner, to be able to do that—means that there will be difficulties in that aspect. When you look at this, because it might well come across your desk, will you also consider the well-being of the community and the well-being of the learner beyond just the educational experience inside the school itself? Will you also look at, perhaps, whether there needs to be a consultation under the new school reorganisation guidelines, and not the old ones?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn eich ymatebion i Suzy Davies a Bethan Jenkins, fe sonioch am fuddiannau'r dysgwr a lles y dysgwr, a chefnogaf hynny'n llwyr. Ond wrth gwrs, mae lles y dysgwr hefyd yn dibynnu ar les y gymuned y mae'r dysgwr yn byw ynddi ac yn cael ei addysg ynddi, ac fel y nodwyd, cafwyd cynnig i gau ysgol Cymer Afan gyda disgyblion yn cael eu cludo a'u trosglwyddo 10 milltir i ffwrdd. Mae'r profiad a gânt o fynd adref ar ôl ysgol—mewn geiriau eraill, maent yn aml yn aros i gymryd rhan mewn gweithgareddau ar ôl ysgol, ac mae hynny'n rhan bwysig o les y dysgwr, gallu gwneud hynny—yn golygu y bydd anawsterau gyda'r agwedd honno. Pan fyddwch yn ystyried hyn, oherwydd gallai'n hawdd ddod ar draws eich desg, a wnewch chi hefyd ystyried lles y gymuned a lles y dysgwr y tu hwnt i'r profiad addysgol yn yr ysgol ei hun? A wnewch chi hefyd ystyried, efallai, a oes angen cynnal ymgynghoriad o dan y canllawiau ad-drefnu ysgolion newydd, yn hytrach na'r hen rai?

Could I assure David and, indeed, all Members here that any applications to close a school that do find their way onto my desk are scrutinised forensically and are done so in accordance with existing Welsh law and statutory guidance?

A gaf fi roi sicrwydd i David, ac yn wir, i'r holl Aelodau yma fod unrhyw geisiadau i gau ysgol sy'n cyrraedd fy nesg yn cael eu craffu'n fforensig, yn unol â chyfraith a chanllawiau statudol presennol Cymru?

While holding a surgery in Maesteg, I was asked by parents about school closures in their area. They stated the new super-sized school being built in Port Talbot did not have sufficient children living locally in the area to fill the places and, therefore, children were coming from much further away and expected to fill these places. Their concern was that some children living a distance away would mean that, in one day, they would be on the school bus for almost two hours. Therefore, what discussions have you had with parents raising these concerns and do you not agree with me that that is an unreasonable expectation of both parents and children?

Wrth gynnal cymhorthfa ym Maesteg, gofynnodd rhieni i mi ynglŷn â chau ysgolion yn eu hardal. Dywedasant nad oedd digon o blant yn byw yn yr ardal leol i lenwi lleoedd yr ysgol fawr newydd sy'n cael ei hadeiladu ym Mhort Talbot, ac o ganlyniad i hynny, fod plant yn dod o ardaloedd llawer pellach a disgwylir iddynt lenwi'r lleoedd hyn. Roeddent yn bryderus y byddai rhai o'r plant sy'n byw yn bell ar y bws ysgol am bron i ddwy awr mewn un diwrnod. Felly, pa drafodaethau a gawsoch gyda'r rhieni sy'n mynegi'r pryderon hyn, ac onid ydych yn cytuno fod hyn yn disgwyl gormod gan rieni a phlant?

I would encourage all those, and I'm sure they already have—if they have concerns about the statutory notice that has been put out by Neath Port Talbot, then they need to participate in that consultation. As I said earlier, there is some guidance available that talks about notional travel times, what would be regarded as a disproportionate amount of time that one would expect a child to travel to education, but I'm not able to comment any further on any particular proposals, just in case they do arrive at Welsh Government for me to determine.

Buaswn yn annog pawb, ac rwy'n siŵr eu bod eisoes—os oes ganddynt bryderon ynghylch yr hysbysiad statudol a roddwyd gan Gastell-nedd Port Talbot, mae angen iddynt gymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwnnw. Fel y dywedais yn gynharach, mae rhywfaint o ganllawiau ar gael sy'n sôn am amseroedd teithio tybiannol, yr hyn a fyddai'n cael ei ystyried yn amser rhy hir i blentyn deithio i gael addysg, ond ni allaf roi unrhyw sylwadau pellach ar unrhyw gynigion penodol, rhag ofn y byddant yn dod yma i Lywodraeth Cymru i mi eu hystyried.

14:25

Diolch. Rydw i mewn cyswllt agos ag ymgyrchwyr sy'n bryderus iawn oherwydd ymgynghoriadau ar gau nifer o ysgolion gwledig yn Ynys Môn. Rydw i'n deall y pwysau sydd ar y cyngor, ac mi hoffwn i chi ystyried un elfen o'r pwysau yna, sef bod un set o'ch swyddogion chi, i bob pwrpas, yn hybu cau ysgolion gwledig drwy awgrymu na fydd arian o gronfa ysgolion yr unfed ganrif ar hugain ar gael oni bai bod awdurdod lleol yn cyflwyno cynllun adeilad newydd sy'n cynnwys cau ysgolion eraill. Ac ar y llaw arall, mae gennych chi swyddogion sy'n cwblhau'r gwaith ar god trefniadaeth ysgolion newydd a fydd yn gosod rhagdybiaeth o blaid cadw ysgolion gwledig ar agor. Yn yr achos cyfredol, presennol yn Ynys Môn, mae angen ysgol newydd yn Llangefni, ac ehangu un newydd, mae'n siŵr, ond y casgliad y mae'r cyngor yn dod iddo fo ydy bod yn rhaid, fel rhan o hynny, gau ysgolion eraill—mae Bodffordd, Henblas a Talwrn yn cael eu hystyried. A ydych chi mewn sefyllfa i ddweud wrth y cyngor nad oes yn rhaid i'r ddau beth, sef argaeledd yr arian ar gyfer ysgol newydd a'r angen i gau ysgolion gwledig, fod yn gysylltiedig â'i gilydd ac nad yw'r naill yn ddibynnol ar y llall?

Thank you. I’m in close contact with campaigners who are very concerned about consultations on the closure of a number of rural schools on Anglesey. I do understand the pressure on the council and I would like you to consider one element of those pressures, namely that one set of your officials, to all intents and purposes, is promoting the closure of rural schools by suggesting that funding from the twenty-first century schools programme won’t be available unless the local authority presents new building proposals that include the closure of existing schools. And on the other hand, you have officials who are completing the work on the new school organisation code, which will set a prejudice in favour of keeping rural schools open. In the current case on Anglesey, we need a new school in Llangefni and the expansion of the school too, but the conclusion that the council has come to is that as part of that, they would have to close other schools—Bodffordd, Henblas and Talwrn are being considered for closure. Are you in a position to tell the council that those two things, namely the availability of funding for a new school and the need to close existing rural schools, do not have to be linked together and that one isn’t dependent on the other?

Rhun, it really is a matter for the local authority in Ynys Môn to plan their school places, but let me be absolutely clear: any application under the twenty-first century schools programme for capital moneys is judged on a criteria, is examined by an external board to Welsh Government, with independent people looking at the value behind that individual application, and I'm not aware of applications being predicated on a need to close schools otherwise. With regard to the availability of the twenty-first century schools programme to build new schools, the programme is available for school refurbishment of an existing site, replacement schools, as well as newly constituted schools, and there are examples across Wales of all three, where the money is being used to refurbish an existing school, to replace an existing school building, or in some cases—and I was in Anglesey opening some of them recently—where there has been an amalgamation of schools, to create an area school with new facilities.

Rhun, mater i'r awdurdod lleol ar Ynys Môn yw cynllunio eu lleoedd ysgolion, ond gadewch imi ddweud yn gwbl glir: caiff unrhyw gais am arian cyfalaf o dan raglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain ei farnu yn ôl meini prawf, ei archwilio gan fwrdd allanol i Lywodraeth Cymru, gyda phobl annibynnol yn ystyried gwerth y cais unigol hwnnw, ac nid wyf yn ymwybodol o geisiadau'n seiliedig ar angen i gau ysgolion fel arall. O ran argaeledd rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain i adeiladu ysgolion newydd, mae'r rhaglen ar gael er mwyn adnewyddu safleoedd ysgolion presennol, ysgolion newydd, yn ogystal ag ysgolion a gyfansoddwyd o'r newydd, a cheir enghreifftiau o'r tri ledled Cymru, lle y defnyddir yr arian i adnewyddu ysgol sy'n bodoli eisoes, i adeiladu ysgol newydd yn lle'r un sydd yno, neu mewn rhai achosion—a bûm ar Ynys Môn yn agor rhai ohonynt yn ddiweddar—lle y cafodd ysgolion eu huno i greu ysgol fro gyda chyfleusterau newydd.

Disgyblion Sipsiwn, Roma a Theithwyr
Gypsy, Roma and Traveller Pupils

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y cymorth sydd ar gael i ddisgyblion Sipsiwn, Roma a Theithwyr yn Nhor-faen? OAQ52040

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on the support available for Gypsy, Roma and Traveller pupils in Torfaen? OAQ52040

Thank you, Lynne. 'Education in Wales: Our National Mission' is clear on our commitment to ensure that all learners in Wales are fully supported to reach their potential. Working with partners, we are determined to overcome the particular challenges that face some groups of learners, including Gypsy, Roma and Traveller learners, whose achievements, for instance, at 16 are not where any of us would want them to be.

Diolch, Lynne. Mae 'Addysg yng Nghymru: Cenhadaeth ein Cenedl' yn nodi ein hymrwymiad i sicrhau bod pob dysgwr yng Nghymru yn cael eu cynorthwyo i gyflawni eu potensial llawn. Gan weithio gyda phartneriaid, rydym yn benderfynol o oresgyn yr heriau penodol sy'n wynebu rhai grwpiau o ddysgwyr, gan gynnwys dysgwyr sy'n Sipsiwn, Roma a Theithwyr, nad yw eu cyflawniad, er enghraifft, yn 16 oed, yn cyrraedd lle y byddai unrhyw un ohonom yn dymuno'i weld.

Thank you. As you're aware, I recently visited the Torfaen Traveller education service based at West Monmouth School, and it was absolutely fantastic to see how well the young people are doing, how they're getting really good qualifications, and some of them are considering going on to university. As you also know, I'm very much behind your efforts to tackle early entry, but one of the issues that was raised with me by the young people is the fact that having the facility of early entry is absolutely vital for Traveller children, because some of them take the summer off to go travelling. What assurances can you offer that changes to early entry will take account of the needs of the Gypsy, Roma and Traveller community? But also, will you join me in congratulating the Torfaen Traveller education service, and also the staff who work there, for the fantastic work they're doing?

Diolch. Fel y gwyddoch, ymwelais â gwasanaeth addysg Teithwyr Torfaen yn ysgol Gorllewin Mynwy yn ddiweddar, ac roedd yn wych gweld pa mor dda y mae'r bobl ifanc hynny'n gwneud, sut y maent yn cael cymwysterau da iawn, ac mae rhai ohonynt yn ystyried mynd i'r brifysgol. Fel y gwyddoch hefyd, rwy'n llwyr gefnogi eich ymdrechion i fynd i'r afael â chyflwyno cynnar, ond un o'r materion a grybwyllodd y bobl ifanc wrthyf yw'r ffaith bod y gallu i gyflwyno disgyblion yn gynnar yn gwbl hanfodol ar gyfer plant Teithwyr, gan fod rhai ohonynt yn teithio dros yr haf. Pa sicrwydd y gallwch ei roi y bydd newidiadau i gyflwyno cynnar yn ystyried anghenion y gymuned Sipsiwn, Roma a Theithwyr? Ond hefyd, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch gwasanaeth addysg Teithwyr Torfaen, yn ogystal â'r staff sy'n gweithio yno, am y gwaith gwych a wnânt?

Well, I would be delighted to recognise the success of that school, building on what Estyn did in 2016, where it recognised that what happens at West Monmouth School provides fantastic opportunities for young people and children from the Gypsy/Traveller community. They are keeping those children in school, and they're going on to achieve really well, and they have focused very much on building really strong links with families and parents in that community. I am aware of the importance of allowing some schools, where there are Gypsy/Traveller children, to have early entry, especially in the autumn series of exams, because we do recognise that that may be the only opportunity that those children have to take a public examination. That's one of the reasons that was at the forefront of my thinking last year when we made our decisions about early entry, and why we did not ban early entry outright, because to do so would have been to deprive those schools, and those children, of the opportunities of sitting their formal examinations. It is perfectly appropriate, in those cases, that children are entered early, and that's why we still allow schools to have that option, where they can allow children to enter exams early when it is in the best interests of the children, and West Monmouth School have shown they certainly have the best interests of these children at heart.

Wel, rwy'n falch iawn o gydnabod llwyddiant yr ysgol honno, gan adeiladu ar yr hyn a wnaeth Estyn yn 2016 pan gydnabu fod yr hyn sy'n digwydd yn ysgol Gorllewin Mynwy yn darparu cyfleoedd gwych i blant a phobl ifanc o'r gymuned Sipsiwn/Teithwyr. Maent yn cadw'r plant hynny yn yr ysgol, ac maent yn mynd yn eu blaenau i gyflawni'n dda iawn, ac maent wedi canolbwyntio'n fawr ar adeiladu cysylltiadau cryf iawn gyda theuluoedd a rhieni yn y gymuned honno. Rwy'n ymwybodol o bwysigrwydd caniatáu i rai ysgolion, sy'n cynnwys plant Sipsiwn/Teithwyr, gyflwyno plant yn gynnar, yn enwedig yng nghyfres arholiadau'r hydref, gan ein bod yn cydnabod mai dyna'r unig gyfle, o bosibl, i'r plant hynny sefyll arholiad cyhoeddus. Dyna oedd un o'r prif resymau ar flaen fy meddwl y llynedd pan wnaethom ein penderfyniadau ynghylch cyflwyno cynnar, a dyna pam na waharddasom gyflwyno cynnar yn gyfan gwbl, gan y byddai hynny wedi amddifadu'r ysgolion hynny, a'r plant hynny, o'r cyfle i sefyll eu harholiadau ffurfiol. Mae'n gwbl briodol, yn yr achosion hynny, fod plant yn cael eu cyflwyno'n gynnar, a dyna pam yr ydym yn parhau i ganiatáu i ysgolion gael y dewis hwnnw, lle y gallant ganiatáu i blant sefyll arholiadau'n gynnar pan fydd hynny er budd gorau'r plant, ac mae Ysgol Gorllewin Mynwy wedi dangos bod buddiannau'r plant hyn yn bwysig iddynt.

14:30

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

I thank the Cabinet Secretary.

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol
2. Questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services

Y cwestiynau nesaf, felly, i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. A'r cwestiwn cyntaf, Jayne Bryant.

The next questions, therefore, to the Cabinet Secretary for Health and Social Services. And the first question, Jayne Bryant.

Bwydo ar y Fron
Breastfeeding

1. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i hyrwyddo bwydo ar y fron? OAQ52042

1. What is the Welsh Government doing to promote breastfeeding? OAQ52042

Thank you for the question. The Welsh Government recognises the importance of breastfeeding, and is committed to its promotion and increased uptake. Public Health Wales have responsibility for delivering this programme, and are leading national breastfeeding week, from 20 to 26 June. This will include a social media campaign and supporting professionals with local events, and I do hope that AMs across the Chamber will support and promote that week, and breastfeeding more generally.

Diolch i chi am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod pwysigrwydd bwydo ar y fron, ac mae wedi ymrwymo i hyrwyddo a chynyddu nifer y rhai sy'n dewis bwydo ar y fron. Iechyd Cyhoeddus Cymru sy'n gyfrifol am gyflwyno'r rhaglen hon, a hwy sy'n arwain wythnos genedlaethol bwydo ar y fron, rhwng 20 a 26 Mehefin. Bydd hyn yn cynnwys ymgyrch ar y cyfryngau cymdeithasol yn ogystal â chefnogi gweithwyr proffesiynol gyda digwyddiadau lleol, a gobeithio y bydd ACau ar draws y Siambr yn cefnogi ac yn hyrwyddo'r wythnos honno, a bwydo ar y fron yn fwy cyffredinol.

Thank you, Cabinet Secretary. The benefits of breastfeeding for mothers and babies are well documented. However, it's really important that new mums receive the support that they need. Last year, I was really proud to attend the maternity unit at the Royal Gwent Hospital to see Aneurin Bevan Local Health Board receive the prestigious Baby Friendly award, and to pay tribute to the midwives and support workers for their commitment on this. In addition, progress has been made, with Newport City Council and the health board launching Breastfeeding Welcome. Through displaying a Breastfeeding Welcome logo, organisations show that they'll be friendly and supportive to mothers wanting to breastfeed. How can these initiatives of good practice be supported? And I wonder if you can give us an update on the task and finish group and the progress on that group and indicate when you expect it to report.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae manteision bwydo ar y fron i famau a babanod wedi'u cofnodi'n helaeth. Fodd bynnag, mae'n bwysig iawn fod mamau newydd yn cael y cymorth y maent ei angen. Y llynedd, roeddwn yn falch iawn o fynychu'r uned famolaeth yn Ysbyty Brenhinol Gwent i weld Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan yn derbyn gwobr arbennig Cyfeillgar i Fabanod, ac i dalu teyrnged i'r bydwragedd a'r gweithwyr cymorth am eu hymrwymiad ar hyn. Yn ogystal, mae cynnydd wedi'i wneud, gyda Chyngor Dinas Casnewydd a'r bwrdd iechyd yn lansio Cynllun Croesawu Bwydo ar y Fron. Drwy arddangos logo Croesawu Bwydo ar y Fron, mae sefydliadau'n dangos y byddant yn gyfeillgar ac yn gefnogol i famau sydd eisiau bwydo ar y fron. Sut y gellir cefnogi mentrau arfer da o'r fath? A tybed a allwch roi'r newyddion diweddaraf i ni am y grŵp gorchwyl a gorffen a chynnydd y grŵp hwnnw a nodi pryd rydych yn disgwyl ei adroddiad.

Thank you for the follow-up question. I welcome the steps made by Newport to make it expressly clear—no pun intended—that breastfeeding is welcome across the city. There's a model for other people to follow, because it is about encouraging mothers to breastfeed when they're out of the home, and actually encouraging all of us to be supportive in that environment as well. I did set up a task and finish group to look at improving breastfeeding rates in Wales last year, following a meeting with the Royal College of Midwives. Our breastfeeding rates have improved over the last 10 years—up to 61 per cent at birth—but we know that (a) we want that rate to be higher, but also for breastfeeding to continue. I am expecting the task and finish group to report to me within a month with those recommendations, and I expect to update Members not only on receipt of the report but the Government response to that report and its recommendations.

Diolch i chi am eich cwestiwn. Rwy'n croesawu'r camau a wnaed gan Gasnewydd i'w gwneud yn hollol glir ein bod yn croesawu bwydo ar y fron ledled y ddinas. Mae yna fodel i bobl eraill ei ddilyn, oherwydd mae'n ymwneud ag annog mamau i fwydo ar y fron pan fyddant allan o'r cartref, ac annog pob un ohonom i fod yn gefnogol yn yr amgylchedd hwnnw yn ogystal. Sefydlais grŵp gorchwyl a gorffen i edrych ar wella cyfraddau bwydo ar y fron yng Nghymru y llynedd, yn dilyn cyfarfod gyda Choleg Brenhinol y Bydwragedd. Mae ein cyfraddau bwydo ar y fron wedi gwella dros y 10 mlynedd diwethaf—hyd at 61 y cant adeg genedigaeth—ond gwyddom ein bod (a)  eisiau i'r gyfradd honno fod yn uwch, ond rydym hefyd eisiau i fwydo ar y fron barhau. Rwy'n disgwyl adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen, gyda'r argymhellion hynny o fewn mis ac rwy'n disgwyl y byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau, nid yn unig ar ôl derbyn yr adroddiad, ond yn dilyn ymateb y Llywodraeth i'r adroddiad hwnnw a'i hargymhellion.

Thank you, Presiding Officer, and I will stick to the subject. As a huge supporter of breastfeeding, having four children who were all breastfed, I can see the benefits of that. But, sadly, many new mothers give up after a short period of time and cite a lack of support, or a perceived lack of support, that they might have had from a designated midwife, because of pressure on community and maternity services. Have you, in the time that you've been health Secretary, identified that lack of support in the community, in particular the amount of time that expectant mothers can spend with a dedicated midwife to support them in breastfeeding and allowing them to continue right the way through the child's best part of its life?

Diolch i chi, Lywydd, a byddaf yn cadw at y pwnc. Fel un sy'n cefnogi bwydo ar y fron yn frwd, gyda phedwar o blant a gafodd eu bwydo ar y fron, gallaf weld manteision hynny. Ond yn anffodus, mae llawer o famau newydd yn rhoi'r ffidl yn y to ar ôl cyfnod byr o amser ac yn nodi diffyg cymorth, neu'r canfyddiad o ddiffyg cymorth, y gallent fod wedi'i gael gan fydwraig ddynodedig, oherwydd pwysau ar wasanaethau cymunedol a gwasanaethau mamolaeth. A ydych chi, yn ystod eich cyfnod fel Ysgrifennydd iechyd, wedi nodi'r diffyg cefnogaeth hwnnw yn y gymuned, ac yn arbennig, y cyfnod o amser y gall mamau beichiog ei dreulio gyda bydwraig benodol i'w cynorthwyo i fwydo ar y fron er mwyn caniatáu iddynt barhau yn y ffordd gywir drwy'r rhan orau o fywyd y plentyn?

I recognise the point made about how people are practically supported to both initiate and then also to continue breastfeeding. There's something about the broader expectation on mothers themselves, through pregnancy, as well as partners, family members, and broader society. And the point made about who is the right healthcare professional to support that mother, to support that family, is part of what I'm expecting the report—the task and finish report—to come back to me on. And if we need to think again about the mix of staff that we have—because it may not need to be a midwife; there are other healthcare professionals, including those who are experienced healthcare professionals who might be coming back in to work, as well, indeed, as volunteers. Because lots of what women say they have found effective are actually peer-to-peer support groups as well. So, there's a broader piece of work that I'm expecting to be done by that task and finish group to understand what we need to do, both employed healthcare staff, volunteers, and the broader changes that we all need to be part of helping to support within our society.

Rwy'n cydnabod y pwynt a wnaed ynglŷn â sut y caiff pobl gymorth ymarferol i gychwyn ac yna i barhau i fwydo ar y fron. Mae yna rywbeth ynglŷn â'r disgwyliadau ehangach ar famau eu hunain, drwy'r beichiogrwydd, yn ogystal â phartneriaid, aelodau o'r teulu a'r gymdeithas ehangach. Ac mae'r pwynt a wneir ynglŷn â phwy yw'r gweithiwr gofal iechyd proffesiynol cywir i gynorthwyo'r fam honno, i gefnogi'r teulu hwnnw, yn rhan o'r hyn rwy'n disgwyl i'r adroddiad—adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen—roi gwybod i mi yn ei gylch. Ac os oes angen inni feddwl eto ynglŷn â'r cymysgedd o staff sydd gennym—oherwydd efallai nad oes angen iddynt fod yn fydwraig; mae yna weithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill, gan gynnwys y rheini sy'n weithwyr gofal iechyd proffesiynol profiadol sydd, o bosibl, yn dychwelyd i'r gwaith, yn wir, fel gwirfoddolwyr. Oherwydd mae llawer o fenywod yn dweud eu bod yn ystyried grwpiau cymorth gan gymheiriaid yn effeithiol hefyd. Felly, mae yna waith ehangach rwy'n disgwyl i'r grŵp gorchwyl a gorffen ei wneud i ddeall beth sydd angen i ni ei wneud, yn staff gofal iechyd a gyflogir, gwirfoddolwyr, a'r newidiadau ehangach sydd angen i bawb ohonom helpu i'w cefnogi yn ein cymdeithas.

Sgrinio Coluddion Cymru
Bowel Screening Wales

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am raglen Sgrinio Coluddion Cymru? OAQ52035

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Bowel Screening Wales programme? OAQ52035

Thank you. We have a well-established national population bowel screening programme in Wales, with nearly 147,000 men and women screened during 2016-17. We continually look for ways to increase uptake, and recently announced the introduction of a better and more user-friendly testing system, which will be rolled out from January 2019.

Diolch. Mae gennym raglen genedlaethol wedi'i sefydlu'n dda ar gyfer sgrinio coluddion y boblogaeth yng Nghymru, gyda bron i 147,000 o ddynion a menywod wedi cael eu sgrinio yn ystod 2016-17. Rydym yn chwilio'n gyson am ffyrdd i gynyddu'r niferoedd, ac yn ddiweddar, cyhoeddasom y bydd system brofi well a mwy hwylus yn cael ei chyflwyno o fis Ionawr 2019 ymlaen.

The Cabinet Secretary will know that, in the latest year for which figures are available, the uptake of those eligible decreased from 54.4 per cent to 53.4 per cent, so a 1 per cent reduction. I hope this does not become a trend. And, also, at the moment, screening is not offered to anyone over 75. And I have a constituent who's been very anxious about this because he has taken part in the programme. They arrive at their 75th birthday then they cannot get the screening kits, and I do think this aspect of the screening programme should be reviewed. 

Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, yn y flwyddyn ddiweddaraf y mae ffigurau ar gael ar ei chyfer, fod nifer y rhai cymwys sydd wedi manteisio ar y prawf sgrinio wedi gostwng o 54.4 y cant i 53.4 y cant, felly gostyngiad o 1 y cant. Gobeithio na fydd hyn yn datblygu i fod yn duedd. Hefyd, ar hyn o bryd, ni chynigir prawf sgrinio i unrhyw un dros 75 oed. Ac mae gennyf etholwr sydd wedi bod yn bryderus iawn ynglŷn â hyn oherwydd ei fod wedi cymryd rhan yn y rhaglen. Maent yn cyrraedd 75 oed ac yna ni allant gael y pecynnau sgrinio, ac rwy'n credu y dylid adolygu'r elfen hon o'r rhaglen sgrinio.

14:35

I recognise the concern. This is part of the difficult choice and challenge in making decisions. We, as every UK nation, are advised by the UK National Screening Committee, and that does recommend routine screening up to the age of 74. The Wales Screening Committee actually recently considered whether to offer bowel screening for those people who self-referred over the age of 74, but their recommendation to us is that the evidence does not support doing that; the position remains unchanged. Part of our challenge, as always, is where we have the greatest impact on health, and that is difficult because individual circumstances will arise where people say, 'I would like a different choice to be made by the whole system.' Our focus is on the successful roll-out of the newer and better test to the population that we currently have, and, actually, on increasing the uptake. The positive news is that pilots of the new test have shown an increased uptake in those pilot areas. So, I look for a significant improvement as we roll out the new test, and, of course, we'll continue to be guided by the best available advice and evidence. And, if that changes, then I'll be happy to consider changing the choice that the Government and the national health service make. 

Rwy'n cydnabod y pryder. Mae hyn yn rhan o'r dewis anodd a'r her wrth wneud penderfyniadau. Fel pob gwlad yn y DU, fe'n cynghorir gan Bwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, ac mae hwnnw'n argymell sgrinio rheolaidd hyd at 74 oed. Yn ddiweddar, mae Pwyllgor Sgrinio Cymru wedi bod yn ystyried a ddylid cynnig prawf sgrinio'r coluddyn i bobl sy'n hunanatgyfeirio dros 74 oed mewn gwirionedd, ond eu hargymhelliad i ni yw nad yw'r dystiolaeth yn cefnogi gwneud hynny; nid yw'r safbwynt wedi newid. Rhan o'n her ni, fel bob amser, yw lle mae gennym yr effaith fwyaf ar iechyd, ac mae hynny'n anodd oherwydd bydd amgylchiadau unigol yn codi lle mae pobl yn dweud, 'Hoffwn pe bai dewis gwahanol yn cael ei wneud gan y system gyfan.' Rydym yn canolbwyntio ar gyflwyno'r prawf newydd a gwell i'r boblogaeth sydd gennym ar hyn o bryd, a chynyddu nifer y rhai sy'n manteisio arno mewn gwirionedd. Y newyddion cadarnhaol yw bod cynlluniau peilot y prawf newydd wedi dangos cynnydd yn nifer y rhai sy'n manteisio arno yn yr ardaloedd peilot hynny. Felly, rwy'n edrych am welliant sylweddol wrth i ni gyflwyno'r prawf newydd, ac wrth gwrs, byddwn yn parhau i gael ein harwain gan y dystiolaeth a'r cyngor gorau sydd ar gael. Ac os yw'n newid, yna byddaf yn hapus i ystyried newid y dewis y mae'r Llywodraeth a'r gwasanaeth iechyd gwladol yn ei wneud.

Cabinet Secretary, I also look forward to the uptake being increased, because the new faecal immunochemical test is obviously more sensitive and a better test. But there are two issues. I also look forward to you perhaps looking at the age 50 to 60, because we don't have that age being accepted, but there may be individuals who have a history in families doing that, which you may want to specialise in. But those types of things mean more referrals, and, if you actually you do the FIT test, which is more sensitive than currently being proposed, you will definitely have more referrals and we have a problem with endoscopy and nurses and doctors in that area—we have a problem with diagnostics. What's the Welsh Government going to do to, basically, attack that problem, so that we can ensure that, if we get more referrals, they will be seen as quickly or quicker than they are now?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf innau hefyd yn edrych ymlaen at weld cynnydd yn nifer y rhai sy'n manteisio ar y prawf sgrinio, oherwydd mae'r prawf imiwnocemegol ysgarthol newydd yn amlwg yn fwy sensitif ac yn brawf gwell. Ond mae dau beth yn codi. Rwyf hefyd yn edrych ymlaen at eich gweld yn ystyried edrych ar rai 50 i 60 oed, oherwydd nid yw'r oedran hwnnw wedi'i dderbyn, ond mae'n bosibl y bydd unigolion sydd â hanes teuluol yn gwneud hynny, ac mae'n bosibl y byddwch eisiau arbenigo ynddo. Ond mae'r mathau hynny o bethau'n golygu mwy o atgyfeiriadau, ac os ydych yn gwneud y prawf imiwnocemegol ysgarthol, sy'n fwy sensitif na'r prawf a gynigir ar hyn o bryd, bydd gennych fwy o atgyfeiriadau yn bendant ac mae gennym broblem gydag endosgopi a nyrsys a meddygon yn y maes hwnnw—mae gennym broblem gyda diagnosteg. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud i fynd i'r afael â'r broblem honno fel y gallwn sicrhau, os cawn fwy o atgyfeiriadau, y byddant yn cael eu gweld yr un mor gyflym neu'n gyflymach nag ar hyn o bryd?

I recognise the issue that David Rees raises on both points, both about the fact that we don't currently offer the test for people who are in the age bracket between 50 and 59—. And, again, our ambition is clear: we want to be able to do that. But, actually, our challenge is that, when we're seeing a falling level of uptake in the screening for the current population we provide screening for, we need to understand better how to implement that more successfully as we then are ambitious to actually roll out to the younger age group as well, which is in line with the advice we've received. So, we have advice not to roll out for 75-year-olds and above. We do have advice that we need to get the position where, with a successful uptake, we then roll out to people over the age of 50 up to 59. 

On your second point about diagnostics, we've actually made significant progress on reducing diagnostic waits more generally, but it is recognised that, with the new test, we'll expect more demand. That's why health boards have been investing in endoscopy services over a number of years, and we're also expecting to see that the endoscopy implementation group will come up with more plans and proposals on improving both the efficiency and the quality and the capacity within those services—it's not just in this area, but on the greater diagnostic capacity.

Rwy'n cydnabod y mater y mae David Rees yn ei godi mewn perthynas â'r ddau bwynt, y ffaith nad ydym yn cynnig y prawf ar gyfer pobl sydd rhwng 50 a 59 oed ar hyn o bryd—. Ac unwaith eto, mae ein huchelgais yn glir: rydym eisiau gallu gwneud hynny. Ond mewn gwirionedd, pan ydym yn gweld gostyngiad yn nifer y rhai sy'n manteisio ar y prawf sgrinio yn y boblogaeth rydym yn darparu sgrinio ar ei chyfer ar hyn o bryd, yr her yw ein bod angen gwell dealltwriaeth o sut y gallwn weithredu'r prawf hwnnw'n fwy llwyddiannus gan fod gennym uchelgais wedyn i'w gyflwyno i'r grŵp oedran iau hefyd, sy'n unol â'r cyngor rydym wedi'i gael. Felly, rydym wedi cael ein cynghori i beidio â chyflwyno'r prawf ar gyfer unigolion dros 75 oed. Rydym wedi cael ein cynghori i gyrraedd sefyllfa lle y gallwn gyflwyno'r prawf, gyda nifer llwyddiannus yn manteisio arno, i bobl rhwng 50 a 59 oed.

Ar eich ail bwynt ynglŷn â diagnosteg, rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol ar leihau amseroedd aros diagnostig yn fwy cyffredinol mewn gwirionedd, ond rydym yn cydnabod y byddwn, gyda'r prawf newydd, yn disgwyl mwy o alw. Dyna pam fod byrddau iechyd wedi bod yn buddsoddi mewn gwasanaethau endosgopi dros nifer o flynyddoedd, ac rydym hefyd yn disgwyl gweld y grŵp gweithredu endosgopi yn cyflwyno mwy o gynlluniau a chynigion ar wella effeithlonrwydd, ansawdd a chapasiti yn y gwasanaethau hynny—nid yn unig yn y maes hwn, ond capasiti diagnostig yn fwy cyffredinol.

Last week, we had a meeting of the cross-party group on cancer, where we were looking at the diagnostic workforce in Wales, and the issue that David Rees has brought up came up strongly, about the lack of endoscopy nurses, with a vacancy rate of 11 per cent. And, with evidence given about nurses leaving to go to private companies, I wondered what more the Government could do to try to ensure that we do manage to keep these nurses, who are obviously vital if we're going to develop our screening programme in the way he's described.

Yr wythnos diwethaf, cafwyd cyfarfod o'r grŵp trawsbleidiol ar ganser, lle roeddem yn edrych ar y gweithlu diagnostig yng Nghymru, a chafodd y mater a gododd David Rees sylw mawr, ynglŷn â diffyg nyrsys endosgopi, gyda chyfradd swyddi gwag o 11 y cant. Gyda'r dystiolaeth a roddwyd hefyd ynglŷn â nyrsys yn gadael i fynd i weithio i gwmnïau preifat, roeddwn yn meddwl tybed beth arall y gallai'r Llywodraeth ei wneud i geisio sicrhau ein bod yn llwyddo i gadw'r nyrsys hyn, sy'n amlwg yn hanfodol os ydym am ddatblygu ein rhaglen sgrinio yn y ffordd y mae wedi'i ddisgrifio.

Well, there are two points. One is about what we do to retain our current workforce into the future, and the second is our planning for the future, both in terms of increasing our capacity and actually being able to have training numbers that match that future capacity. And that is the work that Government is already undertaking. I reported on this issue, actually, in a meeting at the start of this week to the Wales Cancer Alliance. They raised concerns they'd raised within the cross-party group, so I recognise the issue that exists, as I said in answer to David Rees. We will need to come forward in the next stage of our planning—and the work of Health Education Improvement Wales is part of this in understanding what we need to do to plan for that future, as well as making sure that the current working environment is one where we'll retain more and more of our staff and, of course, our experience in this area of work. 

Wel, mae yna ddau bwynt. Mae un yn ymwneud â'r hyn a wnawn i gadw ein gweithlu cyfredol yn y dyfodol, ac mae'r ail yn ymwneud â'n cynlluniau ar gyfer y dyfodol, o ran cynyddu ein capasiti a gallu sicrhau bod y niferoedd sy'n cael hyfforddiant yn cyfateb i'r capasiti hwnnw yn y dyfodol. A dyna'r gwaith y mae'r Llywodraeth eisoes yn ei wneud. Siaradais am y mater hwn mewn cyfarfod o Gynghrair Canser Cymru ddechrau'r wythnos hon mewn gwirionedd. Roeddent yn lleisio pryderon a godwyd ganddynt yn y grŵp trawsbleidiol, felly rwy'n cydnabod y broblem sy'n bodoli, fel y dywedais yn fy ateb i David Rees. Bydd angen i ni gamu ymlaen yng nghyfnod nesaf ein proses gynllunio—ac mae gwaith Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn rhan o hyn o ran deall beth sydd angen i ni ei wneud i gynllunio ar gyfer y dyfodol, yn ogystal â gwneud yn siŵr fod yr amgylchedd gwaith cyfredol yn un lle y byddwn yn cadw mwy a mwy o'n staff ac wrth gwrs, ein profiad yn y maes gwaith hwn.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth. 

Questions now from party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth. 

14:40

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd Cabinet, mae Lloegr a'r Alban yn cyhoeddi data yn gyson ar lawdriniaethau sy'n cael eu canslo. A oes yna rheswm pam nad ydych chi'n gwneud hynny ar gyfer Cymru?

Thank you, Llywydd. Cabinet Secretary, England and Scotland publish data regularly on cancelled surgery. Is there any reason why you don’t do that for Wales?

We don't regularly publish—we answer responses to publish operations that are cancelled. I don't have any plans to add to official statistics on this mater unless there is a compelling case to do so. I'm happy to listen to that case as it's made.

Nid ydym yn eu cyhoeddi'n rheolaidd—rydym yn ateb ymatebion i gyhoeddi llawdriniaethau sy'n cael eu canslo. Nid oes gennyf unrhyw gynlluniau i ychwanegu at ystadegau swyddogol ar y mater hwn oni bai bod yna achos cryf dros wneud hynny. Rwy'n hapus i wrando ar yr achos hwnnw fel y bydd yn cael ei wneud.

Mae o'n rhywbeth sydd yn poeni fy etholwyr i. Ym mis Ionawr, mi wnaethoch chi ymddiheuro am lawdriniaethau yn cael eu canslo gan ddweud bryd hynny mai dyfodiad y gaeaf o rywle oedd ar fai, ond mae llawdriniaethau yn dal i gael eu canslo wythnos ar ôl wythnos. Rydw i wedi cael sawl etholwr yn dod i'm gweld i yn ddiweddar i sôn am driniaethau yn cael eu canslo, nid unwaith, nid dwywaith, nid dair gwaith, ond mwy na hynny. Mi oedd yna un gŵr yn dechrau gweld arwyddion o broblemau iechyd meddwl yn ei wraig oherwydd y straen o orfod cael triniaethau wedi'u canslo dro ar ôl tro. Y cwestiwn ydy: beth ydym ni'n ei wneud am hyn? A oes yna le i gyflwyno cymhellion ariannol er mwyn i fyrddau iechyd beidio â chanslo? A oes yna le i roi iawndal i gleifion hyd yn oed neu beth am drio sicrhau bod triniaethau ddim yn cael eu canslo dro ar ôl tro efallai?

It is something that concerns my constituents. In January, you apologised for cancelled surgery, saying, at that point, that is was the onset of winter, which came from somewhere, that was to blame. But surgery is still being cancelled week on week. I’ve had a number of constituents coming to see me recently to tell me about treatments being cancelled not once, not twice, not three times, but even more than that. There was one man who was starting to see mental health problems emerge in his wife because of the strain of having these treatments cancelled time and time again. The question is: what do we do about this? Is there scope to introduce financial incentives in order for health boards not to cancel? Is there scope to compensate patients even, or why not just ensure that these treatments aren’t cancelled time and time again?

I do recognise that this is an issue that causes significant inconvenience and worry for any patient or their family when an operation is cancelled, whether it's a minor or a more significant one. There's challenge about individual issues, and if he wants to contact me with the particular circumstances that he's mentioned then I'll happily take them up with the health board about the reasons behind that. As well as those times where there are individual issues, there are system-wide challenges that we recognise and actually the majority of operations that are postponed are postponed by the individual in question as opposed to by the health service. Our quest is both to understand why that happens and to avoid those operations being cancelled, whether they're by the citizen or by the service. And, on that, I have to say I'm rather more sceptical about the value of financial incentives or sanctions to do so in terms of the impact that will have on the system, because, when the health service cancels an operation, it is largely because they don't have the capacity to do so and that is often about the overtopping of unscheduled care into the primary care system or is due to unforeseen staff inavailability. I don't think that financial incentives or sanctions would necessarily help that. What I do think, though, is that our ability to plan and deliver across the service is more important. That's why we've brought together regional planning fora in south-east Wales, in mid and west Wales, and it's why we continue to support the health board in north Wales not only to achieve a significant improvement in referral-to-treatment times to the end of the financial year that's just finished, but also they'll continue to receive support for the future.

Rwy'n cydnabod bod hwn yn fater sy'n peri gofid ac anghyfleustra sylweddol i unrhyw glaf a'i deulu pan fo llawdriniaeth yn cael ei chanslo, boed yn llawdriniaeth fechan neu'n un fwy sylweddol. Mae her mewn perthynas â materion unigol, ac os yw eisiau cysylltu â mi gyda'r amgylchiadau arbennig y mae wedi cyfeirio atynt, yna byddaf yn hapus i'w codi gyda'r bwrdd iechyd mewn perthynas â'r rhesymau am hynny. Yn ogystal â'r adegau hynny lle y ceir materion unigol, mae yna heriau system gyfan rydym yn eu cydnabod ac mewn gwirionedd, mae'r rhan fwyaf o'r llawdriniaethau a gaiff eu gohirio yn cael eu gohirio gan yr unigolyn dan sylw yn hytrach na chan y gwasanaeth iechyd. Ein hymgais yw ceisio deall pam fod hynny'n digwydd ac atal y llawdriniaethau hynny rhag cael eu canslo, boed hynny gan y dinesydd neu gan y gwasanaeth. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, ar hynny, fy mod ychydig yn fwy amheus ynglŷn â gwerth mentrau ariannol neu sancsiynau i wneud hynny o ran yr effaith y bydd hynny'n ei chael ar y system, oherwydd, pan fo'r gwasanaeth iechyd yn canslo llawdriniaeth, y rheswm pennaf am hynny yw oherwydd nad oes ganddynt y capasiti i'w wneud ac mae hynny'n aml yn ymwneud â'r ffaith bod gormod o ofal heb ei drefnu yn llifo i'r system gofal sylfaenol neu oherwydd diffyg argaeledd staff heb ei ragweld. Nid wyf yn credu y byddai cymhellion ariannol neu sancsiynau yn helpu hynny o reidrwydd. Fodd bynnag, rwy'n credu bod ein gallu i gynllunio a darparu ar draws y gwasanaeth yn bwysicach. Dyna pam rydym wedi dod â fforymau cynllunio rhanbarthol yn ne-ddwyrain Cymru, yng nghanolbarth a gorllewin Cymru at ei gilydd, a pham ein bod yn parhau i gefnogi'r bwrdd iechyd yng ngogledd Cymru, nid yn unig er mwyn cyflawni gwelliant sylweddol mewn amseroedd aros rhwng atgyfeirio a thriniaeth erbyn diwedd y flwyddyn ariannol sydd newydd ddod i ben, ond byddant hefyd yn parhau i dderbyn cymorth ar gyfer y dyfodol.

You talk about patients cancelling their own operations, and it is something that we hear from you and your Government quite often, that it's often the patient's fault for turning up in hospital when they shouldn't and for being ill perhaps when they shouldn't. I can tell you about stories of people having their operation cancelled when they're on the trolley at the door of the theatre, and not for the first time—for the second, for the third time. We cannot continually blame the patient for taking the wrong course of action. We know that cancellations happen for all sorts of different reasons, and, yes, of course, some patients cancel their own treatments. We know of administrative problems—operations being booked in for when clinicians are on leave. It shouldn’t happen, but, okay, it happens from time to time. We know we have staff shortages. I won't go there today—I'll have plenty of opportunity to come back to that one. But, quite often, at the heart of why an operation is cancelled is that, somewhere in the system, there's a bed missing. We've lost 1,000 beds since 2011, either at district general hospitals or in community hospitals. And, yes, we need to get patients home or to their usual place of residence as quickly as we can, but I am absolutely convinced that the loss of community beds is costing our NHS very, very dearly and it's costing our patients very, very dearly. Will you agree with me that the time has come to reinstate lost community beds? Because otherwise what we will see is patients being trapped in a system and operations, yes, being cancelled time and time again and the detrimental effect that that has on patients, not just in the short-, but in the long-term too.

Rydych yn sôn am gleifion yn canslo eu llawdriniaethau eu hunain, ac mae'n rhywbeth rydym yn ei glywed gennych chi a'ch Llywodraeth yn weddol aml, mai bai y claf yn aml yw'r ffaith ei fod yn dod i'r ysbyty pan na ddylai ac am fod yn sâl, efallai, pan na ddylent. Gallaf rannu straeon â chi am bobl y cafodd eu llawdriniaethau eu canslo pan oeddent ar y troli wrth ddrws y theatr, ac nid am y tro cyntaf—am yr ail, am y trydydd tro. Ni allwn barhau i feio'r claf am ddilyn y llwybr anghywir. Gwyddom fod llawdriniaethau'n cael eu canslo am bob math o wahanol resymau, ac wrth gwrs, mae rhai cleifion yn canslo eu triniaethau eu hunain. Gwyddom fod yna broblemau gweinyddol—llawdriniaethau'n cael eu trefnu ar gyfer adegau pan fo clinigwyr ar wyliau. Ni ddylai ddigwydd, ond iawn, mae'n digwydd o bryd i'w gilydd. Gwyddom fod gennym brinder staff. Nid wyf am sôn am hynny heddiw—bydd gennyf ddigon o gyfle i ddod yn ôl at hynny. Ond yn aml iawn, gwraidd y rheswm pam fod llawdriniaeth yn cael ei chanslo yw bod gwely ar goll yn rhywle yn y system. Rydym wedi colli 1,000 o welyau ers 2011, naill ai mewn ysbytai cyffredinol dosbarth neu mewn ysbytai cymunedol. Ac oes, mae angen i ni sicrhau bod cleifion yn  dychwelyd adref i'w man preswyl arferol mor gyflym ag y gallwn, ond rwy'n gwbl argyhoeddedig fod colli gwelyau cymunedol yn costio'n ddrud iawn i'n GIG, ac yn costio'n ddrud iawn i'n cleifion. A wnewch chi gytuno â mi fod yr amser wedi dod i adfer gwelyau cymunedol a gollwyd? Oherwydd, fel arall, yr hyn y byddwn yn ei weld fydd cleifion yn cael eu dal mewn system a llawdriniaethau'n cael eu canslo dro ar ôl tro a'r effaith andwyol y mae hynny'n ei gael ar gleifion, nid yn unig yn y tymor byr, ond yn y tymor hir hefyd.

Thank you for the follow-up question. I do think it really is unfortunate that you recast my words in a way that have absolutely not been provided. I'm not blaming the patient for being sick or inconvenient to the health service. It is a fact, though, that over half of the operations that are cancelled are cancelled by the patient. We need to understand why that is, to understand how we can help patients to plan what they wish to do and to understand the impact on the service. In addition to that, we need to deal with those matters that are in control of the service as well. I think I'm pretty clear in stating that, both in writing and on each occasion when questions are asked. Part of that is actually the challenge about beds, and not just the numbers but the numbers of staff you need to staff beds, but also the bed mix and where that is, because actually it's about having appropriate beds for step-up and step-down through the hospital system, and that may be about the rehabilitation focus to get people out of an acute hospital.

But we have seen a significant increase in efficiency through the service already. There is a significant increase in day surgery rates within the national health service in Wales. It's why we're able to be more efficient in actually undertaking a greater amount of surgery than ever before. But, in particular, it is about the planning of that activity through the whole year. Part of that challenge, honestly, is that, in the last quarter of each year—from January to March—we plan too much activity. We're not able to frontload that activity through spring and the summer, and that's part of the challenge that I set for the health service again this year: to do even more of that activity that can be planned and delivered in the summer months. Trying to deliver the greatest amount of activity between January and March obviously leaves a risk, and we saw that this year, where there were significant weather events, and that has affected not just the unscheduled care part of the system but the planned care part of it as well. That is absolutely part of our challenge. The health service understands that, I understand that, and I expect to see significant improvement within the first six months of this new financial year.

Diolch i chi am y cwestiwn dilynol. Rwy'n credu ei bod yn hynod anffodus eich bod yn gwyrdroi fy ngeiriau'n llwyr. Nid wyf yn beio'r cleifion am fod yn sâl na'n anghyfleus i'r gwasanaeth iechyd. Mae'n ffaith, fodd bynnag, fod dros hanner y llawdriniaethau sy'n cael eu canslo yn cael eu canslo gan y claf. Mae angen deall pam fod hynny'n digwydd, er mwyn deall sut y gallwn helpu cleifion i gynllunio'r hyn y maent eisiau ei wneud ac i ddeall yr effaith ar y gwasanaeth. Yn ogystal â hynny, mae angen i ni ymdrin â'r materion sydd o fewn rheolaeth y gwasanaeth hefyd. Credaf fy mod yn eithaf clir yn nodi hynny, yn ysgrifenedig ac ar bob achlysur pan fo cwestiynau'n cael eu gofyn. Mae rhan o hynny yn ymwneud â'r her mewn perthynas â gwelyau mewn gwirionedd, ac nid niferoedd y gwelyau yn unig ond niferoedd y staff sydd eu hangen i staffio'r gwelyau, ond hefyd cymysgedd y gwelyau a lle mae, oherwydd, mewn gwirionedd, mae'n ymwneud â chael gwelyau priodol ar gyfer gofal cam-i-fyny cam-i-lawr drwy'r system ysbyty, a gallai hynny ymwneud â'r ffocws adsefydlu i gael pobl allan o ysbyty acíwt.

Ond rydym wedi gweld cynnydd sylweddol mewn effeithlonrwydd drwy'r gwasanaeth eisoes. Mae cynnydd sylweddol mewn cyfraddau llawdriniaethau dydd yn y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Dyna pam ein bod yn gallu bod yn fwy effeithlon wrth ymgymryd â mwy o lawdriniaethau nag erioed o'r blaen mewn gwirionedd. Ond yn benodol, mae'n ymwneud â chynllunio'r gweithgarwch hwnnw drwy gydol y flwyddyn. Mae rhan o'r her honno'n ymwneud â'r ffaith ein bod, a bod yn onest, yn ystod chwarter olaf pob blwyddyn—o fis Ionawr i fis Mawrth—yn cynllunio gormod o weithgarwch. Nid ydym yn gallu rhoi mwy o bwyslais ymlaen llaw ar y gweithgarwch hwnnw drwy'r gwanwyn a'r haf, ac mae hynny'n rhan o'r her a osodais ar gyfer y gwasanaeth iechyd eleni eto: cyflawni hyd yn oed mwy o'r gweithgarwch hwnnw y gellir ei gynllunio a'i gyflawni yn ystod misoedd yr haf. Mae ceisio cyflawni'r rhan fwyaf o weithgarwch rhwng mis Ionawr a mis Mawrth yn amlwg yn creu risg, a gwelsom hynny eleni, lle y cafwyd digwyddiadau tywydd sylweddol, ac mae hynny wedi effeithio, nid yn unig ar y gofal heb ei drefnu o fewn y system, ond ar y gofal wedi'i gynllunio yn ogystal. Mae hynny'n sicr yn rhan o'n her. Mae'r gwasanaeth iechyd yn deall hynny, ac rwy'n deall hynny, ac rwy'n disgwyl gweld gwelliant sylweddol o fewn chwe mis cyntaf y flwyddyn ariannol newydd hon.

14:45

Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies.

The Conservatives' spokesperson, Suzy Davies.

Diolch, Llywydd. To the Minister, these questions, I think. In July 2016, your predecessor told us that the carers strategy was being refreshed and, 

'That will be happening later this year',

which, of course, meant 2016. It's now 2018, and the most recent carers strategy for Wales is still branded 2013, and, in a written statement last year, you still referred to the strategy as being a 2013-16 strategy. I know about your ministerial advisory group, but I think it is a surprise that a change of Minister seems to have comprehensively derailed the publication of a strategy that was, to the naked eye, virtually ready for publication. Can you tell us what's happened, please?

Diolch, Lywydd. I'r Gweinidog, y cwestiynau hyn, rwy'n credu. Ym mis Gorffennaf 2016, dywedodd eich rhagflaenydd wrthym fod y strategaeth gofalwyr yn cael ei hadnewyddu a,

'Bydd hynny'n digwydd yn ddiweddarach eleni',

a oedd, wrth gwrs, yn golygu 2016. Mae bellach yn 2018, a strategaeth gofalwyr 2013 yw'r strategaeth ddiweddaraf ar gyfer Cymru, ac, mewn datganiad ysgrifenedig y llynedd, roeddech yn dal i gyfeirio at y strategaeth fel strategaeth 2013-16. Rwy'n gwybod am eich grŵp cynghori'r Gweinidog, ond credaf ei bod yn syndod fod newid Gweinidog i'w weld wedi rhwystro'r broses o gyhoeddi'r strategaeth a oedd, yn ôl pob golwg, bron iawn yn barod i'w chyhoeddi. A allwch ddweud wrthym beth sydd wedi digwydd, os gwelwch yn dda?

Yes, indeed. Thank you for the question, Suzy. It's not the case, actually, that the strategy refresh and review has been derailed. It is under way, but we're not waiting for that either. We're getting on with a range of matters in respect of carers, and not waiting for the carers ministerial advisory group, either, to do it as well. I refer back to the statement that I made previously here, in the Assembly. So, for example, we only recently launched the toolkit for schools on identification of carers. So, there's some tremendous work going on, and it's focused on identifying, providing the advice and support for those carers, including on respite—and flexible respite as well—but also focus on bringing together the third sector, local authorities and other public bodies that can actually provide that wraparound service for carers. But the critical thing is that we're getting on with it while we also look to refresh and review that strategy. Strategies are fantastic, and we need them refreshed and reviewed. We also need to get on with the actual actions that will deliver the right outcomes for carers as well.

Gallaf, yn wir. Diolch i chi am y cwestiwn, Suzy. Nid yw'n wir, mewn gwirionedd, fod y broses o adnewyddu ac adolygu'r strategaeth wedi'i rhwystro. Mae ar y gweill, ond nid ydym yn aros am hynny ychwaith. Rydym yn bwrw ati ar amrywiaeth o faterion mewn perthynas â gofalwyr, ac nid ydym ychwaith yn aros i grŵp cynghori'r Gweinidog ar ofalwyr ei wneud hefyd. Cyfeiriaf yn ôl at y datganiad a wneuthum yn flaenorol yma yn y Cynulliad. Felly, er enghraifft, rydym newydd lansio'r pecyn cymorth i ysgolion ar adnabod gofalwyr. Felly, mae gwaith aruthrol yn cael ei wneud, ac mae'n canolbwyntio ar adnabod, darparu cyngor a chymorth ar gyfer y gofalwyr hynny, gan gynnwys mewn perthynas â seibiant—a seibiant hyblyg yn ogystal—ond mae hefyd yn canolbwyntio ar ddod â'r trydydd sector, yr awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill sy'n gallu darparu'r gwasanaeth hollgynhwysol hwnnw ar gyfer gofalwyr at ei gilydd. Ond y peth allweddol yw ein bod yn bwrw ymlaen â hynny tra ein bod hefyd yn ceisio adnewyddu ac adolygu'r strategaeth honno. Mae strategaethau yn wych, ac mae angen eu hadnewyddu a'u hadolygu. Mae angen i ni hefyd fwrw ymlaen â'r camau gweithredu go iawn a fydd yn cyflawni'r canlyniadau cywir i ofalwyr yn ogystal.

Thank you, Minister. I'm always happy to welcome action, as long as that action is both forthcoming and effective, shall we say. I don't think your answer quite explained what's happened in the last 18 months, in terms of what happened to a strategy that was nearly ready. Perhaps I could move on to some of the other points that have been raised with me by carers in meetings, one of which is the variety of understanding of carers' rights that there is between different local authorities, and actually within some departments within local authorities. Can you clarify who is responsible for ensuring consistency of assessment in different councils, and why this is an ongoing problem?

Diolch i chi, Weinidog. Rwyf bob amser yn hapus i groesawu gweithredu, cyhyd â bod y gweithredu hwnnw'n digwydd ac yn effeithiol, gawn ni ddweud. Nid wyf yn credu bod eich ateb wedi egluro'n hollol yr hyn sydd wedi digwydd yn y 18 mis diwethaf, o ran beth a ddigwyddodd i strategaeth a oedd bron yn barod. Efallai y caf symud ymlaen at rai o'r pwyntiau eraill y mae gofalwyr wedi'u codi mewn cyfarfodydd, ac mae un ohonynt yn ymwneud â'r amrywio a welir rhwng dealltwriaeth gwahanol awdurdodau lleol o hawliau gofalwyr, ac mewn rhai adrannau o fewn awdurdodau lleol mewn gwirionedd. A allwch egluro pwy sy'n gyfrifol am sicrhau cysondeb asesu mewn gwahanol gynghorau, a pham fod hon yn broblem barhaus?

I think you rightly identify an issue that follows on from the approach that we've taken of co-production, which is supported by all Members here, that, in terms of assessing the needs of carers, it should be something on which we work in collaboration with the individual who is looking to see the right care package—the right package of support and advice for them—but they also, of course, have the right to advocacy as well, and they also have the right to make representations when they don't think the right package has been put forward for them. All of those places are not only there in terms of the legislation, but also the codes as well.

Now, if there are specific instances, Suzy, that you want to draw to my intention, I'm more than happy to look at them. There will, of course, be variability in the way that this is done between local authorities, but our expectation, as the Welsh Government, is that the entire focus in every individual circumstance is that this is done with the individual to provide them with the right package of support for them as a carer, and, if they're not satisfied with that, then they have that recourse to advocacy, they have that right to challenge that package that's been put forward. There's tremendous work, I have to say, being done on the ground as well by people such as the Carers Trust, who I meet regularly, and take these issues up on behalf of individuals who aren't happy with the package.

There is the backdrop to this as well, I have to say, which is the context—that in putting the right support and advice package together, including respite support for carers, we do it against the context in which we exist. You will see local authorities in the region that the Member represents as well saying, 'Ideally, we would like to provide something that is more enriched, more deep, wider for that individual. We cannot do it because of the cutbacks in local authorities', and that is the reality of some of the decisions that are made in a co-productive way. It's right to do it in a co-productive way, but when a local authority says, 'Well, because of the financial constraints we're under, which is because of where we are with austerity funding, we cannot provide the entirety of services that we wanted', that has an impact on the individual at the end. It's a tragedy to see, and I saw it when I met recently with young carers in Carmarthen; they liked the approach that we were taking to this, they liked the fact that their voices were being heard now more than ever, but they were frustrated when, with the best will in the world, in their local area they were being told, 'Well, that day club, that evening out, that whatever—it isn't available anymore. We'll have to look at something else'.

So, we have to wrestle with this all the time, about how we put the right package together. But they have advocacy, they have the right to co-determination of this package being put forward, and I think that's the right legislative framework to be put in place. 

Credaf eich bod yn gywir i nodi mater sy'n dilyn ymlaen o'r dull rydym wedi'i fabwysiadu mewn perthynas â chydgynhyrchu, a gefnogir gan yr holl Aelodau yma, sef y dylai asesu anghenion gofalwyr fod yn rhywbeth rydym yn gweithio arno mewn cydweithrediad â'r unigolyn sy'n chwilio am y pecyn gofal cywir—y pecyn priodol o gymorth a chyngor ar eu cyfer hwy—ond mae ganddynt hefyd hawl i eiriolaeth yn ogystal, wrth gwrs, a hawl i leisio barn os nad ydynt yn credu bod y pecyn priodol wedi cael ei ddarparu ar eu cyfer. Mae pob un o'r pethau hynny yno o ran y ddeddfwriaeth, ond o ran y codau yn ogystal.

Nawr, os ydych eisiau tynnu fy sylw at enghreifftiau penodol, Suzy, rwy'n fwy na pharod i edrych arnynt. Wrth gwrs, bydd amrywio yn y ffordd y gwneir hyn rhwng awdurdodau lleol, ond ein disgwyliad ni fel Llywodraeth Cymru yw bod y ffocws cyfan ym mhob achos unigol ar sicrhau bod hyn yn cael ei wneud gyda'r unigolyn er mwyn gallu darparu'r pecyn cymorth cywir ar eu cyfer fel gofalwyr, ac os nad ydynt yn fodlon â hynny, yna gallant droi at eiriolaeth, mae ganddynt hawl i herio'r pecyn a gyflwynwyd iddynt. Mae'n rhaid i mi ddweud bod gwaith aruthrol yn cael ei wneud ar lawr gwlad hefyd gan bobl megis Ymddiriedolaeth y Gofalwyr, ac rwy'n cyfarfod â hwy'n rheolaidd ac yn codi'r materion hyn ar ran unigolion nad ydynt yn hapus gyda'r pecyn.

Mae'r cefndir i hyn yn ogystal, mae'n rhaid i mi ddweud, sef y cyd-destun—wrth greu'r pecyn cymorth a chyngor priodol, gan gynnwys cymorth gofal seibiant ar gyfer gofalwyr, rydym yn gwneud hynny yn y cyd-destun rydym ynddo. Fe welwch awdurdodau lleol yn y rhanbarth y mae'r Aelod yn ei gynrychioli yn dweud hefyd, 'Yn ddelfrydol, byddem yn hoffi cynnig rhywbeth mwy gwerthfawr, dyfnach, ehangach i'r unigolyn hwnnw. Ni allwn wneud hynny oherwydd y toriadau mewn awdurdodau lleol', a dyna yw realiti rhai o'r penderfyniadau a wneir mewn modd cydgynhyrchiol. Mae'n iawn ei wneud mewn modd cydgynhyrchiol, ond pan fydd awdurdod lleol yn dweud, 'Wel, oherwydd y cyfyngiadau ariannol rydym yn eu hwynebu, o ganlyniad i'n sefyllfa gyda chyllid cyni, ni allwn ddarparu'r holl wasanaethau roeddem eisiau eu darparu', mae hynny'n effeithio ar yr unigolyn yn y pen draw. Mae'n drasiedi pan fyddwn yn gweld hynny'n digwydd, ac fe'i gwelais yn digwydd pan gyfarfûm â gofalwyr ifanc yng Nghaerfyrddin yn ddiweddar; roeddent yn hoffi'r dull rydym wedi ei fabwysiadu mewn perthynas â hyn, roeddent yn hoffi'r ffaith bod eu lleisiau'n cael eu clywed yn awr yn fwy nag erioed, ond roeddent yn teimlo'n rhwystredig pan oeddent yn clywed pobl yn eu hardal leol yn dweud, gyda'r ewyllys gorau yn y byd, 'Wel, y clwb dydd, y noson allan, beth bynnag—nid yw ar gael mwyach. Bydd yn rhaid i ni edrych ar rywbeth arall'.

Felly, mae'n rhaid i ni ymgodymu â hyn drwy'r amser, o ran sut rydym yn creu'r pecyn cywir. Ond mae ganddynt eiriolaeth, mae ganddynt hawl i benderfynu ar y cyd a ddylid cyflwyno'r pecyn hwn, a chredaf mai dyna'r fframwaith deddfwriaethol priodol i'w roi ar waith.

14:50

Thank you for the answer. I can't say that I'm particularly happy with your response that co-production might be responsible for the variety in terms of delivery, because of course we all agree that, if this isn't patient centred, then no strategy is going to work. My question was about assessments, and the standard and consistency of those assessments, and I don't think you captured that. I think we're all aware, of course, that when it comes to giving people rights, the delivery against those rights is pretty spasmodic and very, very variable in a range of areas across Wales. 

You mentioned the Carmarthenshire young adult carers. You may be aware that I'm supporting the principle that's been captured within that petition, to help young adult carers take better advantage of post-16 education and apprenticeships without unnecessary financial disincentive. I think combined with the Welsh Conservative offer on free or discounted transport, which doesn't depend on renationalisation of any buses, this is a new policy targeted at helping young adult carers find a future alongside or after caring. 

You must have had the results of the assessment of the 2013-16 strategy by now. What are the findings for meeting the education and employment needs of young adult carers in that strategy?

Diolch i chi am yr ateb. Ni allaf ddweud fy mod yn arbennig o fodlon â'ch ymateb y gallai cydgynhyrchu fod yn gyfrifol am yr amrywio yn y ddarpariaeth, oherwydd rydym i gyd yn cytuno, wrth gwrs, os nad ydym yn canolbwyntio ar y claf, yna ni fydd unrhyw strategaeth yn gweithio. Roedd fy nghwestiwn yn ymwneud ag asesiadau, a safon a chysondeb yr asesiadau hynny, ac nid wyf yn credu eich bod wedi ateb hynny. Credaf fod pawb ohonom yn gwybod, wrth gwrs, o ran rhoi hawliau i bobl, fod y modd y caiff yr hawliau hynny eu gweithredu yn eithaf ysbeidiol ac yn amrywiol tu hwnt mewn amryw o ardaloedd ledled Cymru.

Fe sonioch am y gofalwyr sy'n oedolion ifanc yn Sir Gaerfyrddin. Efallai y byddwch yn gwybod fy mod yn cefnogi'r egwyddor a nodwyd yn y ddeiseb honno, i helpu gofalwyr sy'n oedolion ifanc i fanteisio mwy ar addysg a phrentisiaethau ôl-16 heb ddatgymhelliad ariannol diangen. Rwy'n credu, ar y cyd â chynnig y Ceidwadwyr Cymreig ar drafnidiaeth rad ac am ddim neu am bris gostyngol, nad yw'n dibynnu ar ailwladoli unrhyw fysiau, fod hwn yn bolisi newydd wedi'i dargedu at helpu gofalwyr sy'n oedolion ifanc i sicrhau dyfodol ochr yn ochr â gofalu neu ar ôl gofalu.

Mae'n rhaid eich bod wedi cael canlyniadau'r asesiad o strategaeth 2013-16 erbyn hyn. Beth yw'r canfyddiadau ar gyfer bodloni anghenion addysg a chyflogaeth gofalwyr sy'n oedolion ifanc yn y strategaeth honno?

I'm more than happy to write to Suzy with the details of the outcomes of that, but also the wider strategies that we are taking forward for employability. But, of course, there is also a wide range of other measures of support that we can put in place for young adult carers as well, and I know that she will join me—and I'm happy to write to her on that specific issue—in welcoming the number of local authorities that are now also providing exemption for carers on their tax as well. 

So, I'm happy to write to her on that specific issue to give her an update on that, but also happy as well, and I'm sure she will support the fact, that the ministerial advisory group for carers now will be looking to take forward many of these issues and develop workstreams around them.

Rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu at Suzy gyda manylion y canlyniadau hynny, ond hefyd y strategaethau ehangach yr ydym yn bwrw ymlaen â hwy ar gyfer cyflogadwyedd. Ond wrth gwrs, mae yna hefyd amrywiaeth eang o fesurau cymorth eraill y gallwn eu rhoi ar waith ar gyfer gofalwyr sy'n oedolion ifanc, a gwn y bydd yn ymuno â mi—ac rwy'n hapus i ysgrifennu ati ar y mater penodol hwnnw—i groesawu'r ffaith bod nifer o awdurdodau lleol bellach yn darparu esemptiad treth i ofalwyr yn ogystal.

Felly, rwy'n hapus i ysgrifennu ati ar y mater penodol hwnnw i roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddi ar hynny, ond rwyf hefyd yn hapus, ac rwy'n siŵr y bydd hi'n cefnogi'r ffaith, y bydd grŵp cynghori'r Gweinidog ar ofalwyr yn ceisio bwrw ymlaen â llawer o'r materion hyn yn awr a datblygu ffrydiau gwaith o'u hamgylch.

Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

The UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, according to the national survey for Wales 2016-17, obesity in Wales is worse than in any other nation in the UK. Fifty-nine per cent of adults are considered overweight, and 26 per cent of children starting primary school are classed as obese or overweight. What steps are the Welsh Government taking to tackle child obesity in Wales, and in particular in the economically deprived regions of Wales, such as my own region, South Wales West?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yn ôl yr arolwg cenedlaethol ar gyfer Cymru 2016-17, mae gordewdra yn waeth yng Nghymru nag unrhyw wlad arall yn y DU. Ystyrir bod 59 y cant o oedolion dros bwysau, a bod 26 y cant o blant sy'n dechrau yn yr ysgol gynradd yn ordew neu dros bwysau. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â gordewdra ymhlith plant yng Nghymru, ac yn enwedig yn y rhanbarthau o Gymru sy'n ddifreintiedig yn economaidd, megis fy rhanbarth i, Gorllewin De Cymru?

We have a range of measures in place already, for example the healthy schools network, the 10 steps to a healthy weight, and, indeed,the daily mile introduced by my ministerial colleague Rebecca Evans when she was the public health Minister. There is a range of things we're already doing to undertake both greater physical activity, greater awareness of health behaviour, including diet of course, but we're looking also to the obesity strategy, which this Assembly passed as part of the Public Health (Wales) Act 2017, and I'm looking forward, before the summer, to reporting back formally to this place on the steps that we're taking to take forward a consultation on the future of that strategy.

Mae gennym amrywiaeth o fesurau ar waith eisoes, er enghraifft y rhwydwaith ysgolion iach, y 10 cam i bwysau iach, ac yn wir, y filltir ddyddiol a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod Rebecca Evans pan oedd hi'n Weinidog iechyd y cyhoedd. Mae amrywiaeth o bethau rydym eisoes yn eu gwneud i gymell mwy o weithgarwch corfforol, mwy o ymwybyddiaeth o ymddygiad iechyd, gan gynnwys deiet wrth gwrs, ond rydym hefyd yn edrych ar y strategaeth ordewdra, a basiwyd gan y Cynulliad hwn yn rhan o Ddeddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017, ac rwy'n edrych ymlaen, cyn yr haf, i adrodd yn ôl yn ffurfiol i'r lle hwn ar y camau rydym yn eu cymryd i ddatblygu ymgynghoriad ar ddyfodol y strategaeth honno.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Troubling research undertaken by the University of Southampton has shown that only 15 per cent of schools provide two hours of physical exercise each week for seven to 11-year-olds, and it is felt that the Welsh Government should engage with schools, nutritionists and parents to reverse the increase in child obesity and that this engagement is the key to maybe solving the obesity crisis in Wales.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n destun pryder fod gwaith ymchwil a wnaed gan Brifysgol Southampton wedi dangos mai 15 y cant yn unig o ysgolion sy'n darparu dwy awr o ymarfer corff bob wythnos ar gyfer plant rhwng saith ac 11 mlwydd oed, ac mae rhai'n teimlo y dylai Llywodraeth Cymru ymgysylltu ag ysgolion, maethegwyr a rhieni i wrthdroi'r cynnydd mewn gordewdra ymhlith plant ac mai'r ymgysylltiad hwn yw'r ateb, o bosibl, i ddatrys yr argyfwng gordewdra yng Nghymru.

14:55

There are a range of measures here and, actually, when we think about the challenges that we face, this is part of the common challenges we face in a range of public health outcomes: smoking, alcohol intake, diet and exercise, and in particular diet and exercise where it refers to obesity but also alcohol as well. As to the role of schools, it isn't just about the children when they're in school of course, but that is a significant part of it, which is why I'm really pleased to be continuing to work with my cabinet colleague, the education Secretary on curriculum reform and the health and well-being domain about behaviour we want children to take on board whilst they're at school.

But there's actually a broader point about the family and the community that children live in, and what are expected behaviours within that family and the choices people make, as well, of course, as encouraging people to alter the way in which they provide food. So, steps that have already been taken, for example to reduce sugar content in drinks, are to be welcomed. There are more steps that I'd like to see food manufacturers undertake. I'm thinking about the fat content and other issues too, but we can't simply see it as one part of it. That's why I see the child in their context, the family in their context, and our obesity strand needs to think carefully about how it addresses each of those, the levers the Government has available to us, and the partners we need to work with to make a real difference for public health now and in the future.

Mae amrywiaeth o fesurau yma, ac mewn gwirionedd, wrth feddwl am yr heriau sy'n ein hwynebu, mae hyn yn rhan o'r heriau cyffredinol a wynebwn gydag ystod o ganlyniadau iechyd y cyhoedd: ysmygu, yfed alcohol, deiet ac ymarfer corff, ac yn arbennig deiet ac ymarfer corff pan fo'n cyfeirio at ordewdra, ond alcohol hefyd. O ran rôl ysgolion, nid yw'n ymwneud yn unig â'r plant pan fyddant yn yr ysgol wrth gwrs, ond mae hynny'n rhan sylweddol ohono, a dyna pam rwy'n falch iawn o fod yn parhau i weithio gyda fy nghyd-Aelod cabinet, yr Ysgrifennydd addysg, ar ddiwygio'r cwricwlwm yn ogystal â'r maes iechyd a llesiant ynghylch ymddygiad yr ydym eisiau i blant ei ystyried tra'u bod yn yr ysgol.

Ond mae yna bwynt ehangach ynglŷn â'r teulu a'r gymuned lle mae plant yn byw mewn gwirionedd, a'r hyn a ystyrir yn ymddygiadau disgwyliedig o fewn y teulu a'r dewisiadau y mae pobl yn eu gwneud, yn ogystal ag annog pobl i newid y ffordd y maent yn darparu bwyd wrth gwrs. Felly, mae'r camau sydd eisoes wedi'u cymryd, er enghraifft, i leihau siwgr mewn diodydd, i'w croesawu. Buaswn yn hoffi gweld gweithgynhyrchwyr bwyd yn cymryd mwy o gamau tebyg. Rwy'n meddwl am y cynnwys braster a materion eraill hefyd, ond ni allwn ei weld ond fel un rhan yn unig o hyn. Dyna pam fy mod yn gweld y plentyn yn ei gyd-destun, y teulu yn ei gyd-destun, ac mae angen i'n helfen ordewdra feddwl yn ofalus ynglŷn â sut y mae'n mynd i'r afael â phob un o'r rheini, y dulliau sydd ar gael i'r Llywodraeth, a'r partneriaid y mae angen i ni weithio gyda hwy i wneud gwahaniaeth go iawn i iechyd y cyhoedd yn awr ac yn y dyfodol.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. It's positive to hear that family engagement is a priority for you, and I'd like you to also look at exploring avenues of increasing the range of extra-curricular activities. I appreciate the Welsh Government has been working in this area. Forty-eight per cent of school pupils in years 3 to 11 in Wales are taking part in organised physical activity. I wish to highlight Wales's success in the Commonwealth Games. We must encourage all children to be as active as they can and encourage children who excel at sport at the same time. So, what is the Welsh Government doing to encourage the 52 per cent of children who do not participate in any physical activity, whilst at the same time encouraging and assisting the local sports clubs who are struggling financially along with individuals who have a talent but lack the necessary funding to excel in their sport?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n galonogol clywed bod ymgysylltu â theuluoedd yn flaenoriaeth i chi, a buaswn hefyd yn hoffi pe baech yn archwilio ffyrdd o gynyddu'r ystod o weithgareddau allgyrsiol. Rwy'n sylweddoli bod Llywodraeth Cymru wedi bod yn gwneud gwaith yn y maes hwn. Mae 48 y cant o'r disgyblion ym mlynyddoedd 3 i 11 yng Nghymru yn cymryd rhan mewn gweithgarwch corfforol wedi'i drefnu. Hoffwn dynnu sylw at lwyddiant Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad. Mae'n rhaid i ni annog pob plentyn i fod mor heini ag y gallant, ac annog plant sy'n rhagori mewn chwaraeon ar yr un pryd. Felly, beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog y 52 y cant o blant nad ydynt yn cymryd rhan mewn unrhyw weithgareddau corfforol, tra'u bod hefyd, ar yr un pryd, yn annog ac yn cynorthwyo'r clybiau chwaraeon lleol sy'n ei chael hi'n anodd yn ariannol ynghyd ag unigolion sydd â thalent ond nad oes ganddynt yr arian angenrheidiol i ragori yn eu camp?

I'll try and give three particular points there. On organised sport, whether it's elite sport, and the role it can have as regards role models, not limited in terms of a media profile, but actively going and engaging within their community, and its role linked to community sport—. In work that I did previously with Rebecca Evans when she was a public health Minister—work that I'm looking to repeat and undertake with my ministerial colleague Dafydd Elis-Thomas—I'm looking at the continued contribution of organised sport to broader physical activity, and the role that governing bodies have to play and the role that significant and elite sporting organisations have to play in promoting community engagement are part of what we're doing. That is organised as opposed to incidental. I'm looking forward to more information on that.

In terms of physical activity, and this is, of course, not just about activity within the school, but it is about how people choose to live their lives and how we encourage and enable that and make it easier. That's why active travel is a particularly important policy to normalise walking or cycling to school, and to normalise walking or cycling outside of trips to and from the school. And that is also why we continue to fund activities like the summer holiday enrichment programme—additional activity linked to physical activity, linked to learning within the school, and also, importantly, as I said at the start, linked to proper engagement with the whole of that family, making a real and lasting difference.

Rwyf am geisio gwneud tri phwynt penodol. O ran chwaraeon wedi'u trefnu, boed yn chwaraeon elitaidd ai peidio, a'r rôl y gallant ei chwarae mewn perthynas â modelau rôl, heb fod yn gyfyngedig i broffil yn y cyfryngau, ond bod yn weithredol ac ymgysylltu o fewn eu cymuned, a'i rôl gysylltiedig â chwaraeon cymunedol—. Mewn gwaith a wneuthum o'r blaen gyda Rebecca Evans pan oedd hi'n Weinidog iechyd y cyhoedd—gwaith rwy'n bwriadu ei ailadrodd ac ymgymryd ag ef gyda fy nghyd-Aelod Dafydd Elis-Thomas—rwy'n edrych ar gyfraniad parhaus chwaraeon wedi'u trefnu i weithgarwch corfforol ehangach, ac mae'r rôl y mae cyrff llywodraethu yn ei chwarae a'r rôl y mae sefydliadau chwaraeon arwyddocaol ac elitaidd yn ei chwarae yn hybu ymgysylltiad cymunedol yn rhan o'r hyn rydym yn ei wneud. Gweithgarwch wedi'i drefnu yw hwnnw yn hytrach na chysylltiedig. Rwy'n edrych ymlaen at gael rhagor o wybodaeth ar hynny.

O ran gweithgarwch corfforol, ac nid yw hyn, wrth gwrs, yn ymwneud yn unig â gweithgarwch o fewn yr ysgol, ond mae'n ymwneud â sut y mae pobl yn dewis byw eu bywydau a sut rydym yn annog ac yn galluogi hynny ac yn ei gwneud yn haws. Dyna pam fod teithio llesol yn bolisi arbennig o bwysig er mwyn normaleiddio cerdded neu feicio i'r ysgol, ac i normaleiddio cerdded neu feicio y tu hwnt i'r teithiau i ac o'r ysgol. A dyna hefyd pam rydym yn parhau i ariannu gweithgareddau fel rhaglen gyfoethogi gwyliau'r haf—gweithgarwch ychwanegol sy'n gysylltiedig â gweithgarwch corfforol, yn gysylltiedig â dysgu o fewn yr ysgol, a hefyd, yn bwysig, fel y dywedais ar y dechrau, yn gysylltiedig ag ymgysylltiad priodol â'r teulu cyfan, gan wneud gwahaniaeth gwirioneddol a pharhaol.

Recriwtio a Chadw Staff yn y GIG
NHS Recruitment and Retention

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru i recriwtio a chadw staff yn GIG Cymru? OAQ52018

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the recruitment and retention of staff within the Welsh NHS? OAQ52018

We are working closely with health boards through our successful national and international marketing campaign ‘Train. Work. Live.’ Health boards are using the campaign to recruit and retain healthcare professionals with positive results.

Rydym yn gweithio'n agos gyda byrddau iechyd drwy ein hymgyrch farchnata genedlaethol a rhyngwladol lwyddiannus 'Hyfforddi. Gweithio. Byw.' Mae byrddau iechyd yn defnyddio'r ymgyrch i recriwtio a chadw gweithwyr gofal iechyd proffesiynol gyda chanlyniadau cadarnhaol.

Thank you, Cabinet Secretary, for that answer. You'd be aware of the considerable residential developments that are going on around the city of Cardiff, and in particular I draw your attention to the developments in the west of the city, where surgeries and practices have issued notices to say they are unable to take on more patients because they haven't been allowed any more resources to recruit and, importantly, retain staff to meet the increased demand of new housing. Do you recognise that as a problem in the system of provision of primary medical services, and what discussions have you had with the health board in the Cardiff and Vale area to try and address that resource issue that new developments are creating to the west of the city on GP surgeries?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r datblygiadau preswyl sylweddol sy'n digwydd o amgylch dinas Caerdydd, ac yn benodol, tynnaf eich sylw at y datblygiadau yng ngorllewin y ddinas, lle mae meddygfeydd a phractisau wedi cyflwyno hysbysiadau i ddweud nad ydynt yn gallu derbyn mwy o gleifion oherwydd nad ydynt wedi cael mwy o adnoddau i recriwtio ac yn bwysicach, i gadw staff er mwyn ateb y galw cynyddol yn sgil y tai newydd. A ydych yn cydnabod bod honno'n broblem yn y system o ddarparu gwasanaethau meddygol sylfaenol, a pha drafodaethau a gawsoch gyda'r bwrdd iechyd yn ardal Caerdydd a'r Fro i geisio mynd i'r afael â'r broblem adnoddau y mae datblygiadau newydd yng ngorllewin y ddinas yn ei chreu i feddygfeydd meddygon teulu?

15:00

There are challenges about population growth where it exists, and it's not just within the Cardiff area—though that is the most significant part—but it's also within north-east Wales. We've seen some areas of population growth there also. So, there's a broader challenge about managing that. There's something about the number of staff we have, but also the way in which those staff are organised, and so the way in which we organise local healthcare will matter, the numbers of doctors, but other professionals too.

There are conversations I've had with the local health board, both in my capacity as a constituency Member but also as the Cabinet Secretary, about what the future will look like. The challenge in resourcing, as ever, is that when we put extra resource into one part of the health service, it does not necessarily exist for another. That's also a challenge the Government faces when we are allocating our budget after eight years of reduction in the real-term budget. But we always need to look at how we have a more effective use of the resources we currently have, as well as the continual campaign for greater resources for public services here in Wales.

Mae yna heriau mewn perthynas â thwf yn y boblogaeth lle mae'n bodoli, ac nid yn ardal Caerdydd yn unig y mae'n bodoli—er ei fod yn fwyaf amlwg yno—ond mae hefyd yn wir yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Rydym wedi gweld rhai ardaloedd lle y ceir twf yn y boblogaeth yno hefyd. Felly, mae yna her ehangach mewn perthynas â rheoli hynny. Mae rhywbeth ynglŷn â'r nifer o staff sydd gennym, ond hefyd y ffordd y trefnir y staff, ac felly bydd sut yr ydym yn trefnu gofal iechyd lleol yn bwysig, o ran niferoedd meddygon, ond gweithwyr proffesiynol eraill hefyd.

Rwyf wedi cael sgyrsiau gyda'r bwrdd iechyd lleol, yn rhinwedd fy swydd fel Aelod etholaeth, ond hefyd fel Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn â sut y bydd pethau yn y dyfodol. Yr her wrth ddarparu adnoddau, fel bob amser, pan fyddwn yn rhoi adnoddau ychwanegol i un rhan o'r gwasanaeth iechyd, yw nad ydynt yn bodoli ar gyfer rhan arall. Mae honno hefyd yn her y mae'r Llywodraeth yn ei hwynebu pan fyddwn yn dyrannu ein cyllideb ar ôl wyth mlynedd o leihad yn y gyllideb mewn termau real. Ond mae bob amser angen i ni edrych ar sut y gallwn wneud defnydd mwy effeithiol o'r adnoddau sydd gennym ar hyn o bryd, yn ogystal â'r ymgyrch barhaus am fwy o adnoddau ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru.

I'm grateful to my colleague Dai Rees who's going to be bringing forward a short debate later on today about the impact of austerity, which is clearly at the heart of so much that we can and can't do. So, continuing that theme, Cabinet Secretary, even though you've been able to protect nursing bursaries in Wales, which the UK Government in England has cut—and the Royal College of Nursing have made significant comments about that today during a debate—would you agree that the Welsh Government could have done even more for nursing and front-line NHS staff, whether that's in training or recruitment, if we'd not faced over £1 billion of cuts since 2010? And would you further agree that many of us in this Chamber are just getting a little bit tired of hearing Tory benches constantly calling for more investment in health when it's their UK Government in Westminster that have chosen to make such deep cuts in our budgets? [Interruption.]

Rwy'n ddiolchgar i fy nghyd-Aelod Dai Rees a fydd yn cyflwyno dadl fer yn ddiweddarach heddiw am effaith cyni, sy'n amlwg wrth wraidd cymaint o'r hyn y gallwn ac na allwn ei wneud. Felly, gan barhau â'r thema honno, Ysgrifennydd y Cabinet, er eich bod wedi llwyddo i ddiogelu bwrsariaethau nyrsio yng Nghymru, bwrsariaethau a dorrwyd gan Lywodraeth y DU yn Lloegr—ac mae'r Coleg Nyrsio Brenhinol wedi gwneud sylwadau pwysig am hynny mewn dadl heddiw—a fyddech yn cytuno y gallasai Llywodraeth Cymru fod wedi gwneud mwy eto dros nyrsio a staff rheng flaen y GIG, boed ym maes hyfforddi neu recriwtio, pe na baem wedi wynebu dros £1 biliwn o doriadau ers 2010? Ac a fyddech hefyd yn cytuno bod llawer ohonom yn y Siambr hon yn dechrau blino ar glywed meinciau'r Torïaid yn galw'n gyson am fwy o fuddsoddiad ym maes iechyd o gofio mai eu Llywodraeth hwy yn San Steffan sydd wedi dewis gwneud toriadau mor ddwfn yn ein cyllidebau? [Torri ar draws.]

Despite the noise of outrage from the Tory benches, what the Member says is factually and undeniably correct. Members on Conservative seats in this place need to recognise that they have been champions of austerity for three successive general elections. For three successive general elections, you have been champions of austerity. You cannot now avoid the unavoidable consequence of that austerity. Despite eight years of Tory austerity, we have record numbers of health service staff, because of choices made by this Welsh Labour Government. Despite eight years of Tory austerity, we have record numbers of registered nurses, because of choices made by this Welsh Labour Government. The Tories will stand up for austerity, they won't stand up for the health service, they won't stand up for a proper funding settlement for Wales, because it is in their interest and because it is their ideological obsession. The Tories will always be the same.

Er gwaethaf sŵn y dicter o feinciau'r Torïaid, mae'r hyn a ddywed yr Aelod yn ddiymwad ac yn ffeithiol gywir. Mae angen i'r Aelodau Ceidwadol yn y lle hwn gydnabod eu bod wedi bod yn hyrwyddo cyni dros dri etholiad cyffredinol olynol. Dros dri etholiad cyffredinol olynol, rydych wedi bod yn hyrwyddo cyni. Ni allwch osgoi canlyniad anorfod y cyni hwnnw yn awr. Er gwaethaf wyth mlynedd o gyni Torïaidd, mae gennym y nifer uchaf erioed o staff yn y gwasanaeth iechyd, oherwydd penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Lafur Cymru. Er gwaethaf wyth mlynedd o gyni Torïaidd, mae gennym y nifer uchaf erioed o nyrsys cofrestredig, oherwydd penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Lafur Cymru. Bydd y Torïaid yn dadlau dros gyni, ni fyddant yn dadlau dros y gwasanaeth iechyd, ni fyddant yn dadlau dros setliad ariannu priodol i Gymru, oherwydd bod hynny er budd iddynt ac oherwydd ei fod yn obsesiwn ideolegol ganddynt. Ni fydd y Torïaid byth yn newid.

Cabinet Secretary, as has been highlighted before, the cross-party group on cancer last week highlighted some concerns over recruitment of staff. It also highlighted that staff banding in speciality areas is actually lower in Wales than in England. Some are band 6 in Wales, where the equivalent post is a band 7 in England. Staff therefore are either migrating to an equivalent job with better pay in England or actually not even coming into Wales. What's the Welsh Government going to do to ensure an equality of staff banding for equivalent work across the UK?

Ysgrifennydd y Cabinet, fel sydd eisoes wedi cael sylw, amlygwyd pryderon ynghylch recriwtio staff gan y grŵp trawsbleidiol ar ganser yr wythnos diwethaf. Nododd hefyd fod bandio staff mewn meysydd arbenigol yn is yng Nghymru nag yn Lloegr mewn gwirionedd. Mae rhai ym mand 6 yng Nghymru, tra bo'r rhai sydd yn y swydd gyfatebol yn Lloegr ym mand 7. Mae staff felly naill ai'n mudo i swyddi cyfatebol ar gyflogau gwell yn Lloegr neu ni fyddant yn dod i Gymru yn y lle cyntaf hyd yn oed. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud i sicrhau cydraddoldeb wrth fandio staff ar gyfer gwaith cyfatebol ledled y DU?

These are negotiations that are ongoing with our trade unions, as representatives of the workforce. In England, they imposed a variety of measures into the contract. I am proud of the fact that we listen to and engage with our trade unions as workforce representatives. I look forward to a future conversation about Agenda for Change terms and conditions. If there is to be, finally, more money from the UK Treasury, we can have a conversation here in Wales with our partners about how to allocate that money to our hard-working NHS staff and those areas where we think it will make a particular difference to the service provided and outcomes for people here in Wales.

Mae'r rhain yn drafodaethau sy'n mynd rhagddynt gyda'n hundebau llafur fel cynrychiolwyr y gweithlu. Yn Lloegr, nodwyd amrywiaeth o fesurau yn y contract. Rwy'n falch o'r ffaith ein bod yn gwrando ac yn ymgysylltu â'n hundebau llafur fel cynrychiolwyr y gweithlu. Edrychaf ymlaen at gael sgwrs am amodau a thelerau Agenda ar gyfer Newid yn y dyfodol. Os cawn fwy o arian gan Drysorlys y DU o'r diwedd, yna gallwn gael sgwrs yma yng Nghymru gyda'n partneriaid ynglŷn â sut y gallwn ddyrannu'r arian hwnnw i staff gweithgar ein GIG a'r meysydd lle y credwn y bydd yn gwneud gwahaniaeth penodol i'r gwasanaeth a ddarperir a'r canlyniadau i bobl yma yng Nghymru.

Canser y Prostad
Prostate Cancer

4. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gwella cyfraddau diagnosis canser y prostad? OAQ52016

4. How is the Welsh Government improving prostate cancer diagnosis rates? OAQ52016

Health boards are expected to deliver care in line with guidance from the National Institute for Health and Care Excellence on referral for suspected cancer and the diagnosis of prostate cancer. Our approach to helping health boards and supporting them is set out in the cancer delivery plan for Wales.

Disgwylir y bydd byrddau iechyd yn darparu gofal yn unol â chanllawiau gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal mewn perthynas ag atgyfeirio pan fo amheuaeth o ganser a diagnosis o ganser y brostad. Nodir ein dull o gynorthwyo a chefnogi byrddau iechyd yn y cynllun cyflawni canser ar gyfer Cymru.

Last month, I called for a Welsh Government statement on multiparametric—or mp—MRI scans for NHS patients for suspected prostrate cancer. Subsequently, you wrote to a patient to say that Betsi Cadwaladr university health board does provide mpMRI scans in line with the current NICE guidelines for prostrate cancer. The guidelines state that multiparametric MRI should be considered

'for men with a negative transrectal ultrasound 10–12 core biopsy to determine whether another biopsy is needed.'

One of those men you were writing to was one of many men who have contacted me in north Wales who were not offered an mpMRI scan following a negative biopsy, unless they paid around £1,000 to have it carried out at a private hospital. Given that Wrexham Maelor is the only centre in Wales that participated in the England and Wales PROMIS—prostate MRI imaging study—which found that whereas the painful transrectal ultrasound-guided biopsy offered by Betsi Cadwaladr is only 47 per cent accurate, the mpMRI scan is over 90 per cent accurate, how are you ensuring that men in Wales participate in or take advantage of the £75 million research project launched by the UK Prime Minister, which will recruit 40,000 men into trials for better diagnosis and treatments for the disease using mpMRI scans?

Y mis diwethaf, gelwais am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar sganio MRI amlbarametrig—neu mpMRI—ar gyfer cleifion y GIG yr amheuir bod canser y prostad arnynt. Yn dilyn hynny, ysgrifenasoch at glaf yn dweud bod bwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr yn darparu sganiau mpMRI yn unol â chanllawiau cyfredol y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal ar gyfer canser y prostad. Dywed y canllawiau y dylid ystyried MRI amlbarametrig

'ar gyfer dynion â biopsi craidd 10-12 uwchsain trawsrectol negyddol i benderfynu ar ba un a oes angen biopsi arall.'

Roedd un o'r dynion hynny roeddech yn ysgrifennu atynt yn un o lawer o ddynion sydd wedi cysylltu â mi yng ngogledd Cymru i ddweud na chawsant gynnig sgan mpMRI yn dilyn biopsi negyddol oni bai eu bod yn talu tua £1,000 i'w gael mewn ysbyty preifat. O gofio mai Ysbyty Maelor Wrecsam yw'r unig ganolfan yng Nghymru a gymerodd ran yn astudiaeth PROMIS Cymru a Lloegr—astudiaeth ddelweddu MRI y prostad—a ganfu nad yw'r biopsi uwchsain trawsrectol poenus a gynigir gan Betsi Cadwaladr ond 47 y cant yn gywir, tra bo'r sgan mpMRI dros 90 y cant yn gywir, sut y sicrhewch fod dynion yng Nghymru yn cymryd rhan neu'n manteisio ar y prosiect ymchwil £75 miliwn a lansiwyd gan Brif Weinidog y DU, a fydd yn recriwtio 40,000 o ddynion i gymryd rhan mewn treialon i gael diagnosis a thriniaethau gwell ar gyfer y clefyd drwy ddefnyddio sganiau mpMRI?

15:05

The pilot you refer to in England is a London-only pilot, so it's not a national pilot that takes in the whole of England in any event. We have pilots that are being run here in Wales in a variety of health boards. As I say, we will continue to provide a service that is in line with NICE guidance. The NICE guidance is due to be updated in April 2019. If we have the Welsh urology board—again, our clinicians here in Wales—if they reach a clinical consensus in advance of that, we can make different choices right across the service, but at this point, the provision is evidence based. Actually, there is a high satisfaction rate from prostate cancer patients here in Wales. I'm satisfied that health boards are doing what they should do, but, of course, we will always have more to learn from pilots in every part of the country, just as, indeed, pilots in north Wales will have much to teach the rest of the country in a variety of areas; for example, in a different area of the advanced paramedic trial in north Wales, where there'll be learning for the rest of the country to learn from there. It is entirely normal to have pilots to take learning from and then improve the whole service—that is exactly what we are doing with prostate cancer as well.

Mae'r cynllun peilot rydych yn cyfeirio ato yn Lloegr yn gynllun peilot sydd ar waith yn Llundain yn unig, felly nid yw'n gynllun peilot cenedlaethol ar gyfer Lloegr yn gyfan beth bynnag. Mae gennym gynlluniau peilot ar waith yma yng Nghymru mewn amryw o fyrddau iechyd. Fel rwy'n dweud, byddwn yn parhau i ddarparu gwasanaeth sy'n unol â chanllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal. Disgwylir y bydd canllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal yn cael eu diweddaru ym mis Ebrill 2019. Os oes gennym fwrdd wroleg Cymru—unwaith eto, ein clinigwyr yma yng Nghymru—os ydynt yn dod i gonsensws clinigol cyn hynny, gallwn wneud dewisiadau gwahanol ar draws y gwasanaeth, ond ar hyn o bryd, mae'r ddarpariaeth yn seiliedig ar dystiolaeth. Mewn gwirionedd, mae cyfradd foddhad cleifion canser y prostad yng Nghymru yn uchel. Rwy'n fodlon fod byrddau iechyd yn gwneud yr hyn y dylent ei wneud, ond wrth gwrs, bydd gennym bob amser fwy i'w ddysgu o gynlluniau peilot ym mhob rhan o'r wlad, fel yn wir y bydd gan gynlluniau peilot yn ngogledd Cymru lawer i'w ddysgu i weddill y wlad mewn amryw o feysydd; er enghraifft, ym maes gwahanol y treial parafeddygol uwch yng ngogledd Cymru, lle bydd gwersi i'w dysgu i weddill y wlad o hynny. Mae'n hollol arferol i gael cynlluniau peilot ar gyfer dysgu ganddynt ac yna gwella'r gwasanaeth cyfan—dyna'n union a wnawn gyda chanser y prostad yn ogystal.

What's just been outlined in Betsi is also true of Hywel Dda, and I have a constituent who's also been told to pay £1,000 for a multiparametric MRI scan. The reason for that is that, as you say, the NICE guidelines talk about such a scan following a biopsy, but we have health boards in Wales—Cardiff and the Vale, Cwm Taf and Aneurin Bevan—that offer these scans as a routine diagnostic tool with, as has just been set out, improved pick-up rates of some 93 per cent, and less risk of bleeding, infection and sepsis following the more invasive other tools that have been used for prostate cancer following raised prostate-specific antigen levels.

I don't understand—I did write to you regarding this constituent—why it is we have this postcode lottery on prostate diagnosis in Wales. Yes, the NICE guidelines are there, but they are the minimum requirement. Since we have three health boards in Wales offering more, then surely all of those health boards in Wales should offer more, because, as you say in your letter to me, there is evidence that this is good practice. Well, if it's good practice and it's evidenced, offer it for everyone and offer it for my constituents in Hywel Dda as well.

Mae'r hyn sydd newydd gael ei amlinellu mewn perthynas â Betsi Cadwaladr hefyd yn wir am Hywel Dda, ac mae gennyf etholwr sydd newydd gael ei hysbysu bod yn rhaid iddo dalu £1,000 am sgan MRI amlbarametrig. Y rheswm am hynny, fel y dywedwch, yw bod canllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal yn sôn am sgan o'r fath yn dilyn biopsi, ond mae gennym fyrddau iechyd yng Nghymru—Caerdydd a'r Fro, Cwm Taf ac Aneurin Bevan—sy'n cynnig y sganiau hyn fel adnodd diagnostig rheolaidd, fel sydd newydd gael ei amlinellu, gyda chyfraddau canfod gwell o tua 93 y cant, a llai o risg o waedu, haint a sepsis yn sgil defnyddio peth o'r offer mwy ymyrrol ar gyfer canser y prostad yn dilyn lefelau uchel o antigenau prostad-benodol.

Nid wyf yn deall—ysgrifennais atoch mewn perthynas â'r etholwr hwn—pam fod gennym loteri cod post o'r fath ar ddiagnosis canser y prostad yng Nghymru. Oes, mae gennym ganllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, ond gofynion sylfaenol yw'r rheini. Gan fod gennym dri bwrdd iechyd yng Nghymru sy'n cynnig mwy, does bosibl na ddylai pob un o'r byrddau iechyd hyn yng Nghymru gynnig mwy, oherwydd fel y dywedwch yn eich llythyr ataf, ceir tystiolaeth sy'n dangos bod hwn yn arfer da. Wel, os yw'n arfer da ac os oes tystiolaeth i'w gefnogi, cynigiwch ef i bawb ac i fy etholwyr i yn Hywel Dda yn ogystal.

As I said in my first answer to Mark Isherwood, there are pilots running in Wales. If there is a new clinical consensus, underpinned by evidence, in Wales, we can make a system-wide shift. That is where we are. There are pilots in the three health boards that you mention. The evidence base for that is gathering and growing, and we will then be able to make a choice on the basis of the evidence and on the basis of the very best clinical advice. Until then, I don't think any health Minister would say that they wish to direct the health service to offer a service that is not underpinned by the very best available clinical evidence and advice.

Fel y dywedais yn fy ateb cyntaf i Mark Isherwood, mae yna gynlluniau peilot ar waith yng Nghymru. Os oes consensws clinigol newydd yn seiliedig ar dystiolaeth, yng Nghymru, gallwn gyflawni newid ar draws y system gyfan. Dyna ein sefyllfa ar hyn o bryd. Mae yna gynlluniau peilot yn y tri bwrdd iechyd a grybwyllwyd gennych. Mae'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer hynny'n tyfu, a byddwn wedyn yn gallu dewis ar sail y dystiolaeth ac ar sail y cyngor clinigol gorau. Tan hynny, nid wyf yn credu y byddai unrhyw Weinidog iechyd yn dweud eu bod yn dymuno cyfarwyddo'r gwasanaeth iechyd i gynnig gwasanaeth nad yw'n seiliedig ar y dystiolaeth a'r cyngor clinigol gorau sydd ar gael.

Gwasanaethau Canser
Cancer Services

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau canser yng Nghymru? OAQ52027

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on cancer services in Wales? OAQ52027

The cancer delivery plan outlines our vision for cancer services in Wales. It brings stakeholders together to drive improvement in cancer services and outcomes. The plan was updated and re-published in November 2017 and will take us through to 2020.

Mae'r cynllun cyflawni ar gyfer canser yn amlinellu ein gweledigaeth ar gyfer gwasanaethau canser yng Nghymru. Mae'n dod â rhanddeiliaid at ei gilydd i ysgogi gwelliant mewn gwasanaethau a chanlyniadau canser. Cafodd y cynllun ei ddiweddaru a'i ailgyhoeddi ym mis Tachwedd 2017 a bydd yn mynd â ni hyd at 2020.

Earlier this month, my constituent Mr Huw Thomas of Bargoed brought to my attention a new initiative for cancer treatment that is being introduced by NHS England, which is the creation of one-stop shops for cancer diagnosis with all of the necessary tests to diagnose the disease being carried out in one centre. The aim is to speed up the identification of particular types of cancer. I understand that there are two such pilots in Wales—I may be wrong about that, but that's what I was told last week. I'm aware of the Welsh Government's strategic document you made reference to, but it doesn't specifically mention that. So, can the Cabinet Secretary clarify that and give us his thoughts on whether such an initiative would be of benefit in Wales?

Yn gynharach y mis hwn, fe wnaeth fy etholwr, Mr Huw Thomas o Fargoed, dynnu fy sylw at fenter newydd ar gyfer trin canser sy'n cael ei chyflwyno gan GIG Lloegr, sef creu siopau un stop ar gyfer diagnosis canser gyda'r holl brofion angenrheidiol i wneud diagnosis o'r clefyd yn cael eu cyflawni mewn un ganolfan. Y nod yw cyflymu'r gwaith o adnabod mathau penodol o ganser. Deallaf fod dau gynllun peilot o'r fath yng Nghymru—efallai fy mod yn anghywir ynglŷn â hynny, ond dyna'r hyn a ddywedwyd wrthyf yr wythnos diwethaf. Rwy'n ymwybodol o'r ddogfen strategol gan Lywodraeth Cymru y cyfeirioch chi ati, ond nid yw'n sôn yn benodol am hynny. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet egluro hynny a dweud wrthym a fyddai menter o'r fath o fudd yng Nghymru?

Yes, and I'm grateful to the Member for raising the issue. It highlights, in some ways, how an announcement made in England will often grab attention and headlines, whereas work we are already doing in advance of England often doesn't reach the same pick-up. In this area, we've actually been looking at what we're calling a vague symptom pathway, which is essentially a one-stop shop, and those pathways are being piloted in both Cwm Taf health board and the Aneurin Bevan health board. It's a two-year pilot. We've already undertaken about a year of that. After a second year, we'll have an evaluation to understand the impact of it. This is part of the cancer implementation group's work for that focus on earlier identification. It comes from work done by Welsh clinicians when they visited Denmark to understand what they had done more successfully on the early identification of cancer. So, it's an area where we're actually ahead of the pilot they're undertaking in England, and I expect to have results earlier than that. Then, of course, I'll be more than happy to report back to this place and the wider public about what we continue to do to improve cancer outcomes here in Wales.     

Ie, ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r mater. Mewn rhai ffyrdd, mae'n tynnu sylw at sut y bydd cyhoeddiad a wneir yn Lloegr yn tynnu sylw ac yn cyrraedd y penawdau, ond yn aml ni fydd gwaith yr ydym eisoes yn ei wneud cyn i Loegr ei wneud yn cael yr un sylw. Yn y maes hwn, rydym wedi bod yn edrych ar yr hyn a elwir gennym yn llwybr symptomau amwys, sef siop un stop i bob pwrpas, ac mae'r llwybrau hynny'n cael eu treialu ym mwrdd iechyd Cwm Taf a bwrdd iechyd Aneurin Bevan. Cynllun peilot dwy flynedd ydyw. Rydym eisoes wedi cyflawni blwyddyn ohono. Ar ôl ail flwyddyn, byddwn yn cynnal gwerthusiad i ddeall ei effaith. Mae hyn yn rhan o waith y grŵp gweithredu ar ganser sy'n canolbwyntio ar adnabod canser yn gynharach. Mae'n deillio o waith a wnaed gan glinigwyr o Gymru a ymwelodd â Denmarc i ddeall yr hyn a wnaed yn fwy llwyddiannus yno ar adnabod canser yn gynnar. Felly, mae'n faes lle rydym, mewn gwirionedd, ar y blaen i'r cynllun peilot sydd ar waith yn Lloegr, ac rwy'n disgwyl cael canlyniadau yn gynharach na hynny. Yna, wrth gwrs, byddaf yn fwy na pharod i adrodd yn ôl i'r lle hwn a'r cyhoedd yn fwy cyffredinol ynglŷn â'r hyn rydym yn parhau i'w wneud i wella canlyniadau canser yma yng Nghymru.

15:10

Cabinet Secretary, April is Bowel Cancer Awareness Month. According to a report by Bowel Cancer UK, patients at five out of seven health boards in Wales are waiting too long for tests to diagnose bowel cancer, and less than half of people eligible for screening tests have had them. Given that bowel cancer survival rates in Wales are among the worst in Europe, what action will the Welsh Government take to address the lack of capacity in our hospitals to meet existing demand and increase awareness of the need for screening tests among at-risk groups in Wales? Thank you. 

Ysgrifennydd y Cabinet, mis Ebrill yw Mis Ymwybyddiaeth Canser y Coluddyn. Yn ôl adroddiad gan Bowel Cancer UK, mae cleifion mewn pump o'r saith bwrdd iechyd yng Nghymru yn aros yn rhy hir am brofion i wneud diagnosis o ganser y coluddyn, ac nid yw dros hanner y bobl sy'n gymwys am brofion sgrinio wedi'u cael. O gofio bod cyfraddau goroesi canser y coluddyn yng Nghymru ymhlith y gwaethaf yn Ewrop, pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r diffyg capasiti yn ein hysbytai i ateb y galw sy'n bodoli ar hyn o bryd a chodi ymwybyddiaeth o'r angen am brofion sgrinio ymhlith grwpiau risg uwch yng Nghymru? Diolch.

The points on staff capacity we've discussed in answer to a previous question on work that is already under way, about the fact that our diagnostic capacity is showing an increase, an that there's an improvement in waiting times for people here in Wales. We've also discussed what we're doing to improve outcomes in answer to the question raised by your colleague David Melding. I'm looking to improve bowel testing and screening uptake. And actually, the biggest challenge there is getting the public to undertake the screening test themselves. That's why we're going to introduce a more effective and more sensitive test in January next year.

So, we are already taking steps and, actually, when you look at our rates compared to the rest of the UK, we actually compare pretty well in terms of cancer outcomes. In terms of cancer waits, we could talk at length about the fact that we generally have a better performance on cancer waits in Wales than in England and, actually, our direct survival rates are directly comparable with England. When they have a more advantaged and wealthier population as a whole, you would actually expect their outcomes to be better. 

But the real challenge for us is not just to say that we compare well with England and the rest of the UK; the real challenge for us here in Wales is that every nation in the UK is at the wrong end of the survival table across Europe. Our ambition is not to continue to maintain a gap positively with England, but to do much better so that more people survive cancer after one year and five years, and when we're looking at our comparators in Europe, we can be much happier about where we are, and then again reset our sights on the next stage of improvement.  

Rydym wedi trafod y pwyntiau ar gapasiti staff mewn ateb i gwestiwn blaenorol ar y gwaith sydd eisoes ar y gweill, am y ffaith bod ein capasiti diagnostig yn dangos cynnydd, a bod amseroedd aros i bobl yma yng Nghymru yn gwella. Rydym hefyd wedi trafod beth a wnawn i wella canlyniadau mewn ateb i'r cwestiwn a ofynnodd eich cyd-Aelod, David Melding. Rwy'n anelu i wella profion canser y coluddyn a chynyddu'r nifer sy'n manteisio ar y prawf sgrinio. Ac mewn gwirionedd, yr her fwyaf yw cael y cyhoedd i fanteisio ar y prawf sgrinio eu hunain. Dyna pam y bwriadwn gyflwyno prawf mwy effeithiol a mwy sensitif ym mis Ionawr y flwyddyn nesaf.

Felly, rydym eisoes yn rhoi camau ar waith a phan edrychwch ar ein cyfraddau o'u cymharu â gweddill y DU, rydym yn cymharu'n eithaf da o ran canlyniadau canser mewn gwirionedd. O ran amseroedd aros canser, gallasem gael sgwrs hir am y ffaith ein bod, yn gyffredinol, yn perfformio'n well yng Nghymru nag yn Lloegr mewn perthynas ag amseroedd aros canser ac mewn gwirionedd, mae ein cyfraddau goroesi uniongyrchol yn cymharu'n uniongyrchol â rhai Lloegr. O ystyried bod ganddynt boblogaeth fwy breintiedig a chyfoethocach yn gyffredinol, byddech yn disgwyl i'w canlyniadau fod yn well mewn gwirionedd.

Ond nid dweud ein bod yn cymharu'n dda â Lloegr a gweddill y DU yw'r her go iawn i ni; yr her go iawn i ni yma yng Nghymru yw bod pob gwlad yn y DU ar y pen anghywir i'r tabl goroesi ar draws Ewrop. Nid parhau i gynnal bwlch cadarnhaol â Lloegr yw ein huchelgais, ond gwneud yn llawer gwell fel bod mwy o bobl yn goroesi canser ar ôl blwyddyn a phum mlynedd, a phan edrychwn ar ein cymaryddion yn Ewrop, gallwn fod yn llawer hapusach ynglŷn â'n sefyllfa, cyn troi ein golygon at y cam nesaf o welliant.

Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda
Hywel Dda University Health Board

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad ynglŷn â dyfodol gwasanaethau iechyd yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda? OAQ52043

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on the future of health services in the Hywel Dda University Health Board area? OAQ52043

Hywel Dda university health board is currently consulting on its proposals to transform community and hospital services in mid and west Wales. I encourage everyone with an interest to engage in and participate in the consultation, and have their say in helping to shape future services for the region.

Ar hyn o bryd, mae bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda yn ymgynghori ar ei gynigion i drawsnewid gwasanaethau cymunedol a gwasanaethau ysbyty yng nghanolbarth a gorllewin Cymru. Rwy'n annog pawb sydd â diddordeb i ymgysylltu a chymryd rhan yn yr ymgynghoriad, a lleisio barn wrth helpu i lunio gwasanaethau ar gyfer y dyfodol yn y rhanbarth.

Thank you, Cabinet Secretary, for the answer, and I will of course participate fully, as I'm already doing, in that conversation, but I think the people of west Wales deserve excellent healthcare delivered at a reasonable distance, and this includes the best healthcare possible, including urgent care and teaching hospitals. Bronglais in Aberystwyth looks after the northern part of the Hywel Dda area, and is in all scenarios being kept as it is. The question is: how do we deal with those aims and ambitions in Pembrokeshire and Carmarthenshire?

Now, you know that the options put forward by Hywel Dda involve a new hospital, potentially, in that area. if we're going to have a genuine conversation about really revolutionising our community beds, our mental health and our hospital services in west Wales, then we need to understand that this is a genuine consultation based on understanding that this can happen. That means that, since we have not had major hospital investment in west Wales for the last 30 years, a new hospital is a potential way of delivering excellent healthcare. So, in order to ensure that this consultation is not a sham to hide further cuts, will you commit now that if the outcome of this consultation leads to Hywel Dda recommending a new hospital in the Carmarthenshire and Pembrokeshire areas, you as Welsh Government will work with Hywel Dda to realise that ambition?  

Diolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, a byddaf, wrth gwrs, yn cymryd rhan lawn, fel rwyf eisoes yn ei wneud, yn y sgwrs honno, ond credaf fod pobl gorllewin Cymru yn haeddu gofal iechyd rhagorol wedi'i ddarparu o fewn pellter rhesymol, ac mae hyn yn cynnwys y gofal iechyd gorau posibl, gan gynnwys gofal brys ac ysbytai addysgu. Mae Ysbyty Bronglais yn Aberystwyth yn edrych ar ôl rhan ogleddol ardal Hywel Dda, ac ymddengys ei fod yn cael ei gadw fel ag y mae. Y cwestiwn yw: sut y gallwn gyflawni'r amcanion a'r uchelgeisiau hynny yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin?

Nawr, gwyddoch fod y dewisiadau a gyflwynwyd gan Hywel Dda yn cynnwys ysbyty newydd, o bosibl, yn yr ardal honno. Os ydym am gael sgwrs go iawn am chwyldroi ein gwelyau cymunedol, ein gwasanaethau iechyd meddwl a'n gwasanaethau ysbyty yng ngorllewin Cymru, mae angen i ni ddeall bod hwn yn ymgynghoriad go iawn yn seiliedig ar y ddealltwriaeth y gall hyn ddigwydd. Gan nad ydym wedi cael buddsoddiad mawr yn ysbytai gorllewin Cymru dros y 30 mlynedd diwethaf, golyga hynny y bydd ysbyty newydd yn ffordd bosibl o ddarparu gofal iechyd rhagorol. Felly, er mwyn sicrhau nad ymgynghoriad ffug yw hwn i guddio toriadau pellach, os yw canlyniad yr ymgynghoriad yn arwain at Hywel Dda yn argymell ysbyty newydd yn ardaloedd Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, a wnewch chi ymrwymo yn awr y byddwch chi fel Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Hywel Dda i wireddu'r uchelgais hwnnw?

I can't answer all of that question, because otherwise I'm in danger of putting myself into a position of not being able to make a decision at the end of the consultation. What I would say about healthcare in every part of Wales is that every community in Wales deserves excellent healthcare, and I agree with you about every community deserving excellent healthcare. As ever, when we talk about the future of healthcare, in committees we talk about primary and community care needing to do more of our activity and more of our budget in primary community care, and then we spend all of our time arguing about the hospital network. What I would remind Members of is that when, in the Gwent area, they had their clinical futures strategy, it took them some time to build support from stakeholders and it took them time to develop a business case for a new hospital that was part of that. They delivered in a variety of areas and then we were able to get alongside them and deliver the new hospital that is being constructed at this moment in time as the Grange university hospital.

What I would say about every area of Wales, rather than any specific proposals, is that if there are proposals that are designed to deliver and there's clinical support and evidence that they will deliver a better healthcare system, then we will of course get alongside any and every organisation to try and help them do that, bearing in mind the ability of the Government to do so. So, yes, we will think positively about every area of Wales when real and significant proposals are made, but I just can't comment specifically on the potential for proposals in Hywel Dda, because it is entirely possible that I will have to determine those at a point in the not-too-distant future. 

Ni allaf ateb pob rhan o'r cwestiwn hwnnw, oherwydd, fel arall, rwyf mewn perygl o roi fy hun mewn sefyllfa o beidio â gallu gwneud penderfyniad ar ddiwedd yr ymgynghoriad. Yr hyn y buaswn yn ei ddweud am ofal iechyd ym mhob rhan o Gymru yw bod pob cymuned yng Nghymru yn haeddu gofal iechyd rhagorol, ac rwy'n cytuno â chi fod pob cymuned yn haeddu gofal iechyd rhagorol. Fel bob amser, pan fyddwn yn sôn am ddyfodol gofal iechyd, mewn pwyllgorau rydym yn sôn am y ffaith bod angen i ofal sylfaenol a chymunedol wneud mwy o'n gweithgarwch a mwy gyda'n cyllideb ym maes gofal cymunedol sylfaenol, ac yna rydym yn treulio ein holl amser yn dadlau ynglŷn â'r rhwydwaith ysbytai. Pan gafodd ardal Gwent eu strategaeth Dyfodol Clinigol, hoffwn atgoffa'r Aelodau ei bod wedi cymryd peth amser i adeiladu cefnogaeth gan randdeiliaid ac i ddatblygu achos busnes ar gyfer ysbyty newydd yn rhan o hynny. Llwyddasant i gyflawni mewn amryw o feysydd ac yna gallasom weithio ochr yn ochr â hwy a darparu'r ysbyty newydd sy'n cael ei adeiladu ar hyn o bryd, sef ysbyty prifysgol y Faenor.

Yr hyn a ddywedwn am bob ardal yng Nghymru, yn hytrach nag unrhyw gynigion penodol, os oes cynigion a gynlluniwyd i gyflawni a bod cefnogaeth glinigol a thystiolaeth y byddant yn darparu system gofal iechyd well, yna, wrth gwrs, byddwn yn gweithio ochr yn ochr ag unrhyw sefydliad a phob sefydliad i geisio eu helpu i wneud hynny, o gofio gallu'r Llywodraeth i wneud hynny. Felly, byddwn yn meddwl yn gadarnhaol am bob ardal yng Nghymru pan fydd cynigion go iawn a sylweddol yn cael eu gwneud, ond ni allaf wneud sylwadau penodol ar botensial cynigion yn Hywel Dda, oherwydd mae'n gwbl bosibl y byddaf yn gorfod penderfynu ar y rheini yn y dyfodol agos.

15:15

Cabinet Secretary, all three options in this consultation will result in the downgrading of Withybush hospital from a general hospital to a community hospital, which is totally unacceptable to the people that I represent. The consultation, as far as the people I represent are concerned, is worthless, given that they have no choice in this matter whatsoever. Surely this cannot be right. In the circumstances, I urge you to intervene in this matter and force the health board to actually bring forward proposals that are actually fair to the people of Pembrokeshire. Will you now intervene—'yes' or 'no'?

Ysgrifennydd y Cabinet, bydd y tri dewis yn yr ymgynghoriad hwn yn arwain at israddio ysbyty Llwynhelyg o ysbyty cyffredinol i ysbyty cymunedol, sy'n gwbl annerbyniol i'r bobl rwy'n eu cynrychioli. I'r bobl rwy'n eu cynrychioli, mae'r ymgynghoriad yn ddiwerth o gofio nad oes ganddynt ddewis yn y mater hwn o gwbl. Ni all hyn fod yn iawn. O dan yr amgylchiadau, rwy'n ymbil arnoch i ymyrryd yn y mater hwn a gorfodi'r bwrdd iechyd i gyflwyno cynigion sy'n deg i bobl Sir Benfro. A wnewch chi ymyrryd yn awr—'gwnaf' neu 'na wnaf'?

I've been very clear that this is a public consultation for members of the public to get involved with. I've also been very clear there's got to be clinical leadership about any other proposals, which is why it was important that clinicians took part not only in a presentation and conversation at board, they've got to be part of the conversation with the public. If I intervene now and if I say that, actually, it does not matter what clinicians themselves have come up with—it does not matter what comes from the public consultation—I will determine that for them, that actually will stop healthcare innovation and progress and reform in every part of the country. It matters that a conversation takes place, it matters that people are focused on delivering better healthcare and it matters that we're in a position as a country to make difficult choices. That is the challenge set for us by the parliamentary review. It tells us on the one hand that there is a good evidence base that some specialist services should be delivered in a smaller number of centres across the country—that will involve, for any community, greater travel—but also that we're able to provide more services within a wider network of community healthcare. Where those proposals come forward, where they're agreed with a clear clinical strategy, the Government will do what it can do to get alongside that. If we are to do that, if we are to meet the challenge set for us, which everybody in theory accepted in the parliamentary review, then we have to be able to have a difficult public consultation and the Government has to play its part as the potential ultimate decision maker. 

Rydym wedi bod yn glir iawn fod hwn yn ymgynghoriad cyhoeddus i aelodau o'r cyhoedd gymryd rhan ynddo. Rwyf hefyd wedi bod yn glir iawn fod angen arweinyddiaeth glinigol mewn perthynas ag unrhyw gynigion eraill, a dyna pam roedd hi'n bwysig fod clinigwyr yn cymryd rhan, nid yn unig mewn cyflwyniad a thrafodaeth gyda'r bwrdd, mae'n rhaid iddynt fod yn rhan o'r drafodaeth gyda'r cyhoedd hefyd. Os wyf yn ymyrryd yn awr a dweud nad oes ots beth y mae'r clinigwyr eu hunain wedi'i ddweud mewn gwirionedd—nad oes ots beth a ddaw o'r ymgynghoriad cyhoeddus—ac y byddaf yn penderfynu hynny drostynt, bydd hynny, mewn gwirionedd, yn rhwystro arloesedd a chynnydd a diwygio gofal iechyd ym mhob rhan o'r wlad. Mae'n bwysig fod trafodaeth yn digwydd, mae'n bwysig i bobl ganolbwyntio ar ddarparu gofal iechyd gwell ac mae'n bwysig ein bod mewn sefyllfa fel gwlad i allu gwneud penderfyniadau anodd. Dyna'r her a osodwyd i ni gan yr arolwg seneddol. Mae'n dweud wrthym ar y naill law fod yna sylfaen dystiolaeth dda dros ddadlau y dylid darparu rhai gwasanaethau arbenigol mewn llai o ganolfannau ledled y wlad—bydd hynny'n golygu mwy o deithio i unrhyw gymuned—ond hefyd ein bod yn gallu darparu mwy o wasanaethau o fewn rhwydwaith ehangach o ofal iechyd cymunedol. Lle y caiff y cynigion hynny eu cyflwyno, lle y cytunir arnynt gyda strategaeth glinigol glir, bydd y Llywodraeth yn gwneud popeth yn ei gallu i gyd-fynd â hynny. Os ydym am wneud hynny, os ydym am ateb yr her a osodwyd i ni, her a gafodd ei derbyn mewn egwyddor gan bawb yn yr arolwg seneddol, yna mae'n rhaid i ni allu cynnal ymgynghoriad cyhoeddus anodd ac mae'n rhaid i'r Llywodraeth chwarae ei rhan fel yr un a fydd o bosibl yn gwneud y penderfyniad terfynol.

Cabinet Secretary, I do welcome the fact that we're moving into a consultation period and I did hear what my colleague Simon Thomas was asking, and I might well ask the same in the not-too-distant future, but what concerns me at this stage, at the moment, is that people have been in touch with me saying that the opportunities for them to engage in this process are limited, that they are geographically far apart from where those individuals might live and at times where people might not be able to attend these public events. My question to you today is if you could encourage Hywel Dda health board to widen the scope in terms of time and geographic location of their public consultations at this stage.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n croesawu'r ffaith ein bod yn symud i gyfnod ymgynghori ac fe glywais yr hyn a ofynnodd fy nghyd-Aelod Simon Thomas, ac mae'n bosibl iawn y byddaf yn gofyn yr un cwestiwn yn y dyfodol agos, ond yr hyn sy'n fy mhoeni ar hyn o bryd yw bod pobl wedi cysylltu â mi i ddweud bod y cyfleoedd iddynt gymryd rhan yn y broses hon yn gyfyngedig, eu bod yn bell yn ddaearyddol o'r llefydd y gallai'r unigolion hynny fod yn byw ac ar adegau pan na fydd pobl yn gallu mynychu'r digwyddiadau cyhoeddus hyn o bosibl. Fy nghwestiwn i chi heddiw yw, a allech annog bwrdd iechyd Hywel Dda i ehangu'r cwmpas o ran amser a lleoliad daearyddol eu hymgynghoriadau cyhoeddus ar y cam hwn.

I'm happy to respond positively and say that Hywel Dda should respond positively to requests for further public engagement. It is in everyone's interest to have the maximum level of public engagement, not just with the health board at a leadership level but actually with clinicians in their local communities, whether in general practice or whether in hospital-based services or other community-based services, to make sure there is real clinical engagement with each other and with the wider public. I'm more than happy to say that I would want Hywel Dda to maximise all of those opportunities to engage with the public, including at locations and at times of the day that are properly convenient for everyone to engage and have their say. 

Rwy'n hapus i ymateb yn gadarnhaol a dweud y dylai Hywel Dda ymateb yn gadarnhaol i geisiadau am ymgysylltu cyhoeddus pellach. Mae sicrhau'r lefel uchaf bosibl o ymgysylltu cyhoeddus o fudd i bawb, nid yn unig ymgysylltiad â'r bwrdd iechyd ar lefel yr arweinyddiaeth, ond â chlinigwyr yn eu cymunedau lleol mewn gwirionedd, boed mewn ymarfer cyffredinol neu wasanaethau ysbyty neu wasanaethau cymunedol eraill, er mwyn sicrhau bod ymgysylltiad clinigol go iawn rhyngddynt a'i gilydd a chyda'r cyhoedd yn fwy cyffredinol. Rwy'n fwy na pharod i ddweud y buaswn eisiau i Hywel Dda fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd hynny i ymgysylltu gyda'r cyhoedd, gan gynnwys mewn lleoliadau ac ar adegau o'r dydd sy'n briodol gyfleus i bawb allu cymryd rhan a lleisio barn.

15:20
Gordewdra ymhlith Plant
Childhood Obesity

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â gordewdra ymhlith plant? OAQ52041

7. Will the Cabinet Secretary outline what action is being taken by the Welsh Government to tackle childhood obesity? OAQ52041

Yes. We will consult on a cross-Government strategy to prevent and reduce levels of obesity later this year. It will outline the actions needed at a Wales and UK level to complement existing measures like the Active Travel (Wales) Act 2013, our Healthy Child Wales programme, and, of course, nutritional standards in schools.

Gwnaf. Byddwn yn ymgynghori ar strategaeth drawslywodraethol i atal a lleihau lefelau gordewdra yn ddiweddarach eleni. Bydd yn amlinellu'r camau angenrheidiol ar lefel Cymru a'r DU i ategu mesurau sydd eisoes yn bodoli fel Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013, ein rhaglen Plant Iach Cymru, ac, wrth gwrs, safonau maeth mewn ysgolion.

Thank you. As the Cabinet Secretary knows, Welsh Government will be receiving some £57 million as part of the new soft drinks levy, and I was concerned to see how little of that money is going to be spent on measures to tackle childhood obesity, which is very different to the approach being taken in the rest of the UK. I know that there are good schemes out there. The Health, Social Care and Sport Committee has taken lots of evidence on things that would make a big difference to children and young people and I know that the Welsh Local Government Association have been talking to officials about an exercise referral scheme for children and young people and also a scheme working with Public Health Wales that would ensure better use of things like third generation sports facilities in Wales. Will the Cabinet Secretary look at that money closely to ensure that we do use a much better proportion of that to tackle what is really a major public health challenge of our time? Thank you.

Diolch. Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, bydd Llywodraeth Cymru yn cael tua £57 miliwn fel rhan o'r ardoll newydd ar ddiodydd meddal, a thestun pryder i mi oedd gweld cyn lleied o'r arian hwnnw a werir ar fesurau i fynd i'r afael â gordewdra ymhlith plant, sy'n wahanol iawn i'r dull o weithredu a fabwysiadwyd yng ngweddill y DU. Gwn fod yna gynlluniau da'n bodoli. Mae'r Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon wedi casglu llawer o dystiolaeth mewn perthynas â phethau a fyddai'n gwneud gwahaniaeth mawr i blant a phobl ifanc, a gwn fod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi bod yn siarad â swyddogion ynglŷn â chynllun atgyfeirio plant a phobl ifanc i wneud ymarfer corff yn ogystal â chynllun i weithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru a fyddai'n sicrhau gwell defnydd o bethau fel cyfleusterau chwaraeon trydedd genhedlaeth yng Nghymru. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet edrych ar yr arian hwnnw'n ofalus i sicrhau ein bod defnyddio cyfran fwy ohono i fynd i'r afael â'r hyn sydd, mewn gwirionedd, yn un o heriau iechyd cyhoeddus mawr ein hoes? Diolch.

I recognise this is a major, significant public health challenge. That's why we've already taken some of the steps we've already taken, but it is about looking at what we do next, and I'd be very interested in the committee's report and its recommendations because we have not yet signed off a consultation on our strategy. Then I will finalise what the strategy should be and how we'll use our resources to make it real, because part of the challenge often is moving from strategy and well-meaning objectives that broadly everyone signs up to into how we persuade and get around certain members of the public to make different choices. That's not just making unhealthy choices more difficult or expensive; it is actually how we make healthier choices easier to undertake as well. So, I will definitely be interested in the evidence from the committee. I'll be interested in what other partners have to say and, yes, we'll engage in a range of—[Inaudible.]—before signing off not just the strategy but the recommendations, the action we'll take and how we'll fund that because, as I say, I do recognise that this is a real and significant public health challenge that has the potential to overtop significant parts of health and social care.

Rwy'n cydnabod bod hon yn her iechyd cyhoeddus fawr a sylweddol. Dyna pam ein bod eisoes wedi cymryd rhai o'r camau a wnaethom eisoes, ond mae'n ymwneud ag edrych ar beth a wnawn nesaf, a byddai gennyf ddiddordeb mawr yn adroddiad y pwyllgor a'i argymhellion oherwydd nid ydym wedi cymeradwyo ymgynghoriad ar ein strategaeth eto. Yna, byddaf yn pennu beth y dylai'r strategaeth fod a sut y byddwn yn defnyddio ein hadnoddau i wireddu hynny, oherwydd rhan o'r her yn aml yw symud o'r strategaeth a'r bwriadau da y mae pawb, yn gyffredinol, yn eu cymeradwyo i sut rydym yn perswadio ac yn cymell aelodau penodol o'r cyhoedd i wneud penderfyniadau gwahanol. Nid gwneud penderfyniadau afiach yn fwy anodd neu'n fwy drud yw hynny'n unig; mae'n ymwneud â gwneud penderfyniadau iachach yn haws hefyd. Felly, bydd gennyf yn bendant ddiddordeb yn y dystiolaeth gan y pwyllgor. Bydd gennyf ddiddordeb yn yr hyn a fydd gan bartneriaid eraill i'w ddweud, ac fe fyddwn yn cymryd rhan mewn amrywiaeth o—[Anghlywadwy.]—cyn cymeradwyo'r strategaeth a'r argymhellion, y camau y byddwn yn eu cymryd a sut y byddwn yn ariannu'r camau hynny oherwydd, fel y dywedaf, rwy'n cydnabod bod hon yn her iechyd cyhoeddus wirioneddol a sylweddol sydd â'r potensial i orlifo i rannau sylweddol o'r maes iechyd a gofal cymdeithasol.

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Adam Price.

And finally, question 8, Adam Price.

Ceratoconws
Keratoconus

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y driniaeth a'r cyllid sydd ar gael ar gyfer y cyflwr ar y llygaid Ceratoconws? OAQ52039

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on the availability and funding of treatment for the eye condition Keratoconus? OAQ52039

Yes. The treatment of kerataconus in adults is currently determined by health board local guidelines, which will include specialty guidelines and college guidelines and other best practice.

Gwnaf. Canllawiau byrddau iechyd lleol sy'n penderfynu ar driniaeth ceratoconws mewn oedolion ar hyn o bryd, a bydd yn cynnwys canllawiau arbenigol a chanllawiau coleg ynghyd ag arferion gorau eraill.

Roedd triniaeth groes-gysylltu ar gael i gleifion Cymreig a oedd â’r cyflwr yma yn Ysbyty Llygaid Bryste tan 2015. Ers hynny, roedd gen i un achos—merch 18 mlwydd oed a’i golwg yn dirywio ac wedi’i chynghori bod y cyflwr yn datblygu’n gyflym. Penderfynodd ei mam hi i dalu am driniaeth breifat, oherwydd roedd hi’n ofni y byddai hi’n mynd yn ddall. Ers hynny, mae Abertawe Bro Morgannwg nawr yn darparu’r driniaeth yma eto. Ond rŷm ni wedi cael sefyllfa lle mae yna nifer o bobl wedi cael eu dal yn y sefyllfa o gwympo rhwng y cyfnodau hyn lle nad oedd opsiwn gyda nhw heblaw mynd yn breifat. A ydy'r Ysgrifennydd y Cabinet yn gallu edrych ar yr achosion yma, edrych ar y gofid yr oedd hyn wedi'i achosi a’r posibilrwydd o ad-dalu costau fy etholwr i a phobl eraill?

Cross-linking treatment was available for Welsh people who had this condition at Bristol Eye Hospital until 2015. Since then, I've had one case of an 18-year-old young woman whose eyesight was deteriorating, and she was advised that the condition was developing quickly. Her mother decided to pay for private treatment because she feared blindness. Since then, Abertawe Bro Morgannwg is providing this treatment once again. But we've experienced a situation where many people have been caught falling between these two time periods where they had no option apart from to go private. Can the Cabinet Secretary look into these cases and look at the anxiety that this caused and the possibility of repaying the costs of my constituent and others?

I'd always want to consider how—. I think you recognise that it's a rare and complex condition, and the challenge is how we provide a proper service for people in this position, even if that is commissioning a service at some distance, whether within Wales or outside. I'm actually due to have a review that's been undertaken by both the Welsh Health Specialised Services Committee and Health Technology Wales. We expect that to be available in the next month or so and it will be published, which may then help that moving forward into the future, but if you want to discuss the matters around your constituent, it may be more sensible for us to exchange more correspondence, and I'm grateful for the fact that you've written to me previously. But it may be sensible for us to actually have a discussion, and maybe to have a discussion when the report is published, and we can then link that to the position of your constituent to think about their circumstances and the broader picture in this specialist service.

Buaswn bob amser eisiau ystyried sut—. Credaf eich bod yn cydnabod ei fod yn gyflwr prin a chymhleth, a'r her yw sut y darparwn wasanaeth priodol i bobl sydd yn y sefyllfa hon, hyd yn oed os yw hynny'n golygu comisiynu gwasanaeth sy'n bell iawn, boed yng Nghymru neu y tu hwnt. Mewn gwirionedd, rwy'n disgwyl adolygiad a gynhelir gan Bwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru a Thechnoleg Iechyd Cymru. Rydym yn disgwyl y bydd hwnnw ar gael yn ystod y mis neu ddau nesaf a bydd yn cael ei gyhoeddi, ac efallai y bydd yn helpu i fwrw ymlaen â'r mater yn y dyfodol, ond os hoffech drafod y materion sy'n ymwneud â'ch etholwr, mae'n bosibl y bydd yn fwy synhwyrol i ni ohebu mwy, ac rwy'n ddiolchgar i chi am ysgrifennu ataf yn y gorffennol. Ond efallai y byddai'n fwy synhwyrol i ni gael trafodaeth mewn gwirionedd, a chael trafodaeth pan fydd yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi efallai, ac wedyn gallwn gysylltu hwnnw â sefyllfa eich etholwr ac ystyried eu hamgylchiadau a'r darlun ehangach yn y gwasanaeth arbenigol hwn. 

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet. 

Thank you, Cabinet Secretary.

Pwynt o Drefn
Point of Order

Pwynt o drefn. David Melding.

Point of order. David Melding.

Llywydd, I'd like to raise a point of order under Standing Order 6.15 and Standing Order 12.50. Big announcements by the Welsh Government, such as a review of a major public policy, surely need to be made orally to the Assembly. This permits timely scrutiny, and thereafter allows the Assembly to monitor and evaluate performance. In the Chamber yesterday, the leader of the house gave a cursory and unsatisfactory response to my concerns on the announcement of the review of affordable housing supply. She said it was for the Government to decide whether an oral or written statement was appropriate. The Welsh Government's press statement on this matter includes endorsements from Community Housing Cymru and the Chartered Institute of Housing specifically, and I quote:

'If we get this review right, it will be a big step towards solving the housing crisis.'

And, quote:

'We welcome today’s announcement of a review into housing policy in Wales.' 

The importance of the review can be clearly inferred from these statements that were sought in advance by the Welsh Government, yet we have had no opportunity to scrutinise its scope or the suitability of those asked to conduct it.

Finally, there was a comprehensive review of housing need in 2015 sponsored by the Welsh Government. This was conducted by the UK's leading authority on housing need. It has not been acted upon. Why a new review? These are obviously vital questions. Llywydd, what powers do you have to require a Minister to make an oral statement in such circumstances?

Lywydd, hoffwn godi pwynt o drefn o dan Reol Sefydlog 6.15 a Rheol Sefydlog 12.50. Does bosibl nad oes angen i gyhoeddiadau mawr gan Lywodraeth Cymru, megis adolygiad o bolisi cyhoeddus pwysig, gael eu gwneud ar lafar i'r Cynulliad. Mae hyn yn caniatáu craffu amserol, ac yn dilyn hynny, yn caniatáu i'r Cynulliad fonitro a gwerthuso perfformiad. Yn y Siambr ddoe, rhoddodd arweinydd y tŷ ymateb arwynebol ac anfoddhaol i fy mhryderon ynghylch y cyhoeddiad ar yr adolygiad o'r cyflenwad o dai fforddiadwy. Dywedodd mai lle'r Llywodraeth oedd penderfynu ai datganiad llafar neu ysgrifenedig a oedd yn briodol. Mae datganiad i'r wasg gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn yn cynnwys ardystiadau gan Cartrefi Cymunedol Cymru a'r Sefydliad Tai Siartredig yn benodol, ac rwy'n dyfynnu:

'Os cawn yr adolygiad hwn yn gywir, bydd yn gam mawr at ddatrys yr argyfwng tai.'

A dyfynnaf:

'Rydyn ni'n croesawu cyhoeddiad heddiw ynghylch adolygu'r polisi tai yng Nghymru.'

Yn amlwg, gellir casglu pa mor bwysig yw'r adolygiad o'r datganiadau hyn y gofynnwyd amdanynt ymlaen llaw gan Lywodraeth Cymru, eto i gyd nid ydym wedi cael unrhyw gyfle i graffu ar ei gwmpas nac addasrwydd y rhai a ddewiswyd i'w gynnal.

Yn olaf, cafwyd adolygiad cynhwysfawr o'r angen am dai yn 2015 a noddwyd gan Lywodraeth Cymru. Fe'i cynhaliwyd gan awdurdod mwyaf blaenllaw y DU ar yr angen am dai. Ni weithredwyd arno. Pam cynnal adolygiad newydd? Mae'r rhain yn amlwg yn gwestiynau hollbwysig. Lywydd, pa bwerau sydd gennych i'w gwneud yn ofynnol i Weinidog wneud datganiad llafar mewn amgylchiadau o'r fath?

15:25

Thank you for the notification of your intention to raise this as a point of order. As I said following a similar issue that was raised in a point of order yesterday, Government business is a matter for Welsh Ministers, not for me. But Ministers are accountable to this Assembly, and it is my expectation that they should not undermine that principle by making major policy announcements outside the Chamber. I expect that major announcements should be made directly to this Assembly so that there is the opportunity that you have sought, David Melding, for Members to scrutinise the Government on issues such as this.

Of course, it's important to remind Members as well—as I'm sure you're all very familiar with—of the various routes available to you to bring issues to the Chamber if the Government does not provide opportunities for examination. Those include emergency and topical questions, oral questions and opposition debates, and in addition, I'd say that Members can make representations about proposed Government business through the Business Committee, and I would hope that the leader of the house would give serious consideration to any such representations made by political parties here.

Diolch i chi am roi gwybod eich bod yn bwriadu codi hwn fel pwynt o drefn. Fel y dywedais yn dilyn mater tebyg a godwyd mewn pwynt o drefn ddoe, mater i Weinidogion Cymru yw busnes y Llywodraeth, nid mater i mi. Ond mae Gweinidogion yn atebol i'r Cynulliad hwn, ac rwy'n disgwyl iddynt beidio â thanseilio'r egwyddor honno drwy wneud cyhoeddiadau polisi mawr y tu allan i'r Siambr. Rwy'n disgwyl i gyhoeddiadau mawr gael eu gwneud yn uniongyrchol i'r Cynulliad hwn fel y ceir y cyfle rydych wedi'i geisio, David Melding, i'r Aelodau graffu ar y Llywodraeth mewn perthynas â materion fel hyn.

Wrth gwrs, mae'n bwysig atgoffa'r Aelodau yn ogystal—rwy'n siŵr eich bod yn gyfarwydd iawn â hwy—o'r llwybrau amrywiol sydd ar gael i chi i gyflwyno materion yn y Siambr os nad yw'r Llywodraeth yn darparu cyfleoedd ar gyfer archwilio. Mae'r rheini'n cynnwys cwestiynau brys ac amserol, cwestiynau llafar a dadleuon y gwrthbleidiau, ac yn ogystal, buaswn yn dweud y gall yr Aelodau wneud sylwadau ynglŷn â busnes arfaethedig y Llywodraeth drwy'r Pwyllgor Busnes, a buaswn yn gobeithio y byddai arweinydd y tŷ yn rhoi ystyriaeth ddifrifol i unrhyw sylwadau o'r fath a wneir gan bleidiau gwleidyddol yma.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Y cwestiynau amserol yw'r eitem nesaf, ond ni ddewiswyd unrhyw gwestiynau amserol.

The next item is topical questions, but no topical questions were selected.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Ac felly—datganiadau 90 eiliad. Mike Hedges.

And we move to the 90-second statements. Mike Hedges. 

Diolch, Llywydd. I'm very pleased to have the opportunity to congratulate the Baptist Union of Wales on its hundred and fiftieth anniversary. I speak as a member of Seion Newydd, the Welsh Baptist chapel based in Morriston. Yesterday, I attended an event in the Pierhead to celebrate the hundred and fiftieth anniversary of Welsh Baptists, and I'm very pleased that so many Members, including you, Llywydd, were present.

I want to highlight the role that the Welsh Baptists, along with other Welsh nonconformist chapels, played in the continuity of the Welsh language during the early part of the twentieth century. It also played a major role in Welsh politics, and provided many members to the Liberals, Labour and Plaid Cymru. The success of the Baptists' cause can be seen in the villages, towns and cities of Wales where there were in excess of 1,000 Baptist chapels.

Welsh Baptist ministers have played a major role in Welsh politics at hymn writing. Lewis Valentine was a famous hymn writer, whose most famous hymn was Gweddi dros Gymru, but was also an early member of Plaid Cymru and one of the three who in 1936 set a bombing school on fire. Thomas Price was a leading figure in the political and religious life of Victorian Wales, and a minister at Calfaria Baptist Chapel, Aberdare, whose first job was as a pageboy. Joseph Harris, Welsh Baptist minister—who had 'Gomer' as his bardic name—on 1 January 1814 launched the first Welsh language weekly Seren Gomer in Swansea. We, as a nation, owe a great deal of gratitude to the Baptist Union of Wales for what they've achieved for the last 150 years.

Diolch, Lywydd. Rwy'n falch iawn o gael cyfle i longyfarch Undeb Bedyddwyr Cymru ar ei ben blwydd yn gant a hanner oed. Siaradaf fel aelod o Seion Newydd, capel Bedyddwyr Cymru yn Nhreforys. Ddoe, mynychais ddigwyddiad yn y Pierhead i ddathlu pen blwydd Bedyddwyr Cymru yn gant a hanner oed, ac rwy'n falch iawn fod cynifer o Aelodau, gan eich cynnwys chi, Lywydd, yn bresennol.

Rwyf eisiau tynnu sylw at y rôl a chwaraeodd Bedyddwyr Cymru, ynghyd â chapeli anghydffurfiol Cymreig eraill, ym mharhad yr iaith Gymraeg yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif. Maent hefyd wedi chwarae rôl bwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru, ac wedi darparu llawer o aelodau i'r Rhyddfrydwyr, y Blaid Lafur a Phlaid Cymru. Gellir gweld llwyddiant achos y Bedyddwyr ym mhentrefi, trefi a dinasoedd Cymru lle roedd mwy na 1,000 o gapeli'r Bedyddwyr.

Mae gweinidogion Bedyddwyr Cymru wedi chwarae rhan fawr yng ngwleidyddiaeth Cymru drwy ysgrifennu emynau. Roedd Lewis Valentine yn emynydd enwog, a'i emyn enwocaf oedd Gweddi dros Gymru, ond roedd hefyd yn aelod cynnar o Blaid Cymru ac yn un o'r tri a roddodd yr ysgol fomio ar dân ym 1936. Roedd Thomas Price yn ffigwr blaenllaw ym mywyd gwleidyddol a chrefyddol Cymru yn ystod oes Fictoria, ac yn weinidog yng Nghapel y Bedyddwyr Calfaria, Aberdâr, a'i swydd gyntaf oedd fel gwas bach. Ar 1 Ionawr 1814, lansiodd Joseph Harris, gweinidog Bedyddwyr Cymru—a oedd yn defnyddio 'Gomer' fel ei enw barddol—yr wythnosolyn Cymraeg cyntaf, Seren Gomer, yn Abertawe. Mawr yw ein diolch ni fel cenedl i Undeb Bedyddwyr Cymru am yr hyn y maent wedi'i gyflawni dros y 150 mlynedd diwethaf.

On 1 April 1918, David Lloyd George approved the creation of the Royal Air Force, the world's first entirely separate and independent air force. The RAF would become the most powerful air force in the world, with more than 290,000 personnel and 23,000 aircrafts. Then, at a crucial point in world history, the RAF defended our island against the Nazi onslaught, in what became the most famous air battle in history, the Battle of Britain. But we in Wales are no strangers to the RAF's history and success. The famous bouncing bomb of the dambusters was tested in the Elan valley. Factory workers at Broughton built the Lancaster plane, which still flies today with the Royal Air Force in the Battle of Britain memorial flight. And the idea behind the RAF red arrows was formed in Wales, with the creation of the RAF yellowjacks at RAF Valley, in 1963.

Llywydd, to mark this momentous year in the RAF's history, there will be special events, activities, and other initiatives at local, regional and national levels, which will be running from this month until the end of November. One of the most notable events will be the centenary baton relay, which will see a specially designed baton visit 100 sites associated with the RAF, in 100 days. The baton will be visiting several locations in Wales, from 1 May to 11 May, starting in St Athan, and ending in RAF Valley.

We have so much to be thankful for, as the RAF has valiantly defended our freedom. If I could finish with the words of David Lloyd George, who said, 

'The heavens are their battlefield. They are the Cavalry of the Clouds.'

Ar 1 Ebrill 1918, cymeradwyodd David Lloyd George gynlluniau i greu'r Awyrlu Brenhinol (RAF), y llu awyr cyntaf yn y byd i fod yn gwbl annibynnol ac ar wahân. Byddai'r RAF yn datblygu i fod yn llu awyr mwyaf pwerus y byd, gyda mwy na 290,000 o bersonél a 23,000 o awyrennau. Yna, ar adeg hollbwysig yn hanes y byd, amddiffynnodd yr RAF ein hynys yn erbyn ymosodiad y Natsïaid, yn yr hyn a ddaeth yn frwydr awyr enwocaf hanes, sef Brwydr Prydain. Ond nid yw hanes a llwyddiant yr RAF yn beth dieithr i ni yng Nghymru. Cafodd bom bowndiog enwog y dambusters ei brofi yng Nghwm Elan. Gweithwyr ffatri ym Mrychdyn a adeiladodd yr awyren Lancaster, sy'n dal i hedfan heddiw gyda'r RAF yn y daith hedfan i goffáu Brwydr Prydain. Ac fe gafodd y syniad sy'n sail i Red Arrows yr RAF ei ffurfio yng Nghymru, pan grëwyd yr Yellowjacks yn RAF y Fali, yn 1963.

Lywydd, er mwyn dathlu'r flwyddyn bwysig hon yn hanes yr RAF, bydd digwyddiadau arbennig, gweithgareddau a mentrau eraill yn cael eu cynnal ar lefel leol, ranbarthol a chenedlaethol, o'r mis hwn hyd at ddiwedd mis Tachwedd. Un o'r digwyddiadau mwyaf nodedig fydd y daith gyfnewid baton ganmlwyddiannol, lle bydd baton sydd wedi'i ddylunio'n arbennig yn ymweld â 100 o safleoedd sy'n gysylltiedig â'r RAF mewn 100 diwrnod. Bydd y baton yn ymweld â nifer o leoliadau yng Nghymru, o 1 Mai hyd at 11 Mai, gan ddechrau yn Sain Tathan, a gorffen yn RAF y Fali.

Mae gennym lawer i fod yn ddiolchgar amdano, gan fod yr RAF wedi amddiffyn ein rhyddid yn ddewr. Os caf orffen gyda geiriau David Lloyd George, a ddywedodd,

'I’r awyrennau hyn, y ffurfafen yw maes y gad. Nhw yw Marchoglu’r Cymylau.'

15:30
5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)—penderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas â gweithdrefnau is-ddeddfwriaeth
5. Statement by the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee: The European Union (Withdrawal) Bill—the National Assembly's decision in relation to subordinate legislation procedures

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael), a phenderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas â gweithdrefnau is-ddeddfwriaeth. Ac rwy'n galw ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud ei ddatganiad, Mick Antoniw.

The next item is a statement by the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee on the European Union (Withdrawal) Bill, and the National Assembly's decision in relation to subordinate legislation procedures. I call on the Chair of the committee, Mick Antoniw, to make his statement.

Thank you, Llywydd. Six weeks ago, on 7 March, this Assembly debated the Constitutional and Legislative Affairs Committee’s report on the 'Scrutiny of regulations made under the European Union (Withdrawal) Bill'. Our inquiry that preceded that report considered the appropriateness of the scope and nature of delegated powers provided in the Bill to UK and Welsh Ministers, and the procedures that should to be used to scrutinise that delegated legislation. Given the Bill’s passage through the House of Lords, the report focused on amendments that we believed should be made to the Bill, and addressed questions that were raised by the Secretary of State for Wales in a letter to the Llywydd on 16 January.

Our report made seven recommendations, four of which recommended amendments to the EU withdrawal Bill. And for that reason, we believed it important and appropriate to seek the National Assembly’s views on those recommendations, and therefore the motion asking the National Assembly to note the committee report also requested that it endorse recommendations 1, 2, 4 and 7. And, on 7 March, that motion was agreed unanimously—there were no objections.

Consequently, on 22 March, the Llywydd wrote to the Secretary of State for Wales drawing his attention to the recommendations within our report, and that he receive the letter as formal notification of the National Assembly for Wales's position on what amendments should be made to the Bill in respect of procedures for the scrutiny of subordinate legislation made under its provision.

Members may not be aware that, subsequent to the events that I have summarised, the Leader of the House and Chief Whip formally responded to the committee’s report. In addition, the First Minister wrote to the Secretary of State for Wales in relation to both our report on the EU withdrawal Bill and the Bill’s sifting committee provisions. In both pieces of correspondence, the Welsh Government reject recommendation 2 of our report—that the recommendation of the sifting committee should be binding, save where the Assembly resolves otherwise.

On 17 April, I wrote to the First Minister to seek clarification on the reasons for the approach the Welsh Government has adopted. In particular, I have asked whether he could explain why, having advised in a letter to the Secretary of State for Wales on 5 February that matters relating to the sifting committee were for the National Assembly to determine, he subsequently wrote to the Secretary of State on 29 March rejecting a recommendation that had been unanimously endorsed by the National Assembly about the operation of that sifting committee. The First Minister has responded to my letter of 17 April this morning, for which I am grateful, and I note the comments that he has made.

I recognise that, during the Plenary debate, the leader of the house told the National Assembly that the Welsh Government was reserving its position on recommendation 2, pending thorough consideration. However, the leader of the house did not seek to amend the motion to reflect that position, which, as previously stated, was then unanimously endorsed by the whole house.

Without prejudicing the will of the Government—or without prejudicing the will of any Government—the National Assembly for Wales should not find itself in the position where it expresses a formal, all-party position that is then subsequently, or very soon after, called into question within correspondence of which the Assembly as a whole is not aware.

I've made clear to the First Minister in my letter to him that, as a committee, we are concerned generally at the transfer of power from legislatures to executives. The approach the Welsh Government has adopted on these matters undermines the prerogative of the legislature. Equally, it confuses the roles of parliaments and governments and makes proceedings here harder to understand for members of the public, to the detriment of devolution.

To make matters worse, the approach of the Welsh Government and the confusion around roles has now regrettably found its way into a UK Government supplementary memorandum on delegated powers in the EU withdrawal Bill. The memorandum was published on Monday this week, and states,

'The Welsh Government, having sought the views of the National Assembly for Wales, has requested the sifting committee procedure should apply where the Welsh Ministers lay negative instruments under their Schedule 2 powers.'

It would therefore appear that the UK Government has been influenced by the views of the Welsh Government rather than the National Assembly in making decisions on the procedures that should apply to the scrutiny of regulations made by the Welsh Ministers. I therefore welcome the letter I received this morning from the Llywydd, indicating that she shares the committee's concerns and will be giving further consideration to this matter. 

Diolch i chi, Lywydd. Chwe wythnos yn ôl, ar 7 Mawrth, trafododd y Cynulliad hwn adroddiad y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, 'Craffu ar reoliadau a wnaed o dan Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)'. Roedd ein hymchwiliad a ragflaenodd yr adroddiad hwnnw'n ystyried priodoldeb cwmpas a natur y pwerau dirprwyedig a ddarparwyd yn y Bil i Weinidogion y DU a Chymru, a'r gweithdrefnau y dylid eu defnyddio i graffu ar y ddeddfwriaeth ddirprwyedig honno. O gofio hynt y Bil drwy Dŷ'r Arglwyddi, roedd yr adroddiad yn canolbwyntio ar y gwelliannau y credem y dylid eu gwneud i'r Bil, ac yn mynd i'r afael â chwestiynau a godwyd gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru mewn llythyr at y Llywydd ar 16 Ionawr.

Roedd ein hadroddiad yn gwneud saith o argymhellion, gyda phedwar ohonynt yn argymell gwelliannau i Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael). Ac am y rheswm hwnnw, roeddem yn credu ei bod yn bwysig ac yn briodol clywed barn y Cynulliad Cenedlaethol ar yr argymhellion hynny, ac felly roedd y cynnig a oedd yn gofyn i'r Cynulliad Cenedlaethol nodi adroddiad y pwyllgor hefyd yn gofyn iddo gymeradwyo argymhellion 1, 2, 4 a 7. Ac ar 7 Mawrth, cafodd y cynnig ei gymeradwyo'n unfrydol—ni chafwyd unrhyw wrthwynebiadau.

O ganlyniad, ar 22 Mawrth, ysgrifennodd y Llywydd at Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn tynnu ei sylw at yr argymhellion yn ein hadroddiad, ac yn dweud y dylai dderbyn y llythyr fel hysbysiad ffurfiol o safbwynt Cynulliad Cenedlaethol Cymru o ran pa welliannau y dylid eu gwneud i'r Bil mewn perthynas â gweithdrefnau ar gyfer craffu ar is-ddeddfwriaeth a wnaed o dan ei ddarpariaeth.

Mae'n bosibl nad yw'r Aelodau'n ymwybodol, yn dilyn y digwyddiadau rwyf wedi'u crynhoi, fod Arweinydd y Tŷ a'r Prif Chwip wedi ymateb yn ffurfiol i adroddiad y pwyllgor. Yn ogystal, ysgrifennodd Prif Weinidog Cymru at Ysgrifennydd Gwladol Cymru mewn perthynas â'n hadroddiad ar y Bil ymadael â'r UE a darpariaethau pwyllgor sifftio'r Bil. Yn y ddau ddarn o ohebiaeth, mae Llywodraeth Cymru yn gwrthod argymhelliad 2 ein hadroddiad—y dylai argymhelliad y pwyllgor sifftio fod yn rhwymol, ac eithrio pan fo'r Cynulliad yn penderfynu fel arall.

Ar 17 Ebrill, ysgrifennais at y Prif Weinidog i gael eglurhad ar y rhesymau dros y dull y mae Llywodraeth Cymru wedi'i fabwysiadu. Yn benodol, gofynnais a allai egluro pam, ar ôl iddo anfon llythyr at Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar 5 Chwefror yn dweud mai mater i'r Cynulliad Cenedlaethol yw penderfynu ar faterion sy'n ymwneud â'r pwyllgor sifftio, ei fod wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol ar 29 Mawrth yn gwrthod argymhelliad a oedd wedi cael ei gymeradwyo'n unfrydol gan y Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas â gweithrediad y pwyllgor sifftio hwnnw. Mae'r Prif Weinidog wedi ymateb i'r llythyr a anfonais ar 17 Ebrill y bore yma, ac rwy'n ddiolchgar am hynny, a nodaf y sylwadau y mae wedi'u gwneud.

Rwy'n cydnabod bod arweinydd y tŷ, yn ystod dadl y Cyfarfod Llawn, wedi dweud wrth y Cynulliad Cenedlaethol fod Llywodraeth Cymru yn cadw ei safbwynt ar argymhelliad 2 yn ôl hyd nes y byddai wedi'i ystyried yn drylwyr. Fodd bynnag, ni cheisiodd arweinydd y tŷ ddiwygio'r cynnig i adlewyrchu'r safbwynt hwnnw, a gafodd, fel y nodwyd eisoes, ei gymeradwyo'n unfrydol gan y tŷ cyfan.

Heb niweidio ewyllys y Llywodraeth—neu heb niweidio ewyllys unrhyw Lywodraeth—ni ddylai Cynulliad Cenedlaethol Cymru fod mewn sefyllfa lle mae'n mynegi safbwynt ffurfiol, hollbleidiol, sydd wedyn, neu'n fuan iawn ar ôl hynny, yn cael ei gwestiynu mewn llythyr nad yw'r Cynulliad cyfan yn ymwybodol ohono.

Rwyf wedi dweud yn glir wrth y Prif Weinidog yn fy llythyr ato ein bod ni, fel pwyllgor, yn bryderus yn gyffredinol ynglŷn â throsglwyddo pŵer o ddeddfwrfeydd i swyddogion gweithredol. Mae'r dull y mae Llywodraeth Cymru wedi'i fabwysiadu mewn perthynas â'r materion hyn yn tanseilio braint y ddeddfwrfa. Yn yr un modd, mae'n drysu rolau seneddau a llywodraethau ac yn gwneud y trafodion yn y lle hwn yn anos i aelodau o'r cyhoedd eu deall, a hynny ar draul datganoli.

I wneud pethau'n waeth, yn anffodus, mae dull Llywodraeth Cymru a'r dryswch ynglŷn â rolau bellach wedi cael eu cynnwys mewn memorandwm atodol gan Lywodraeth y DU ar bwerau dirprwyedig yn y Bil ymadael â'r UE. Cafodd y memorandwm ei gyhoeddi ddydd Llun yr wythnos hon, ac mae'n datgan,

Mae Llywodraeth Cymru, ar ôl ceisio barn Cynulliad Cenedlaethol Cymru, wedi gofyn am i weithdrefn y pwyllgor sifftio fod yn gymwys lle mae Gweinidogion Cymru yn gosod offerynnau negyddol o dan eu pwerau Atodlen 2.

Ymddengys, felly, fod Llywodraeth y DU wedi cael ei dylanwadu gan safbwyntiau Llywodraeth Cymru yn hytrach na'r Cynulliad Cenedlaethol wrth wneud penderfyniadau ar y gweithdrefnau a ddylai fod yn gymwys i'r broses o graffu ar y rheoliadau a wnaed gan Weinidogion Cymru. Felly, croesawaf y llythyr a gefais y bore yma gan y Llywydd, sy'n nodi ei bod yn rhannu pryderon y pwyllgor ac y bydd yn rhoi ystyriaeth bellach i'r mater hwn.

15:35

Can I thank Mick Antoniw for seeking to defend the prerogatives of this Assembly so strongly? I think it's another example of Executive overreach. We were told at the dawn of devolution that we would do things differently. We would take what was best in the British parliamentary tradition, but we would ensure that we had openness and scrutiny, especially over—irony of irony—secondary legislation. And now we see the Welsh Government commit a deeply hostile act.

They weren't prepared to argue their case in open sight, despite the fact that this is a very long-standing principle that the Constitutional and Legislative Affairs Committee has had, in terms of that we should really be setting the procedures for this type of subordinate legislation and other vital matters. But, really, not to argue the case, to allow a motion to proceed and not oppose it, but then, in a calculated way, to petition the UK Government not to act on our recommendation. And, indeed, we don't even know that they told them what our recommendation was because it was a very strange reply we received in terms of the comment that was read out by Mick Antoniw. 

As I said, this is part of a general trend by the Welsh Government when it seeks to set and mark its own homework in terms of the procedures that should apply. And, then, the other defence is, 'Well, Ministers are following the Counsel General's guidelines', as if the Counsel General is in charge of what sort of procedures the legislature should apply in its scrutiny of legislation. It really is a remarkable tangle, and now we have it in this most important part of the constitution when we're repatriating so much law that had previously been passed over to Brussels. 

I really think it's shabby. Can I just assure Mick Antoniw that in all his efforts, as Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee, to take this matter forward and hold the Government to account, he'll have our full support?

A gaf fi ddiolch i Mick Antoniw am geisio amddiffyn breintiau'r Cynulliad hwn mor gadarn? Credaf ei bod yn enghraifft arall o'r Weithrediaeth yn mynd yn rhy bell. Dywedwyd wrthym ar ddechrau datganoli y byddem yn gwneud pethau'n wahanol. Byddem yn mabwysiadu'r pethau gorau yn nhraddodiad seneddol Prydain, ond byddem yn sicrhau ein bod yn agored a'n bod yn craffu, yn enwedig ar—yn eironig iawn—is-ddeddfwriaeth. Ac yn awr rydym yn gweld Llywodraeth Cymru yn cyflawni gweithred hynod elyniaethus.

Nid oeddent yn barod i ddadlau eu hachos yn agored, er gwaethaf y ffaith bod hon yn egwyddor hirsefydlog iawn gan y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, yn yr ystyr y dylem fod yn gosod y gweithdrefnau ar gyfer y math hwn o is-ddeddfwriaeth a materion hanfodol eraill. Ond o ddifrif, peidio â dadlau'r achos, caniatáu i'r cynnig fynd rhagddo a pheidio â'i wrthwynebu, ond wedyn, mynd ati'n fwriadus i ofyn i Lywodraeth y DU beidio â gweithredu ar ein hargymhelliad. Ac yn wir, nid ydym yn gwybod a ddywedwyd wrthynt beth oedd ein hargymhelliad hyd yn oed oherwydd roedd yr ateb a gawsom yn rhyfedd iawn o ran y sylw a ddarllenwyd gan Mick Antoniw.

Fel y dywedais, mae hyn yn rhan o batrwm cyffredinol gan Lywodraeth Cymru pan fo'n ceisio gosod a marcio ei gwaith cartref ei hun o ran y gweithdrefnau a ddylai fod yn gymwys. A'r amddiffyniad arall yw, 'Wel, mae'r Gweinidogion yn dilyn canllawiau'r Cwnsler Cyffredinol', fel pe bai'r Cwnsler Cyffredinol yn gyfrifol am y math o weithdrefnau y dylai'r ddeddfwrfa eu cymhwyso wrth graffu ar ddeddfwriaeth. Mae'n ddryswch rhyfeddol, ac mae bellach yn bodoli yn y rhan bwysicaf o'r cyfansoddiad, pan fo cymaint o gyfreithiau a oedd o'r blaen wedi'u trosglwyddo i Frwsel yn dychwelyd yma.

Rwy'n credu ei fod yn ofnadwy mewn gwirionedd. A gaf fi sicrhau Mick Antoniw y caiff ein cefnogaeth yn llawn yn ei holl ymdrechion fel Cadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol i fwrw ymlaen â'r mater hwn a dwyn y Llywodraeth i gyfrif?

Thank you for those comments, and they very much reflect, I think, the views I hope I've expressed, although we've not had the opportunity obviously to have a detailed discussion of what happened. When the report was presented, I actually went off message and made a very specific comment that I thought was important, and that is: it is not for Government to determine the mechanism for its own scrutiny. It is a fundamental part of the legislature. And I think the Government's response at that time was actually supportive of that. It is recognised. It is almost the rule of law of parliaments. So, this statement is not so much to do with the actual issue of the binding nature of the role of a sifting committee; it is actually about the principle whereby Government agrees, we all agree, that it is for the Assembly to determine the scrutiny of Government, and where that has been breached, it is certainly my role as the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee, and its members, to actually stand up and draw attention to the fact that this is a matter of principle.

I recognise the points that were made and I recognise the comments that have been made by the First Minister in the letter to me, but time I don't think is a justification for that sort of breach. I note that when the Constitutional and Legislative Affairs Committee was asked to scrutinise, for example, the continuity Bill at very short notice, Members went to considerable lengths to ensure that they were available and put the time in to actually carry out that process. So, this is a matter that I think is very important that it does not happen again.

Diolch i chi am y sylwadau hynny, ac rwy'n credu eu bod yn sicr yn adlewyrchu'r safbwyntiau y gobeithiaf fy mod wedi eu mynegi, er nad ydym wedi cael cyfle i gael trafodaeth fanwl ynglŷn â'r hyn a ddigwyddodd, yn amlwg. Pan gyflwynwyd yr adroddiad, gwyrais rhag neges y blaid mewn gwirionedd a gwneud sylw penodol iawn y credwn ei fod yn bwysig, sef: nid lle'r Llywodraeth yw penderfynu ar y system ar gyfer craffu arni hi ei hun. Mae'n rhan sylfaenol o'r ddeddfwrfa. Ac rwy'n credu bod ymateb y Llywodraeth ar y pryd yn gefnogol i hynny mewn gwirionedd. Cydnabyddir hynny. Dyna, bron, yw rheolaeth y gyfraith mewn seneddau. Felly, nid yw'r datganiad hwn yn ymwneud yn gymaint â natur rwymol rôl pwyllgor sifftio; mae'n ymwneud, mewn gwirionedd, â'r egwyddor lle mae'r Llywodraeth yn cytuno, rydym i gyd yn cytuno, mai lle'r Cynulliad yw penderfynu ar y system ar gyfer craffu ar waith y Llywodraeth, a phan dramgwyddir yn erbyn hynny, mae'n sicr yn ddyletswydd arnaf fi, fel Cadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, a'i aelodau, i gamu ymlaen a thynnu sylw at y ffaith bod hwn yn fater o egwyddor.

Rwy'n cydnabod y pwyntiau a wnaed ac rwy'n cydnabod y sylwadau a wnaed gan y Prif Weinidog yn y llythyr ataf, ond nid wyf yn credu bod amser yn cyfiawnhau tramgwydd o'r fath. Pan ofynnwyd i'r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol graffu, er enghraifft, ar y Bil parhad ar fyr rybudd, nodaf fod Aelodau wedi mynd i gryn drafferth i sicrhau eu bod ar gael ac wedi rhoi amser i gyflawni'r broses honno mewn gwirionedd. Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn na fydd hyn yn digwydd eto.

15:40

Can I welcome the statement by the Chair of our committee, the Constitutional and Legislative Affairs Committee, Mick Antoniw? I wholeheartedly agree with the sentiments expressed and those expressed by David Melding, a fellow member of the Constitutional and Legislative Affairs Committee.

This is a serious matter—absolutely serious matter—because, and I won't go over the history again, but obviously there's always a tension between governments and their individual legislatures. We'll hear, doubtless later on this afternoon, of the tension of powers lost between here and Westminster, but this is an issue of powers lost between us and the Government—a power grab internally, if you like, between W