National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

24/04/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yr wythnos yma yw cwestiynau i'r Prif Weinidog, a'r cwestiwn cyntaf, Nick Ramsay. 

And the first item on our agenda this week is questions to the First Minister, and the first question, Nick Ramsay. 

Gwasanaethau Dementia
Dementia Services

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y ddarpariaeth o wasanaethau dementia yn ne-ddwyrain Cymru? OAQ52037

1. Will the First Minister make a statement on the provision of dementia services in south-east Wales? OAQ52037

Aneurin Bevan Local Health Board have recently completed a consultation on the development of three centres of excellence for dementia care in their area and they are working with the regional partnership board to implement the new dementia action plan.

Mae Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan wedi cwblhau ymgynghoriad yn ddiweddar ar ddatblygu tair canolfan ragoriaeth ar gyfer gofal dementia yn ei ardal ac mae'n gweithio gyda'r bwrdd partneriaeth rhanbarthol i weithredu'r cynllun gweithredu newydd ar ddementia.

Thank you, First Minister. The decision of Aneurin Bevan Local Health Board to close the St Pierre dementia ward at Chepstow Community Hospital has been roundly criticised by dementia sufferers and their families alike in my constituency. It now appears that the decision could face a legal challenge from Monmouthshire County Council as it seems there is a strong case for a judicial review, and such action will clearly be detrimental to say the least to the relationship between the local authority and the health board. What discussions has your Government had with the local health board about their decision, and will you press the board to look at reversing this decision, even at this late hour?

Diolch, Prif Weinidog. Mae penderfyniad Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan i gau ward dementia St Pierre yn Ysbyty Cymuned Cas-Gwent wedi cael ei feirniadu'n hallt gan bobl â dementia a'u teuluoedd yn fy etholaeth i. Mae'n ymddangos nawr y gallai'r penderfyniad wynebu her gyfreithiol gan Gyngor Sir Fynwy gan ei bod hi'n ymddangos bod dadl gref dros adolygiad barnwrol, a bydd cam o'r fath yn amlwg yn niweidiol â dweud y lleiaf i'r berthynas rhwng yr awdurdod lleol a'r bwrdd iechyd. Pa drafodaethau mae eich Llywodraeth wedi eu cael gyda'r bwrdd iechyd lleol am ei benderfyniad, ac a wnewch chi bwyso ar y bwrdd i ystyried gwrthdroi'r penderfyniad hwn, hyd yn oed ar yr awr hwyr hon?

Well, it is for the health board to plan and design services that meet population needs. Now, of course, as the Member has said, there are public concerns due to the closure of the ward at Chepstow. I understand the community health council have expressed overall support in relation to the community-based model. We know that community-based services assist people to have access to appropriate and timely services as close to their home as possible. The board have agreed a further £200,000 recurring revenue to continue to develop community-based services in Monmouthshire in recognition of the impact of this service change. 

Now, as far as we as a Government are concerned, of course, our dementia plan looks to strengthen services within the community, to enable admissions to hopsital for dementia to either be avoided or result in a shorter stay. 

Wel, mater i'r bwrdd iechyd yw cynllunio a dylunio gwasanaethau sy'n diwallu anghenion y boblogaeth. Nawr, wrth gwrs, fel y dywedodd yr Aelod, ceir pryderon ymhlith y cyhoedd oherwydd cau'r ward yng Nghas-gwent. Deallaf fod y cyngor iechyd cymuned wedi mynegi cefnogaeth gyffredinol o ran y model cymunedol. Rydym ni'n gwybod bod gwasanaethau cymunedol yn cynorthwyo pobl i gael mynediad at wasanaethau priodol ac amserol mor agos at eu cartrefi â phosibl. Mae'r bwrdd wedi cytuno ar £200,000 o refeniw cylchol pellach i barhau i ddatblygu gwasanaethau cymunedol yn Sir Fynwy i gydnabod effaith y newid hwn i'r gwasanaeth.

Nawr, cyn belled ag yr ydym ni fel Llywodraeth yn y cwestiwn, wrth gwrs, nod ein cynllun dementia yw cryfhau gwasanaethau yn y gymuned, i alluogi derbyniadau i'r ysbyty oherwydd dementia naill ai gael eu hosgoi, neu arwain at arhosiad byrrach.

Cefnogi Adeiladwyr Tai
Support for House Builders

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i adeiladwyr tai bach a chanolig eu maint? OAQ52054

2. Will the First Minister make a statement on Welsh Government support for small and medium-sized house builders? OAQ52054

There are many products to support the sector. For example, through the development bank, the Wales property development fund provides SME home builders with affordable housing opportunitiess, and our house builders engagement programme also works with small companies to develop targeted support.

Ceir nifer o gynhyrchion i gynorthwyo'r sector. Er enghraifft, drwy'r banc datblygu, mae cronfa datblygu eiddo Cymru yn cynnig cyfleoedd tai fforddiadwy i adeiladwyr cartrefi sy'n fusnesau bach a chanolig eu maint, ac mae ein rhaglen ymgysylltu ag adeiladwyr tai hefyd yn gweithio gyda chwmnïau bach i ddatblygu cymorth wedi'i dargedu.

My concern is that the house building industry is dominated by a very small number of very large firms, which effectively creates a cartel, keeps prices artificially high, and prevents the mass building of affordable homes that are needed, because it's not in the interest to meet demand in the long term because that will cause prices to fall. The answer, I think, is an expanded housing market, in which small, locally based businesses who are sensitive to the needs of their communities are able to thrive and grow, and I intend to hold a cross-party group later this year to explore how we can do more of that. But I'd like to know what more the Welsh Government can do to develop that ambition and to grow that small business house building base. 

Fy mhryder i yw bod y diwydiant adeiladu tai yn cael ei reoli gan nifer fach iawn o gwmnïau mawr iawn, sy'n creu cartél i bob pwrpas, yn cadw prisiau yn artiffisial o uchel, ac yn atal adeiladu'r llu o gartrefi fforddiadwy sydd eu hangen, gan nad yw o fudd iddynt fodloni galw yn yr hirdymor oherwydd y bydd hynny'n achosi prisiau i ostwng. Yr ateb, rwy'n credu, yw marchnad dai estynedig, lle gall busnesau bach lleol sy'n sensitif i anghenion eu cymunedau ffynnu a thyfu, ac rwy'n bwriadu cynnal grŵp trawsbleidiol yn ddiweddarach eleni i ystyried sut y gallwn ni wneud mwy o hynny. Ond hoffwn wybod beth mwy all Llywodraeth Cymru ei wneud i ddatblygu'r uchelgais hwnnw ac i dyfu'r sail adeiladu tai busnes bach hwnnw.

Well, can I point to two things in particular? I mentioned there the house building engagement programme. Now, we are working with private developers, including SMEs, to understand and, of course, to tackle the barriers that they face to building more housing. That relationship is reflected in the recent announcement to quadruple the Wales property development fund to £40 million. That will be recycled over the 15-year life of the current scheme to an estimated investment of £270 million. But we also specifically want to support local builders to build the homes people need through a new partnership between Valleys councils and the Development Bank of Wales that will build on the fund. Just to give one example, there is an initiative in Rhondda Cynon Taf to make small parcels of public land available and therefore, of course, more attractive and accessible to SME developers. 

Wel, a gaf i dynnu sylw at ddau beth yn arbennig? Soniais am y rhaglen ymgysylltiad adeiladu tai. Nawr, rydym ni'n gweithio gyda datblygwyr preifat, gan gynnwys BBaChau, i ddeall ac, wrth gwrs, mynd i'r afael â'r rhwystrau sy'n eu hwynebu o ran adeiladu mwy o dai. Adlewyrchir y berthynas honno yn y cyhoeddiad diweddar i wneud cronfa datblygu eiddo Cymru bedair gwaith yn fwy, i £40 miliwn. Bydd hwnnw'n cael ei ailgylchu dros oes 15 mlynedd y cynllun presennol i fuddsoddiad amcangyfrifedig o £270 miliwn. Ond rydym hefyd eisiau cynorthwyo adeiladwyr lleol yn benodol i adeiladu'r cartrefi y mae pobl eu hangen trwy bartneriaeth newydd rhwng cynghorau'r Cymoedd a Banc Datblygu Cymru a fydd yn adeiladu ar y gronfa. I roi dim ond un enghraifft, mae menter ar waith yn Rhondda Cynon Taf i roi parseli bach o dir cyhoeddus ar gael ac felly, wrth gwrs, maen nhw'n fwy deniadol a hygyrch i ddatblygwyr sy'n BBaChau.

First Minister, according to the Home Builders Federation, the Welsh Government could support small and medium-sized house builders by forcing local authorities to speed up progress on delivering their development plans and five-year land supplies. The joint housing land availability study revealed that only six local authorities had a five-year supply of readily developable housing land in spite of this being a key planning policy requirement by the Welsh Government. First Minister, what action will you take to ensure that local planning authorities meet your Government's requirement and increase the availability of deliverable housing sites in Wales please?

Prif Weinidog, yn ôl y Ffederasiwn Adeiladwyr Cartrefi, gallai Llywodraeth Cymru gefnogi adeiladwyr tai bach a chanolig eu maint trwy orfodi awdurdodau lleol i gyflymu'r cynnydd o ran darparu eu cynlluniau datblygu a'u cyflenwadau tir pum mlynedd. Datgelodd y gyd-astudiaeth o dir sydd ar gael ar gyfer tai mai dim ond chwech awdurdod lleol oedd â chyflenwad pum mlynedd o dir tai a oedd yn barod i'w ddatblygu er gwaethaf y ffaith fod hyn yn ofyniad polisi cynllunio allweddol gan Lywodraeth Cymru. Prif Weinidog, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod awdurdodau cynllunio lleol yn bodloni gofyniad eich Llywodraeth ac yn cynyddu'r safleoedd tai y gellir eu darparu sydd ar gael yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

It is a matter for local planning authorities to have in place a development plan and to meet the requirements in terms of housing supply. The problem is, of course, if there's no development plan in place, then there is no guidance in effect. The problem then is that it becomes something resembling a free-for-all. That's in nobody's interest. Two things, however, are important. First of all, it is absolutely crucial that local authorities work together. Artificial political boundaries are just not recognised by the housing market. If we look, for example, at the south-east of Wales, we can't parcel up planning purely on the basis of local planning authority boundaries. So, working together will be hugely important. But also, of course, coming back to the point I made before, it's one thing to have a supply of land for the future, while it's another thing to ensure that that land is available in parcels that are attractive enough for SMEs to be able to compete.

Mater i awdurdodau cynllunio lleol yw bod â chynllun datblygu ar waith ac i fodloni'r gofynion o ran cyflenwad tai. Y broblem, wrth gwrs, yw os nad oes cynllun datblygu ar waith, yna nid oes unrhyw ganllawiau ar waith. Y broblem wedyn yw ei fod yn troi'n rhywbeth tebyg i ysgarmes wedyn. Nid yw hynny er budd neb. Mae dau beth, fodd bynnag, yn bwysig. Yn gyntaf oll, mae'n gwbl hanfodol bod awdurdodau lleol yn gweithio gyda'i gilydd. Nid yw ffiniau gwleidyddol artiffisial yn cael eu cydnabod gan y farchnad dai. Os edrychwn ni, er enghraifft, ar y de-ddwyrain, ni allwn neilltuo trefniadau cynllunio ar sail ffiniau awdurdodau cynllunio lleol yn unig. Felly, bydd cydweithio yn arbennig o bwysig. Ond hefyd, wrth gwrs, i ddychwelyd at y pwynt a wneuthum yn flaenorol, un peth yw cael cyflenwad o dir ar gyfer y dyfodol, ond peth arall yw sicrhau bod y tir hwnnw ar gael mewn parseli sy'n ddigon deniadol i BBaChau allu cystadlu.

13:35

Jest yn parhau â'r thema yma, buaswn i eisiau gwybod a fyddai modd rhoi ffafriaeth bosibl i gwmnïau tai eco. Rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth sydd angen edrych arno o ran cynaliadwyedd y farchnad ac o edrych i wneud ein tai yn fwy cynaliadwy. A oes modd i chi edrych i mewn i hyn fel Llywodraeth er mwyn sicrhau y byddai cynlluniau o'r fath yn cael rhyw fath o flaenoriaeth?

Just on this same theme, I would like to know whether it would be possible to favour eco-homes companies. I think it is something that needs to be looked at in terms of the sustainability of the market and in seeking to make our housing more sustainable. Could you look into this as a Government in order to ensure that such plans would be given a priority?

Diddorol. Fel rheol, wrth gwrs, yn y gorffennol, mae hwn wedi cael ei ddelio gyda rheoliadau adeiladu, ynglŷn â'r safonau sy'n cael eu mabwysiadu ynglŷn â thai yn y ffordd honno. Mae'r system gynllunio yn delio â'r ffordd y mae tir yn cael ei ddefnyddio ac nid beth sy'n digwydd ar y tir ynglŷn â safonau adeiladu unwaith mae tai yn cael eu hadeiladu. Ond, wrth ddweud hynny, rwy'n credu bod hynny'n syniad sydd yn werth ei ystyried, ac efallai os gallaf i ysgrifennu yn ôl at yr Aelod gyda mwy o fanylion, fe wnaf i hynny.

Interesting. Usually, of course, in the past, this has been dealt with under the building regulations in relation to the standards that are adopted as regards the construction of these houses. The planning system deals with the land use and not with the construction standards of houses built on that land. But, having said that, it is an idea that’s well worth considering, and if I can write to the Member with further details, I will do so.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Questions now from the party leaders. The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Llywydd. The First Minister is no doubt familiar with the aphorism that all political lives end in failure, unless cut off at midstream at a happy juncture. Is the First Minister's political career still in midstream, and is this a happy juncture?

Diolch yn fawr, Llywydd. Rwy'n siŵr bod y Prif Weinidog yn gyfarwydd â'r wireb fod pob bywyd gwleidyddol yn gorffen mewn methiant, oni bai ei fod yn cael ei atal hanner ffordd ar adeg hapus. A yw gyrfa wleidyddol y Prif Weinidog yn dal i fod hanner ffordd, ac a yw hon yn adeg hapus?

Well, I think the leader of UKIP is an example of life after death in politics, although I'm not sure what kind of political life it is for him. From my perspective, I've outlined a timetable. I think it's important the country has continuity, and it's important of course that everything is in place to prepare for my successor, whoever that might be.

Wel, rwy'n credu bod arweinydd UKIP yn enghraifft o fywyd ar ôl marwolaeth mewn gwleidyddiaeth, er nad wyf i'n siŵr pa fath o fywyd gwleidyddol ydyw iddo fe. O'm safbwynt i, rwyf i wedi amlinellu amserlen. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig bod y wlad yn cael parhad, ac wrth gwrs mae'n bwysig bod popeth yn ei le i baratoi ar gyfer fy olynydd, pwy bynnag y gallai fod.

Well, we shall miss him when he's gone. And I want to move on now. I don't know what the First Minister's long-term objectives are, and whether he plans to stand for the Assembly in the next Assembly elections and therefore the extent to which he retains an interest in whether we expand the size of this institution or not. The Assembly Commission has embarked upon a consultation exercise, the results of which have not yet been made public, but nobody has actually gauged the feeling amongst the public in general, as far as I'm aware, and so UKIP have plugged the gap and done an opinion poll, which has been carried out by opinion research, a respected market research company. And we asked the public, 'Do you support an increase in Assembly Members at the National Assembly for Wales, from 60 to either 80 or 90?' Only 32 per cent of respondents were in favour of an increase, 42 per cent, and 26 per cent don't know. Does the First Minister think it right that we should proceed with this exercise without carrying the public with us?

Wel, byddwn yn hiraethu ar ei ôl ar ôl iddo fynd. A hoffwn symud ymlaen nawr. Nid wyf i'n gwybod beth yw amcanion hirdymor y Prif Weinidog, a pha un a yw'n bwriadu sefyll i fod yn Aelod o'r Cynulliad yn etholiadau nesaf y Cynulliad ac, felly, i ba raddau y mae'n cynnal diddordeb ym mha un a fyddwn ni'n ehangu maint y sefydliad hwn ai peidio. Mae Comisiwn y Cynulliad wedi cychwyn ar ymarfer ymgynghori, nad yw ei ganlyniadau wedi eu cyhoeddi eto, ond does neb wir wedi canfod y teimlad ymhlith y cyhoedd yn gyffredinol, cyn belled ag y gwn i, ac felly mae UKIP wedi llenwi'r bwlch ac wedi cynnal arolwg barn, a gynhaliwyd gan Opinion Research, cwmni ymchwil i'r farchnad uchel ei barch. A gofynasom i'r cyhoedd, 'A ydych chi'n cefnogi cynnydd i nifer yr Aelodau Cynulliad yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru, o 60 i 80 neu 90?' Dim ond 32 y cant o ymatebwyr oedd o blaid cynnydd, nid yw 42 y cant a 26 y cant yn gwybod. A yw'r Prif Weinidog yn credu ei bod hi'n iawn y dylem ni fwrw ymlaen â'r ymarfer hwn heb fynd â'r cyhoedd gyda ni?

Well, we shall see what happens at the next election in terms of whether UKIP are correct in their analysis of public opinion. If he wishes to know my plans post 2021, he is welcome to look to join the Labour Party and attend the general management committee of the next Bridgend constituency Labour Party, and I'm sure he will be enlightened as a result of that.

Can I say that it's hugely important that this debate is a sensible one and not one driven by what is seen as political expediency? I have been in this Assembly since 1999. I confess I only spent just over a year on the backbenches, but I do know that there is immense pressure and strain on backbenchers, of all parties, because we have moved on from being what was, in effect, a kind of administrative body. I remember standing here—or in the old building—and introducing the potatoes originating in Egypt Order and the undersized whiting Order, and we used to debate them. The level of scrutiny was nothing like as deep as it necessarily is now, and that has to be reflected, not just in the working practices of Members, but in the numbers of Members, because we have proceeded far beyond where we were in 1999, and a sensible debate has to be had as to what the correct number of AMs is. I notice that Northern Ireland, with a population just over half that of Wales, has 109, and Scotland has 129. We must look sensibly and carefully at what the right number is for the Assembly.

Wel, fe gawn ni weld beth sy'n digwydd yn yr etholiad nesaf o ran pa un a yw UKIP yn gywir yn eu dadansoddiad o farn y cyhoedd. Os yw'n dymuno gwybod fy nghynlluniau i ar ôl 2021, mae croeso iddo geisio ymuno â'r Blaid Lafur a dod i bwyllgor rheoli cyffredinol Plaid Lafur nesaf etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr, ac rwy'n siŵr y bydd yn ddoethach o ganlyniad i hynny.

A gaf i ddweud ei bod hi'n bwysig iawn bod y ddadl hon yn un synhwyrol ac nad yw'n cael ei hysgogi gan yr hyn a ystyrir yn hwylustod gwleidyddol? Rwyf i wedi bod yn y Cynulliad hwn ers 1999. Rwy'n cyfaddef mai dim ond ychydig dros flwyddyn wnes i ei dreulio ar y meinciau cefn, ond gwn fod pwysau a straen aruthrol ar aelodau'r meinciau cefn o bob plaid, gan ein bod ni wedi symud ymlaen o fod yn rhywbeth a oedd, i bob pwrpas, yn fath o gorff gweinyddol. Rwy'n cofio sefyll yn y fan yma—neu yn yr hen adeilad—a chyflwyno'r Gorchymyn tatws sy'n tarddu o'r Aifft a'r Gorchymyn gwyniaid rhy fach, ac roeddem ni'n harfer eu trafod. Nid oedd lefel y craffu yn agos at fod mor drylwyr ag y mae erbyn hyn o reidrwydd, ac mae'n rhaid adlewyrchu hynny, nid yn unig o ran arferion gweithio'r Aelodau, ond o ran nifer yr Aelodau, gan ein bod ni wedi datblygu ymhell y tu hwnt i'r sefyllfa yr oeddem ni ynddi ym 1999, ac mae'n rhaid cael trafodaeth synhwyrol ynghylch beth yw'r nifer gywir o ACau. Rwy'n sylwi bod gan Ogledd Iwerddon, sydd â phoblogaeth ychydig dros hanner poblogaeth Cymru, 109, a bod gan yr Alban 129. Mae'n rhaid i ni edrych yn synhwyrol ac yn ofalus ar beth yw'r nifer cywir i'r Cynulliad.

Well, I hear what the First Minister says, that we're all overworked, but I'm not sure whether that's going to strike much of a chord with the general public. Before the Assembly was set up, of course, there was a referendum, and before the Assembly's powers were increased, there was a referendum in 2011. Why should we not have a referendum on whether to expand the size of the Assembly on this occasion?

Wel, clywaf yr hyn y mae'r Prif Weinidog yn ei ddweud, ein bod ni oll yn gorweithio, ond nid wyf i'n siŵr a yw hynny'n mynd i fod yn boblogaidd iawn gyda'r cyhoedd. Cyn sefydlu'r Cynulliad, wrth gwrs, roedd refferendwm, a cyn ei cynyddu pwerau'r Cynulliad, cynhaliwyd refferendwm yn 2011. Pam na ddylem ni gael refferendwm o ran a ddylid ehangu maint y Cynulliad ar yr achlysur hwn?

Well, the Member is talking about fundamental constitutional changes. I don't believe this is one. I think it is perfectly possible for parties to examine this and take their case to the people of Wales through an election—if that's what it takes—but, certainly, you've always got to be careful about this and it's never going to be popular to say to people, 'Let's have more politicians'. Let's all accept that, but I think we have to counter that by saying to people we have to have the right number of people to do the job properly. It's in nobody's interests to have Assembly Members in a position where they may not be able, in the future, to scrutinise in the way that they would want to, and that is a situation that we need to avoid by looking at the numbers that would be in this body in years to come. 

Wel, mae'r Aelod yn sôn am newidiadau cyfansoddiadol sylfaenol. Nid wyf i'n credu bod hwn yn un. Rwy'n meddwl ei bod hi'n berffaith bosibl i bleidiau ystyried hyn a mynd  a'u hachos i bobl Cymru drwy etholiad—os dyna'r hyn sydd ei angen—ond, yn sicr, mae'n rhaid i chi fod yn ofalus am hyn bob amser ac ni fydd byth yn boblogaidd dweud wrth bobl, 'Gadewch i ni gael mwy o wleidyddion'. Gadewch i ni oll dderbyn hynny, ond rwy'n meddwl bod yn rhaid i ni ddadlau yn erbyn hynny trwy ddweud wrth bobl fod yn rhaid i ni gael y nifer gywir o bobl i wneud y gwaith yn iawn. Nid yw o fudd i neb cael Aelodau'r Cynulliad mewn sefyllfa lle efallai nad ydyn nhw'n gallu, yn y dyfodol, craffu yn y ffordd y byddent yn dymuno, ac mae honno'n sefyllfa y mae angen i ni ei hosgoi trwy ystyried y niferoedd a fyddai yn y corff hwn yn y blynyddoedd i ddod.

13:40

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood. 

The Plaid Cymru leader, Leanne Wood. 

Diolch, Llywydd. Before my questions, I'd like to acknowledge the announcement made by the Fisrt Minister on the weekend. First Minister, you have held this role for a long time and you've had a lengthy term in Government prior to becoming First Minister, and I know that you and I have had our political differences, and I'm sure that we will continue to have those differences, but I genuinely wish you all the best, and your family, for the future.

Now, we still have time to hold you to account, and I'm sure no-one would expect us to let up on that. So. with that in mind, can you please tell us how many people in Wales are in employment on a zero-hours contract? Has it increased or decreased since 2016?  

Diolch, Llywydd. Cyn fy nghwestiynau, hoffwn gydnabod y cyhoeddiad a wnaed gan y Prif Weinidog dros y penwythnos. Prif Weinidog, rydych chi wedi bod yn y swydd hon ers amser maith ac rydych chi wedi cael tymor hirfaith yn y Llywodraeth cyn dod yn Brif Weinidog, a gwn eich bod chi a minnau wedi cael ein hanghytundebau gwleidyddol, ac rwy'n siŵr y byddwn ni'n parhau i gael yr anghytundebau hynny, ond rwyf wir yn dymuno'r gorau i chi, a'ch teulu, ar gyfer y dyfodol.

Nawr, mae gennym ni amser i'ch dwyn i gyfrif o hyd, ac rwy'n siŵr na fyddai unrhyw un yn disgwyl i ni roi'r gorau i hynny. Gyda hynny mewn golwg, a allwch chi ddweud wrthym ni, os gwelwch yn dda, faint o bobl yng Nghymru sydd wedi eu cyflogi ar gontract dim oriau? A yw wedi hynny cynyddu neu ostwng ers 2016?

It's very difficult to give an answer to that question, because, of course, the private sector is not something that comes under our control, but what we have done, however, of course, is to effectively outlaw zero-hours contracts in the public sector. We want to make sure of this, for example, in the care sector. The care sector is a foundation sector, as far as we are concerned, and we will use our powers to the utmost—we will push the boundaries of our powers—to make sure that zero-hours contracts are not there, as far as the public sector is concerned. There is a job to be done, yet, in terms of ensuring that public sector bodies ensure there are no zero-hours contracts in place when they subcontract, that is an area that still needs some work. 

Mae'n anodd iawn rhoi ateb i'r cwestiwn hwnnw, oherwydd, wrth gwrs, nid yw'r sector preifat yn rhywbeth sy'n dod o dan ein rheolaeth, ond yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud, er hynny, wrth gwrs, yw gwahardd contractau dim oriau yn y sector cyhoeddus, i bob pwrpas. Rydym ni eisiau gwneud yn siŵr o hyn, er enghraifft, yn y sector gofal. Mae'r sector gofal yn sector sylfaenol, cyn belled ag yr ydym ni yn y cwestiwn, a byddwn yn defnyddio ein pwerau i'r eithaf—byddwn yn gwthio ffiniau ein pwerau—i wneud yn siŵr nad yw contractau dim oriau yno, cyn belled ag y mae'r sector cyhoeddus yn y cwestiwn. Mae gwaith i'w wneud, eto, o ran sicrhau bod cyrff sector cyhoeddus yn sicrhau nad oes unrhyw gontractau dim oriau ar waith pan eu bod yn is-gontractio, mae hwnnw'n faes y mae angen gwneud peth gwaith arno o hyd.

Well, perhaps I can help you, First Minister. Proportionately, more people in Wales are now employed on zero-hours contracts than any other UK nation. If I can put it another way, under a Labour Government, more people per head of the population are in unstable, zero-hours work than in any other country in the UK. Could the First Minister point the 43,000 people in Wales on zero-hours contracts to where in his Government's economic action plan there is a strategy to stop this abhorrent employment practice? 

Wel, efallai y gallaf i eich helpu, Prif Weinidog. Yn ôl cyfran, mae mwy o bobl yng Nghymru yn cael eu cyflogi ar gontractau dim oriau nag mewn unrhyw wlad arall yn y DU erbyn hyn. Os caf ei roi mewn ffordd arall, o dan Lywodraeth Lafur, mae mwy o bobl fesul pen o'r boblogaeth mewn gwaith dim oriau, ansefydlog nag mewn unrhyw wlad arall yn y DU. A allai'r Prif Weinidog gyfeirio'r 43,000 o bobl yng Nghymru sydd ar gontractau dim oriau at y man yng nghynllun gweithredu economaidd ei Lywodraeth lle mae strategaeth i atal yr arfer cyflogaeth gwrthun hwn?

Two things: firstly, it'll be in the economic contract. There will be a very heavy focus on fair employment. Secondly, as I announced on Saturday, there will be a fair work commission established. The job of that commission will be to look at all levers—some legislative potentially, some not—in order to make sure that, as far as we can go in terms of the powers that we have, we truly make Wales a fair work nation.  

Dau beth: yn gyntaf, bydd yn yn y contract economaidd. Bydd pwyslais trwm iawn ar gyflogaeth deg. Yn ail, fel y cyhoeddais ddydd Sadwrn, bydd comisiwn gwaith teg yn cael ei sefydlu. Swyddogaeth y comisiwn hwnnw fydd edrych ar holl ysgogiadau—rhai deddfwriaethol o bosibl, rhai ddim—er mwyn sicrhau, cyn belled ag y gallwn ni fynd o ran y pwerau sydd gennym, ein bod wir yn gwneud Cymru yn wlad gwaith teg.

Of course, some people want the flexibility of this kind of employment, but most people don't. For that matter, Labour has supposedly committed to end their use. Now, with this in mind, I'd like to point you to page 45 of Labour's 2017 election manifesto. Alongside boasting about the Welsh Government's clearly false record in ending the use of zero-hours contracts, it contains a commitment to legislate against them. We know from the NHS pay cap fiasco that this Government has a habit of disowning its own manifesto. So, how about the programme for government? And I'll quote from page 13 of your programme for government, which says that you will,

'limit the use of zero hours contracts'.

So, let me put a simple question to you, First Minister: did you mislead people, or was it incompetence that has led Wales to becoming the zero-hours contracts capital of the UK? 

Wrth gwrs, mae rhai pobl eisiau hyblygrwydd y math hwn o gyflogaeth, ond nid yw hynny'n wir i'r mwyafrif. A dweud y gwir, mae'n debyg bod Llafur wedi ymrwymo i roi terfyn ar eu defnydd. Nawr, gyda hyn mewn golwg, hoffwn eich cyfeirio at dudalen 45 o faniffesto etholiad 2017 y blaid Lafur. Ochr yn ochr â brolio am hanes, sy'n amlwg yn ffug, Llywodraeth Cymru o roi terfyn ar y defnydd o gontractau dim oriau, mae'n cynnwys ymrwymiad i ddeddfu yn eu herbyn. Gwyddom o draed moch cap cyflog y GIG bod gan y Llywodraeth hon dueddiad i wadu ei maniffesto ei hun. Felly, beth am y rhaglen lywodraethu? A dyfynnaf o dudalen 13 eich rhaglen lywodraethu, sy'n dweud y byddwch yn,

'cyfyngu ar y defnydd o gontractau dim oriau'.

Felly, gadewch i mi ofyn cwestiwn syml i chi, Prif Weinidog: a wnaethoch chi gamarwain pobl, neu ai anfedrusrwydd sydd wedi arwain Cymru i fod yn brifddinas contractau dim oriau y DU?

When it comes to the public sector, we have delivered. We've ensured that there are far fewer zero-hours contracts. We want to drive them down as far as possible in terms of subcontractors as well. But the second point is this: she is right to point to the 2017 general election manifesto. Of course, that would have used powers that are not available to us as a devolved institution or a Government in order to move forward in creating a fair work nation across the whole of the UK. Unfortunately, we did not see a Labour Government elected at that time, but I've absolutely no doubt that, at the next general election, we will have a Labour Prime Minister. 

Pan ddaw i'r sector cyhoeddus, rydym ni wedi cyflawni. Rydym ni wedi sicrhau bod llawer llai o gontractau dim oriau. Rydym ni eisiau eu lleihau cymaint â phosibl o ran is-gontractwyr hefyd. Ond yr ail bwynt yw hyn: mae hi'n iawn i dynnu sylw at faniffesto etholiad cyffredinol 2017. Wrth gwrs, byddai hwnnw wedi defnyddio pwerau nad ydynt ar gael i ni fel sefydliad datganoledig neu Llywodraeth er mwyn bwrw ymlaen i greu gwlad gwaith teg ar draws y DU gyfan. Yn anffodus, ni welsom Llywodraeth Lafur yn cael ei hethol bryd hynny, ond nid oes gennyf unrhyw amheuaeth, yn yr etholiad cyffredinol nesaf, y bydd gennym ni Brif Weinidog Llafur.

Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.  

The leader of the opposition, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. Could I join the sentiments of the leader of Plaid Cymru in acknowledging the statement you made to the Labour Party conference, First Minister? There will be a time to pay tribute in this Chamber to your time in public life and service here as First Minister and Minister, but, without doubt, obviously, this will now form an election in the Labour Party to find a successor to your good self. But in that time that you remain First Minister, I wish you all the very best, and ultimately I do hope that you are able to keep the wheels of Government moving forward, because, as I've said many times in this place, I might disagree politically with you and the Members on that frontbench, but 3 million people depend on the decisions that you make in a whole raft of public services, and ultimately those public services are obviously the crown jewel of what we require here in Wales. 

With that in mind, First Minister, I'd like to ask you about the economic action plan that was brought forward by the Welsh Government in December. One of the key planks, surely, of any economic action plan is to increase take-home pay here in Wales. Regrettably, we know that we have the lowest take-home pay of any part of the United Kingdom—£498 is the average take-home pay here in Wales, against a UK average of £550. We know for a fact that, since the start of devolution—a Welsh pay packet is £49 behind a Scottish pay packet, which, at the start of devolution, was exactly the same for a Welsh worker and a Scottish worker. Why, with 17,500 words in the economic action plan, are wages only mentioned twice if it isn't a priority for your Government to make sure we close that gap to invigorate economically our communities in Wales?

Diolch, Llywydd. A gaf i gytuno â sylwadau arweinydd Plaid Cymru yn cydnabod y datganiad a wnaethoch i gynhadledd y Blaid Lafur, Prif Weinidog? Bydd amser i dalu teyrnged yn y Siambr hon i'ch cyfnod mewn bywyd a gwasanaeth cyhoeddus yn y fan yma fel Prif Weinidog a Gweinidog, ond, heb amheuaeth, yn amlwg, bydd hyn yn creu etholiad yn y Blaid Lafur nawr i ddod o hyd i olynydd i chi. Ond yn y cyfnod hwnnw y byddwch chi'n dal i fod yn Brif Weinidog, dymunaf y gorau posibl i chi, a gobeithiaf yn y pen draw y byddwch chi'n gallu cadw olwynion y Llywodraeth yn symud yn eu blaenau, oherwydd, fel yr wyf i wedi ei ddweud droeon yn y lle hwn, efallai fy mod i'n anghytuno'n wleidyddol â chi a'r Aelodau ar y fainc flaen yna, ond mae 3 miliwn o bobl yn dibynnu ar y penderfyniadau yr ydych chi'n eu gwneud mewn llu o wasanaethau cyhoeddus, ac yn y pen draw yn amlwg y gwasanaethau cyhoeddus hynny yw rhan bwysicaf yr hyn sydd ei angen arnom ni yma yng Nghymru.

Gyda hynny mewn golwg, Prif Weinidog, hoffwn ofyn i chi am y cynllun gweithredu economaidd a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru ym mis Rhagfyr. Un o elfennau allweddol o unrhyw gynllun gweithredu economaidd, does bosib, yw cynyddu cyflogau yma yng Nghymru. Yn anffodus, rydym ni'n gwybod bod gennym ni'r cyflogau isaf o unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig—£498 yw'r cyflog net cyfartalog yma yng Nghymru, o'i gymharu â chyfartaledd y DU o £550. Rydym ni'n gwybod fel ffaith, ers dechrau datganoli—bod pecyn cyflog yng Nghymru £49 yn llai na phecyn cyflog yn yr Alban, a oedd, ar ddechrau datganoli, yn union yr un fath i weithiwr yng Nghymru a gweithiwr yn yr Alban. Pam, gyda 17,500 o eiriau yn y cynllun gweithredu economaidd, y cyfeirir at gyflogau ddim ond dwywaith os nad yw'n flaenoriaeth i'ch Llywodraeth wneud yn siŵr ein bod ni'n cau'r bwlch hwnnw i adfywio ein cymunedau yng Nghymru yn economaidd?

13:45

Well, first of all, I do have to point out, of course, that the reduction or removal of in-work benefits has not helped in terms of people's take-home pay in Wales. We've seen the effect that has had. We are no longer, unfortunately, as a result of the actions of the UK Government, in a position where we can say to people, 'If you get a job, you'll be better off', and that is surely a disincentive for people to gain employment.

He asked what we will do. Well, there are two issues here: first of all, fair work—making sure that people get a fair day's pay for a fair day's work, and that's what the Fair Work Commission will be charged to do. And, secondly, productivity: productivity undoubtedly leads to a driving up of people's wages. Now, this is a UK problem. It is a problem that I know is more acute in Wales, I accept that, but it is an issue that we should all strive to overcome. Why is it, for example, that a German worker gets far more out of the same machine than a worker in the UK would? Well, part of it's training, a heavy emphasis on training, whether it's in-work training through employers—Jobs Growth Wales is an example of that—also, of course, working with our FE colleges to make sure people have the skills they need to increase their personal incomes, and that is the way, to me, to look to drive up GVA per head.

Wel, yn gyntaf oll, mae'n rhaid i mi nodi, wrth gwrs, nad yw lleihau neu ddileu budd-daliadau mewn gwaith wedi helpu o ran cyflogau net pobl yng Nghymru. Rydym ni wedi gweld yr effaith y mae hynny wedi ei chael. Nid ydym mewn sefyllfa mwyach, yn anffodus, o ganlyniad i weithredoedd Llywodraeth y DU, lle gallwn ni ddweud wrth bobl, 'Os byddwch chi'n cael swydd, byddwch chi'n well eich byd', a does bosib nad yw hynny'n anghymhelliad i bobl gael cyflogaeth.

Gofynnodd beth fyddwn ni'n ei wneud. Wel, ceir dau fater yma: yn gyntaf oll, gwaith teg—gwneud yn siŵr bod pobl yn cael cyflog diwrnod teg am ddiwrnod teg o waith, a dyna fydd cyfrifoldeb y Comisiwn Gwaith Teg. Ac, yn ail, cynhyrchiant: heb os, mae cynhyrchiant yn arwain at godi cyflogau pobl. Nawr, mae hon yn broblem i'r DU gyfan. Mae'n broblem y gwn sy'n fwy difrifol yng Nghymru, rwy'n derbyn hynny, ond mae'n fater y dylem ni i gyd ymdrechu i'w ddatrys. Pam, er enghraifft, mae gweithiwr yn yr Almaen yn cael llawer mwy allan o'r un peiriant nag y byddai gweithiwr yn y DU? Wel, mae hyfforddiant yn rhan ohono, pwyslais trwm ar hyfforddiant, pa un a yw'n hyfforddiant mewn swydd trwy gyflogwyr—mae Twf Swyddi Cymru yn enghraifft o hynny—hefyd, wrth gwrs, gweithio gyda'n colegau addysg bellach i wneud yn siŵr bod gan bobl y sgiliau sydd eu hangen arnyn nhw i gynyddu eu hincwm personol, a dyna'r ffordd, i mi, ceisio cynyddu gwerth ychwanegol gros y pen.

As I said, regrettably, over the 20 years, we've seen that massive gap open up between a Scottish worker and a Welsh worker, and obviously, sadly, Wales stay at the bottom of the league table when it comes to wages. I have to say the answer you gave me doesn't give me much confidence that there is going to be that big change by, certainly, the early 2020s, if not the mid 2020s. That money coming into communities the length and breadth of Wales surely you'd accept would reinvigorate those communities, and one key plank of economic activity is house building. We've heard already from the Member for Caerphilly the importance of house building. Last year there was a 10 per cent reduction in house building in Wales. Now, if you have lower wages then you've got low demand for houses, because obviously it's difficult to make the economic case for house builders to invest in areas. So, surely you can see the link. Why isn't the economic action plan more prescriptive in the help that the Welsh Government will give to assist house building in Wales? Because, as I said, last year alone we saw a 10 per cent decrease in house building here in Wales. 

Fel y dywedais, yn anffodus, dros yr 20 mlynedd, rydym ni wedi gweld y bwlch enfawr hwnnw'n agor rhwng gweithiwr yn yr Alban a gweithiwr yng Nghymru, ac yn amlwg, yn anffodus, mae Cymru yn aros ar waelod y tabl cynghrair pan ddaw i gyflogau. mae'n rhaid i mi ddweud nad yw'r ateb a roesoch i mi yn rhoi llawer o ffydd i mi y bydd newid mor fawr â hynny erbyn dechrau'r 2020au, yn sicr, os nad canol y 2020au. Byddai'r arian hwnnw'n dod i mewn i gymunedau ar hyd a lled Cymru does bosib na fyddech hi'n cytuno yn adfywio'r cymunedau hynny, ac un elfen allweddol o weithgarwch economaidd yw adeiladu tai. Rydym ni wedi clywed eisoes gan yr Aelod dros Gaerffili am y pwysigrwydd o adeiladu tai. Cafwyd gostyngiad o 10 y cant i waith adeiladu tai yn Nghymru y llynedd. Nawr, os oes gennych chi gyflogau is, yna mae gennych chi alw isel am dai, oherwydd yn amlwg mae'n anodd dadlau'r achos economaidd i adeiladwyr tai fuddsoddi mewn ardaloedd. Felly, does bosib na allwch chi weld y cysylltiad. Pam nad yw'r cynllun gweithredu economaidd yn fwy rhagnodol o ran y cymorth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei roi i gynorthwyo gwaith adeiladu tai yng Nghymru? Oherwydd, fel y dywedais, gwelsom ostyngiad o 10 y cant i waith adeiladu tai yma yng Nghymru dim ond y llynedd.

Well, the latest statistics show that we continue, I'd argue, to have a positive trend in the number of homes completed in Wales, with October to December 2017 data showing an increase of 29 per cent on the previous quarter. During the 12 months to the end of December 2017, a total of 6,885 new dwellings were completed. That's up by 4 per cent on the 12 months to December 2016. 

What are we doing as a Government? Well, first of all, of course, ensuring—[Interruption.] David Melding's very lively today, I must say. We are working with our partners, of course, to deliver against our key commitment of providing 20,000 affordable homes, and, on top of that, of course, we have Help to Buy—Wales. We know that that's firmly established. It's a £290 million investment in the second phase. That will support the construction of over 6,000 new homes by 2021, helping first-time buyers get onto the property ladder. And, of course, the changes to land transaction tax, they will help to stimulate the market, particularly for those who are most in need, who have the lowest incomes. We see, from the figures that I've given already, the positive effect of what we're doing. 

Wel, mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos ein bod ni'n parhau, byddwn yn dadlau, i fod â thueddiad cadarnhaol o ran nifer y cartrefi sy'n cael eu cwblhau yng Nghymru, gyda data mis Hydref i fis Rhagfyr 2017 yn dangos cynnydd o 29 y cant o'r chwarter blaenorol. Yn ystod y flwyddyn hyd at ddiwedd mis Rhagfyr 2017, cwblhawyd cyfanswm o 6,885 o anheddau newydd. Mae hynny'n gynnydd o 4 y cant o'i gymharu â'r flwyddyn hyd at fis Rhagfyr 2016.

Beth ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth? Wel, yn gyntaf oll, wrth gwrs, sicrhau—[Torri ar draws.] Mae David Melding yn fywiog iawn heddiw, mae'n rhaid i mi ddweud. Rydym ni'n gweithio gyda'n partneriaid, wrth gwrs, i gyflawni yn erbyn ein hymrwymiad allweddol o ddarparu 20,000 o gartrefi fforddiadwy, ac, ar ben hynny, wrth gwrs, mae gennym ni Cymorth i Brynu—Cymru. Rydym ni'n gwybod bod hwnnw wedi ei sefydlu'n gadarn. Mae'n fuddsoddiad o £290 miliwn yn yr ail gam. Bydd hynny'n cefnogi'r gwaith o adeiladu dros 6,000 o gartrefi newydd erbyn 2021, gan helpu prynwyr tro cyntaf i gamu ar yr ysgol eiddo. Ac, wrth gwrs, y newidiadau i'r dreth trafodiadau tir, byddan nhw'n helpu i ysgogi'r farchnad, yn enwedig i'r rheini sydd fwyaf mewn angen, sydd â'r incwm isaf. Rydym ni'n gweld, o'r ffigurau yr wyf i wedi eu rhoi eisoes, effaith gadarnhaol yr hyn yr ydym ni'n ei wneud.

I wish I could join you in being positive about those figures, First Minister. As David Melding pointed out, we need 12,000 houses per year to meet the demand. As I pointed out, the figures—not my figures, the industry figures—show a 10 per cent decline in house building last year. I've indicated about wage restraint here in Wales. After 20 years of Labour in Government, we are the lowest-paid nation of the United Kingdom compared to other parts of the UK. That is a deplorable record. One of the things that you have championed in your time as First Minister is obviously the new M4 relief road, as you believe that will create great economic potential not just for the south-east of Wales, but across the whole of the south Wales corridor. Can you confidently say that, with the intention you announced on Saturday, the M4 relief road will proceed on the basis of the support the Government has given to date—namely, continuation of support for the black route—as you have indicated that has been a personal goal for you to deliver? And, now we know that there will be a new First Minister, can you say that that will remain a Welsh Government priority?

Mi fyddwn i'n falch iawn pe byddwn i'n gallu ymuno â chi trwy fod yn gadarnhaol am y ffigurau hynny, Prif Weinidog. Fel y nododd David Melding, mae angen 12,000 o dai y flwyddyn arnom ni i fodloni'r galw. Fel y dywedais, mae'r ffigurau—nid fy ffigurau i, ffigurau'r diwydiant—yn dangos gostyngiad o 10 y cant i waith adeiladu tai y llynedd. Rydych chi wedi cyfeirio at gyfyngiadau o ran cyflogau yma yng Nghymru. Ar ôl 20 mlynedd o'r Blaid Lafur mewn Llywodraeth, ni yw'r wlad â'r cyflogau isaf yn y Deyrnas Unedig o'n cymharu â rhannau eraill o'r DU. Mae hwnnw'n hanes gwarthus. Un o'r pethau yr ydych chi wedi eu hyrwyddo yn ystod eich amser fel Prif Weinidog, yn amlwg, yw ffordd liniaru newydd yr M4, gan eich bod yn credu y bydd yn creu potensial economaidd mawr nid yn unig i'r de-ddwyrain, ond ar draws coridor cyfan y de. A allwch chi ddweud yn hyderus, gyda'r bwriad a gyhoeddwyd gennych chi ddydd Sadwrn, y bydd ffordd liniaru'r M4 yn mynd rhagddi ar sail y gefnogaeth y mae'r Llywodraeth wedi ei rhoi hyd yma—sef, parhau i gefnogi'r llwybr du—gan eich bod wedi nodi y bu hwnnw'n nod personol i chi ei gyflawni? Ac, gan ein bod ni'n gwybod erbyn hyn y bydd Prif Weinidog newydd, a allwch chi ddweud y bydd hynny yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru?

13:50

I don't think I've expressed a strong preference for either route, and nor can I, because I'll be the decision maker who takes the final decision. There is no doubt there's a problem. We can all see what the issue is in the tunnels at Brynglas, and that problem is not easy to resolve. I will consider the evidence of the planning inspector when I get that evidence. But it's not just about roads, it's also about the metro and making sure that public transport is fit for purpose. We know that Cardiff Central station has 11 million people going through it every year. That number is bound to increase. There is no road solution for people coming in from the north into Cardiff. There's nothing—you know, we can't expand North Road. The A470 will always have a choke point as people come into Cardiff. The answer to that is multifaceted, to me. It means making sure there are more frequent services on the existing railway lines, better services, affordable services, new lines being opened up, particularly through light rail, and also, of course, the promotion of active travel. I know my colleague the AM for Llanelli is going to point out that, and he's quite right to do so, because Cardiff has great potential for ensuring that more people use bikes and walking in order to get to work. So, yes, roads are important, we know that, but so are the trains, both light and heavy rail, and of course what has traditionally been seen as recreation by some, but really is a form of transport, and that's cycling.

Nid wyf i'n credu fy mod i wedi mynegi ffafriaeth gref i'r naill lwybr na'r llall, ac ni allaf wneud hynny, gan mai fi fydd y sawl sy'n gwneud y penderfyniad terfynol. Nid oes unrhyw amheuaeth bod problem. Gallwn i gyd weld beth yw'r broblem yn nhwnelau Bryn-glas, ac nid yw'r broblem honno'n un hawdd i'w datrys. Byddaf yn ystyried tystiolaeth yr arolygydd cynllunio ar ôl i mi gael y dystiolaeth honno. Ond nid yw'n ymwneud â ffyrdd yn unig, mae'n ymwneud â'r metro a gwneud yn siŵr bod trafnidiaeth gyhoeddus yn addas i'w ddiben. Rydym ni'n gwybod bod 11 miliwn o bobl yn mynd trwy orsaf Caerdydd Canolog bob blwyddyn. Mae'r nifer yn siŵr o gynyddu. Nid oes unrhyw ateb ar y ffyrdd i bobl sy'n dod o'r gogledd i Gaerdydd. Does dim—wyddoch chi, allwn ni ddim ehangu Ffordd y Gogledd. Bydd man tagfa ar yr A470 bob amser wrth i bobl ddod i mewn i Gaerdydd. Mae'r ateb i hynny yn amlochrog, i mi. Mae'n golygu gwneud yn siŵr bod gwasanaethau amlach ar y rheilffyrdd presennol, gwell gwasanaethau, gwasanaethau fforddiadwy, rheilffyrdd newydd yn cael eu hagor, yn enwedig trwy reilffyrdd ysgafn, a hefyd, wrth gwrs, hyrwyddo teithio llesol. Gwn fod fy nghyd-Aelod, yr Aelod dros Lanelli yn mynd i bwysleisio hynny, ac mae'n hollol iawn i wneud hynny, gan fod gan Gaerdydd botensial mawr i sicrhau bod mwy o bobl yn defnyddio beiciau ac yn cerdded er mwyn cyrraedd y gwaith. Felly, ydy, mae ffyrdd yn bwysig, rydym ni'n gwybod hynny, ond felly hefyd y trenau, rheilffyrdd ysgafn a thrwm, ac wrth gwrs yr hyn a ystyriwyd yn draddodiadol fel hamdden gan rai, ond sy'n fath o drafnidiaeth mewn gwirionedd, sef beicio.

Perchnogaeth Gyhoeddus o Eiddo Manwerthu a Masnachol
Public Ownership of Retail and Commercial Property

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am berchnogaeth gyhoeddus o eiddo manwerthu a masnachol? OAQ52058

3. Will the First Minister make a statement on public ownership of retail and commercial property? OAQ52058

The guiding principles for Welsh Government ownership of property are set out in our corporate asset management strategy. Other public bodies will have their own relevant asset strategies. Of course, since bringing Cardiff Airport back into Government ownership, it's been a remarkable success, and I look forward to the first Qatar Airways flight coming in next week.

Nodir yr egwyddorion arweiniol ar gyfer perchnogaeth Llywodraeth Cymru o eiddo yn ein strategaeth rheoli asedau corfforaethol. Bydd gan gyrff cyhoeddus eraill eu strategaethau asedau perthnasol eu hunain. Wrth gwrs, ers dod â Maes Awyr Caerdydd yn ôl i berchnogaeth y Llywodraeth, bu'n llwyddiant rhyfeddol, ac edrychaf ymlaen at awyren gyntaf Qatar Airways yn cyrraedd yr wythnos nesaf.

I certainly look forward to those Qatar flights starting. First Minister, on 11 April, Ken Skates said that there had been no transaction connected with the proposed Cardiff bus station that would create a liability for stamp duty land tax or land transaction tax. Yet, on 18 April, he said Welsh Government had recently bought the site from Cardiff Council for £12 million. Did Welsh Government agree, exchange and complete on such a large and complex deal in less than a week, or has it somehow sought to avoid its own 6 per cent supertax on land transactions?

Rwy'n sicr yn edrych ymlaen at weld y teithiau Qatar hynny yn cychwyn. Prif Weinidog, ar 11 Ebrill, dywedodd Ken Skates na fu unrhyw drafodiad yn gysylltiedig â gorsaf fysiau arfaethedig Caerdydd a fyddai'n creu rhwymedigaeth ar gyfer treth dir y dreth stamp na threth trafodiadau tir. Ac eto, ar 18 Ebrill, dywedodd bod Llywodraeth Cymru wedi prynu'r safle yn ddiweddar gan Gyngor Caerdydd am £12 miliwn. A wnaeth Llywodraeth Cymru gytuno, cyfnewid a chwblhau cytundeb mor fawr a chymhleth mewn llai nag wythnos, neu a yw rywsut wedi ceisio osgoi ei huwch-dreth ei hun o 6 y cant ar drafodiadau tir?

No, we did not gain a tax advantage as a result of this transaction being completed under SDLT rather LTT. So, I can assure the Member of that. 

Na, ni chafwyd mantais dreth gennym o o ganlyniad i gwblhau'r trafodiad hwn o dan SDLT yn hytrach nag LTT. Felly, gallaf sicrhau'r Aelod o hynny.

On this same subject, which obviously is of great interest to me, could you explain why it's been necessary for the Welsh Government to intervene with this proposed metro delivery partnership, given that a huge number of commercial companies have benefited from relocating to Central Square and I would have expected them to make the planning gain necessary to build the bus station as a crucial part of making this a success?

Ar yr un pwnc hwn, sy'n amlwg o ddiddordeb mawr i mi, a allwch chi esbonio pam y bu'n rhaid i Lywodraeth Cymru ymyrryd â'r bartneriaeth darparu'r metro arfaethedig hon, o gofio bod nifer fawr o gwmnïau masnachol wedi elwa ar adleoli i'r Sgwâr Canolog a byddwn i wedi disgwyl iddyn nhw wneud yr enillion cynllunio angenrheidiol i adeiladu'r orsaf fysiau yn rhan hanfodol o wneud hyn yn llwyddiant?

It's been necessary for us to become involved because we want to make sure that the metro is successful. We have a vision for the site around Cardiff Central to become an integrated transport hub to provide seamless integration between trains, buses, coaches and the metro, allowing easy access for pedestrians and storage facilities for cyclists, and of course facilities for taxis and private cars, because we know that an integrated transport hub is by far the most effective way of ensuring that people will actually use the system in the first place. So, I think it is appropriate for Government to become involved in developing the heart of our capital city for the benefit of not just the people of Cardiff but of course people who live beyond and work in the city every day.

Bu'n rhaid i ni ymyrryd gan ein bod ni eisiau gwneud yn siŵr bod y metro yn llwyddiannus. Mae gennym ni weledigaeth i'r safle o gwmpas Caerdydd Canolog ddod yn ganolfan drafnidiaeth integredig i ddarparu integreiddiad di-dor rhwng trenau, bysiau, coetsys a'r metro, gan ganiatáu mynediad rhwydd i gerddwyr a chyfleusterau storio i feicwyr, a chyfleusterau ar gyfer tacsis a cheir preifat wrth gwrs, gan ein bod ni'n gwybod mai canolfan drafnidiaeth integredig yw'r ffordd fwyaf effeithiol o lawer i sicrhau y bydd pobl yn defnyddio'r system yn y lle cyntaf. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n briodol i'r Llywodraeth gymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu calon ein prifddinas er budd pobl Caerdydd ond, wrth gwrs, pobl sy'n byw ymhellach i ffwrdd ac yn gweithio yn y ddinas bob dydd hefyd.

Unigrwydd ac Unigedd Cymdeithasol
Loneliness and Social Isolation

4. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o ran atal unigrwydd ac unigedd cymdeithasol? OAQ52064

4. What progress is the Welsh Government making in combatting loneliness and social isolation? OAQ52064

We'll deliver on our commitment to produce a strategy by March 2019. Building on the work of the Health, Social Care and Sport Committee inquiry into loneliness and isolation, we are engaging widely with stakeholders, including the Scottish and UK Governments, to help us to set the direction that will drive our work.

Byddwn yn cyflawni ein hymrwymiad o gynhyrchu strategaeth erbyn mis Mawrth 2019. Gan adeiladu ar waith ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon i unigrwydd ac arwahanrwydd, rydym ni'n ymgysylltu'n eang â rhanddeiliaid, gan gynnwys Llywodraethau'r Alban a'r DU, i'n helpu i bennu'r cyfeiriad a fydd yn ysgogi ein gwaith.

Thank you, First Minister. Loneliness and isolation can affect anyone at any time in our lives. It's a significant public health issue and we know it can be as damaging as smoking 15 cigarettes a day. I hosted a round-table discussion with Age Cymru in my constituency last month about tackling loneliness, and one good example is the work of Ffrind i Mi in Aneurin Bevan Local Health Board. They're working to pair up care homes and schools, and the benefits there are clear for everyone to see. What role can Welsh Government play in supporting initiatives like this, which bring all generations together and tackle loneliness and isolation across Wales?

Diolch, Prif Weinidog. Gall unigrwydd ac arwahanrwydd effeithio ar unrhyw un ar unrhyw adeg yn ein bywydau. Mae'n fater iechyd y cyhoedd arwyddocaol a gwyddom y gall fod mor niweidiol ag ysmygu 15 o sigaréts y dydd. Cynhaliais drafodaeth bwrdd crwn gydag Age Cymru yn fy etholaeth i fis diwethaf ynghylch mynd i'r afael ag unigrwydd, ac un enghraifft dda yw gwaith Ffrind i Mi ym Mwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan. Maen nhw'n gweithio i baru cartrefi gofal ac ysgolion, ac mae'r buddion yno yn amlwg i bawb eu gweld. Pa ran all Llywodraeth Cymru ei chwarae i gefnogi mentrau fel hyn, sy'n dod â phob cenhedlaeth ynghyd ac yn mynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd ledled Cymru?

13:55

Ffrind i Mi is an excellent project, of course, that's been developed by Aneurin Bevan board. We know that, where people are lonely, it's not just a question of them not having company and a sense of isolation, but it affects people's health. That's why, obviously, as a health board, it's  correct to actually get involved in making sure that loneliness as an issue is dealt with.

I can say to the Member that, on 23 April, we commissioned research looking at the basic principles of sustainable community-based volunteering approaches to tackling loneliness and social isolation amongst older people. It is not, perhaps, the snappiest title ever invented by Government— nevertheless, it does explain what it's going to do. That is there, of course, to enable us to find out what the most effective ways of tackling loneliness actually are, to make sure that what is developed in months and years to come is as effective as it can be.

Mae Ffrind i Mi yn brosiect ardderchog, wrth gwrs, a ddatblygwyd gan fwrdd Aneurin Bevan. Rydym ni'n gwybod, pan fo pobl yn unig, nad yw'n gwestiwn o'r ffaith nad oes ganddyn nhw gwmni a'r synnwyr o arwahanrwydd yn unig, ond mae'n effeithio ar iechyd pobl. Dyna pam, yn amlwg, fel bwrdd iechyd, y mae'n briodol cymryd rhan yn y gwaith o wneud yn siŵr bod unigrwydd fel mater yn cael sylw.

Gallaf ddweud wrth yr Aelod ein bod ni wedi comisiynu gwaith ymchwil ar 23 Ebrill yn ystyried egwyddorion sylfaenol dulliau gwirfoddoli cymunedol cynaliadwy i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol ymhlith pobl hŷn. Nid dyma'r teitl mwyaf bachog a ddyfeisiwyd gan y Llywodraeth erioed, efallai—serch hynny, mae'n esbonio'r hyn y mae'n mynd i'w wneud. Mae hwnnw yno, wrth gwrs, i'n galluogi i ddarganfod beth yw'r ffyrdd mwyaf effeithiol o fynd i'r afael ag unigrwydd mewn gwirionedd, i wneud yn siŵr bod yr hyn a ddatblygir yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod mor effeithiol ag y gall fod.

Ffrind i Mi is, indeed, an excellent innovation, First Minister. In fact, next month, you will be paying tribute to, and recognising the work of, Mary Adams, who's a constituent of mine in west Wales, for the work that she undertakes through the Rotary-backed RotaKids project. RotaKids spends time with people with dementia, with people suffering from loneliness and who feel very, very isolated in order to bring some of that relief into some of the hours of their days.

These projects are absolutely vital, and yet, in that very important Health, Social Care and Sport Committee report, the Government only partially accepted one of the recommendations. That was the recommendation to ask for three-year funding for projects such as this in order to ensure that they have a chance to embed in the local community and become self-sustaining. Will you work with your Secretaries of health, social care and finance whilst you're doing this review in order to ensure that we look at this, because all these projects are worth nothing if they evaporate after a year? In fact, they leave behind a really sad wake of people who once had something who can no longer access a very vital service.

Mae Ffrind i Mi, yn wir, yn ddatblygiad ardderchog, Prif Weinidog. Yn wir, y mis nesaf, byddwch yn cydnabod ac yn talu teyrnged i waith Mary Adams, sy'n un o'm hetholwyr i yn y gorllewin, am y gwaith y mae hi'n ei wneud drwy'r prosiect RotaKids a gefnogir gan y Clwb Rotari. Mae RotaKids yn treulio amser gyda phobl â dementia, gyda phobl sy'n dioddef o unigrwydd ac sy'n teimlo'n gwbl ar wahân, er mwyn dod â rhywfaint o'r rhyddhad hwnnw i rai o oriau eu diwrnodau.

Mae'r prosiectau hyn yn gwbl hanfodol, ac eto, yn yr adroddiad pwysig iawn hwnnw gan y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, dim ond yn rhannol y derbyniodd y Llywodraeth un o'r argymhellion. Yr argymhelliad i ofyn am gyllid tair blynedd ar gyfer prosiectau fel hyn er mwyn sicrhau bod ganddyn nhw gyfle i ymsefydlu yn y gymuned leol a dod yn hunan-gynhaliol oedd hwnnw. A wnewch chi weithio gyda'ch Ysgrifenyddion dros iechyd, gofal cymdeithasol a chyllid wrth i chi gynnal yr adolygiad hwn er mwyn sicrhau ein bod ni'n ystyried hyn, gan nad yw'r  holl brosiectau hyn yn werth dim os byddan nhw'n diflannu ar ôl blwyddyn? Mewn gwirionedd, maen nhw'n gadael trywydd gwirioneddol drist o bobl ar eu hôl, yr oedd ganddynt rywbeth ar un adeg ond na allant gael mynediad at wasanaeth hanfodol iawn mwyach.

It is a challenge in Government to seek to provide three-year revenue funding when our own budget often—necessarily, because of the block grant that we get—has to be developed on a shorter timescale. That is an issue that's always been with us—it's not a political point I make—but that, nevertheless, is true. But, yes, as far as possible, we try to ensure that we don't simply see revenue funding for organisations disappear after a particular period of time. Where that does happen, and it has, we look to work with them—we encourage them to work with us to look at sustainable funding solutions elsewhere. I know that there are some organisations like Men's Sheds—I visited one in your constituency, in fact, in Pembroke Dock—that have been very successful in terms of combating loneliness amongst men who've lost their partners.

Mae'n her mewn Llywodraeth i geisio darparu cyllid refeniw tair blynedd pan fo'n rhaid datblygu ein cyllideb ein hunain—o reidrwydd, oherwydd y grant bloc yr ydym ni'n ei gael—yn unol ag amserlen fyrrach yn aml. Mae honno'n broblem a fu gennym ni erioed—nid pwynt gwleidyddol yr wyf i'n ei wneud yw hwn—ond, serch hynny, mae hynny'n wir. Ond, ydym, cyn belled â phosibl, rydym ni'n ceisio sicrhau nad ydym yn gweld cyllid refeniw ar gyfer sefydliadau yn diflannu ar ôl cyfnod penodol o amser. Pan fo hynny'n digwydd, ac mae wedi digwydd, rydym ni'n ceisio gweithio gyda nhw—rydym ni'n eu hannog i weithio gyda ni i ystyried atebion ariannu cynaliadwy mewn mannau eraill. Gwn fod rhai sefydliadau fel Men's Sheds—ymwelais ag un yn eich etholaeth chi, a dweud y gwir, yn Noc Penfro—sydd wedi bod yn llwyddiannus iawn o ran mynd i'r afael ag unigrwydd ymhlith dynion sydd wedi colli eu partneriaid.

Ie, dyna ydy'r pwynt sylfaenol yn deillio o'n hadroddiad ni fel pwyllgor iechyd. Yn bellach i'r esiamplau rŷm ni wedi'u clywed, sydd hefyd, wrth gwrs, yn mynd i fod yn fregus o ran ariannu tymor hir, ydych chi'n credu y dylech chi, fel Llywodraeth, fod yn rhoi mwy o eglurder a mwy o flaenoriaeth i'r pwynt sylfaenol yma—nid yn unig clodfori'r gwasanaeth ond hefyd dweud rhywbeth ynglŷn â'r sicrwydd tymor hir ariannol?

Well, that’s the fundamental point emerging from our report as a health committee. Further to the examples that we’ve already heard mentioned, which are going to be vulnerable in terms of long-term funding, do you believe that you, as a Government, should be providing greater clarity and more priority to this fundamental point—not only praising the service, but also saying something about long-term financial assurances?

Ie, dyna beth yw'r broblem, onid yw e? Mewn sefyllfa lle mae maint yr arian yn cwympo bob blwyddyn, mae fe'n anodd rhoi unrhyw fath o addewid yn y ffordd yna achos y ffaith nad yw'n glir faint o arian fydd ar gael i'r Llywodraeth. Lle rŷm ni'n gallu gwneud hynny, rŷm ni'n ceisio gwneud hynny. Ond, i fod yn honest, mae fe'n anodd rhoi addewid yn y ffordd yna i bopeth, achos y ffaith rŷm ni'n gwybod bod y gyllideb yn cwympo o flwyddyn i flwyddyn.

Yes, that is the problem, of course. In a situation where the amount of money available falls year on year, it’s very difficult to give any kind of pledge or promise in that way because it’s not clear how much funding will be available to the Government. Where we can, we try to do so, but it is difficult to give that promise on all funding, because we know that the budget will be declining year on year.

Diwylliant y Gweithle yn Llywodraeth Cymru
Workplace Culture within the Welsh Government

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddiwylliant y gweithle yn Llywodraeth Cymru? OAQ52056

5. Will the First Minister make a statement on workplace culture within the Welsh Government? OAQ52056

Yes. The Permanent Secretary is responsible for the leadership and management of the Welsh Government civil service. I support her in leading a culture that is confident, inclusive, and focused on delivering for Wales.

Gwnaf. Yr Ysgrifennydd Parhaol sy'n gyfrifol am arwain a rheoli gwasanaeth sifil Llywodraeth Cymru. Rwy'n ei chynorthwyo i arwain diwylliant sy'n hyderus, yn gynhwysol ac yn canolbwyntio ar gyflawni dros Gymru.

First Minister, I think it's important to note your absence from the debate on the leak inquiry last week. Despite retreating from the legal challenge to block the debate, I would've thought that you would've respected the institution of this Assembly and would've been here to hear the arguments that AMs put forward.

We know that you've been cleared in the Hamilton report that was released late on a Tuesday evening following Plenary, but I think the public need to know why no protection was offered or given to witnesses, unlike with the leak inquiry. Have you seen, for example, BBC reports that people were afraid to give evidence because they were worried about the repercussions? Your former colleague—and I think very much former now—Leighton Andrews notes in his commentary on the matter that there was

'a toxic atmosphere on the Fifth Floor and that Mr Sargeant and certain other Ministers were subject to persistent personal undermining'.

Now, I agree, and I see what has been said with regard to the Hamilton report, but do you not agree that cultural changes need to take place within Government, and will you prepare to take on those changes before you leave office?  

Prif Weinidog, rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig nodi eich absenoldeb o'r ddadl ar yr ymchwiliad i ddatgeliadau answyddogol yr wythnos diwethaf. Er i chi dynnu'n ôl o'r her gyfreithiol i atal y ddadl, byddwn wedi meddwl y byddech chi wedi parchu sefydliad y Cynulliad hwn ac wedi bod yma i glywed y dadleuon a gyflwynwyd gan ACau.

Gwyddom eich bod wedi cael eich difeio yn adroddiad Hamilton a gyhoeddwyd yn hwyr ar nos Fawrth ar ôl y Cyfarfod Llawn, ond credaf fod angen i'r cyhoedd wybod pam na chafodd unrhyw diogelwch ei gynnig na'i roi i dystion, yn wahanol i'r ymchwiliad i ddatgeliadau answyddogol. A ydych chi wedi gweld, er enghraifft, adroddiadau'r BBC bod pobl yn ofni cyflwyno tystiolaeth gan eu bod nhw'n poeni am y sgil-effeithiau? Mae eich cyn-gydweithiwr—ac yn bendant yn gyn gyd-gydweithiwr erbyn hyn, rwy'n credu—Leighton Andrews, yn nodi yn ei sylwadau ar y mater bod

awyrgylch gwenwynig ar y Pumed Llawr a bod Mr Sargeant a rhai Gweinidogion eraill yn destun tanseilio personol parhaus.

Nawr, rwy'n cytuno, a gwelaf yr hyn sydd wedi cael ei ddweud o ran adroddiad Hamilton, ond onid ydych chi'n cytuno bod angen i newidiadau diwylliannol gael eu gwneud o fewn y Llywodraeth, ac a wnewch chi baratoi i fynd i'r afael â'r newidiadau hynny cyn i chi adael eich swydd?

14:00

The Hamilton report is clear. I don't intend to elaborate on what it says, other than to say that, of course, as far as Welsh Government staff are concerned, that is a matter for the Permanent Secretary. And I can say that, according to our latest staff survey, 80 per cent of staff scored the organisation positively on inclusion and fair treatment—that's 4 per cent above the UK civil service benchmark—and 88 per cent of Welsh Government staff say they are treated with respect by those they work with, 3 per cent above the UK civil service benchmark. Now, of course, that does show that there's more work to be done, and I know the Permanent Secretary is very much aware of that.   

Mae adroddiad Hamilton yn eglur. Nid wyf i'n bwriadu ymhelaethu ar yr hyn y mae'n ei ddweud, ac eithrio i ddweud, wrth gwrs, cyn belled ag y mae staff Llywodraeth Cymru yn y cwestiwn, bod hwnnw'n fater i'r Ysgrifennydd Parhaol. A gallaf ddweud, yn ôl ein harolwg staff diweddaraf, bod 80 y cant o staff wedi rhoi sgôr cadarnhaol i'r sefydliad o ran cynhwysiant a thriniaeth deg—mae hynny 4 y cant yn uwch na meincnod gwasanaeth sifil y DU—ac mae 88 y cant o staff Llywodraeth Cymru yn dweud eu bod yn cael eu trin gyda pharch gan y rheini y maen nhw'n gweithio gyda nhw, 3 y cant yn uwch na meincnod gwasanaeth sifil y DU. Nawr, wrth gwrs, mae hynny'n dangos bod mwy o waith i'w wneud, a gwn fod yr Ysgrifennydd Parhaol yn ymwybodol iawn o hynny.

First Minister, it is important to nurture an appropriate culture and the right culture within Welsh Government, and to ensure that work is carried out in a timely manner and that people working within the Government correspond in a timely fashion. Following on from the question that the Member for Carmarthen West and South Pembrokeshire asked you last week, I can confirm that I'm also waiting for a response to my subject access request submitted to the Government on 15 March regarding information asked about me by the Welsh Government to the Hywel Dda university health board. Given the importance of nurturing a culture of accountability and respect within the Welsh Government, it's crucial that matters like this are dealt with openly and professionally. Therefore, can you give me an indication of when I will receive a response to my subject access request?  

Prif Weinidog, mae'n bwysig meithrin diwylliant priodol a'r diwylliant cywir o fewn Llywodraeth Cymru, ac i sicrhau bod gwaith yn cael ei wneud yn brydlon a bod pobl sy'n gweithio o fewn y Llywodraeth yn gohebu yn brydlon. Yn dilyn ymlaen o'r cwestiwn a ofynnodd yr Aelod dros Orllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro i chi yr wythnos diwethaf, gallaf gadarnhau fy mod innau hefyd yn aros am ymateb i'm cais mynediad pwnc a gyflwynwyd i'r Llywodraeth ar 15 Mawrth ynghylch gwybodaeth y gofynnwyd amdano amdanaf i gan Lywodraeth Cymru i fwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda. O gofio pwysigrwydd meithrin diwylliant o atebolrwydd a pharch o fewn Llywodraeth Cymru, mae'n hanfodol yr ymdrinnir â materion fel hyn yn agored ac yn broffesiynol. A allwch chi roi awgrym i mi felly o bryd y byddaf yn derbyn ymateb i'm cais mynediad pwnc?

I entirely agree that we should be open and professional, and that's what we strive to do. It's not something I've been directly involved with, as he can appreciate, but I do hope that a position will be reached soon when the question can be answered—and answered it must be, I understand that. 

Cytunaf yn llwyr y dylem ni fod yn agored ac yn broffesiynol, a dyna'r hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud. Nid yw'n rhywbeth yr wyf i wedi ymwneud ag ef yn uniongyrchol, fel y gall ef ei werthfawrogi, ond rwy'n gobeithio y bydd sefyllfa yn cael ei chyrraedd yn fuan pan fydd modd ateb y cwestiwn—ac mae'n rhaid ei ateb, rwy'n deall hynny.

Gwasanaeth Bysiau TrawsCymru
TrawsCymru Coach Service

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fwriad Llywodraeth Cymru i ehangu gwasanaeth bysiau TrawsCymru ymhellach? OAQ52055

6. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's intention to further expand the TrawsCymru coach service? OAQ52055

Rydym ni’n dal i weithio’n agos gydag awdurdodau lleol i ymchwilio i gyfleoedd i wella’r gwasanaethau TrawsCymru sy’n cael eu cynnig yn barod. Rydym ni hefyd yn awyddus i gyflwyno llwybrau newydd lle mae manteision strategol amlwg i gynnig gwasanaethau bysiau a choetsys pellter hir newydd.

We continue to work closely with local authorities to explore opportunities to enhance existing TrawsCymru services and introduce new routes where there are clear strategic benefits from offering new long-distance bus and coach services.

Yn dilyn y cytundeb cyllideb, mi sicrhaodd Plaid Cymru £400,000 er mwyn uwchraddio rhwydwaith TrawsCymru o fws i goets, ac yn dilyn hynny mi ddechreuodd y gwasanaeth newydd o Aberystwyth i Gaerdydd wythnos diwethaf, gan sicrhau siwrnai mwy pleserus a chyflymach. Mae hyn, wrth gwrs, yn gam pwysig ymlaen yn y broses o greu gwasanaethau trafnidiaeth cyhoeddus sy'n ffit ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain yn ein cymunedau gwledig ni. Felly, a wnaiff y Llywodraeth ymrwymo i edrych i mewn i ehangu'r gwasanaeth yma, a chynnig gwasanaethau coets a fydd ar gael i bobl yn fy etholaeth i a fyddai'n dymuno teithio ar fws cyfforddus i'r brifddinas ac i rannau eraill o Gymru?  

Following the budget agreement, Plaid Cymru secured £400,000 to upgrade the TrawsCymru network from bus to coach, and following that, the new service from Aberystwyth to Cardiff was established last week, securing a more comfortable and swifter service. This is an important step forward in the process of creating public transport services fit for the twenty-first century in our rural communities. So, will the Government commit to looking to enhance and expand this service and offer coach services that would be available to people in my constituency who would wish to travel on a comfortable coach to the capital city and other parts of Wales?

Wel, dau beth: yn gyntaf, ynglŷn â'r cwestiwn a ydym ni'n cynllunio i ehangu'r gwasanaeth, mae hynny yn iawn; rydym ni yn gweithio gydag awdurdodau lleol ar hyn o bryd er mwyn edrych ar lwybrau newydd, sef Bangor i'r Waun a Chroesoswallt, ac hefyd, er enghraifft, o Wrecsam i'r Drenewydd. Wrth gwrs, beth mae'n rhaid i ni ystyried yw ym mha ffordd mae'r gwasanaethau yna yn gallu cael eu defnyddio a'u rhedeg. Rwy'n falch iawn i weld coets yn mynd ar y gwasanaeth rhwng Caerdydd ac Aberystwyth, fel rhywun a oedd yn hen gyfarwydd â'r TrawsCambria flynyddoedd mawr yn ôl. Coets oedd hwnnw, ond coets heb dŷ bach, os cofiaf, ac roeddem yn gorfod stopio yn Abertawe am beth amser er mwyn i bobl fod yn gyfforddus. Felly, beth rydym yn ystyried yw ym mha ffordd y gallwn ni ehangu'r gwasanaeth, ac wedyn ym mha ffordd y gallwn ni yn y pen draw sicrhau bod y cerbydau sydd yn rhedeg y gwasanaeth yn cael eu gwella dros y blynyddoedd nesaf. 

Well, two points: first, regarding the question of whether we’re planning to expand the service, that is true; we are at present working with local authorities to look at new routes, namely Bangor to Chirk and Oswestry, and also from Wrexham to Newtown. But also, what we need to consider is how those services can be used and run. I'm very pleased to see a coach running on the service between Cardiff and Aberystwyth, as one who was very familiar with the former TrawsCambria service. That was a coach, but there was no toilet, if I remember, and so you had to stop in Swansea for some time for people to use the conveniences there. So, what we are considering is how we can expand the service, and then how we can ultimately ensure that the vehicles running on the service are enhanced over the ensuing years.

Has the Welsh Government conducted a cost-benefit analysis of the TrawsCymru service, and can I ask how do passenger numbers compare with other subsidised services? And can I ask what assessment you can make of the pilot on the free weekend bus travel on the TrawsCymru network?   

A yw Llywodraeth Cymru wedi cynnal dadansoddiad cost a budd o wasanaeth TrawsCymru, ac a gaf i ofyn i chi sut y mae nifer y teithwyr yn cymharu â gwasanaethau eraill sy'n cael cymhorthdal? A gaf i ofyn pa asesiad y gallwch chi ei wneud o'r arbrawf teithio ar ar y bws am ddim dros y penwythnos ar rwydwaith TrawsCymru?

There is an evaluation that is taking place. What we do know, however, is that passenger numbers are growing. The introduction of free travel has been hugely important in terms of doing that. I have to say that the Member gives the impression, in the way he asked the question, that he is not in favour of the TrawsCymru network. Any network when it first begins will take some time to bed in. We've never had a proper national bus network. Even in the days of the TrawsCambria, Cardiff to Aberystwyth and then on to Bangor existed, after an hour's wait in Aberystwyth for those who then went on to Bangor, but everything else was pretty short-term and unsustainable. We intend to put in place a long-term, sustainable network. We know there are communities now that are having a bus service for the first time in over 40 years, and that's something that I'm sure they will welcome. So, I'm happy with the way that the TrawsCymru network is performing and, of course, the passenger numbers in terms of the growth that we've seen.  

Mae gwerthusiad yn cael ei gynnal. Yr hyn yr ydym ni'n ei wybod, fodd bynnag, yw bod nifer y teithwyr yn cynyddu. Mae cyflwyno teithio am ddim wedi bod yn eithriadol o bwysig o ran gwneud hynny. Mae'n rhaid i mi ddweud bod yr Aelod yn rhoi'r argraff, yn y ffordd y gofynnodd y cwestiwn, nad yw o blaid rhwydwaith TrawsCymru. Bydd unrhyw rwydwaith pan fo'n cychwyn gyntaf yn cymryd rhywfaint o amser i ymsefydlu. Nid ydym ni erioed wedi cael rhwydwaith bysiau cenedlaethol go iawn. Hyd yn oed yn nyddiau'r TrawsCambria, roedd Caerdydd i Aberystwyth ac yna ymlaen i Fangor yn bodoli, ar ôl i'r rheini a oedd yn mynd yn eu blaenau i Fangor aros am awr yn Aberystwyth, ond roedd popeth arall yn weddol fyrdymor ac anghynaladwy. Rydym ni'n bwriadu cyflwyno rhwydwaith cynaliadwy hirdymor. Rydym ni'n gwybod bod cymunedau erbyn hyn sy'n cael gwasanaeth bws am y tro cyntaf ers dros 40 mlynedd, ac mae hynny'n rhywbeth yr wyf yn siŵr y byddant yn ei groesawu. Felly, rwy'n hapus â'r ffordd y mae rhwydwaith TrawsCymru yn perfformio ac, wrth gwrs, nifer y teithwyr o ran y cynnydd yr ydym ni wedi ei weld.

14:05
Diabetes Math 2
Type 2 Diabetes

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am nifer y bobl yng Nghymru sydd â diabetes math 2? OAQ52022

7. Will the First Minister make a statement on the number of people in Wales with type 2 diabetes? OAQ52022

The national diabetes audit, which is part of the clinical audit programme for the NHS in Wales, indicates there were approximately 178,000 people registered with type 2 diabetes in Wales in the 2016-17 reporting year.

Mae'r archwiliad diabetes cenedlaethol, sy'n rhan o'r rhaglen archwilio clinigol ar gyfer y GIG yng Nghymru, yn dynodi bod oddeutu 178,000 o bobl wedi eu cofrestru gyda diabetes math 2 yng Nghymru yn ystod blwyddyn adrodd 2016-17.

Can I thank the First Minister for that response? Genes do play a part in type 2 diabetes, but lifestyle choices are also very important. You can, for example, have a genetic mutation that may make you susceptible to type 2, but if you take good care of your body you may not develop diabetes. Will the Welsh Government consider introducing a national prevention week for type 2 diabetes? 

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna? Mae genynnau yn chwarae rhan mewn diabetes math 2, ond mae dewisiadau o ran ffordd o fyw hefyd yn bwysig iawn. Er enghraifft, efallai y bydd gennych gellwyriad genynnol a allai eich gwneud yn agored i fath 2, ond os byddwch chi'n gofalu am eich corff efallai na fyddwch yn datblygu diabetes. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried cyflwyno wythnos atal genedlaethol ar gyfer diabetes math 2?

Let me just give the Member a flavour of what we're doing. Of course we recognise the importance of prevention. We're aware of the NHS England programme. We don't think that this is right for Wales, because we know that obesity is a risk factor for a number of diseases, therefore a disease-specific approach is not warranted. We know also the evidence base for the effectiveness of a diabetes prevention programme is disputed. We do need to do something, clearly, so a broader and multifaceted approach is required; we know that. So, how will that be done? Well, the forthcoming obesity strategy will aim to put a strong focus upon prevention, and that will include exploring how we can scale messages across the population—I think a better way is to say, 'How we can tell people', actually, rather than putting it that way—by working with a range of partners, including with health boards, through delivery of obesity pathways. 

Gadewch i mi roi blas ar yr hyn yr ydym ni'n ei wneud i'r Aelod. Wrth gwrs, rydym ni'n cydnabod pwysigrwydd atal. Rydym ni'n ymwybodol o raglen GIG Lloegr. Nid ydym yn credu bod hyn yn iawn i Gymru, gan ein bod ni'n gwybod bod gordewdra yn ffactor risg ar gyfer nifer o glefydau, felly ni ellir cyfiawnhau dull clefyd-benodol. Gwyddom hefyd bod dadleuon ynghylch y sail dystiolaeth ar gyfer effeithiolrwydd rhaglen atal diabetes. Mae angen i ni wneud rhywbeth, yn amlwg, felly mae angen dull ehangach ac amlweddog; rydym ni'n gwybod hynny. Felly, sut y bydd hynny'n cael ei wneud? Wel, nod y strategaeth ordewdra sydd ar y gweill fydd rhoi pwyslais cryf ar atal, a bydd hynny'n cynnwys archwilio sut y gallwn ni gyfleu negeseuon ar draws y boblogaeth—rwy'n credu ei bod hi'n ffordd well i ddweud, 'Sut gallwn ni ddweud wrth bobl', a dweud y gwir, yn hytrach na'i roi yn y modd hwnnw—drwy weithio gydag amrywiaeth o bartneriaid, gan gynnwys byrddau iechyd, trwy ddarparu llwybrau gordewdra.

First Minister, at the recent cross-party group on diabetes we heard that just about 100 new diabetes nurses are being introduced in England. We don't have any here. Even though, of course, insulin pumps are given by the NHS to people with diabetes if they need them urgently, without the specialist nurses there's no guarantee that they're being used correctly. Bearing in mind that we get more money per head in Wales than in England, I wonder what consideration has been given to introducing diabetes nurses here. Obviously, we don't have to do exactly the same as England, but I would like to get some reassurance from you that they've been considered. 

Prif Weinidog, clywsom yn y grŵp trawsbleidiol diweddar ar ddiabetes bod tua 100 o nyrsys diabetes newydd yn cael eu cyflwyno yn Lloegr. Nid oes gennym ni ddim un yma. Er, wrth gwrs, y rhoddir pympiau inswlin gan y GIG i bobl sydd â diabetes os byddant eu hangen ar frys, nid oes unrhyw sicrwydd heb y nyrsys arbenigol eu bod nhw'n cael eu defnyddio'n gywir. O gofio ein bod ni'n cael mwy o arian y pen yng Nghymru nag yn Lloegr, tybed pa ystyriaeth a roddwyd i gyflwyno nyrsys diabetes yma. Yn amlwg, nid oes rhaid i ni wneud yn union yr un fath â Lloegr, ond hoffwn gael rhywfaint o sicrwydd gennych eu bod wedi eu hystyried.

Well, Diabetes Cymru are members of the chief medical officer's obesity strategy group, so they are able to inform Government of what they think is the best way of dealing with diabetes. I can say that we do continue to invest record amounts in diabetes care, from £76 million in 2009-10 to more than £111 million in 2016-17. Actually, it's been estimated that about 10 per cent of NHS expenditure goes on treating diabetes. The way forward is outlined in our diabetes delivery plan. That was updated and republished in December of last year and that will take us through to 2020.   

Wel, mae Diabetes Cymru yn aelodau o grŵp strategaeth gordewdra y prif swyddog meddygol, felly maen nhw'n gallu hysbysu'r Llywodraeth am yr hyn y maen nhw'n ei gredu yw'r ffordd orau o ymdrin â diabetes. Gallaf ddweud ein bod ni'n parhau i fuddsoddi'r symiau mwyaf erioed ym maes gofal diabetes, o £76 miliwn yn 2009-10 i fwy na £111 miliwn yn 2016-17. A dweud y gwir, amcangyfrifwyd bod tua 10 y cant o wariant y GIG yn cael ei wario ar drin diabetes. Amlinellir y ffordd ymlaen yn ein cynllun cyflawni ar gyfer diabetes. Diweddarwyd ac ailgyhoeddwyd hwnnw ym mis Rhagfyr y llynedd a bydd yn mynd â ni hyd at 2020.

Roeddwn i'n falch iawn bod Llywodraeth Cymru wedi cytuno i gefnogi gwelliant Plaid Cymru i Fil iechyd y cyhoedd yn ddiweddar, sy'n golygu bod strategaeth i daclo gordewdra yn cael ei datblygu ar hyn o bryd. Rŵan, a ninnau'n gwybod bod gordewdra yn gallu arwain at diabetes math 2, a bod diabetes yn sugno gymaint o gyllid y gwasanaeth iechyd—gymaint â 10 y cant o'r holl arian sy'n cael ei wario ar y gwasanaeth iechyd—a ydych chi fel Prif Weinidog yn cytuno bod buddsoddi symiau sylweddol o arian mewn atal gordewdra er mwyn atal llawer o achosion o ddiabetes math 2, llawer iawn mwy nag sy'n cael ei fuddsoddi ar hyn o bryd, yn gwbl angenrheidiol er mwyn arbed arian i'r gwasanaeth iechyd yn yr hirdymor? 

I was very pleased that the Welsh Government had agreed to support a Plaid Cymru amendment to the public health Bill recently, which means that a strategy to tackle obesity is being developed at the moment. Now, given that we know that obesity can lead to type 2 diabetes, and that diabetes takes up so much of the funding of the health service—as much as 10 per cent of all the money spent on the health service, in fact—do you, as First Minister, agree that investing significant funds in preventing obesity in order to prevent many type 2 diabetes cases, far more than is currently being invested, is entirely essential if we’re to save money for the health service in the long term?

Wel, rwyf wedi sôn am y ffaith bod 10 y cant, fel y dywedodd e, o wariant yn mynd ar ddiabetes. Rŷm ni'n gwybod bod gordewdra—ac nid ydw i'n un sy'n siarad gydag unrhyw fath o brofiad ynglŷn â hyn, wrth gwrs—yn rhywbeth sydd yn effeithio ar glefyd y siwgr. Dyna pam rŷm ni'n datblygu strategaeth gordewdra genedlaethol. Ac wrth gwrs, mae gan y gwasanaeth iechyd yng Nghymru sawl llwybr mewn lle yn barod—sef, wrth gwrs, llwybr gordewdra er mwyn cefnogi pobl er mwyn lleihau’r risg sydd gyda nhw o bethau fel diabetes.

Well, I’ve alluded to the fact that 10 per cent of the funding goes on diabetes. We know that obesity—and I don’t speak as someone who has any kind of experience of this, of course—impacts diabetes. That is why we are developing a national diabetes strategy. The health service in Wales has a number of pathways in place already—an obesity pathway in order to support people in order to reduce their risk of developing things such as diabetes. 

14:10
Cefnogi Ysgolion Gwledig
Supporting Rural Schools

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am bolisi Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi ysgolion gwledig yng Nghanol De Cymru? OAQ52019

8. Will the First Minister make a statement on Welsh Government policy for supporting rural schools in South Wales Central? OAQ52019

We recently consulted on strengthening the school organisation code in respect of a presumption against the closure of rural schools. We'll publish our response in the summer. We have also introduced a new small and rural schools grant to encourage innovation and support greater school-to-school working.

Cynhaliwyd ymgynghoriad gennym yn ddiweddar ar gryfhau'r cod trefniadaeth ysgolion o ran rhagdybiaeth yn erbyn cau ysgolion gwledig. Byddwn yn cyhoeddi ein hymateb yn ystod yr haf. Rydym ni hefyd wedi cyflwyno grant ysgolion bach a gwledig newydd i annog arloesedd a chynorthwyo mwy o weithio ysgol i ysgol.

Thank you for that answer, First Minister. The formula that underpins funding of schools, and in particular rural schools, is based on the sparsity element of the census of 1991. The special education formula was last reviewed in 2006 and the primary and secondary school formula was last updated in 2003, First Minister. By any stretch of the imagination, those are dates that have long since passed. Do you think it is a sensible course of action for the Government to undertake a review of this funding formula to bring it more up to date with current figures and current aspirations for the Welsh Government?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Mae'r fformiwla sy'n sail i ariannu ysgolion, ac ysgolion gwledig yn arbennig, yn seiliedig ar elfen deneurwydd poblogaeth cyfrifiad 1991. Adolygwyd y fformiwla addysg arbennig ddiwethaf yn 2006 a diweddarwyd y fformiwla ysgolion cynradd ac uwchradd ddiwethaf yn 2003, Prif Weinidog. Pa bynnag ffordd yr edrychwch chi arni, bu amser maith ers y dyddiadau hynny. A ydych chi'n credu ei fod yn gam synhwyrol i'r Llywodraeth gynnal adolygiad o'r fformiwla ariannu hwn i'w wneud yn fwy cyfredol o ran ffigurau presennol a dyheadau presennol Llywodraeth Cymru?

That is something that needs to be explored with local education authorities and something that would affect the revenue support grant. Experience tells us that when a formula is changed there are winners and losers. That's not a reason why it shouldn't change, of course, necessarily, but it is a matter for local authorities collectively to decide on a common approach to, in order to inform Government.

Mae hynny'n rhywbeth y mae angen ei archwilio gyda'r awdurdodau addysg lleol ac yn rhywbeth a fyddai'n effeithio ar y grant cymorth refeniw. Mae profiad yn dweud wrthym ni bod pobl ar eu hennill ac ar eu colled pan fydd fformiwla yn cael ei newid. Nid yw hwnnw'n rheswm pam na ddylai newid, wrth gwrs, o reidrwydd, ond mater i awdurdodau lleol yn gyfunol yw penderfynu ar ddull cyffredin, er mwyn hysbysu'r Llywodraeth.

First Minister, I am concerned about the proposal by the Vale of Glamorgan Council to reconfigure primary school provision in the western Vale, which would result in the closure of Llancarfan Primary School. The school was deemed 'good' in its last Estyn inspection and falls within the yellow category. According to the Estyn report,

'The buildings and site provide a stimulating and varied learning environment'

and

'pupils make good use of...its wildlife and wooded areas'.

So, First Minister, with respect to this consultation procedure on the school organisation code relating to small and rural schools, I do believe that the impact of these proposals on the local rural community of Llancarfan haven't been taken into account, neither have the views of prospective parents who have contacted me and are devastated by these proposals. Can you assure me that the Welsh Government's school organisation code will be respected in terms of the importance of this school?

Prif Weinidog, rwy'n pryderu ynghylch y cynnig gan Gyngor Bro Morgannwg i ad-drefnu darpariaeth ysgolion cynradd yng ngorllewin y Fro, a fyddai'n arwain at gau Ysgol Gynradd Llancarfan. Dyfarnwyd bod yr ysgol yn 'dda' yn ei harolygiad diwethaf gan Estyn ac mae hi yn y categori melyn. Yn ôl adroddiad Estyn,

Mae'r adeiladau a'r safle yn cynnig amgylchedd dysgu ysgogol ac amrywiol

ac

mae'r disgyblion yn gwneud defnydd da o...ei mannau bywyd gwyllt a choediog.

Felly, Prif Weinidog, o ran y weithdrefn ymgynghori hon ar y cod trefniadaeth ysgolion yn ymwneud ag ysgolion bach a gwledig, nid wyf yn credu bod effaith y cynigion hyn ar gymuned wledig leol Llancarfan wedi cael eu cymryd i ystyriaeth, nac ychwaith safbwyntiau darpar rieni sydd wedi cysylltu â mi ac sy'n siomedig dros ben am y cynigion hyn. A allwch chi fy sicrhau y bydd cod trefniadaeth ysgolion Llywodraeth Cymru yn cael ei barchu o ran pwysigrwydd yr ysgol hon?

Well, of course, local authorities, as the Member will know, are responsible for the planning of school places, but, in bringing forward proposals for substantial changes to schools, local authorities and other proposers must comply with the school organisation code and must take into account a range of factors, the prime consideration being the interests of learners. The code does set a high standard for consultation, providing all those with an interest with an opportunity to make their views known and have those views taken into account.

Wel, wrth gwrs, awdurdodau lleol, fel y mae'r Aelod yn gwybod, sy'n gyfrifol am gynllunio lleoedd ysgol, ond, wrth gyflwyno cynigion ar gyfer newidiadau sylweddol i ysgolion, mae'n rhaid i awdurdodau lleol a chynigwyr eraill gydymffurfio â'r cod trefniadaeth ysgolion ac mae'n rhaid iddyn nhw gymryd amrywiaeth o ffactorau i ystyriaeth, a'r brif ystyriaeth yw buddiannau'r dysgwyr. Mae'r cod yn gosod safon uchel ar gyfer ymgynghori, gan gynnig cyfle i bawb â buddiant i leisio eu barn ac i'w safbwyntiau gael eu hystyried.

Dinasoedd
Cities

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am bwysigrwydd dinasoedd Cymru i ddatblygiad yr economi? OAQ52034

9. Will the First Minister make a statement on the importance of Welsh cities to the development of the economy? OAQ52034

Our 'Prosperity for All' strategy and the economic action plan do set out our actions for all parts of Wales to contribute to and benefit from economic growth. That obviously includes enabling our cities and large towns to be engines of growth that benefit their wider region.

Mae ein strategaeth 'Ffyniant i Bawb' a'r cynllun gweithredu economaidd yn nodi ein camau gweithredu ar gyfer pob rhan o Gymru i gyfrannu at dwf economaidd ac elwa arno. Mae hynny'n amlwg yn cynnwys galluogi ein dinasoedd a'n trefi mawr i fod yn ysgogwyr twf sydd o fudd i'w rhanbarthau ehangach.

First Minister, I agree with what you've hinted at there—that our cities are a great resource with regional and national responsibilities. But, as you will know, under the Planning (Wales) Act 2015, no regional planning schemes have yet come forward on a voluntary basis. I'm glad that you're going to consult on this and whether we need to take firmer action. I wonder whether you could give an indication of the Government's thinking.

Prif Weinidog, rwy'n cytuno â'r hyn yr ydych chi wedi ei awgrymu yn y fan yna—bod ein dinasoedd yn adnodd gwych sydd â chyfrifoldebau rhanbarthol a chenedlaethol. Ond, fel y gwyddoch, o dan Ddeddf Cynllunio (Cymru) 2015, nid oes unrhyw gynlluniau cynllunio rhanbarthol wedi cael eu cyflwyno ar sail wirfoddol eto. Rwy'n falch eich bod chi'n mynd i ymgynghori ar hyn a pha un a oes angen i ni gymryd camau mwy pendant. Tybed a allech chi roi syniad o feddylfryd y Llywodraeth.

Our thinking is that local authorities need to collaborate more in order to produce regional development plans. If that doesn't happen, then we will have to consider what steps to take next, but we'd encourage local authorities to do so. The reality is, of course, that political boundaries are completely ineffective when it comes to the way in which the economy works. The reality is that the economies of many local authorities are intertwined inextricably with Cardiff. I live 20 miles away from Cardiff, but I know that many, many, many people commute to Cardiff every day to work, and it acts—. Even though Bridgend has its own economy and its own employers, Cardiff still is an important source of work. I do think we do our public a disservice if local authorities simply see planning and the availability of housing purely as something that exists within their own boundaries. So, it is important that local authorities work together. If they don't do that, then clearly we'll have to take steps to make the planning system more effective.

Ein meddylfryd yw bod angen i awdurdodau lleol gydweithredu mwy i lunio cynlluniau datblygu rhanbarthol. Os na fydd hynny'n digwydd, yna bydd yn rhaid i ni ystyried pa gamau i'w cymryd nesaf, ond byddem yn annog awdurdodau lleol i wneud hynny. Y gwir yw, wrth gwrs, bod ffiniau gwleidyddol yn gwbl aneffeithiol pan ddaw i'r ffordd y mae'r economi yn gweithio. Y gwir yw bod economïau llawer o awdurdodau lleol yn cydblethu'n anorfod â Chaerdydd. Rwyf i'n byw 20 milltir i ffwrdd o Gaerdydd, ond gwn fod llawer iawn, iawn o bobl yn cymudo i Gaerdydd bob dydd i weithio, ac mae'n gweithredu—. Er bod gan Ben-y-bont ar Ogwr ei heconomi ei hun a'i chyflogwyr ei hun, mae Caerdydd yn dal i fod yn ffynhonnell bwysig o waith. Rwyf i'n credu ein bod ni'n gwneud cam â'n cyhoedd os bydd awdurdodau lleol yn ystyried cynllunio a'r ffaith fod tai ar gael fel rhywbeth sy'n bodoli o fewn ffiniau eu hunain yn unig. Felly, mae'n bwysig bod awdurdodau lleol yn gweithio gyda'i gilydd. Os na fyddant yn gwneud hynny, yna yn amlwg bydd yn rhaid i ni gymryd camau i wneud y system gynllunio yn fwy effeithiol.

Ac yn olaf, cwestiwn 10—Julie Morgan. 

And finally, question 10—Julie Morgan. 

Cyfleoedd Cyfartal i Blant
Equal Chances for Children

10. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael cyfle cyfartal mewn bywyd? OAQ52061

10. How does the Welsh Government ensure that all children in Wales have an equal chance in life? OAQ52061

14:15

Our aim in 'Prosperity for All' is to support children and young people to make the most of their potential and that means providing them with the best start in life and the support they need, and the opportunities they need to grow and achieve to the best of their ability and, of course, in terms of the skills that they have. 

Ein nod yn 'Ffyniant i bawb' yw cefnogi plant a phobl ifanc i fanteisio i'r eithaf ar eu potensial ac mae hynny'n golygu rhoi'r dechrau gorau iddynt mewn bywyd a'r cymorth sydd ei angen arnynt, a'r cyfleoedd sydd eu hangen arnynt i dyfu a chyflawni hyd eithaf eu gallu ac, wrth gwrs, o ran y sgiliau sydd ganddynt.

I thank the First Minister for that response. Does the First Minister agree that all children deserve to be able to participate equally in after-school activities and that these often come at a cost, particularly to poorer families, when you need specialist equipment and specialist kit for sporting activities, for example? What can the Government do to give those children an equal chance in life?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb hwnnw. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod pob plentyn yn haeddu gallu cymryd rhan yn gyfartal mewn gweithgareddau ar ôl ysgol a bod cost yn gysylltiedig â hyn yn aml, yn arbennig i deuluoedd tlotach, pan fo angen offer arbenigol a chyfarpar arbenigol ar gyfer gweithgareddau chwaraeon, er enghraifft? Beth all y Llywodraeth ei wneud i roi cyfle cyfartal mewn bywyd i'r plant hynny?

It's hugely important that we are as flexible as possible in providing support to those who need it the most. The education Secretary is in the process of looking to introduce an improved grant that suits families' needs better than the current school uniform grant, something that supports better access to curriculum activities and learning opportunities that might otherwise be denied to learners due to cost. So, it's a question of expanding and being more flexible in terms of what has previously been in place to make sure that children don't lose out.

Mae'n hynod bwysig ein bod mor hyblyg â phosibl wrth ddarparu cymorth i'r rhai sydd ei angen fwyaf. Mae'r Ysgrifennydd addysg wrthi'n edrych ar gyflwyno grant gwell sy'n fwy addas ar gyfer anghenion teuluoedd na'r grant gwisg ysgol presennol, rhywbeth sy'n cefnogi gwell mynediad at weithgareddau'r cwricwlwm a chyfleoedd dysgu a allai beidio â bod ar gael i ddysgwyr fel arall oherwydd y gost. Felly, mae'n gwestiwn o ehangu a bod yn fwy hyblyg o ran yr hyn sydd wedi bod ar waith yn flaenorol i wneud yn siŵr nad yw plant yn colli cyfleoedd.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i'n galw ar arweinydd y tŷ i wneud ei datganiad—Julie James.

The next item, therefore, is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house to make the statement—Julie James.

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's business. Business for the next three weeks is shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers, which are available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Dangosir busnes y tair wythnos nesaf ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, a welir ymysg papurau'r cyfarfod, sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Leader of the house, I'd be grateful if you could ask the Cabinet Secretary for Health and Social Services to bring forward an urgent statement regarding Hywel Dda health board's plans to reconfigure health services in west Wales. As you will be aware, last week, Hywel Dda health board launched its new service change plans, and in all three of the options published, Withybush hospital will be downgraded from a general hospital to a community hospital. Needless to say, the people that I represent in Pembrokeshire are furious, as this consultation makes it crystal clear that they have no choice but to face the downgrading of their local hospital, as there is no other option. Indeed, people are so upset that in the last 24 hours, over 8,500 people have already signed a petition led by my constituent, Myles Bamford Lewis, to reverse the decision to downgrade Withybush hospital.

Of course, the health board's decision means that, yet again, even more patients in Pembrokeshire will have to travel further for important health services. And just as the health board's consultation recognises, this will have an impact on communities across Pembrokeshire. These options are totally unacceptable to the people that I represent. Therefore, it's important that the Cabinet Secretary for Health and Social Services brings forward a statement on the impact that this lack of choice and alternative will have on the people of Pembrokeshire, and at the same time, he can confirm, once and for all, for the record, that the Welsh Government will make funding available for each of these proposals. If the affordability of any or all of the proposals have not been signed off by the Welsh Government, then what is the purpose of consulting on any change in the first place?

Leader of the house, I believe that these catastrophic proposals by Hywel Dda university health board make it quite clear that it's time for the Welsh Government to intervene and to make sure that the health board brings forward much more sensible plans by being fair to the people of Pembrokeshire. Therefore, can you please impress upon the Cabinet Secretary for Health and Social Services to bring forward a statement outlining the Welsh Government's position on the delivery of health services in west Wales?

Arweinydd y Tŷ, byddwn i'n ddiolchgar pe gallech ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyflwyno datganiad brys ynglŷn â chynlluniau Bwrdd Iechyd Hywel Dda i ad-drefnu gwasanaethau iechyd yn y gorllewin. Fel y byddwch yn ymwybodol, yr wythnos diwethaf, lansiodd bwrdd iechyd Hywel Dda ei gynlluniau newid gwasanaeth newydd, ac yn y tri opsiwn a gafodd eu cyhoeddi, bydd ysbyty Llwynhelyg yn cael ei israddio o fod yn ysbyty cyffredinol i fod yn ysbyty cymunedol. Afraid dweud, bod y bobl yr wyf i'n eu cynrychioli yn Sir Benfro yn ffyrnig, gan fod yr ymgynghoriad hwn yn ei gwneud yn gwbl glir nad oes ganddynt unrhyw ddewis ond wynebu israddio eu hysbyty lleol, gan nad oes unrhyw opsiwn arall. Yn wir, mae pobl mor flin bod dros 8,500 o bobl wedi llofnodi deiseb yn y 24 awr diwethaf, dan arweiniad un o fy etholwyr, Myles Bamford Lewis, i wrthdroi'r penderfyniad i israddio ysbyty Llwynhelyg.

Wrth gwrs, yn sgil penderfyniad y bwrdd iechyd, unwaith eto, bydd hyd yn oed mwy o gleifion yn Sir Benfro yn gorfod teithio ymhellach i gael gwasanaethau iechyd pwysig. Ac fel y cydnabu ymgynghoriad bwrdd iechyd, bydd hyn yn cael effaith ar gymunedau ledled Sir Benfro. Mae'r opsiynau hyn yn gwbl annerbyniol i'r bobl yr wyf i'n eu cynrychioli. Felly, mae'n bwysig bod Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyflwyno datganiad ar yr effaith y caiff y diffyg dewis a dewis amgen hyn ar bobl Sir Benfro, ac ar yr un pryd, gall gadarnhau, unwaith ac am byth, ar gofnod, y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod arian ar gael ar gyfer pob un o'r cynigion hyn. Os nad yw fforddiadwyedd unrhyw un o'r cynigion neu bob un ohonynt wedi ei gymeradwyo gan Lywodraeth Cymru, beth yw pwrpas ymgynghori ar unrhyw newid yn y lle cyntaf?

Arweinydd y Tŷ, rwy'n credu bod y cynigion trychinebus hyn gan fwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda yn ei gwneud yn eithaf clir ei bod yn bryd i Lywodraeth Cymru ymyrryd a gwneud yn siŵr bod y bwrdd iechyd yn cyflwyno cynlluniau llawer mwy synhwyrol drwy fod yn deg i bobl Sir Benfro. Felly, a wnewch chi bwyso ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gyflwyno datganiad yn amlinellu safbwynt Llywodraeth Cymru ar ddarparu gwasanaethau iechyd yn y gorllewin?

Well, the Cabinet Secretary has heard your obviously heartfelt sentiments on the subject. It is a consultation and we do need to wait until the outcome of the consultation so that we get all views before responding. 

Wel, mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi clywed eich teimladau ar y pwnc sy'n amlwg yn dod o'r galon. Ymgynghoriad ydyw ac mae angen i ni aros am ganlyniad yr ymgynghoriad er mwyn cael pob barn cyn ymateb.

Could I ask for two items, really? First of all, could I ask for a statement on the major announcement by the Labour leader at the conference over the weekend? I'm talking about Jeremy Corbyn's announcement that we'll have St David's Day as a bank holiday, of course—that was wonderful news. It was very sweet of him to mention Northern Ireland—I think they've already got St Patrick's Day as a bank holiday in Northern Ireland, actually, so I don't think we need a consultation on that. But here, again, we have an example of the UK Labour Party promising something that the Welsh Government could do now. So, the Welsh Government could say now, 'Next year, 2019—the first ever bank holiday for public services in Wales'. It can do it now. So, with the greatest respect to the Labour Party conference, you don't need a London leader coming to tell you something you can do within your own purview. So, can we have a statement from the Welsh Government saying how next St David's Day will be a bank holiday in Wales and how you intend to deliver that, rather than empty promises given for headlines in conferences?

No less seriously, can we also have a statement, or, rather, from the business manager, an explanation of the next steps for how we are now going to deal with the European Union (Withdrawal) Bill? I understand that Mike Russell, the Scottish Minister, is about to make a statement in the Scottish Parliament this afternoon around negotiations around these very important amendments to clause 11 of the Bill. Yesterday, Mark Drakeford in committee I think said that we still haven't reached agreement, but the Government was hopeful to still reach agreement. We don't have a Joint Ministerial Committee timetabled now—that seems to have been postponed. We really are reaching the end of the endgame. Next week, the Bill finishes in the House of Lords. Even at the present timetable, any amendments to clause 11 will be debated right at the very end in the House of Lords, so how do you intend, as business manager, to ensure that the Assembly has timely and advance notice of such amendments, so that we're able to debate the implications of such  amendments? I put it to you gently that what might be very suitable for Welsh Government may not be suitable for the Welsh Parliament. Government might be happy with one arrangement, Parliament may not. Do you have contingency plans, if necessary, to approach the Presiding Officer to recall this Assembly on a day that we don't usually sit in order to allow us to pass final judgment on any amendments that may be agreed between the Welsh Government and Westminster?

A gaf i ofyn am ddwy eitem, mewn gwirionedd? Yn gyntaf, a gaf i ofyn am ddatganiad ar y cyhoeddiad mawr gan arweinydd y Blaid Lafur yn y gynhadledd dros y penwythnos? Rwy'n sôn am gyhoeddiad Jeremy Corbyn y cawn Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc, wrth gwrs—roedd hynny'n newyddion gwych. Roedd yn garedig iawn iddo sôn am Ogledd Iwerddon—rwy'n credu bod Dydd San Padrig yn ŵyl banc eisoes yng Ngogledd Iwerddon, mewn gwirionedd, felly nid wyf yn credu bod angen inni ymgynghori ar hynny. Ond, unwaith eto, dyma enghraifft o Blaid Lafur y DU yn addo rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud yn awr. Felly, gallai Llywodraeth Cymru ddweud yn awr, 'Flwyddyn nesaf, 2019—yr ŵyl banc cyntaf erioed ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.' Gall wneud hynny yn awr. Felly, â phob parch i gynhadledd y Blaid Lafur, nid oes angen arweinydd yn Llundain yn dod i ddweud rhywbeth y gallwch ei wneud o fewn eich maes eich hun. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn dweud sut y bydd y Dydd Gŵyl Dewi nesaf yn ŵyl banc yng Nghymru a sut yr ydych yn bwriadu cyflawni hynny, yn hytrach nag addewidion gwag ar gyfer penawdau mewn cynadleddau?

Nid llai difrifol, a gawn ni ddatganiad hefyd, neu, yn hytrach, esboniad gan y rheolwr busnes o'r camau nesaf ar gyfer sut y byddwn yn awr yn ymdrin â'r Bil Undeb Ewropeaidd (Ymadael)? Deallaf fod Mike Russell, Gweinidog yr Alban, ar fin gwneud datganiad yn Senedd yr Alban y prynhawn yma ar drafodaethau ynghylch gwelliannau pwysig iawn hyn i gymal 11 o'r Bil. Ddoe, rwy'n credu dywedodd Mark Drakeford yn y pwyllgor nad ydym wedi cyrraedd cytundeb o hyd, ond bod y Llywodraeth yn dal i obeithio dod i gytundeb. Nid oes gennym gyfarfod Cyd-bwyllgor y Gweinidogion wedi'i amserlennu yn awr—ymddengys ei fod wedi'i ohirio. Rydym yn cyrraedd diwedd pen y daith yn wirioneddol. Yr wythnos nesaf, bydd y Bil yn gorffen yn Nhŷ'r Arglwyddi. Hyd yn oed ar yr amserlen bresennol, bydd unrhyw welliannau i gymal 11 yn cael eu trafod ar y diwedd oll yn Nhŷ'r Arglwyddi, felly sut ydych chi'n bwriadu, fel rheolwr busnes, sicrhau bod y Cynulliad yn cael rhagrybudd amserol am welliannau o'r fath, fel ein bod ni'n gallu trafod goblygiadau gwelliannau o'r fath? Awgrymaf yn dyner i chi efallai na fydd yr hyn sy'n addas iawn i Lywodraeth Cymru yn addas i Senedd Cymru. Gallai Llywodraeth fod yn fodlon ag un trefniant, efallai na fydd y Senedd yn fodlon ag ef. A oes gennych gynlluniau wrth gefn, os oes angen, i fynd at y Llywydd i ailgynnull y Cynulliad hwn ar ddiwrnod gwahanol i'r arfer er mwyn caniatáu i ni ddyfarnu'n derfynol ar unrhyw welliannau y cytunir arnynt rhwng Llywodraeth Cymru a San Steffan?

14:20

On the first point, I'd very much like to see a Labour Government in the UK, and, of course, what we'd then have is a reversal of the choice austerity policies and a renewal of the proper funding arrangements for Wales, which would, of course, allow us to put a public holiday in. In the current circumstances of the billions of pounds taken out of the Welsh Government's budget, on any real comparison of budgets, that is simply not possible—would that it were.

On the EU withdrawal Bill, there is a Joint Ministerial Committee European negotiations scheduled for next Wednesday. If anything happens in the meantime that's of any significance, we will, of course, approach the Llywydd to put a statement in or other suitable means of updating the Assembly. But my understanding is that the current arrangements are that the JMC(EN) is scheduled for next Wednesday.

O ran y pwynt cyntaf, hoffwn yn fawr iawn weld Llywodraeth Lafur yn y DU, ac, wrth gwrs, yr hyn a gawn wedyn fyddai gwrthdroi'r gyfres o bolisïau llymder ac adnewyddu trefniadau ariannu priodol ar gyfer Cymru, a byddai hyn, wrth gwrs, yn caniatáu i ni gyhoeddi gŵyl gyhoeddus. O dan yr amgylchiadau presennol wrth i filiynau o bunnoedd gael eu tynnu o gyllideb Llywodraeth Cymru, yn ôl unrhyw gymhariaeth wirioneddol â chyllidebau, nid yw hynny'n bosibl—o na fyddai hynny'n wir.

O ran y Bil ymadael â'r EU, mae negodiadau Cyd-bwyllgor y Gweinidogion ar yr Undeb Ewropeaidd wedi'u trefnu ar gyfer dydd Mercher nesaf. Os bydd unrhyw beth o bwys yn digwydd yn y cyfamser, byddwn, wrth gwrs, yn gofyn i'r Llywydd am ddatganiad neu ddull addas arall o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Cynulliad. Ond rwyf i ar ddeall mai'r trefniadau presennol yw bod y JMC(EN) wedi ei drefnu ar gyfer dydd Mercher nesaf.

Can I ask for a Welsh Government statement regarding ensuring the fairness of price comparison between the Swansea bay tidal lagoon and Hinkley Point? As the decommissioning costs and storage costs for the Hinkley Point development have been capped, we're not comparing like with like. If the building cap cost of the Swansea tidal lagoon was capped at a level well below what it was likely to cost, then it would make it a lot cheaper to generate electricity there.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar sicrhau tegwch cymhariaeth prisiau rhwng Hinkley Point a morlyn llanw Bae Abertawe? Gan fod terfyn uchaf wedi'i roi ar gostau datgomisiynu a chostau storio datblygiad Hinkley Point, nid ydym cymharu tebyg â thebyg. Trwy bennu terfyn uchaf ar gostau adeiladu morlyn llanw Abertawe ar lefel lawer is na'r gost debygol, byddai'n llawer rhatach cynhyrchu trydan yno.

Yes, indeed. Mike Hedges makes an extremely important point. The UK Government has chosen to protect taxpayers from exposure to all of the costs of waste and decommissioning liabilities of new nuclear power plants through the Energy Act 2008. Our understanding is that the total decommissioning costs within the funded decommissioning plan, including the contingency, are estimated to be around £8.5 billion, but given the costed index-linked, actual costs by the end of the station's 60-year operational life could be as high as £116 billion, once inflation is taken into account. Now, clearly, that's not a level playing field. Discussions are ongoing between BEIS—the Department for Business, Energy and Industrial Strategy—the developers and the Welsh Government about the technical issues and actual costs associated with the Swansea bay tidal lagoon, including on financing the project to include other equivalent costs.

Ie, yn wir. Mae Mike Hedges yn gwneud pwynt hynod bwysig. Mae Llywodraeth y DU wedi dewis amddiffyn trethdalwyr rhag ysgwyddo holl gostau gwastraff a rhwymedigaethau datgomisiynu gweithfeydd ynni niwclear newydd drwy Ddeddf Ynni 2008. Rydym ni ar ddeall bod amcangyfrif cyfanswm y costau datgomisiynu yn y cynllun datgomisiynu a ariennir, gan gynnwys y gronfa wrth gefn, ryw £8.5 biliwn, ond o ystyried y costau sy'n gysylltiedig â'r mynegai, gall y costau gwirioneddol erbyn diwedd oes weithredol yr orsaf o 60 mlynedd fod mor uchel â £116 biliwn, ar ôl ystyried chwyddiant. Nawr, yn amlwg, nid yw hynny'n chwarae teg. Mae trafodaethau yn mynd rhagddynt rhwng BEIS—yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol—y datblygwyr a Llywodraeth Cymru ynglŷn â materion technegol a chostau gwirioneddol sy'n gysylltiedig â morlyn llanw Bae Abertawe, gan gynnwys ariannu'r prosiect i gynnwys costau cyfatebol eraill.

Leader of the house, I think you've had some indication of what I'm going to raise. You will know that a written statement was issued by the housing Minister on affordable housing and the assessment of future need, and therefore targets for supply. I do believe that something of such enormous significance should have been made to this Chamber as an oral statement. It opens the possibility of a huge policy shift, which I would welcome, but, as was clearly indicated in the press coverage that resulted from an extensive Welsh Government campaign to get its message out—I don't criticise you for that, but, clearly, the Welsh Government realised how significant yesterday's move was, and, frankly, you are not treating this Chamber with the respect it deserves by issuing it as a written statement.

It could be weeks before this is now fully scrutinised, and the actual forming of the review and the group that will do the review, and those that will be on that group—the leader or the chair of that group has already been chosen by the Minister—none of this will receive early scrutiny here, despite the fact it's now gone out to all and sundry via the Western Mail and the BBC. I do hope there won't be a repeat of this sort of shabby treatment. If you have a huge press campaign on any announcement, as sure as eggs is eggs, you should be making a statement here in the Chamber. 

Arweinydd y Tŷ, rwy'n credu eich bod wedi cael rhyw syniad o'r hyn yr wyf eisiau ei godi. Byddwch yn gwybod y cyhoeddodd y Gweinidog tai ddatganiad ysgrifenedig ar dai fforddiadwy ac asesu'r angen yn y dyfodol, ac felly'r targedau ar gyfer cyflenwi. Rwyf yn credu y dylid bod wedi cyflwyno rhywbeth o'r fath arwyddocâd aruthrol i'r Siambr hon ar ffurf datganiad llafar. Mae'n agor y posibilrwydd o newid enfawr yn y polisi, a byddwn i'n croesawu hynny, ond, fel y nodwyd yn glir yn sylw'r wasg a ddeilliodd o ymgyrch eang Llywodraeth Cymru i gyfleu ei neges—nid wyf yn eich beirniadu am hynny, ond, yn amlwg, roedd Llywodraeth Cymru yn sylweddoli pa mor sylweddol oedd y cam a gymerwyd ddoe, ac, a dweud y gwir, nid ydych yn trin y Siambr hon â'r parch y mae'n ei haeddu drwy ei gyhoeddi ar ffurf datganiad ysgrifenedig.

Gallai fod wythnosau yn pasio cyn craffu ar hyn yn llawn, a ffurfio'r adolygiad mewn gwirionedd a'r grŵp a fydd yn cynnal yr adolygiad, a'r rhai a fydd yn rhan o'r grŵp hwnnw—mae arweinydd neu gadeirydd y grŵp hwnnw eisoes wedi'i ddewis gan y Gweinidog—ni chaiff ddim o hyn ei graffu'n gynnar yma, er gwaethaf y ffaith iddo fynd allan i'r byd a'r betws erbyn hyn drwy'r Western Mail a'r BBC. Rwyf yn gobeithio na fydd y math hwn o driniaeth wael yn digwydd eto. Os oes gennych ymgyrch wasg enfawr ar unrhyw gyhoeddiad, mae'n gwbl sicr y dylech chi wneud datganiad yma yn y Siambr.

14:25

Well, I'm sorry to hear the Member feels that way. The Minister is here, listening to his point of view. Our point of view is very different to that. We think this is the start of a long process. There will be lots of opportunities to scrutinise the policy as it goes through, including regulation and legislation. So, I'm sorry he feels like that. No disrespect is intended to this Chamber. The Minister is here, listening to his point of view. Our point of view is very different.

Wel, mae'n ddrwg iawn gen i glywed bod yr Aelod yn teimlo felly. Mae'r Gweinidog yma yn gwrando ar ei farn. Mae ein safbwynt ni yn wahanol iawn i hynny. Rydym ni'n credu mai dechrau proses hir yw hyn. Bydd llawer o gyfleoedd i graffu ar y polisi ar ei hynt, gan gynnwys rheoleiddio a deddfwriaeth. Felly, mae'n ddrwg gen i ei fod yn teimlo fel hynny. Ni fwriedir unrhyw amharch i'r Siambr hon. Mae'r Gweinidog yma yn gwrando ar ei farn. Mae ein safbwynt ni yn wahanol iawn.

Leader of the house, you'll be aware that the issue of delayed transfers of care is one that has been a constant challenge for this Government. Figures released last week, dealing with the month of March, show that 391 patients were suffering delayed transfers of care, with delays arranging social care a significant part of that figure. Now, as I recall, a decade ago we were dealing with figures of very similar proportions: 400 on average. So, the figures haven't changed, as regards delayed transfers of care, in a decade. To put that in context: on each and every day of the week, we have around the equivalent of two hospitals the size of the Princess of Wales Hospital in Bridgend full with patients who are medically fit for discharge but are simply unable to move from their hospital bed on to the next stage of their recovery. So, in terms of capacity, that's 12,000 bed days per month lost from the system. So, will the Government therefore be prepared to bring forward a debate outlining what it intends to do to tackle this huge, systematic bottleneck?

Arweinydd y Tŷ, byddwch yn ymwybodol bod y mater o oedi wrth drosglwyddo gofal yn un sydd wedi bod yn her gyson ar gyfer y Llywodraeth hon. Mae ffigurau a ryddhawyd yr wythnos diwethaf, ar gyfer mis Mawrth, yn dangos bod 391 o gleifion yn dioddef oedi wrth drosglwyddo gofal, a bod oedi wrth drefnu gofal cymdeithasol yn rhan sylweddol o'r ffigur hwnnw. Nawr, rwy'n cofio degawd yn ôl roeddem yn ymdrin â ffigurau cyfrannedd tebyg iawn: 400 ar gyfartaledd. Felly, nid yw'r ffigurau wedi newid, o ran oedi wrth drosglwyddo gofal, mewn degawd. I roi hynny mewn cyd-destun: ar bob dydd o'r wythnos, mae gennym yr hyn sy'n cyfateb i ddau ysbyty maint Ysbyty Tywysoges Cymru ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn llawn cleifion sy'n feddygol iach i gael eu rhyddhau ond sy'n methu â symud o'u gwely yn yr ysbyty i'r cam adfer nesaf. Felly, o ran capasiti, mae hynny'n 12,000 o ddiwrnodau gwely bob mis ar goll o'r system. Felly, a fydd y Llywodraeth yn barod i gyflwyno dadl yn amlinellu'r hyn y mae'n bwriadu ei wneud i fynd i'r afael â'r dagfa enfawr, systematig hon?

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Delayed transfers of care are lower this year than they have been in the past and, of course, because of this Government's policy to jointly fund social care and the NHS, we have a great deal fewer problems with this than we see elsewhere. But all western Governments have this problem; it's not a unique problem to the Welsh Government. The Welsh Government has worked extremely well across the NHS and social services to ensure that this year we have the lowest ever problem, and all hospitals continue to work very hard in order to minimise this problem wherever possible.

Mae lefelau oedi wrth drosglwyddo gofal yn is eleni nag y maent wedi bod yn y gorffennol ac, wrth gwrs, oherwydd polisi'r Llywodraeth hon i gyd-ariannu gofal cymdeithasol a'r GIG, mae gennym lawer iawn llai o broblemau yn hyn o beth nag a welwn mewn mannau eraill. Ond mae hon yn broblem i bob Llywodraeth orllewinol; nid yw'n broblem unigryw i Lywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio'n dda iawn ar draws y GIG a gwasanaethau cymdeithasol i sicrhau bod y broblem yr is nag erioed eleni, a bod yr holl ysbytai yn parhau i weithio yn galed iawn i leihau'r broblem hon lle bo hynny'n bosibl.

Leader of the house, yesterday, the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services issued a written statement on support for the armed forces in Wales. The statement concludes by saying that the Cabinet Secretary recognises the need to continue to invest in and to strengthen the support provided to our armed forces veterans. However, he does not believe that the appointment of an armed forces commissioner for Wales would add any further benefit or value. Leader of the house, I believe this issue is too important to be dealt with in a written statement at this stage. I would therefore ask you to schedule a debate in Welsh Government time, or at the very least an oral statement, on how we can best deliver services to our veterans, to whom we owe a huge debt of gratitude.

Arweinydd y Tŷ, ddoe, cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus ddatganiad ysgrifenedig ar gymorth ar gyfer y lluoedd arfog yng Nghymru. Mae'r datganiad yn gorffen trwy ddweud bod Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod yr angen i barhau i fuddsoddi yn y cymorth a roddir i gyn-filwyr ein lluoedd arfog a gwella'r cymorth hwnnw. Fodd bynnag, nid yw'n credu y byddai penodi comisiynydd y lluoedd arfog i Gymru yn ychwanegu rhagor o fudd neu werth. Arweinydd y Tŷ, rwy'n credu bod y mater hwn yn rhy bwysig i ymdrin ag ef mewn datganiad ysgrifenedig ar hyn o bryd. Felly gofynnaf ichi drefnu dadl yn amser Llywodraeth Cymru, neu o leiaf ddatganiad llafar, ar y ffordd orau y gallwn ddarparu gwasanaethau i'n cyn-filwyr, y mae arnom ddyled enfawr o ddiolch iddynt.

I agree entirely with the Member that we owe an enormous debt of gratitude to our veterans. The Cabinet Secretary for public services did set out his views on the matter very plainly and, of course, the Member will have opportunities to question him, during his own question time, on any further action necessary. But I would like to underline what he said, which is of course that we all acknowledge that we owe an enormous debt of gratitude to our veterans, who ought to be getting the very best of services as a result of their service.

Cytunaf yn llwyr â'r Aelod fod arnom ddyled enfawr o ddiolch i'n cyn-filwyr. Fe wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros wasanaethau cyhoeddus nodi ei farn ar y mater yn glir iawn ac, wrth gwrs, bydd yr Aelod yn cael cyfleoedd i'w holi yn ystod ei amser cwestiynau ei hun, ynghylch unrhyw gamau pellach angenrheidiol. Ond hoffwn danlinellu'r hyn a ddywedodd, sef, wrth gwrs ein bod i gyd yn cydnabod bod arnom ddyled enfawr o ddiolch i'n cyn-filwyr, a ddylai gael y gwasanaethau gorau oll o ganlyniad i'w gwasanaeth.

I appreciate it is not always possible to provide statements to this Assembly, but I think with regard to the termination of Communities First, that did warrant a statement here, and it was shuffled out last week again, after we retired from these debating chambers to our region or to our committees. Now, considering that this was a flagship programme of the Labour Government in relation to alleviating poverty, the fact that it didn't come with any explanation as to what happens next, any analysis of what's happened with Communities First in the past, or any recognition of the fact that 50,000 more children are now facing living in poverty in Wales is something that I find quite startling from a Labour Government here in Wales. So, I would appreciate a statement here in this Chamber, so that we can understand, as Assembly Members, what is happening next. If it's being put in the revenue grant for local authorities, how do we go about monitoring that, and how do we go about ensuring that those people that need the support the most are going to get it. 

And my second request is for a statement from the same Minister with regard to the offenders framework that he announced, again last week. I think we need to understand, if the Welsh Government is putting any new prison on hold, what that means in terms of the wider criminal justice policies that he and the Government are developing in this regard. So, I would like to see that we can debate that also, so that we, as Assembly Members, from across the Chamber, have input into how that criminal justice system for Wales would look. 

Rwy'n sylweddoli nad yw bob tro yn bosibl darparu datganiadau i'r Cynulliad hwn, ond rwy'n credu o ran terfynu Cymunedau yn Gyntaf, fod hynny yn deilwng o ddatganiad yma, a chafodd ei dynnu allan unwaith eto yr wythnos diwethaf ar ôl inni adael y siambrau dadlau hyn i'n rhanbarthau neu ein pwyllgorau. Nawr, o ystyried bod hon yn rhaglen flaenllaw Llywodraeth Lafur mewn cysylltiad â lliniaru effeithiau tlodi, mae'r ffaith na chafwyd unrhyw esboniad ynghylch beth fydd yn digwydd nesaf, nac unrhyw ddadansoddiad o'r hyn sydd wedi digwydd gyda Cymunedau yn Gyntaf yn y gorffennol, neu unrhyw gydnabyddiaeth o'r ffaith bod 50,000 yn fwy o blant yn wynebu byw mewn tlodi yng Nghymru erbyn hyn, yn rhywbeth yr wyf yn ei gael i fod braidd yn frawychus gan Lywodraeth Lafur yma yng Nghymru. Felly, byddwn i'n gwerthfawrogi datganiad yma yn y Siambr hon, fel y gallwn ddeall, fel Aelodau Cynulliad, beth sy'n digwydd nesaf. Os bydd yn cael ei gynnwys yn y grant refeniw ar gyfer awdurdodau lleol, sut y byddwn yn monitro hynny, a sut ydym ni'n sicrhau y bydd y bobl hynny y mae angen cefnogaeth arnynt fwyaf yn ei chael.

Ac mae fy ail gais am ddatganiad gan yr un Gweinidog ar y fframwaith troseddwyr a gyhoeddodd, eto yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu bod angen i ni ddeall, os yw Llywodraeth Cymru yn oedi cynlluniau unrhyw garchar newydd, beth yw ystyr hynny o ran polisïau cyfiawnder troseddol ehangach y mae ef a'r Llywodraeth yn eu datblygu yn hyn o beth. Felly, hoffwn i weld y gallwn drafod hynny hefyd, er mwyn i ni, fel Aelodau Cynulliad, o bob rhan o'r Siambr, gyfrannu at y system cyfiawnder troseddol honno i Gymru.

14:30

On that first one, the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services is in the process, I know, of a complex discussion with the UK Government about the department of justice policy in Wales and the interaction of various parts of that. And I'm sure that once those discussions are at a point where he can update the Chamber, he'll be very pleased to do so. I don't he's quite at that point yet.

In terms of the closure of the Communities First programme, this has been a transition year, and Assembly Members are very well aware that it was a transition year. The statement is to thank those who've played a role in the orderly closure of the Communities First programme, and the preservation of its best work, which we've all been extremely anxious to see happen. This is part of a policy renewal programme for Action Against Poverty, in the light of the austerity programme from the UK Government, and it's been in place for a long time. And, actually, a very large amount of their programmes are continuing in other guises, such as the employability plan and so on. But it's no surprise to Members that the Communities First programme has been in its transition year and that this is the closure.

O ran y cyntaf, mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus wrthi, mi wn, yn cael trafodaeth gymhleth â Llywodraeth y DU ynghylch polisi yr adran gyfiawnder yng Nghymru a'r rhyngweithio rhwng ei gwahanol rannau. Ac rwy'n siŵr pan fydd y trafodaethau hynny wedi cyrraedd y pwynt pan fydd yn gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr, y bydd yn hapus iawn i wneud hynny. Nid wyf yn credu ei fod wedi cyrraedd y pwynt hwnnw ar hyn o bryd.

O ran dod â rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben, bu hon yn flwyddyn bontio, ac mae Aelodau'r Cynulliad yn ymwybodol iawn mai blwyddyn bontio oedd hi. Mae'r datganiad i ddiolch i'r rheini sydd wedi chwarae rhan wrth ddod â rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben yn drefnus, a chadw ei gwaith gorau. Roedd pob un ohonom yn hynod o awyddus i weld hynny'n digwydd. Mae hyn yn rhan o raglen adnewyddu polisi ar gyfer Gweithredu yn Erbyn Tlodi, yng ngoleuni rhaglen gyni Llywodraeth y DU, ac mae wedi bod ar waith ers amser hir. Ac, mewn gwirionedd, mae llawer iawn o'u rhaglenni yn parhau ar ffurfiau eraill, megis y cynllun cyflogadwyedd ac ati. Ond nid yw'n syndod i'r Aelodau bod rhaglen Cymunedau yn Gyntaf wedi bod trwy ei blwyddyn bontio a'i bod yn dod i ben.

I wonder if I could request, actually a written statement is probably better for this one, either from the local government Secretary, or indeed from yourself, to clarify the position about who is responsible for monitoring and resolving any problems with the gender pay gap within our local authorities. Back a few weeks ago, in a written reply to an oral question that we didn't get to, here in the Chamber, I was told that

'The Equality and Human Rights Commission guides, monitors and regulates local authorities in relation to their duty' 

and then takes any action with employers to help address that gap. When I wrote to the Equality and Human Rights Commission, they confirmed that for the financial year 2017-18 and for the previous three years, they held no information at all about the gender pay gap in any of the councils in Wales, and indeed had taken no action to remedy anything. So, I wonder if you could just clarify exactly who is responsible for, not just providing the data, but analysing it, because it strikes me that someone somewhere is not doing what they're supposed to be doing. 

Tybed a gaf i ofyn, mewn gwirionedd byddai datganiad ysgrifenedig yn well ar gyfer hyn mae'n debyg, naill ai gan yr Ysgrifennydd llywodraeth leol, neu, yn wir, gennych chi eich hun, i egluro'r sefyllfa o ran pwy sy'n gyfrifol am fonitro a datrys unrhyw broblemau yn y bwlch cyflog rhwng y rhywiau yn ein hawdurdodau lleol. Rai wythnosau yn ôl, mewn ateb ysgrifenedig i gwestiwn llafar na lwyddwyd i'w gyrraedd, dywedwyd wrthyf, yma yn y Siambr, fod

'y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn arwain, monitro a rheoleiddio awdurdodau lleol yn rhan o'u dyletswydd'

ac wedyn yn cymryd unrhyw gamau gweithredu gyda chyflogwyr i helpu i fynd i'r afael â'r bwlch hwnnw. Pan ysgrifennais at y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, cadarnhawyd ar gyfer y flwyddyn ariannol 2017-18 ac ar gyfer y tair blynedd flaenorol, nad oedd ganddo unrhyw wybodaeth o gwbl am y bwlch cyflog rhwng y rhywiau mewn unrhyw un o'r cynghorau yng Nghymru, ac yn wir nid oedd wedi cymryd unrhyw gamau i unioni unrhyw beth. Felly, tybed a wnewch chi egluro yn union pwy sy'n gyfrifol am ddarparu'r data, a'i ddadansoddi, oherwydd ymddengys i mi nad yw rhywun yn rhywle yn gwneud yr hyn y dylai fod yn ei wneud.

Yes, well, that's very timely, actually, as it happens, because we have announced a rapid review of gender-focused policy, and I put the terms of reference for that in the Members' Library last week. So, we're hoping to bring forward the first proper results from that, including differing arrangements, where necessary, for monitoring and evaluating and taking things forward, such as the gender pay gap across all public sector organisations, including this one. So, I will take on board what Suzy Davies has just said and have a conversation with my Cabinet colleague about the best reporting arrangements for that as part of the rapid review, because I think, actually, the evaluation model is almost as important as the policy that we put in place to take it forward. So, I will take that on board, and as part of the report back on the rapid review, I will make sure that that's covered off.

Ie, wel, mae hynny'n amserol iawn, fel y mae'n digwydd, oherwydd ein bod wedi cyhoeddi adolygiad cyflym o bolisïau sy'n canolbwyntio ar y rhywiau, a rhoddais y cylch gorchwyl ar gyfer hynny yn Llyfrgell yr Aelodau yr wythnos diwethaf. Felly, rydym yn gobeithio cyflwyno'r canlyniadau priodol cyntaf o hynny, gan gynnwys trefniadau amrywiol, lle bo angen, ar gyfer monitro a gwerthuso a dwyn pethau ymlaen, fel y bwlch cyflog rhwng y rhywiau ar draws holl sefydliadau'r sector cyhoeddus, gan gynnwys y sefydliad hwn. Felly, byddaf yn ystyried yr hyn y mae Suzy Davies newydd ei ddweud ac yn trafod â fy nghyd-Aelod yn y Cabinet beth fyddai'r trefniadau gorau ar gyfer adrodd am hynny yn rhan o'r adolygiad cyflym. Rwy'n credu, mewn gwirionedd, bod y model gwerthuso bron cyn bwysiced â'r polisi a roddwn ar waith i'w ddwyn ymlaen. Felly, byddaf yn ystyried hynny, ac yn rhan o'r adborth ar yr adolygiad cyflym, gwnaf yn siŵr ei fod yn cael sylw.

A gawn ni ddatganiad ynghylch cynllun ffordd osgoi Caernarfon-Bontnewydd? Roedd y ffordd yma i fod i agor yr haf yma, ac yn lle hynny, nid yw'r gwaith adeiladu ddim hyd yn oed wedi cychwyn. Mae hynny ddwy flynedd yn hwyr, ac, wrth gwrs, mae etholwyr yn fy ardal i yn mynd yn fwy a mwy rhwystredig ac mae rhai hyd yn oed yn dechrau amau a fydd y ffordd yma yn gweld golau dydd o gwbl. Felly, i dawelu pryderon, a gawn ni ddatganiad os gwelwch yn dda, un ai yn cyhoeddi'r amserlen, neu yn egluro natur yr oedi hollol annerbyniol sydd yn digwydd?

May we have a statement on the Caernarfon-Bontnewydd bypass? This road was due to open this summer, but, instead, the construction work hasn’t even started. That is two years late and, of course, constituents in my area are becoming more and more frustrated and some are even starting to doubt whether this road will see the light of day at all. So, to allay their fears, can we have a statement either announcing a timetable or explaining the nature of this unacceptable delay?

The Cabinet Secretary for Economy and Transport is considering the findings and recommendations of the inspector's report, following the public local inquiry, before making a decision on this. We acknowledge there has been a delay, but there is a large volume of correspondence as part of the statutory process and it has taken much longer than expected to consider it. However, we want to make sure that we do take the time needed to ensure all the evidence is fully evaluated. We totally understand the importance of the infrastructure investment in north Wales, and I'm sure that once the Cabinet Secretary for Economy and Transport has had the opportunity to consider all the recommendations in detail, he will be bringing forward a statement on this scheme. 

Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth yn ystyried y canfyddiadau a'r argymhellion o adroddiad yr arolygydd, yn dilyn yr ymchwiliad lleol cyhoeddus, cyn penderfynu ar hyn. Rydym yn cydnabod yr oedi a fu, ond cafwyd llawer iawn o ohebiaeth yn rhan o'r broses statudol ac mae wedi cymryd llawer mwy o amser na'r disgwyl i'w hystyried. Fodd bynnag, rydym yn dymuno gwneud yn siŵr ein bod yn cymryd yr amser sydd ei angen i sicrhau bod y dystiolaeth wedi ei gwerthuso'n llawn. Rydym yn deall yn llwyr bwysigrwydd y buddsoddiad mewn seilwaith yn y gogledd, ac rwy'n siŵr pan fydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth wedi cael cyfle i ystyried yr holl argymhellion yn fanwl, y bydd yn cyflwyno datganiad ar y cynllun hwn.

14:35

Can I call for three statements, please—the first on road safety in Conwy and Denbighshire? The leader of the house will be aware that there has been an announcement of a task and finish group for an extremely dangerous stretch of road, known as the Evo triangle, which crosses the border between Conwy and Denbighshire in my constituency. It's a 20-mile stretch that is promoted by online forums and magazines as a place where people should be speeding, and enjoying the thrill of the ride. But, unfortunately, this has led to some serious accidents, and a number of deaths on that particular stretch. Before Christmas, the Welsh Government announced that a task and finish group had been set up, and that task and finish group made a recommendation for average speed cameras along the route. I was very disappointed, just last week, to be informed by Conwy County Borough Council that, following the encouragement to promote an average speed camera bid, the Welsh Government had turned down the funding application to install average speed cameras along that route. So, I'm afraid my constituents have had their hopes of a safer road traffic situation in that part of the constituency completely dashed. And I think they're owed an explanation from the Minister, in this Chamber, so that we can find out precisely why the Welsh Government has denied the funding to make their promise of an average speed camera route along there possible. So, I think we need an update on that, please.

Can I also call for an appropriate statement on the targeted regeneration investment programme? I understand there's a draft document out at the moment, for the period 2018-21, and it does refer to one place in my constituency—the area of Pensarn, near Abergele—but, unfortunately, it seems to have missed out completely a quite impoverished community in a place called Sandy Cove, along that stretch of the coast between Rhyl and Abergele. I was wondering whether there might be an opportunity, given that it's a draft document, to petition the Government to review the situation, so that Sandy Cove can be included, particularly given the serious situation with unadopted roads.

And, finally, given your responsibility for faith communities, leader of the house, will you join me in congratulating the Baptist Union of Wales on its one hundred and fiftieth anniversary? Many Assembly Members were present at the celebrations, which were held across in the Pierhead this afternoon, and I do feel that that should be recognised here in the Chamber this afternoon, by you, in your capacity as the Minister for faith communities. The Baptist Union of Wales has had a tremendous impact, not just on the people of Wales, but also around the world, through its missionary activities, and I think we owe it to them to recognise that tremendous contribution that they've made.

A gaf i alw am dri datganiad, os gwelwch yn dda—y cyntaf ar ddiogelwch ar y ffyrdd yng Nghonwy a Sir Ddinbych? Bydd arweinydd y tŷ yn ymwybodol y cyhoeddwyd bod grŵp gorchwyl a gorffen wedi ei sefydlu ar gyfer y darn o ffordd sy'n arbennig o beryglus, o'r enw triongl Evo, sy'n croesi'r ffin rhwng Conwy a Sir Ddinbych yn fy etholaeth i. Mae'n 20 milltir o hyd, a chaiff ei hyrwyddo ar fforymau ar-lein a chylchgronau fel man lle dylai pobl yrru'n gyflym iawn a mwynhau'r wefr. Ond, yn anffodus, mae hyn wedi arwain at ddamweiniau difrifol, a nifer o farwolaethau ar y darn penodol hwnnw. Cyn y Nadolig, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru fod grŵp gorchwyl a gorffen wedi'i sefydlu, a gwnaed argymhelliad gan y grŵp gorchwyl a gorffen hwnnw i osod camerâu cyflymder cyfartalog ar hyd y llwybr. Roeddwn i'n siomedig iawn, yr wythnos diwethaf, i gael gwybod gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, fod Llywodraeth Cymru, ar ôl yr anogaeth i hyrwyddo cais camerâu cyflymder cyfartalog, wedi gwrthod y cais am gyllid i osod camerâu cyflymder cyfartalog ar hyd y llwybr. Felly, mae arnaf ofn fod gobeithion fy etholwyr o sefyllfa draffig ffyrdd fwy diogel yn y rhan honno o'r etholaeth wedi'u chwalu'n llwyr. Ac rwy'n credu bod esboniad yn ddyledus iddynt gan y Gweinidog, yn y Siambr hon, fel y gallwn wybod yn union pam mae Llywodraeth Cymru wedi gwrthod y cyllid i wneud eu haddewid o osod camerâu cyflymder cyfartalog ar hyd y llwybr hwnnw yn bosibl. Rwy'n credu bod angen diweddariad arnom ar hynny, os gwelwch yn dda.

A gaf i hefyd alw am ddatganiad priodol ar y rhaglen targedu buddsoddiad mewn adfywio? Rwy'n deall bod dogfen ddrafft ar gael ar hyn o bryd, ar gyfer y cyfnod 2018-21, a'i bod yn cyfeirio at un lle yn fy etholaeth i—ardal Pen-sarn, ger Abergele—ond, yn anffodus, ymddengys ei bod wedi hepgor yn llwyr gymuned eithaf tlawd mewn lle o'r enw Sandy Cove, ar hyd y rhan honno o'r arfordir rhwng y Rhyl ac Abergele. Tybed a fydd cyfle, gan mai dogfen ddrafft yw hi, i gyflwyno deiseb yn gofyn i'r Llywodraeth adolygu'r sefyllfa, er mwyn cynnwys Sandy Cove, yn arbennig o gofio'r sefyllfa ddifrifol o ran ffyrdd sydd heb eu mabwysiadu.

Ac, yn olaf, o ystyried eich cyfrifoldeb dros gymunedau ffydd, arweinydd y tŷ, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Undeb Bedyddwyr Cymru ar ei phen-blwydd yn gant a hanner? Roedd llawer o Aelodau'r Cynulliad yn bresennol yn y dathliadau, a gynhaliwyd draw yn y Pierhead y prynhawn yma, ac rwyf o'r farn y dylid cydnabod hynny yma yn y Siambr y prynhawn yma, gennych chi, yn rhinwedd eich swydd fel y Gweinidog ar gyfer cymunedau ffydd. Mae Undeb Bedyddwyr Cymru wedi cael effaith aruthrol, nid yn unig ar bobl Cymru, ond o amgylch y byd hefyd, trwy ei gweithgareddau cenhadol, ac rwy'n credu bod dyletswydd arnom i gydnabod y cyfraniad aruthrol a wnaed ganddynt.

Yes, I'm absolutely delighted to acknowledge that contribution, not least to my own life. Many of the hymns that I know and love are as a result of attending Baptist chapel with my grandmother, and singing my heart out, three times a day on a Sunday, when we were privileged to be spending a day with her. So, I have very fond memories of that. And, indeed, I am very happy to acknowledge the contribution of the Baptist Union of Wales, and, indeed, of all of our faith communities, to the rich cultural and faith heritage that we are very proud of—rightly so—here in Wales. So, I'm delighted to be able to do so; thank you for the opportunity.

In terms of the other two, the Member has set out a number of very specific issues, which I think would be best dealt with by way of letter between him and the Cabinet Secretary. I'm not aware of the details, so I'm not in a position to say one way or the other, but, if that's not satisfactory, then I'm sure that we can do something by way of information for the whole Senedd.

Ydw, rwyf yn falch iawn o gydnabod y cyfraniad hwnnw, yn anad dim o ran fy mywyd i fy hun. Mae llawer o'r emynau rwy'n eu hadnabod ac yn dwlu arnynt yn sgil mynd i gapel Bedyddwyr gyda fy mam-gu, a chanu'n uchel, dair gwaith y Sul, pan oedd yn fraint i ni gael treulio diwrnod gyda hi. Mae gen i atgofion melys iawn o hynny. Ac, yn wir, rwy'n hapus iawn i gydnabod cyfraniad Undeb Bedyddwyr Cymru, ac, yn wir, bob un o'n cymunedau ffydd, i'r dreftadaeth ddiwylliannol a ffydd gyfoethog yr ydym yn falch iawn ohoni—a hynny'n briodol—yma yng Nghymru. Felly, rwy'n falch iawn o allu gwneud hynny; diolch ichi am y cyfle.

O ran y ddau arall, mae'r Aelod wedi nodi nifer o faterion penodol iawn, ac rwy'n credu mai eu trafod drwy lythyr rhyngddo ef ac Ysgrifennydd y Cabinet yw'r ffordd orau o ymdrin â'r materion hynny. Nid wyf yn ymwybodol o'r manylion, felly nid wyf mewn sefyllfa i ddweud y naill ffordd neu'r llall, ond, os nad yw hynny'n foddhaol, rwy'n siŵr y gallwn wneud rhywbeth drwy gyfrwng gwybodaeth i'r Senedd gyfan.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd iechyd ynglŷn â'r newyddion sydd wedi dod i'r amlwg heddiw fod pres yr elusen Awyr Las yn talu am strategaeth ymgysylltu â staff Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr? Rwy'n gwybod y bydd etholwyr yn y gogledd wedi eu synnu, ac yn wir wedi eu siomi, fod arian sy'n cael ei godi gan wirfoddolwyr, a gan grwpiau elusennol, yn cael ei wario ar waith y byddai rhywun yn disgwyl iddo fod yn waith creiddiol i'r bwrdd iechyd. Rwyf wedi edrych ar y strategaeth ymgysylltu yma, ac mae'n sôn am bethau fel helpu i greu gweledigaeth a chyfeiriad, sicrhau adborth i staff—wel mi fyddai unrhyw gorff cyhoeddus, mi fyddech chi'n disgwyl, yn cyflawni hynny yn eu gwaith o ddydd i ddydd. Ond mae e hefyd, wrth gwrs, yn sôn am bethau fel cysylltu uwch-reolwyr ac arweinwyr y bwrdd â staff y rheng flaen, a dyna ni wedyn yn sylweddoli bod y pres yma, i bob pwrpas, yn cael ei ddefnyddio fel rhan o'r ymdrech i gael y bwrdd allan o fesurau arbennig. Mae lefel y gwariant hefyd yn mynd i beri syndod i nifer.

Rydym i gyd, wrth gwrs, yn gefnogol i'r £25,000 sydd wedi cael ei godi tuag at offer monitro'r galon; yr £20,000 ar gyfer offer ffisiotherapi; y £75,000 ar gyfer prynu wigiau i gleifion canser, ond rydym yn sôn fan hyn am £450,000. Rydym hefyd yn nodi, wrth gwrs, fod aelodau bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr yn ymddiriedolwyr ar Awyr Las. Felly, rydw i'n teimlo bod angen datganiad gan y Gweinidog iechyd mewn ymateb i hyn. Ac a ydy Llywodraeth Cymru yn teimlo ei bod yn iawn bod y bwrdd yn dibynnu ar bres elusennol, i bob pwrpas, i gael eu hunain allan o fesurau arbennig? 

May I ask for a statement from the Cabinet Secretary for health on the news that has emerged today that the Awyr Las charity funding is paying for a staff engagement strategy for Betsi Cadwaladr University Local Health Board? I know that constituents in north Wales will be surprised and disappointed that funding raised by volunteers and charitable groups is being spent on work that one would expect to be core work for the health board. I’ve looked at this engagement strategy, and it talks about things such as creating a vision and direction, securing feedback for staff—well, any public body, you would expect, would be achieving that in their day-to-day work. But, it also talks about things such as engaging senior management and the leaders of the board with front-line staff, and then we realise, of course, that this money is being used, to all intents and purposes, as part of the effort to get the board out of special measures. The level of expenditure is also going to surprise many people.

We’re all supportive of the £25,000 that’s been raised for heart monitoring equipment; the £20,000 for physiotherapy equipment; the £75,000 for buying wigs for cancer patients, but we’re talking here about £450,000. We also note, of course, that members of the Betsi Cadwaladr health board are trustees of this charity. So, I do think that we need a statement from the health Minister in response to this. And does the Welsh Government believe that it’s right that the board is reliant on charitable funding to get them out of special measures?

14:40

I also heard the reports of this on the news and I know the Cabinet Secretary is aware. The board were at great pains to say that they were of the view that they had not done anything that was untoward. I know the Cabinet Secretary is looking into it and if there is anything that requires looking into, I know he will update Members accordingly. 

Clywais i yr adroddiadau hyn ar y newyddion hefyd a gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol ohonynt. Aeth y bwrdd i lawer o drafferth i ddweud eu bod o'r farn nad oeddent wedi gwneud unrhyw beth o'i le. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn ymchwilio i'r mater ac os oes unrhyw beth y mae angen ei ystyried, gwn y bydd yn gwneud hynny.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I concur with the comments made earlier by Darren Millar regarding the one-hundred-and-fiftieth anniversary of the Baptist Union of Wales? I also attended that event, as did many other Assembly Members. It was very successful and we send them our best. 

At the same time, I had my own event upstairs in the Oriel for Love Zimbabwe. Leader of the house, we are now some five months on from the resignation of Robert Mugabe in Zimbabwe. That country is still in the process—the very early days—of putting itself back together with support from as many people as possible from across the rest of the world. The Love Zimbabwe group are centred with a base in my constituency. I'm currently in the process of raising funds and books to supply a library in Zimbabwe and to try and get that country moving in the direction that it should been in over many years but has been stifled. Can you tell us how the Welsh Government is planning to support the people of Zimbabwe as they try to put their lives back together and try to put their country back together, and make sure that they know that the hand of friendship is well and truly extended from the people of Wales and from this Welsh Assembly?  

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i gytuno â'r sylwadau a wnaed yn gynharach gan Darren Millar ynghylch pen-blwydd Undeb Bedyddwyr Cymru yn gant a hanner? Es i i'r digwyddiad hwnnw hefyd, ynghyd â llawer o Aelodau eraill y Cynulliad. Roedd yn llwyddiannus iawn a dymunwn y gorau iddynt.

Ar yr un pryd, cynhaliais i fy nigwyddiad fy hun i fyny'r grisiau yn yr Oriel ar gyfer Love Zimbabwe. Arweinydd y tŷ, mae bellach ryw bum mis ers ymddiswyddiad Robert Mugabe yn Zimbabwe. Mae'r wlad honno yn dal yn y broses—yn y dyddiau cynnar iawn—o adfer ei hun gyda chymorth cynifer o bobl â phosibl o weddill y byd. Mae canolbwynt gweithredu'r grŵp Love Zimbabwe wedi'i leoli yn fy etholaeth i. Ar hyn o bryd, rwyf wrthi'n codi arian ac yn casglu llyfrau i gyflenwi llyfrgell yn Zimbabwe ac i geisio cael y wlad honno i symud i'r cyfeiriad y dylai fod wedi bod yn symud iddo dros flynyddoedd lawer, ond cafodd hynny wedi'i lesteirio. A wnewch chi ddweud wrthym sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cefnogi pobl Zimbabwe wrth iddynt geisio rhoi trefn ar eu bywydau ac adfer eu gwlad, a gwneud yn siŵr eu bod yn gwybod bod pobl Cymru a'r Cynulliad yn estyn eu cyfeillgarwch gwirioneddol iddynt?

Well, yes indeed. I'm sorry that I didn't get to the event, because I very much would have liked to have been there. Of course, we're immensely proud of our links with Africa and the Wales for Africa programme. I'm not actually aware of any specifics around Zimbabwe, but I'm more than happy to look into that for the Member. Our efforts on behalf of Africa, through the Wales for Africa programme, always bring benefits, not only to the people that we're assisting in Africa to do things such as build schools, get computer equipment, have libraries and so on, but actually to hugely enrich the cultural life of Wales in the exchanges that take place. I'm very well aware of many such programmes in my own constituency. I'm afraid I don't know the specifics for Zimbabwe, but I'm more than happy to look into it and write to the Member accordingly.   

Wel, yn wir. Mae'n ddrwg gen i na lwyddais i fod yn bresennol yn y digwyddiad, oherwydd byddwn i wedi hoffi bod yno yn fawr iawn. Wrth gwrs, rydym yn hynod falch o'n cysylltiadau ag Affrica ac o'r rhaglen Cymru o blaid Affrica. Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw fanylion penodol am Zimbabwe, ond rwy'n fwy na pharod ymchwilio i hynny ar gyfer yr Aelod. Mae ein hymdrechion ar ran Affrica, drwy'r rhaglen Cymru o blaid Affrica, bob amser yn dod â manteision, nid yn unig i'r bobl yr ydym yn eu cynorthwyo yn Affrica i wneud pethau megis adeiladu ysgolion, cael cyfarpar cyfrifiadurol, llyfrgelloedd ac ati, ond mewn gwirionedd i gyfoethogi bywyd diwylliannol Cymru yn aruthrol drwy'r trafodaethau. Rwy'n ymwybodol iawn o lawer o raglenni o'r fath yn fy etholaeth i fy hun. Yn anffodus nid wyf yn gwybod y manylion am Zimbabwe, ond rwy'n fwy na pharod i ymchwilio i'r mater ac ysgrifennu at yr Aelod yn unol â hynny.

Sorry, and finally, finally, because you all do it, so I'll do it from the chair, and finally, finally, Julie Morgan. [Laughter.]

Mae'n ddrwg gen i, ac yn olaf, yn olaf, oherwydd rydych chi i gyd yn ei wneud, felly gwnaf innau o'r gadair, ac yn olaf, yn olaf, Julie Morgan. [Chwerthin.]

Thank you, Deputy Presiding Officer. I know the leader of the house will be aware of the statue of Millicent Fawcett that is being unveiled in Parliament Square today—the one woman statue now along with 11 male statues. So, I wondered if we could have a statement about the plans to have the statues of two women here in Wales. The First Minister announced that in his very welcome speech in Oxford University. So, I wondered if the leader of the house could give us some more details of this very welcome move. 

Diolch ichi, Dirprwy Lywydd. Gwn y bydd arweinydd y tŷ yn ymwybodol o gerflun Millicent Fawcett sy'n cael ei ddadorchuddio yn Sgwâr y Senedd heddiw—yr un cerflun o fenyw sydd ymysg yr 11 cerflun o ddynion. Felly, tybed a gawn ni ddatganiad am y cynlluniau i gael cerfluniau o ddwy fenyw yma yng Nghymru. Cyhoeddodd y Prif Weinidog hynny yn ei araith, a oedd i'w chroesawu'n fawr, ym Mhrifysgol Rhydychen. Felly, tybed a wnaiff arweinydd y tŷ roi mwy o fanylion am y cynllun hwn sydd i'w groesawu'n fawr.

Yes. I think it's a matter of some shame actually that there isn't a statue of a historical named Welsh woman in Wales. When these things are pointed out to you it becomes clashingly obvious, but it is obviously completely unacceptable. I am planning to bring forward a statement on a number of issues, including statues, plaques and so on, during this term—before the summer recess—and I will certainly be very pleased to include plans for statues and a number of other commemorative permanent installations to make sure that the contribution of Welsh women to Welsh cultural history, and current cultural, political, scientific and other endeavours, take the place they rightly should in our history. 

Ydw. Rwy'n credu ei fod yn destun cywilydd mewn gwirionedd nad oes yno gerflun o Gymraes hanesyddol. Pan fo rhywun yn nodi hyn i chi mae'n dod yn hynod o amlwg, ond mae hynny'n hollol annerbyniol. Rwy'n bwriadu cyflwyno datganiad ar nifer o faterion, gan gynnwys cerfluniau, placiau ac ati, yn ystod y tymor hwn—cyn toriad yr haf—a byddaf yn sicr yn falch iawn o gynnwys cynlluniau ar gyfer cerfluniau a nifer o osodiadau coffa parhaol eraill i wneud yn siŵr bod cyfraniad menywod Cymru i hanes diwylliannol Cymru, ac ymdrechion presennol ym meysydd diwylliannol, gwleidyddol, gwyddonol ac eraill, wedi'i nodi'n briodol yn ein hanes.

3. Datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd: Ansawdd Aer
3. Statement by the Minister for Environment: Air Quality

Yr eitem nesaf yw datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd ar ansawdd aer a galwaf ar y Gweinidog, Hannah Blythyn. 

The next item is a statement by the Minister for Environment on air quality and I call the Minister, Hannah Blythyn. 

Diolch. I'm committed to action to reduce air pollution in Wales to support a healthier future for our communities, our natural environment and our country. This issue is rightly high on the agenda of Assembly Members and I welcome the cross-party consensus on the need to drive this agenda forward. When I first came to post, I made clear that delivering clean air in Wales is one of my key priorities. Since then, work to address air quality problems in Wales has gathered significant cross-Government support and momentum. I'm committed to building and sustaining this approach.

Diolch. Rwy'n ymrwymedig i weithredu i leihau llygredd aer yng Nghymru er mwyn cefnogi dyfodol iachach ar gyfer ein cymunedau, ein hamgylchedd naturiol a'n gwlad. Mae'r mater hwn yn uchel ar agenda Aelodau'r Cynulliad, a hynny'n briodol, ac rwy'n croesawu'r consensws trawsbleidiol ar gyfer yr angen i yrru'r agenda hon ymlaen. Pan ddechreuais i yn y swydd hon, eglurais mai darparu aer glân i Gymru yw un o fy mhrif flaenoriaethau. Ers hynny, mae gwaith i fynd i'r afael â phroblemau ansawdd aer yng Nghymru wedi casglu momentwm a chefnogaeth sylweddol ar draws y Llywodraeth. Rwy'n ymrwymedig i feithrin a chynnal y gweithredu hwn.

Our national planning policy document, 'Planning Policy Wales', has been rewritten and restructured around the principles of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. The revised document now contains a dedicated section on air quality and soundscape, and this consultation on 'Planning Policy Wales' closes on 18 May.

I will establish the clean air Wales programme to consider evidence and develop and implement actions required across Welsh Government departments and sectors to ensure clean air for Wales. Its immediate aim will be to achieve compliance with existing legislative air quality obligations, but its wider purpose is to reduce the burden of poor air quality on human health and the environment. This can be achieved through planning, infrastructure, regulation and communication measures. If the programme identifies gaps in the necessary levers to make required air quality improvements, I will seek to develop new legislation to address this.

A core component of this programme will be the clean air plan for Wales, which I will publish for consultation by the end of this year. It will set out how we will achieve improvements in air quality and support our well-being goals. It will identify cross-Government and sectoral actions required to achieve clean air in Wales, and highlight communication, engagement and education measures to encourage behavioural change. It will also include actions for strengthening the regulation of emissions from different sectors of industry. Areas such as Port Talbot present particular challenges in relation to the contribution to poor air quality made by industrial pollution. I've instructed an update of our short-term action plan for Port Talbot to ensure we maintain the most effective way of reducing pollution in the region.

Another important aspect of the programme is the development and establishment of the air quality monitoring and assessment centre for Wales in 2019. I informed the Assembly previously that this centre is being established to ensure decisions on tackling airborne pollution are evidence based, and associated actions are prioritised to maximise benefits in terms of public health and well-being.

Our draft clean air zone framework for Wales consultation will be launched tomorrow. A clean air zone is a defined geographical area where a range of actions can be applied with the purpose of significantly reducing public and environmental exposure to airborne pollutants. The framework sets out our principles for the consistent operation of clean air zones in Wales, how they should be established and what they should deliver to improve the health of our communities. We do not currently have any clean air zones in Wales, although local authorities could introduce them to address illegal exceedances of harmful emissions. Where evidence suggests that they could bring about marked health benefits by securing effective reductions in airborne pollution, I would welcome the use of them.

A key component of clean air zones will be a mechanism for managing traffic access to promote reductions in overall traffic levels and limit harm caused to health and the environment by remaining vehicles. This will not be popular, however we must generate behaviour change by encouraging less-harmful modes of travel. The proposed model for Wales requires certain vehicles using the roads to meet the latest Euro emissions standards in order to be able to travel within the boundaries of the clean air zone. This could be introduced through the introduction of access restrictions for the most polluting vehicles, such as bans or charges.

I recognise concerns that access restrictions could hit those least able to upgrade or replace their vehicles the hardest and may find it more difficult to meet any access charges that could be applied. The framework is clear that an economic impact assessment should be undertaken to evaluate potential impacts that may result from any restrictions that will apply within a clean air zone and to determine potential mitigations to limit any negative consequences. Assessment should consider the full potential impact of a proposed clean air zone, and I expect costs and benefits to be carefully weighed. Any action taken to address air quality issues must be proportionate and in line with our well-being of future generations requirements. Access restrictions for vehicles will also need to go hand in hand with access improvements for other, less-polluting modes of transport. The framework promotes a modal shift to public transport and active travel, greatly reducing emissions and road congestion not just within the clean air zone, but in neighbouring roads also.

Effective public engagement and support is central to the success of clean air zones. We will develop communication and engagement measures to raise awareness of the health problems associated with poor air quality to ensure the public is fully informed and understands the reasons for action. With this in mind, tomorrow I will launch the new, improved Air Quality in Wales website, enabling bilingual access for all to air quality information in Wales. It will provide live information on current and forecasted levels of air pollution for their area, as well as access to historical data on air pollution. The new site provides new educational materials, games and tools for schools and improved health advice information.

Tomorrow, we will also publish the consultation on the Welsh Government supplemental plan to the UK plan for tackling roadside nitrogen dioxide concentrations 2017. The plan sets out how the Welsh Government will reduce concentrations of nitrogen dioxide around roads where levels are above legal limits in the shortest possible time.  

Welsh Ministers have accepted that the Welsh section of the 2017 plan did not satisfy the requirements of the ambient air quality directive and associated Welsh regulations during a judicial review earlier this year. This consultation and accompanying plan are published to meet our legal obligations. However, this is not just about legal compliance. It’s about taking action to improve the air quality for everyone in Wales for the health improvements that this will deliver and because it’s the right thing to do. A final compliant plan will be published by 31 July 2018 in accordance with a court undertaking. 

EU directive limits for nitrogen dioxide are currently exceeded in Cardiff and Caerphilly—Hafodyrynys—and at five other locations on the motorway and trunk road network in Wales. Studies are under way to identify measures that are likely to achieve compliance in the shortest possible time. Motorway and trunk road network exceedances are the direct responsibility of the Welsh Government. In advance of completing detailed modelling in the summer, we are introducing modest measures such as temporary 50 mph speed limits and road markings to smooth traffic flows. These will be implemented by the end of June over the stretch of road where nitrogen dioxide levels exceed directive limits at each of the following locations: A494 at Deeside; A483 near Wrexham; M4 between junctions 41 and 42; M4 between junctions 25 and 26 during the night, using the existing variable speed limit infrastructure; and A470 between Upper Boat and Pontypridd. We have established that this action has the possibility of achieving the largest immediate improvement to air quality.

I would like to assure Members that, as a Government, we take this matter very seriously. I am committed to ensuring the delivery of actions identified in the plan to meet our statutory obligations in the soonest time possible. More importantly, this plan is about doing the right thing for our environment and for the health and well-being of our community and country. Finally, I can confirm today the allocation of over £20 million for an air quality fund through to 2021 to help accelerate compliance with nitrogen dioxide limits and improve air quality in Wales. This will be used to provide ongoing support, guidance and finance enabling councils to develop and implement plans and take action to achieve compliance in the soonest possible time. The action I've outlined today is the start of our journey to ensure clean air for Wales, supporting a healthy nation. But this is just the beginning. Our collective ambition must be to become a clean air leader in Wales.

Mae ein dogfen polisi cynllunio cenedlaethol, 'Polisi Cynllunio Cymru', wedi'i hailysgrifennu a'i hailstrwythuro o gwmpas egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae'r ddogfen ddiwygiedig yn cynnwys adran benodol ar ansawdd aer a seinwedd erbyn hyn, ac mae'r ymgynghoriad hwn ar 'Polisi Cynllunio Cymru' yn dod i ben ar 18 Mai.

Byddaf yn sefydlu rhaglen aer glân Cymru i ystyried tystiolaeth a datblygu a gweithredu camau sy'n ofynnol ar draws adrannau Llywodraeth Cymru a'r sectorau er mwyn sicrhau aer glân i Gymru. Ei nod gyntaf fydd cydymffurfio â rhwymedigaethau ansawdd aer deddfwriaethol presennol, ond ei ddiben ehangach yw lleihau baich ansawdd aer gwael ar iechyd dynol a'r amgylchedd. Gellir gwneud hyn drwy fesurau cynllunio, seilwaith, rheoleiddio a chyfathrebu. Os bydd y rhaglen yn nodi bylchau yn yr ysgogiadau angenrheidiol er mwyn gwneud y gwelliannau gofynnol i ansawdd aer, byddaf yn ceisio datblygu deddfwriaeth newydd i fynd i'r afael â hyn.

Un o elfennau craidd y rhaglen hon fydd cynllun aer glân Cymru, y byddaf yn ei gyhoeddi er mwyn ymgynghori arno erbyn diwedd y flwyddyn hon. Bydd yn nodi sut y byddwn yn cyflawni gwelliannau yn ansawdd yr aer ac yn cefnogi ein nodau llesiant. Bydd yn nodi camau trawslywodraethol a sectoraidd sydd eu hangen i sicrhau aer glân yng Nghymru, ac amlygu mesurau cyfathrebu, ymgysylltu ac addysg i annog newid ymddygiad. Bydd hefyd yn cynnwys camau gweithredu i gryfhau rheoleiddio allyriadau o wahanol sectorau diwydiannol. Mae ardaloedd fel Port Talbot yn cyflwyno heriau penodol o ran y cyfraniad at ansawdd aer gwael gan lygredd diwydiannol. Rwyf wedi gofyn am ddiweddariad o'n cynllun gweithredu tymor byr ar gyfer Port Talbot i sicrhau ein bod yn cynnal y modd mwyaf effeithiol o leihau llygredd yn y rhanbarth.

Agwedd bwysig arall ar y rhaglen yw datblygu a sefydlu canolfan monitro ac asesu ansawdd aer ar gyfer Cymru yn 2019. Dywedais wrth y Cynulliad yn flaenorol bod y ganolfan hon yn cael ei sefydlu i sicrhau bod penderfyniadau ar fynd i'r afael â llygredd yr aer yn seiliedig ar dystiolaeth, a chaiff camau gweithredu cysylltiedig eu blaenoriaethu i sicrhau cymaint o fanteision â phosibl o ran iechyd a lles y cyhoedd.

Bydd ymgynghoriad ein fframwaith parth aer glân drafft ar gyfer Cymru yn cael ei lansio yfory. Y diffiniad o barth aer glân yw ardal ddaearyddol lle y gellir cymhwyso ystod o gamau gweithredu gyda'r nod o leihau yn sylweddol amlygiad y cyhoedd a'r amgylchedd i lygryddion yn yr aer. Mae'r fframwaith yn nodi ein hegwyddorion ar gyfer gweithredu parthau aer glân yng Nghymru yn gyson, sut y dylid eu sefydlu a beth y dylent ei gyflawni i wella iechyd ein cymunedau. Nid oes gennym unrhyw barthau aer glân yng Nghymru ar hyn o bryd, ond gallai awdurdodau lleol eu cyflwyno i fynd i'r afael â gormodiant anghyfreithlon o allyriadau niweidiol. Pan fo tystiolaeth yn awgrymu y gallent sicrhau manteision iechyd sylweddol drwy sicrhau gostyngiadau effeithiol mewn llygredd yn yr aer, byddwn yn croesawu'r defnydd ohonynt.

Elfen allweddol o'r parthau aer glân fydd dull o reoli mynediad gan draffig i hybu gostyngiadau mewn lefelau traffig yn gyffredinol a chyfyngu ar y niwed a achosir i iechyd a'r amgylchedd gan y cerbydau sy'n weddill. Ni fydd hyn yn boblogaidd, ond mae'n rhaid inni greu newid mewn ymddygiad drwy annog dulliau teithio llai niweidiol. Mae'r model arfaethedig ar gyfer Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i gerbydau penodol sy'n defnyddio'r ffyrdd fodloni safonau allyriadau diweddaraf Ewrop er mwyn gallu teithio o fewn ffiniau parth aer glân. Gellid cyflwyno hyn drwy gyflwyno cyfyngiadau mynediad ar gyfer y cerbydau sy'n llygru fwyaf, fel gwaharddiadau neu ffioedd.

Rwy'n cydnabod pryderon y gallai cyfyngiadau mynediad fod yn fwy o ergyd i'r rhai lleiaf abl i uwchraddio neu adnewyddu eu cerbydau ac efallai y bydd yn fwy anodd iddynt dalu unrhyw ffioedd mynediad y gellid eu cymhwyso. Mae'r fframwaith yn glir y dylid cynnal asesiad o effaith economaidd i werthuso effeithiau posibl a allai ddeillio o unrhyw gyfyngiadau a fydd yn gymwys mewn parth aer glân a phennu mesurau lliniaru posibl i gyfyngu ar unrhyw ganlyniadau negyddol. Dylai'r asesiad ystyried effaith bosibl lawn parth aer glân arfaethedig, ac rwy'n disgwyl iddynt bwyso a mesur y costau a'r manteision yn ofalus. Rhaid i unrhyw gamau a gymerir i fynd i'r afael â materion ansawdd aer fod yn gymesur ac yn unol â'n gofynion lles cenedlaethau'r dyfodol. Bydd angen hefyd i gyfyngiadau mynediad ar gerbydau fynd law yn llaw â gwelliannau i'r mynediad at foddau trafnidiaeth eraill, llai llygrol. Mae'r fframwaith yn hyrwyddo newid moddol i drafnidiaeth gyhoeddus a theithio llesol, gan leihau allyriadau a thagfeydd yn fawr nid yn unig yn y parth aer glân, ond ar ffyrdd cyfagos hefyd.

Mae ymgysylltu'n effeithiol â'r cyhoedd a chymorth yn ganolog i lwyddiant y parthau aer glân. Byddwn yn datblygu mesurau cyfathrebu ac ymgysylltu i godi ymwybyddiaeth o'r problemau iechyd sy'n gysylltiedig ag ansawdd aer gwael i sicrhau bod y cyhoedd yn cael yr wybodaeth lawn ac yn deall y rhesymau dros weithredu. Gyda hyn mewn golwg, yfory byddaf yn lansio gwefan Ansawdd Aer yng Nghymru, un newydd a gwell, a fydd yn rhoi mynediad dwyieithog i bawb at wybodaeth ynghylch ansawdd aer yng Nghymru. Bydd yn darparu gwybodaeth fyw ar lefelau cyfredol llygredd aer a'r lefelau a ragwelir ar gyfer eu hardal, yn ogystal â mynediad at ddata hanesyddol ar lygredd aer. Mae'r wefan newydd yn darparu deunyddiau addysgol, gemau ac offer newydd ar gyfer ysgolion a gwybodaeth cyngor iechyd well.

Yfory, byddwn hefyd yn cyhoeddi'r ymgynghoriad ar gynllun atodol Llywodraeth Cymru i gynllun y DU ar gyfer mynd i'r afael â chrynodiadau nitrogen deuocsid wrth ymyl y ffordd 2017. Mae'r cynllun yn nodi sut y bydd Llywodraeth Cymru yn lleihau crynodiadau o nitrogen deuocsid o gwmpas ffyrdd lle mae'r lefelau yn uwch na'r terfynau cyfreithiol yn yr amser byrraf posibl.

Mae Gweinidogion Cymru wedi derbyn nad oedd adran Cymru o gynllun 2017 yn bodloni gofynion y gyfarwyddeb ansawdd aer amgylchynol a rheoliadau cysylltiedig Cymru yn ystod adolygiad barnwrol yn gynharach eleni. Cyhoeddir yr ymgynghoriad hwn a'r cynllun cysylltiedig i fodloni ein rhwymedigaethau cyfreithiol. Fodd bynnag, nid yw hyn yn ymwneud â chydymffurfio cyfreithiol yn unig. Mae'n ymwneud â chymryd camau i wella ansawdd yr aer i bawb yng Nghymru ar gyfer y gwelliannau iechyd y bydd hyn yn eu cyflawni ac oherwydd mai dyma'r peth iawn i'w wneud. Cyhoeddir cynllun terfynol fydd yn cydymffurfio erbyn 31 Gorffennaf 2018 yn unol ag achos llys.

Ar hyn o bryd mae'r allyriadau nitrogen deuocsid yng Nghaerdydd a Chaerffili—Hafodyrynys—ac mewn pum man arall ar y rhwydwaith traffyrdd a chefnffyrdd yng Nghymru, yn uwch na chyfyngiadau cyfarwyddeb yr Undeb Ewropeaidd. Mae astudiaethau ar y gweill i nodi mesurau sy'n debygol o gyflawni cydymffurfiaeth yn yr amser byrraf posibl. Cyfrifoldeb uniongyrchol Llywodraeth Cymru yw gormodiannau ar y rhwydwaith traffyrdd a chefnffyrdd. Cyn cwblhau'r gwaith modelu manwl yn ystod yr haf, rydym yn cyflwyno mesurau cymedrol megis terfynau cyflymder 50 mya dros dro a marciau ffordd i hwyluso llif y traffig. Caiff y rhain eu gweithredu erbyn diwedd mis Mehefin ar y darn o'r ffordd lle mae'r lefelau nitrogen deuocsid yn uwch na therfynau'r gyfarwyddeb ym mhob un o'r lleoliadau canlynol: yr A494 yng Nglannau Dyfrdwy; yr A483 ger Wrecsam; yr M4 rhwng Cyffyrdd 41 a 42; yr M4 rhwng cyffyrdd 25 a 26 yn ystod y nos, gan ddefnyddio'r seilwaith presennol i nodi terfyn cyflymder newidiol; a'r A470 rhwng Glan-bad a Phontypridd. Rydym wedi sefydlu bod gan y camau gweithredu hyn y posibilrwydd o gyflawni'r gwelliannau mwyaf i ansawdd yr aer, a hynny ar unwaith.

Hoffwn sicrhau'r Aelodau ein bod, fel Llywodraeth, yn cymryd y mater hwn yn ddifrifol iawn. Rwy'n ymrwymo i sicrhau bod y camau gweithredu a nodwyd yn y cynllun yn cael eu cyflawni er mwyn bodloni ein rhwymedigaethau statudol yn yr amser cynharaf bosibl. Yn bwysicach na hynny, mae'r cynllun hwn yn ymwneud â gwneud y peth iawn ar gyfer ein hamgylchedd ac ar gyfer iechyd a lles ein cymunedau a'n gwlad. Yn olaf, gallaf gadarnhau heddiw ddyraniad o dros £20 miliwn ar gyfer cronfa ansawdd aer hyd nes 2021 i helpu i gyflymu'r broses cydymffurfio â therfynau nitrogen deuocsid a gwella ansawdd aer yng Nghymru. Defnyddir hwn i ddarparu cymorth, arweiniad a chyllid parhaus i alluogi cynghorau i ddatblygu a gweithredu cynlluniau a chymryd camau i gydymffurfio cyn gynted â phosibl. Dechrau ein taith i sicrhau aer glân i Gymru, a chefnogi cenedl iach, yw'r camau yr wyf wedi'u hamlinellu heddiw. Ond dim ond y dechrau yw hyn. Ein huchelgais ar y cyd yw bod yn arweinydd ar gyfer aer glân yng Nghymru.

14:50

Thank you, Deputy Presiding Officer. I am pleased that we seem to be moving in the right direction, though we have been slow off the mark. Nearly two years ago we were looking at the Government's outline programme for this Assembly, and I can't remember if there was no reference to air quality or it was just cursory, but they certainly weren't the sort of commitments that we've just heard—that we need to be a leader in developing a clean air environment. So, I do welcome that, but Scotland seemed to be a fair bit ahead of us as they have four clean air zones to be established this year. In fairness, there has been some confusion over the implementation of clean air zones and where the actual power lies, but, now we have clarification to act, I think the Welsh Government needs to move very quickly and, in my view, we need clean air zones in Cardiff, Swansea and Newport, and possibly in other areas.

We need to really be aware of the advantages that these integrated policies to improve air quality can have. You may be aware that, in Berlin, their clean air zone, which was launched in 2008 and expanded in 2010, led to emission reductions that were up to 50 per cent lower than the predicted trend. That does show what we can achieve. So, energy—if that's not an inappropriate imperative at the moment to urge on you—is appropriate to improve our air quality.

Can I say secondly, on the launch of the new Air Quality in Wales website, that that is something that can involve the public and ensure that you get that wider participation? One area Welsh Conservatives have been very concerned about is in the collection of data in the immediate vicinities of our schools and nurseries in Wales. This is an area perhaps we could now look at. If I jump to the air quality monitoring centre for Wales, it seems to me that this can be linked very much to the website, and also the centre could be a key educational source for schools to engage children in initiatives to improve air quality. A project along these lines has been going on in Oxford and has led to some really interesting and encouraging results. And we need that sort of imagination.

On road congestion and restricting the most polluting vehicles, I think we need to progress in this area, but, in our urban areas, obviously, we are to some extent restricted by history and we do not, largely speaking, have public transport systems and a culture of walking more extensively now, and that needs to be changed over time. In this transition, we need to take people with us because some people, at the moment, unfortunately, see no alternative to the car. So, I think public transport systems operating effectively and appropriate traffic restrictions, clean air zones—all these need to be integrated into an approach that sees an improvement in public transport and other active travel networks such as city-centre streets as pedestrian-only areas. We can open up the historic centres of our cities to the people again and not have them restricted, as they often are, by excessive motor transport. So, there are some real possibilities here that would make the environment much, much better.

In terms of another consultation—. There are lots of consultations, and I do hope they will progress speedily. Again, my phrasing is way out. But in terms of reducing nitrogen dioxide concentrations, the impact on ambient air quality here is enormous, and whilst we don't have a compliant plan at the moment, and you want to bring one in by 31 July—obviously it's when that plan gets implemented that it's really going to have an impact on people—I am pleased to see that certain roads are targeted, like the A470 between Upper Boat and Pontypridd in my region, which is the most heavily polluted road in Wales at the moment. But, again, that feeds in, I think, to the points I made about the wider public transport infrastructure problem. So, we've got a lot to do, but I do, insofar as it has been indicated today, welcome the modest progress and I hope that now we see implementation soon.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch ei bod yn ymddangos ein bod yn symud i'r cyfeiriad iawn, ond rydym wedi bod yn araf yn gweithredu. Bron i ddwy flynedd yn ôl roeddem yn edrych ar raglen amlinellol y Llywodraeth ar gyfer y Cynulliad hwn, ac ni allaf gofio a oedd cyfeiriad at ansawdd aer neu ei fod yn arwynebol yn unig, ond yn sicr doedden nhw ddim y math o ymrwymiadau yr ydym ni newydd eu clywed—bod angen inni fod yn arweinydd wrth ddatblygu amgylchedd aer glân. Felly, rwy'n croesawu hynny, ond roedd yn ymddangos bod yr Alban gryn dipyn ar y blaen inni gan fod ganddynt bedwar parth aer glân i'w sefydlu eleni. A bod yn deg, bu rhywfaint o ddryswch dros weithredu'r parthau aer glân a lle mae'r pŵer gwirioneddol. Ond bellach mae gennym ni eglurhad i weithredu, ac rwy'n credu bod angen i Lywodraeth Cymru symud yn gyflym iawn ac, yn fy marn i, mae angen parthau aer glân arnom yng Nghaerdydd, Abertawe a Chasnewydd, ac o bosibl mewn ardaloedd eraill.

Mae angen inni fod yn ymwybodol iawn o fanteision y polisïau integredig hyn i wella ansawdd aer. Efallai y byddwch yn ymwybodol, yn Berlin, bod eu parth aer glân nhw, a lansiwyd yn 2008 ac a gafodd ei ymestyn yn 2010, wedi arwain at leihad mewn allyriadau a oedd hyd at 50 y cant yn is na'r duedd ddisgwyliedig. Mae hyn yn dangos beth y gallwn ni ei gyflawni. Felly, mae egni—os nad yw hwnnw'n orchymyn amhriodol ar hyn o bryd i'ch annog chi—yn briodol er mwyn gwella ansawdd ein haer.

A gaf i ddweud, yn ail, ar lansiad gwefan newydd Ansawdd Aer yng Nghymru, fod hynny'n rhywbeth sy'n gallu cynnwys y cyhoedd a sicrhau eich bod yn cael y cyfranogiad ehangach hwnnw? Un maes y mae Ceidwadwyr Cymru wedi bod yn bryderus iawn yn ei gylch yw casglu data yn agos iawn i'n hysgolion a'n meithrinfeydd yng Nghymru. Mae hwn yn faes y gallem ni, o bosibl, edrych arno bellach. Os caf neidio ymlaen at y ganolfan monitro ansawdd aer ar gyfer Cymru, mae'n ymddangos i mi y gellir cysylltu hon â'r wefan, yn sicr, a hefyd gallai'r ganolfan fod yn ffynhonnell addysgol allweddol ar gyfer ysgolion i ennyn diddordeb plant mewn mentrau i wella ansawdd aer. Mae prosiect o'r math hwn wedi bod yn digwydd yn Rhydychen ac wedi arwain at rai canlyniadau diddorol a chalonogol iawn. Ac mae angen y math hwnnw o ddychymyg arnom ni.

O ran tagfeydd ar y ffyrdd a chyfyngu ar y cerbydau sy'n llygru fwyaf, rwy'n credu bod angen inni wneud cynnydd yn y maes hwn. Ond, yn ein hardaloedd trefol, yn amlwg, rydym  i ryw raddau wedi ein cyfyngu gan hanes ac nid oes gennym, ar y cyfan, systemau trafnidiaeth gyhoeddus a diwylliant o gerdded mwy nag yr ydym ar hyn o bryd, ac mae angen newid hynny dros amser. Yn y cyfnod pontio hwn, mae angen inni fynd â phobl gyda ni oherwydd, yn anffodus, nid yw rhai pobl, ar hyn o bryd, yn gweld bod dewis amgen i'r car. Felly, rwy'n credu bod angen integreiddio systemau trafnidiaeth gyhoeddus sy'n gweithredu'n effeithiol a chyfyngiadau traffig priodol, parthau aer glân—mae angen integreiddio'r rhain i gyd mewn dull sy'n gweld gwelliant o ran trafnidiaeth gyhoeddus a rhwydweithiau teithio llesol eraill, fel strydoedd yng nghanol y ddinas yn ardaloedd i gerddwyr yn unig. Gallwn agor canolfannau hanesyddol ein dinasoedd i bobl unwaith eto a pheidio â'u cyfyngu, fel y maent yn aml, gan ormod o geir modur. Felly, ceir rhai posibiliadau gwirioneddol yma a fyddai'n gwneud yr amgylchedd yn llawer, llawer gwell.

O ran ymgynghoriad arall—. Mae yna lawer o ymgynghoriadau, ac rwy'n gobeithio y byddan nhw'n symud ymlaen yn gyflym. Unwaith eto, mae fy ymadroddi yn anaddas. Ond o ran lleihau crynodiadau nitrogen deuocsid, mae'r effaith ar ansawdd aer amgylchol yn y fan yma yn enfawr, ac er nad oes gennym gynllun cydymffurfio ar hyn o bryd, a'ch bod chi eisiau cyflwyno un erbyn 31 Gorffennaf—yn amlwg dim ond pan weithredir y cynllun hwnnw y bydd mewn gwirionedd yn cael effaith ar bobl—rwy'n falch o weld bod rhai ffyrdd yn cael eu targedu, fel yr A470 rhwng Glan-bad a Phontypridd yn fy rhanbarth i, sef y ffordd fwyaf llygredig yng Nghymru ar hyn o bryd. Ond, unwaith eto, mae hynny, credaf, yn cyfrannu at y pwyntiau a wneuthum am y broblem seilwaith trafnidiaeth gyhoeddus ehangach. Felly, mae gennym lawer i'w wneud, ond, i'r graddau y mae wedi'i nodi heddiw, rwy'n croesawu'r cynnydd cymharol fach a gobeithiaf y byddwn yn awr yn gweld camau gweithredu cyn bo hir.

14:55

Thank you. I welcome the Member's contribution, and also, in particular, he came up with a number of important suggestions, which is why, I think, there's such a consensus and this is such an important issue. I would encourage all Members to feed into the plans and the consultation to make sure that we do include, as you rightly say, the importance of taking people with us. That's why we have cross-Government working, and across governments. So, local authorities working with Public Health Wales and the health boards, as well as with the Welsh Government and the UK Government as well. Because, of course, we want to encourage people to have this modal shift, but there's no point doing that unless we're joining up to make sure there's somewhere for them to shift to. And I think you're absolutely right to link the role of digital technology in this and the difference that can make, in terms of the website and with the national assessment and monitoring centre. And I think I mentioned in this place before the role of schools and education, and I think we've talked before about the role for eco-schools and the monitoring projects that some of them will be doing. If they find levels of exceedance near the school, then they can come up with their own plans for how they tackle that, which helps with that educational and behavioural change for them—encouraging the parents and the adults to do the same.

We're looking in terms of clean air zones, and I think Member has mentioned this before, in terms of around schools as well and speed limits. And within the consultation, within the framework for clean air zones, there is the ability, should you wish to, to lower speed limits in certain areas as well.

Diolch. Rwy'n croesawu cyfraniad yr Aelod, a hefyd, yn benodol, cyflwynodd nifer o awgrymiadau pwysig, a dyna pam, rwy'n credu, bod cymaint o gonsensws a bod hwn yn fater mor bwysig. Byddwn yn annog yr holl Aelodau i gyfrannu at y cynlluniau a'r ymgynghoriad i wneud yn siŵr ein bod yn cynnwys pwysigrwydd ennill cefnogaeth pobl, fel y dywedwch chi yn gwbl briodol. Dyna pam rydym ni'n gweithio'n draws-lywodraethol, ac ar draws llywodraethau. Felly, awdurdodau lleol yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru a byrddau iechyd, yn ogystal â Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU hefyd. Oherwydd, wrth gwrs, rydym ni eisiau annog pobl i wneud y newid moddol hwn, ond does dim diben gwneud hynny oni bai ein bod ni'n cydlynu hynny i wneud yn siŵr bod rhywle iddyn nhw symud iddo. Ac rwy'n credu eich bod chi'n gwbl gywir i gysylltu swyddogaeth technoleg ddigidol yn hyn a'r gwahaniaeth y gall ei wneud, o ran y wefan a'r asesiad cenedlaethol a'r ganolfan monitro. Ac rwy'n credu fy mod wedi sôn o'r blaen yn y lle hwn am swyddogaeth ysgolion ac addysg, ac rwy'n credu ein bod wedi trafod o'r blaen swyddogaeth eco-ysgolion a'r prosiectau monitro y bydd rhai ohonyn nhw'n eu cynnal. Os byddan nhw'n canfod lefelau gormodiant yn ymyl yr ysgol, yna gallan nhw feddwl am eu cynlluniau eu hunain ar gyfer sut mae mynd i'r afael â hynny, sy'n helpu â'r newid addysgol ac ymddygiadol hwnnw iddynt—ac yn annog rhieni ac oedolion i wneud yr un peth.

Rydym yn ystyried o ran parthau aer glân, ac rwy'n credu bod yr Aelod wedi sôn am hyn o'r blaen, o amgylch ysgolion hefyd a therfynau cyflymder. Ac yn yr ymgynghoriad, yn y fframwaith ar gyfer parthau aer glân, mae'r gallu yno, pe byddech chi'n dymuno, i ostwng terfynau cyflymder mewn ardaloedd penodol hefyd.

I appreciate that the statement by the Minister today goes further than just responding to a legislative challenge, but I think it is—and needs to be put on the record—shameful that the Welsh Government has had to reach this point by dint of responding to a High Court case, and it's taken an awful long time because, a year ago now, Plaid Cymru actually sought to amend the public health Bill to put some of these features that are now in the Minister's announcement actually in our legislation. And I think that is the first thing that I'd like to identify as still missing from what the Minister has said today. So, Plaid Cymru are certainly of the view that we, by now, need a clean air Act, in effect, for Wales.

Rwy'n gwerthfawrogi bod y datganiad gan y Gweinidog heddiw yn gwneud mwy na dim ond ymateb i her ddeddfwriaethol, ond rwy'n credu—ac mae angen cofnodi hyn—ei bod hi'n warthus bod Llywodraeth Cymru wedi gorfod cyrraedd y sefyllfa hon o ganlyniad i ymateb i achos Uchel Lys, ac mae wedi cymryd amser hir iawn oherwydd, flwyddyn yn ôl erbyn hyn, ceisiodd Plaid Cymru mewn gwirionedd ddiwygio Bil iechyd y cyhoedd i roi rhai o'r nodweddion hyn sydd erbyn hyn yng nghyhoeddiad y Gweinidog yn ein deddfwriaeth, mewn gwirionedd. A dyna'r peth cyntaf yr hoffwn i ei nodi sy'n dal ar goll o'r hyn a ddywedodd y Gweinidog heddiw. Felly, mae Plaid Cymru, yn sicr, o'r farn bod angen Deddf aer glân, i bob pwrpas, erbyn hyn ar gyfer Cymru.

We need to look at how we ban non-hybrid vehicles much earlier than the UK Government intends—2042, I think, is the date there. I'd like to hear what the Welsh Government thinks of that. We need air pollution monitors in our towns and cities, particularly outside schools and hospitals, clear air zones, which have been mentioned, but I think need a legal underpinning, and, of course, empowering of local authorities to issue pollution charges as such and encourage less polluting traffic, whether it be regulations on certain days or to certain areas. Now, these things are hinted at in the statement, but, for example, I don't see how we can have local authorities introducing charging unless we have a legislative underpinning to that and unless this Assembly has taken the overview about how that should work.

So, the first question I really have to ask the Minister is—you know, she does mention that she would seek to develop new legislation if she finds gaps. Well, I would say to her the gaps are there. The gaps are clear and the gaps are there in our failure to deal with this public health problem that is causing 2,000 premature deaths a year in Wales. So, please, can we have a firmer commitment from you to take forward the necessary legislation to underpin what you say in your statement?

The second issue I'd like to raise is one of air quality monitoring. You've talked about an assessment centre for Wales; we of course welcome that development. Are you however convinced that we have the sufficient air quality monitoring at the moment in Wales? My understanding, from corresponding with local authorities, from talking to campaigners, is that many of our so-called monitoring stations are not real-time monitors at all; they take an average over a period of time, even over a month. Many of them outside schools are not, for example, doing real-time monitoring at that drop-off half-past eight to 9 o'clock time when children will be exposed to the very worst pollutants. So, are we really understanding the size of this problem? You mention in your statement where the problems are—certain roads, certain areas. I think it's deeper and I think we see, in asthma and in the respiratory problems we see in our young children, that we have a fundamental problem with this.

So, the second point is: are we going to improve our air quality monitoring, have real-time monitoring, and linked into a website? Again, that's a welcome development, a revamped website, but let's link it in so that people themselves can see, 'If I drive my SUV to my local school instead of walking half a mile, this is the effect I'm going to have'. We need to get that conversation going in Wales.

You're quite right, of course, to say that dealing with air quality, particularly in our towns and cities, may have an unfortunate impact on those who are least able to deal with the costs of trying to find alternative transport and so forth. So, what discussions are you having with your colleagues, particularly Ken Skates, of course, around bus infrastructure? The Bevan Foundation made an interesting proposal a few months ago that, in fact, it wouldn't cost all that much to have free bus transport in our cities, and maybe that would take away from the air pollution things. But some radical thinking is needed, particularly the use of hydrogen now in our towns and cities as a way certainly of improving air quality. You could still have a question around how the energy gets put into hydrogen, but the air quality would certainly be much improved by the use of hydrogen. And banning heavy goods vehicles from particularly our cities and town centres at particular times—. I think it's that juxtaposition of heavy goods vehicles entering our towns and cities at the same time as children are walking to school—and we want them to walk and cycle to school—that is a particular problem. 

The fourth point I'd like to raise is just around where the Welsh Government is taking its other initiatives. I appreciate some of these are not in your direct purview, but we heard the other day that Aston Martin are unlikely, actually, to develop an electric SUV in Wales. It begs the question of what exactly is Aston Martin doing in Wales—are they developing the most modern technology here? TVR, again attracted with Welsh Government money, the £10 million for the automotive centre in Blaenau Gwent—is that looking at electric and hydrogen and post fossil fuel vehicles and transport, or are we using Welsh Government money to prolong the problem that we already have in our towns and cities? I think that needs to be answered as well before we can really understand whether what you've set out today is going to have a real impact. I appreciate you don't directly control those, but the rest of the Government has to come alongside you to make this work. 

And then a final question, if I may, is around the air quality fund, which you've announced today. Again, I welcome that there is a fund available. Just to be clear, is that over two or three financial years? Because, when you say 2018-21, that could be two financial years or three financial years. And how will you actually make that now available, presumably through local authorities—is it a bidding process? Are you going to direct at a strategic national level where this money needs to go, or are we going to see, unfortunately—it could happen—that some authorities will be better placed to bid for it? I would like to see this, in short, being a need-driven formula and a need-driven fund that really deals with those most dreadful parts of Wales that are suffering from air pollution at the moment.

Mae angen inni edrych ar sut yr ydym ni'n gwahardd cerbydau nad ydynt yn rhai hybrid yn gynharach o lawer nag y mae Llywodraeth y DU yn bwriadu gwneud—2042, rwy'n credu, yw'r dyddiad yn y fan yno. Hoffwn glywed beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei feddwl am hynny. Mae angen dyfeisiau monitro llygredd yr aer yn ein trefi a'n dinasoedd, yn enwedig y tu allan i ysgolion ac ysbytai, parthau aer glân, sydd wedi'u crybwyll, ond credaf fod angen sail gyfreithiol iddynt, ac, wrth gwrs, grymuso awdurdodau lleol i gyflwyno taliadau llygredd ac annog traffig sy'n llygru llai, boed yn rheolaethau ar ddiwrnodau penodol neu i ardaloedd penodol. Nawr, ceir awgrym o'r rhain yn y datganiad, ond, er enghraifft, dydw i ddim yn gweld sut y gall awdurdodau lleol gyflwyno taliadau oni bai fod gennym ni sail ddeddfwriaethol i hynny ac oni bai bod y Cynulliad hwn wedi rhoi trosolwg o sut y dylai hynny weithio.

Felly, y cwestiwn cyntaf sydd gennyf i'w ofyn i'r Gweinidog, mewn gwirionedd, yw—wyddoch chi, mae hi yn sôn y byddai hi'n ceisio datblygu deddfwriaeth newydd, os bydd hi'n canfod bylchau. Wel, byddwn i'n dweud wrthi bod y bylchau i'w gweld. Mae'r bylchau yn glir ac mae'r bylchau yno yn ein methiant i ymdrin â'r broblem iechyd cyhoeddus hon sy'n achosi 2,000 o farwolaethau cynamserol y flwyddyn yng Nghymru. Felly, os gwelwch yn dda, a gawn ni ymrwymiad cadarnach oddi wrthych chi i ddatblygu'r ddeddfwriaeth angenrheidiol i ategu'r hyn a ddywedwch yn eich datganiad?

Yr ail fater yr hoffwn ei godi yw monitro ansawdd aer. Rydych chi wedi sôn am ganolfan asesu i Gymru; wrth gwrs, rydym ni'n croesawu'r datblygiad hwnnw. Fodd bynnag, a ydych chi'n argyhoeddedig ein bod ni'n monitro ansawdd aer ar hyn o bryd yn ddigonol yng Nghymru? Fy nealltwriaeth i, o ohebu ag awdurdodau lleol, o siarad ag ymgyrchwyr, yw nad yw llawer o'r hyn a elwir yn orsafoedd monitro yn ddyfeisiau monitro amser real o gwbl; maen nhw'n cymryd cyfartaledd dros gyfnod o amser, hyd yn oed dros fis. Nid yw llawer ohonyn nhw y tu allan i ysgolion, er enghraifft, yn monitro amser real rhwng hanner awr wedi wyth a naw o'r gloch pan fydd plant yn agored i'r llygryddion gwaethaf. Felly, a ydym ni'n deall maint y broblem hon, mewn gwirionedd? Rydych chi'n dweud yn eich datganiad lle mae'r problemau—ffyrdd penodol, ardaloedd penodol. Rwy'n credu ei bod hi'n ddyfnach a chredaf ein bod yn gweld, mewn asthma a'r problemau anadlu a welwn yn ein plant ifanc, fod gennym ni broblem sylfaenol gyda hyn.

Felly, yr ail bwynt yw: a ydym ni'n mynd i wella ansawdd ein monitro aer, monitro amser real, a hynny'n gysylltiedig â gwefan? Unwaith eto, mae hynny'n ddatblygiad i'w groesawu, gwefan ar ei newydd wedd, ond gadewch inni ei gysylltu fel y gall pobl eu hunain weld, 'Os byddaf yn gyrru fy SUV i fy ysgol leol yn lle cerdded hanner milltir, dyma'r effaith y byddaf yn ei chael'. Mae angen inni ddechrau'r sgwrs honno yng Nghymru.

Rydych chi'n hollol gywir, wrth gwrs, i ddweud y gallai ymdrin ag ansawdd aer, yn enwedig yn ein trefi a'n dinasoedd, gael effaith anffodus ar y rhai sydd lleiaf abl i ddelio â chostau ceisio canfod math arall o drafnidiaeth ac ati. Felly, pa drafodaethau ydych chi'n eu cael â'ch cydweithwyr, yn enwedig Ken Skates, wrth gwrs, ynglŷn â seilwaith bysiau? Gwnaeth y Sefydliad Bevan gynnig diddorol ychydig fisoedd yn ôl, mewn gwirionedd, na fyddai'n costio cymaint â hynny i fod â thrafnidiaeth am ddim ar fysiau yn ein dinasoedd, ac efallai y byddai hynny'n tynnu oddi ar y pethau llygredd aer. Ond mae angen meddwl yn radical, yn enwedig y defnydd o hydrogen bellach yn ein trefi a'n dinasoedd fel ffordd o wella ansawdd aer yn sicr. Gallech chi barhau i fod â chwestiwn ynghylch sut y caiff yr ynni ei roi i mewn i hydrogen o hyd, ond byddai ansawdd yr aer yn sicr yn gwella llawer drwy ddefnyddio hydrogen. A gwahardd cerbydau nwyddau trwm, yn enwedig o ganol ein dinasoedd a'n trefi ar adegau penodol—. Rwy'n credu bod y ffaith bod cerbydau nwyddau trwm yn teithio trwy ein trefi a'n dinasoedd ar yr un pryd ag y mae plant yn cerdded i'r ysgol—ac rydym ni eisiau iddyn nhw gerdded a beicio i'r ysgol—yn broblem benodol.

Y pedwerydd pwynt yr hoffwn ei wneud yw i ba gyfeiriad y mae Llywodraeth Cymru yn datblygu ei mentrau eraill. Rwy'n sylweddoli nad yw rhai o'r rhain yn rhan o'ch cylch gwaith uniongyrchol chi, ond clywsom y dydd o'r blaen bod Aston Martin yn annhebygol, mewn gwirionedd, o ddatblygu cerbyd SUV trydan yng Nghymru. Mae'n codi'r cwestiwn o beth yn union y mae Aston Martin yn ei wneud yng Nghymru—a ydyn nhw'n datblygu'r dechnoleg fwyaf modern yma? TVR, eto a ddenwyd yma gan arian Llywodraeth Cymru, y £10 miliwn ar gyfer y ganolfan modurol ym Mlaenau Gwent—a yw hwnnw'n edrych ar drydan a hydrogen a cherbydau ôl-danwydd ffosil a thrafnidiaeth, neu a ydym ni'n defnyddio arian Llywodraeth Cymru i ymestyn y broblem sydd gennym ni eisoes yn ein trefi a'n dinasoedd? Rwy'n credu bod angen ateb hynny hefyd cyn y gallwn ni ddeall mewn gwirionedd a yw'r hyn yr ydych wedi'i nodi heddiw yn mynd i gael effaith wirioneddol. Rwy'n sylweddoli nad ydych chi'n rheoli'r rhai hynny yn uniongyrchol, ond mae'n rhaid i weddill y Llywodraeth sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda chi i wneud i hyn weithio. 

Ac yna cwestiwn olaf, os caf i, ynghylch y gronfa ansawdd aer, yr ydych chi wedi'i chyhoeddi heddiw. Unwaith eto, rwy'n croesawu bod cronfa ar gael. I fod yn glir, a yw honno dros ddwy neu dair blynedd ariannol? Oherwydd, pan rydych chi'n dweud 2018-21, gallai hynny fod yn ddwy flynedd neu'n dair blynedd ariannol. A sut fyddwch chi mewn gwirionedd yn gwneud hynny ar gael nawr, trwy awdurdodau lleol yn ôl bob tebyg—a yw'n broses o wneud cais? A ydych chi'n mynd i gyfarwyddo ar lefel strategol genedlaethol lle y mae angen i'r arian hwnnw fynd, neu a fyddwn ni'n gweld, yn anffodus—gallai ddigwydd—y bydd rhai awdurdodau mewn sefyllfa well i wneud cais amdano? Hoffwn i weld bod hyn, yn gryno, yn fformiwla sy'n seiliedig ar angen ac yn gronfa yn seiliedig ar angen sydd mewn gwirionedd yn ymdrin â'r rhannau mwyaf ofnadwy hynny o Gymru sy'n dioddef o lygredd aer ar hyn o bryd.

15:05

Can I thank you for your number of questions? I know that this is an issue that you are very passionate about and your party is very supportive of taking action on. In terms of—just on the legislative issue, I made it clear in my statement, and I hope I can make it clear again, that it's definitely something under consideration, and that's not to delay it, but that is just because I want to see action now. I think it's certainly something we can look at and consider down the line. I think the Member will appreciate too that the legislative agenda can often be quite full, and to wait for that when we could be taking action probably wouldn't be the most responsible thing to do, but it's definitely something that is on the agenda there. We could, actually, when we go to the second consultation on the plan ask: do people want to see a clean air Act in Wales? If so, what should that do and what do they want to see it achieve?

I hope the Member doesn't drive the SUV to the school—

A gaf i ddiolch i chi am eich cwestiynau? Rwy'n gwybod fod hwn yn fater yr ydych chi'n angerddol iawn yn ei gylch ac mae eich plaid yn gefnogol iawn gweithredu drosto. O ran—dim ond y mater deddfwriaethol, nodais yn glir yn fy natganiad, a gobeithio y gallaf ei wneud yn glir eto, bod hyn yn bendant yn rhywbeth sydd ar y gweill, ac nid ei ohirio yw dweud hynny, ond mae hynny dim ond oherwydd fy mod eisiau gweld camau gweithredu yn awr. Credaf yn sicr ei fod yn rhywbeth y gallwn ni edrych arno a'i ystyried wrth fwrw ymlaen. Credaf y bydd yr Aelod yn gwerthfawrogi hefyd y gall yr agenda ddeddfwriaethol fod yn eithaf llawn yn aml, ac ni fyddai aros am hynny pan gallem ni fod yn gweithredu y peth mwyaf cyfrifol i'w wneud, yn ôl bob tebyg, ond mae'n bendant yn rhywbeth sydd ar yr agenda. Gallem ni, mewn gwirionedd, pan fyddwn ni'n mynd i'r ail ymgynghoriad ar y cynllun ofyn: a yw pobl eisiau gweld Deddf aer glân yng Nghymru? Os felly, beth ddylai honno wneud a beth y maen nhw eisiau iddi gyflawni?

Rwy'n gobeithio nad yw'r Aelod yn gyrru'r SUV i'r ysgol—

Thank you for clarifying that. [Laughter.] But you're absolutely right about the importance of—. I go back to what David Melding said about the importance of taking people with us, that we're not bringing things in like reducing speed limits just to—. I think the comments—it would probably be on Facebook or a Facebook forum—would be that it would be to raise revenue from catching people speeding. So, I think the educational part of this and taking people with us is so important, actually, and the role of digital technology again to bring that home, that this is actually because we need to do it for people's health and well-being and to tackle those preventable health issues that we know are linked to air pollution.

You mentioned things like hydrogen vehicles, HGVs. The clean air zones would allow us consideration of that in the round, in terms of actually being able to limit HGV access at certain times and look at that, but that's obviously for each place-based approach—whatever they consider to be best.

You're absolutely right about the importance of working across Government on this, because many of those things that have a big impact on what we're trying to do on air quality are outside the environmental brief, but have such a big impact on our environment, which is why, on our cross-Government commitment to decarbonisation, I am working very closely with the Cabinet Secretary for Economy and Transport in terms of looking at how we use the economic action plan and other initiatives, working with the public transport sector, to reduce harmful emissions from things like taxis and buses by 2025. Our ambition is to achieve carbon-neutral public transport by this date.

Diolch i chi am wneud hynny'n glir. [Chwerthin.] Ond rydych chi yn llygad eich lle ynghylch pwysigrwydd—. Af yn ôl i'r hyn a ddywedodd David Melding am bwysigrwydd ennill cefnogaeth pobl, nad ydym ni'n cyflwyno pethau fel gostwng terfynau cyflymder dim ond i—. Credaf y byddai'r sylwadau—mae'n debyg y byddent ar Facebook neu fforwm Facebook—yn nodi y byddai hynny i godi refeniw drwy ddal pobl yn goryrru. Felly, rwy'n credu bod y rhan addysgol o hyn ac ennill cefnogaeth pobl mor bwysig, mewn gwirionedd, a swyddogaeth technoleg ddigidol eto i sefydlu hynny, bod hyn mewn gwirionedd oherwydd bod angen inni wneud hyn ar gyfer iechyd a lles pobl ac i fynd i'r afael â'r problemau materion iechyd ataliadwy yr ydym ni'n gwybod sy'n gysylltiedig â llygredd aer.

Fe wnaethoch chi sôn am bethau fel cerbydau hydrogen, cerbydau nwyddau trwm. Byddai'r parthau aer glân yn caniatáu i ni ystyried hynny yn y drylwyr, o ran gallu cyfyngu ar fynediad cerbydau nwyddau trwm ar adegau penodol ac edrych ar hynny, ond mae hynny yn amlwg ar gyfer pob lle yn unigol—beth bynnag y maen nhw'n ystyried sydd orau.

Rydych chi'n hollol gywir ynghylch pwysigrwydd gweithio ar draws y Llywodraeth ar hyn, oherwydd bod llawer o'r pethau hynny sy'n cael effaith fawr ar yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud ar ansawdd aer y tu allan i'r briff amgylcheddol, ond maen nhw'n cael effaith fawr ar ein hamgylchedd, a dyna pam, ar ein hymrwymiad traws-lywodraethol i ddatgarboneiddio, rwy'n gweithio'n agos iawn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth o ran edrych ar sut yr ydym ni'n defnyddio'r cynllun gweithredu economaidd a mentrau eraill, yn gweithio gyda'r sector trafnidiaeth gyhoeddus, i leihau allyriadau niweidiol o bethau fel tacsis a bysiau erbyn 2025. Ein huchelgais yw sicrhau trafnidiaeth gyhoeddus niwtral o ran carbon erbyn y dyddiad hwn.

First of all, I'd like to welcome the Minister's commitment to take action to reduce air pollution in Wales to support a healthier future for our communities, our natural environment and our country. This issue is very high on my agenda as well, as I am the Assembly Member for Swansea East and we have problems in some of our communities, such as Hafod, where a combination of topography and traffic leads to very poor air quality.

But we've been here before: London in the 1940s and 1950s suffered from smog—a combination of smoke and fog—that was killing people. Action was taken. Today, we know that outdoor pollution is killing people via heart disease and strokes—we know that, and action desperately needs to be taken. I welcome that, in the clean air zones, there are mechanisms for managing traffic access to promote a reduction in overall traffic levels and limit harm caused to health and the environment by the remaining vehicles. This is something that we desperately need in a number of our communities. 

I've got one question, and I think it's almost covered by a 'yes' or a 'no': does this mean that access-only rules for HG vehicles, especially those that are diesel lorries, can be introduced by local authorities?

Yn gyntaf oll, hoffwn groesawu ymrwymiad y Gweinidog i gymryd camau i leihau llygredd aer yng Nghymru er mwyn cefnogi dyfodol iachach ar gyfer ein cymunedau, ein hamgylchedd naturiol a'n gwlad. Mae'r mater hwn yn uchel iawn ar fy agenda i hefyd, gan mai fi yw'r Aelod Cynulliad dros Ddwyrain Abertawe ac mae gennym ni broblemau mewn rhai o'n cymunedau, fel Hafod, lle mae cyfuniad o dopograffeg a thraffig yn arwain at ansawdd aer gwael iawn.

Ond rydym ni wedi bod yn y fan yma o'r blaen: dioddefodd Llundain yn y 1940au a'r 1950au o 'smog'—cyfuniad o fwg a niwl—a oedd yn lladd pobl. Gweithredwyd ynghylch hynny. Heddiw, rydym ni'n gwybod bod llygredd yn yr awyr agored yn lladd pobl drwy glefyd y galon a strôc—rydym ni'n gwybod hynny, ac mae taer angen gweithredu. Croesawaf, yn y parthau aer glân, y ceir dulliau o reoli mynediad traffig i hybu gostyngiad yn lefelau cyffredinol traffig a chyfyngu ar y niwed i'n hiechyd a'r amgylchedd a achosir gan y cerbydau sy'n weddill. Mae hyn yn rhywbeth y mae taer angen amdano yn nifer o'n cymunedau.

Mae gen i un cwestiwn, a chredaf y gall 'ie' neu 'na' ei ateb: a yw hyn yn golygu y gall awdurdodau lleol gyflwyno rheolau mynediad-yn-unig ar gyfer cerbydau nwyddau trwm, yn enwedig y rhai hynny sy'n lorïau diesel?

Thank you, Mike Hedges, for your contribution. I think we raised the issues around Hafod and topography and traffic just last week, around a similar time, in this Chamber. In terms of clean air zones, all that information is contained in the consultation, and it will be the responsibility of the local authorities to look at how they can reduce access of the most harmful vehicles into those clean air zones. But it's also to make sure, as I said in the statement, that it doesn't then—to take into consideration that it doesn't just push the issue of pollution to the perimeter of the zone as well. So, it all needs to be considered as a whole. 

Diolch ichi, Mike Hedges, am eich cyfraniad. Credaf inni godi'r materion yn ymwneud â Hafod a thopograffi a thraffig yr wythnos diwethaf, ar amser tebyg, yn y Siambr hon. O ran parthau aer glân, cynhwysir yr holl wybodaeth honno yn yr ymgynghoriad, a chyfrifoldeb yr awdurdodau lleol fydd ystyried sut y gallan nhw gyfyngu ar fynediad y cerbydau mwyaf niweidiol i'r parthau aer glân hynny. Ond hefyd i wneud yn siŵr, fel y dywedais yn y datganiad, nad yw wedyn—i ystyried nad yw ond yn gwthio'r broblem llygredd i ffiniau'r parth hefyd. Felly, mae angen ystyried hyn i gyd yn ei gyfanrwydd.

Thanks to the Minister for her statement today, and thanks for the commitment that you've outlined. As David Melding and Simon Thomas have indicated, we have had a bit of a battle to get to this point, but at least there are now some commitments from the Government.

Now, we've had quite a few discussions here in the Chamber on this subject during this Assembly term, and, of course, we all want to see the Welsh Government and the Assembly do their utmost to improve air quality in Wales, which is a big problem in most of our built-up urban areas, the question being: what action will be effective in achieving that aim? Now, a lot of air pollution, I think we all recognise, emanates from roads. One of your proposals today is for temporary 50 mph speed limits on motorways and trunk roads. Just a minor point, but I'd like to point out that you cite the A470 between Upper Boat and Pontypridd as one of the proposed 50 mph zones. Well, from what I'm told by regular users of the route, it's already a 50 mph zone, and has been since roadworks were carried out there some months ago. So, I just wanted to pass that information on. 

But a more important point is that these motorways and trunk roads are the only roads that the Welsh Government manages. The vast majority of roads are under local authority control, and these are the roads with pedestrians on them; you don't get many pedestrians on motorways and major trunk roads. So, of course, what you are going to need to do going forward is have some meaningful interaction with the local councils about how they are dealing with the pollution coming from their roads, and I think this is what we've been discussing, to some extent, today, how you're going to achieve that. I think we need strong guidance from the Welsh Government in this area. I know that you're proposing an air quality fund, which is good, but you may need to accompany it with strong guidance to ensure that the necessary action is implemented effectively. How strongly will you be overseeing the air quality fund as the relevant Minister? 

You say that you want to create clean air zones and restrict admission to these zones by banning certain kinds of polluting vehicles, and I think this is in many ways a fairly obvious step, but, as you recognise yourself, there are going to be major difficulties with this—cultural difficulties as much as anything. To look at the issue more precisely, HGVs have been mentioned by a couple of people. So, one obvious thing is: why have we got HGVs going through residential areas? Should this be allowed? So, that maybe needs to be looked at. But we do have to look at possible repercussions of bringing in these clean air zones, because we have had scientific evidence recently relating to what's happened in London since the congestion zone was brought in 15 years ago. There is recent research that indicates that, in some ways, air quality has actually worsened in London. In particular, the diesel pollution has increased by 20 per cent. This is because of the increased traffic from diesel-powered buses and taxis. 

So, yes, you can look towards public transport, which you're citing here, but you need to look at what are the emissions coming from public transport, I guess is what I'm saying. So, how are you going to monitor the fleets of buses and the licensed taxis that operate through the 22 local authority areas in Wales? Because you're going to need to look at that and assess the pollution elements of that if you are encouraging public transport rather than private vehicle use into these areas. 

But you need to do all of that first, I think, and, once you've got those measures in place—and Simon Thomas has mentioned that extra legislation may be needed—then you've got the big task of the cultural change of persuading people who do drive when they could walk to actually get out of the vehicles and do so. But, of course, at the moment it's kind of a vicious circle, because you can't persuade people to get out of their vehicles and walk to places like the school because the roads are so polluted, why would they want to do that? So, you need to tackle this cycle at some point, so good luck with it and I'm interested to hear your answers. Thank you. 

Diolch i'r Gweinidog am ei datganiad heddiw, a diolch am yr ymrwymiad yr ydych chi wedi'i amlinellu. Fel y mae David Melding a Simon Thomas wedi nodi, rydym wedi cael cryn frwydr i gyrraedd y pwynt hwn, ond o leiaf bellach bod rhai ymrwymiadau gan y Llywodraeth.

Nawr, rydym ni wedi cael trafodaethau pur helaeth yma yn y Siambr ar y pwnc hwn yn ystod tymor y Cynulliad hwn, ac, wrth gwrs, rydym ni i gyd eisiau gweld Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad yn gwneud eu gorau glas i wella ansawdd aer yng Nghymru, sy'n broblem fawr yn y rhan fwyaf o'n hardaloedd adeiledig trefol, a'r cwestiwn yw: pa gamau fydd yn effeithiol o ran cyflawni'r nod hwnnw? Nawr, mae llawer o lygredd aer, rwy'n credu ein bod i gyd yn cydnabod, yn dod o ffyrdd. Mae un o'ch cynigion heddiw ar gyfer terfynau cyflymder 50 mya dros dro ar draffyrdd a chefnffyrdd. Dim ond mân bwynt, ond hoffwn nodi ichi enwi'r A470 rhwng Glan-bad a Phontypridd fel un o'r parthau 50 mya arfaethedig. Wel, o'r hyn y mae defnyddwyr rheolaidd o'r ffordd yn ei ddweud wrthyf, mae eisoes yn barth 50 mya, ac wedi bod ers i waith ffordd gael ei wneud yno rai misoedd yn ôl. Felly, roeddwn i eisiau cyfleu'r wybodaeth honno. 

Ond pwynt pwysicach yw mai'r traffyrdd a'r cefnffyrdd hyn yw'r unig ffyrdd y mae Llywodraeth Cymru yn eu rheoli. Mae'r rhan fwyaf o ffyrdd o dan reolaeth yr awdurdod lleol, ac mae'r rhain yn ffyrdd â cherddwyr arnynt; dydych chi ddim yn cael llawer o gerddwyr ar draffyrdd a chefnffyrdd mawr. Felly, wrth gwrs, yr hyn y mae angen ichi ei wneud wrth symud ymlaen yw cael rhywfaint o drafodaethau ystyrlon gyda chynghorau lleol ynghylch sut y maen nhw'n ymdrin â llygredd sy'n dod o'u ffyrdd, ac rwy'n credu mai dyma beth yr ydym ni wedi bod yn ei drafod, i ryw raddau, heddiw, sut yr ydych chi'n mynd i gyflawni hynny. Rwy'n credu bod angen arweiniad cryf arnom ni gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn. Rwy'n gwybod eich bod yn cynnig cronfa ansawdd aer, sy'n beth da, ond efallai y bydd angen ichi gynnwys canllawiau cadarn hefyd i sicrhau y cyflawnir y camau angenrheidiol yn effeithiol. Pa mor drylwyr fyddwch chi'n goruchwylio'r gronfa ansawdd aer fel y Gweinidog perthnasol?

Rydych chi'n dweud yr hoffech chi greu parthau aer glân a chyfyngu ar fynediad i'r parthau hyn drwy wahardd mathau penodol o gerbydau sy'n llygru, ac rwy'n credu bod hwn yn gam eithaf amlwg mewn sawl ffordd, ond, fel yr ydych chi'n ei gydnabod eich hun, bydd yna anawsterau mawr â hyn—anawsterau diwylliannol cymaint ag unrhyw beth arall. I edrych ar y mater yn fwy manwl, mae sawl person wedi sôn am gerbydau nwyddau trwm. Felly, un peth amlwg yw: pam mae gennym ni gerbydau nwyddau trwm yn mynd drwy ardaloedd preswyl? A ddylid caniatáu hyn? Felly, efallai bod angen edrych ar hynny. Ond mae'n rhaid inni edrych ar sgil-effeithiau posib cyflwyno parthau aer glân, oherwydd cawsom dystiolaeth wyddonol ddiweddar ynghylch beth sydd wedi digwydd yn Llundain ers cyflwyno'r parth tagfeydd 15 mlynedd yn ôl. Mae gwaith ymchwil diweddar yn dangos, mewn rhai ffyrdd, bod ansawdd yr aer wedi gwaethygu yn Llundain, mewn gwirionedd. Yn benodol, mae llygredd diesel wedi cynyddu 20 y cant. Mae hyn oherwydd y cynnydd mewn traffig ar ffurf bysiau a thacsis sy'n cael eu pweru gan ddiesel.

Felly, ie, gallwch edrych ar drafnidiaeth gyhoeddus, ac rydych yn ei nodi yn y fan yma, ond mae angen i chi edrych ar yr allyriadau sy'n dod o drafnidiaeth gyhoeddus, rwy'n credu mai dyna rwyf yn ei ddweud. Felly, sut byddwch chi'n monitro'r fflydoedd o fysiau a thacsis trwyddedig sy'n gweithredu drwy'r 22 ardal awdurdod lleol yng Nghymru? Oherwydd bydd angen i chi ystyried hynny ac asesu elfennau llygredd hynny os ydych chi'n annog trafnidiaeth gyhoeddus yn hytrach na defnyddio cerbydau preifat yn yr ardaloedd hyn.

Ond mae angen ichi wneud hynny i gyd yn gyntaf, rwy'n credu, ac, unwaith y bydd gennych chi'r mesurau hynny ar waith—ac mae Simon Thomas wedi sôn am y ddeddfwriaeth ychwanegol y gallai fod ei hangen—yna mae gennych chi'r dasg fawr sef y newid diwylliannol hwnnw o ddwyn perswâd ar bobl sy'n gyrru pan gallen nhw gerdded i adael y cerbydau a gwneud hynny. Ond, wrth gwrs, ar hyn o bryd mae'n fath o gylch dieflig, oherwydd ni ellir dwyn perswâd ar bobl i adael eu cerbydau a cherdded i leoedd fel yr ysgol oherwydd bod y ffyrdd mor llygredig, pam fydden nhw eisiau gwneud hynny? Felly, mae angen ichi fynd i'r afael â'r cylch hwn ar ryw adeg, felly pob lwc ac mae gennyf ddiddordeb clywed eich atebion. Diolch.

15:10

I thank the Member for his good luck wishes there. To deal with the first thing in terms of the 50 mph temporary speed limit between Upper Boat and Pontypridd, it's from the Upper Boat roundabout on to the A4058 roundabout at Pontypridd; it's exactly 4.2 km. So, some of these areas are actually—particularly the one I'm most familiar with, in Deeside—an extension of perhaps where there might have been existing temporary 50 mph zones before. 

Interaction with local councils: a key part of this is—. We can take action on the trunk roads, but the key part of being able to do this is to offer resources as well as guidance. Clean air zones in major cities like Cardiff are an option with this, and in other places where they may work best and may be a fitting solution to the problems. The plan and the clean air programme will also try to identify, through our monitoring, what is the best solution, what is the action needed in certain places and what best suits those places and what the problem is.

I think one alternative with that, in terms of schools—and you've all raised that today—I think I'd go back to this behavioural change, and this generational shift and bringing the younger generation with us in terms of tackling any pollution and monitoring it around schools and coming up with their own solutions, whether that be behavioural change campaigns such as walking buses, 'no idling' policies outside the school, scootering to school or using bikes. I'm very keen to support the growth of that in terms of making sure that we develop that pester power and actually start—you know, that we take measures now to tackle air pollution and air quality problems right across the country. I think it is really, really key to make sure that we educate the next generation in particular to take this forward in the future.

Diolch i'r Aelod am ddymuno lwc dda i mi. I ymdrin â'r peth cyntaf o ran y terfyn cyflymder dros dro o 50 mya rhwng Glan-bad a Phontypridd, mae hynny o gylchfan Glan-bad ymlaen i gylchfan yr A4058 ym Mhontypridd; mae'n union 4.2 km. Felly, mae rhai o'r ardaloedd hyn mewn gwirionedd—yn arbennig yr un yr wyf fwyaf cyfarwydd ag ef, yng Nglannau Dyfrdwy—yn estyniad efallai o'r mannau y gallai ardaloedd 50 mya dros dro fod wedi bodoli cyn hynny.

Ymadweithio â chynghorau lleol: rhan allweddol o hyn yw—. Gallwn ni weithredu o ran y cefnffyrdd, ond y rhan allweddol o'r gallu i wneud hyn yw cynnig adnoddau yn ogystal â chanllawiau. Mae parthau aer glân mewn dinasoedd mawr fel Caerdydd yn ddewis yn hyn o beth, ac mewn lleoedd eraill lle y gallen nhw weithio orau ac y gallent fod yn ateb addas i'r problemau. Bydd y cynllun a'r rhaglen aer glân hefyd yn ceisio darganfod, trwy ein gwaith monitro, beth yw'r ateb gorau, beth sydd angen ei wneud mewn mannau penodol a'r hyn sy'n fwyaf addas yn y lleoedd hynny a beth yw'r broblem.

Rwy'n credu mai un dewis arall yn lle hynny, o ran ysgolion—ac rydych chi i gyd wedi crybwyll hynny heddiw—rwy'n credu y byddwn i'n mynd yn ôl i'r newid ymddygiadol hwn, a'r newid cenedliadol hwn ac ennill cefnogaeth y genhedlaeth iau o ran mynd i'r afael ag unrhyw lygredd a'i fonitro o amgylch ysgolion a dod hyd i'w hatebion eu hunain, boed hynny yn ymgyrchoedd newid ymddygiad fel bysiau cerdded, polisïau 'dim aros â'r injan yn rhedeg' y tu allan i'r ysgol, dod i'r ysgol ar sgwter neu ddefnyddio beiciau. Rwy'n awyddus iawn i gefnogi twf hynny o ran gwneud yn siŵr ein bod yn datblygu'r grym swnian hwnnw a dechrau—wyddoch chi, gweithredu nawr i fynd i'r afael â llygredd aer a phroblemau ansawdd yr aer ledled y wlad. Rwy'n credu ei bod hi'n allweddol iawn gwneud yn siŵr ein bod yn addysgu'r genhedlaeth nesaf yn enwedig i fwrw ymlaen â hyn yn y dyfodol.

15:15

I welcome this statement and am really pleased that this is coming high up on our agenda. I'm particularly concerned about the effect of air pollution on children, because three of the nine schools in Cardiff that are situated near roads with harmful levels of air pollution are in my constituency of Cardiff North: Ysgol Mynydd Bychan, St Joseph's and Cathays are all around the North Road area. I've got huge concern about the effect on the health of the children in those schools, as well as the children in all the schools in Cardiff. So, I would like to see a lot more effort made to improve the air quality, particularly around the schools. She mentioned in answer to the last question some of the things that can be done in relation to encouraging parents not to use cars—the scootering and the cycling. I wondered if she'd looked at play streets, where streets are closed off for certain hours or days so that children are free of pollution and are able to play.

Would she congratulate Cardiff council on its production of Cardiff's transport and clean air Green Paper, 'Changing how we move around a growing city'? There are many suggestions in there about the way that we could go in Cardiff, recognising that it is an absolute imperative. I wondered if she had had any liaison with Cardiff council about this document. I think what's come up in a few of the questions today is how much local authorities can do by themselves on their own initiative and how much action is needed from Welsh Government. So, I don't know whether she could clarify that now or at a future time so that we know how we're able to work together. Because there are many things in this document that could really transform the quality of air in Cardiff, but as I say, I don't know how much they can do that themselves or how much they need the Welsh Government to help them.   

Rwy'n croesawu'r datganiad hwn ac rwy'n falch iawn bod hyn yn flaenllaw ar ein hagenda. Rwy'n arbennig o bryderus am effaith llygredd aer ar blant, oherwydd bod tri o'r naw ysgol yng Nghaerdydd sydd wedi eu lleoli yn ymyl ffyrdd sydd â lefelau niweidiol o lygredd aer yn fy etholaeth i sef Gogledd Caerdydd: mae Ysgol Mynydd Bychan, Sant Joseff a Cathays i gyd o amgylch ardal Ffordd y Gogledd. Mae gen i bryder mawr ynghylch yr effaith ar iechyd plant yn yr ysgolion hynny, yn ogystal â'r plant yn yr holl ysgolion yng Nghaerdydd. Felly, hoffwn weld llawer mwy o ymdrech i wella ansawdd yr aer, yn enwedig o amgylch yr ysgolion. Soniodd yn ei hateb i'r cwestiwn diwethaf am rai o'r pethau y gellir eu gwneud o ran annog rhieni i beidio â defnyddio ceir—mynd ar sgwter ac ar y beic. Tybed a yw hi wedi ystyried strydoedd chwarae, lle caiff strydoedd eu cau am rai oriau neu ddyddiau fel bod plant yn rhydd o lygredd ac yn gallu chwarae.

A fyddai hi'n llongyfarch Cyngor Caerdydd am gynhyrchu Papur Gwyrdd trafnidiaeth ac aer glân Caerdydd, 'Newid sut rydym yn symud o gwmpas dinas sy’n tyfu'? Ceir llawer o awgrymiadau ynddo am yr hyn y gallem ni ei wneud yng Nghaerdydd, gan gydnabod ei bod yn gwbl allweddol. Tybed a yw hi wedi cael unrhyw gyswllt â Chyngor Caerdydd am y ddogfen hon. Rwy'n credu mai'r hyn sydd wedi codi mewn sawl cwestiwn heddiw yw faint y gall awdurdodau lleol ei wneud eu hunain ar eu liwt eu hunain a faint o weithredu sydd ei angen gan Lywodraeth Cymru. Felly, dydw i ddim yn gwybod a allai hi egluro hynny yn awr neu yn y dyfodol fel ein bod yn gwybod sut rydym ni'n gallu gweithio gyda'n gilydd. Oherwydd mae yna lawer o bethau yn y ddogfen hon a allai drawsnewid ansawdd yr aer yng Nghaerdydd, ond fel y dywedaf, dydw i ddim yn gwybod faint y gallan nhw ei wneud eu hunain na faint y mae angen cymorth Llywodraeth Cymru arnynt.

The last point you made there goes back to how it's absolutely key, if we are going to get where we need to be and where we want to be on this, that we do work collectively and collaboratively on it. I really liked the idea of the play streets. I think I have seen one in Cardiff before on the news in terms of them shutting off the streets and it's definitely something perhaps we could consider looking at going forward. 

Yes, I'm more than happy to congratulate Cardiff council on their transport and clean air paper. I have had meetings with Cardiff council officials and my officials continue to liaise with them. I believe I have another meeting on this issue coming up very shortly, which I'm happy to keep the Member updated on. I have to confess that I've not had a chance to try out the new bikes just yet, so I think maybe for my next meeting at Cathays Park I might try that, now the weather's getting a little bit better. I've now got myself in it putting that on the record, haven't I? 

Mae'r pwynt olaf a wnaethoch chi yn cyfeirio'n ôl i sut y mae hi'n gwbl allweddol, os ydym ni'n mynd i gyrraedd lle y mae angen inni fod a lle yr ydym ni eisiau bod yn hyn o beth, ein bod yn dod ynghyd ac yn cydweithio ar y mater. Roeddwn i'n hoffi'r syniad o strydoedd chwarae. Rwy'n credu ym mod i wedi gweld un yng Nghaerdydd cyn hyn ar y newyddion o ran cau'r strydoedd i draffig, ac mae hynny yn bendant yn rhywbeth y gallem ni o bosibl ei ystyried yn y dyfodol.

Ydw, rwyf yn fwy na pharod i longyfarch Cyngor Caerdydd ar eu papur trafnidiaeth ac aer glân. Rwyf wedi cael cyfarfodydd â swyddogion Cyngor Caerdydd ac mae fy swyddogion yn parhau i gysylltu â nhw. Rwy'n credu bod gennyf gyfarfod arall ynghylch y mater hwn yn fuan iawn, ac rwy'n hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod. Mae'n rhaid imi gyfaddef nad wyf wedi cael cyfle i roi cynnig ar y beiciau newydd eto, felly rwy'n credu ar gyfer fy nghyfarfod nesaf ym Mharc Cathays efallai y byddaf yn rhoi cynnig ar hynny, nawr fod y tywydd yn gwella ychydig. Rwyf wedi ymrwymo i hynny nawr fy mod wedi'i roi ar y cofnod, on'd ydw i?

Thank you very much for your statement. I thought it was very interesting, actually. I just wanted to ask you two or three questions quite quickly. Back in November, you said that you wanted to work across Government and with local authorities and across the board. I just wanted to ask you a little bit about the consultation. At the moment, it looks like it's going to be the usual online consultation, which is fine, but most of the people I know don't live their lives online. Can you just confirm that you will be including—just thinking of Julie's question—individual groups and organisations, and perhaps things like schools and nurseries and care homes directly, rather than through non-governmental organisations? You may have to just take a sample—I appreciate that—but I think some direct evidence from these places would be really helpful on this.

Secondly, you mentioned Port Talbot, which is in my region, and I just wanted to mention that the pollution in Port Talbot doesn't just affect Port Talbot and the Afan valley; it spreads across the whole of Swansea bay. At the same time, we've also got some of the highest traffic pollution. So, can you give me some reassurance that your two approaches to this—in certain parts of Wales where it's appropriate—will be worked upon concurrently or together, rather than as two separate items? Because the cough the morning is the cough in the morning; I don't really care where the cough comes from.

Finally, just on Port Talbot—. Oh, sorry, no, I had another one for you. It's very quick. I've mentioned nowcasters to you before. I'm not going to mention them—except that I just have. It's in the towns that we'll be collecting a lot of the useful information here, and I note that the additional monitoring is going to be done on stretches of A road. Can you explain why you've chosen stretches of A roads, which may be polluted but may not feel as polluted as, actually, as you said, being close to a school? Why have you chosen to prioritise those rather than some hotspots within towns?

Just on that same point, really, on the Port Talbot issue, when junction 41 was closed—I appreciate that it was before you came here—a lot of air quality monitoring was done at that time and revealed, rather to my surprise, that the nitrogen oxide emissions were actually below Welsh Government standards, with one exception. Again, I'm wondering why you've chosen to extend the 50 mph element of the M4. It's not that I object to you doing it, but why have you chosen there when, actually, the nitrogen oxide returns weren't as bad as we probably would have expected? Please do it, though. Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich datganiad. Roeddwn i'n meddwl ei fod yn ddiddorol iawn, mewn gwirionedd. Roeddwn i eisiau gofyn dau neu dri chwestiwn yn eithaf cyflym. Ym mis Tachwedd, fe wnaethoch chi ddweud bod arnoch chi eisiau gweithio a'r holl Lywodraeth a chydag awdurdodau lleol a'r holl adrannau. Roeddwn i eisiau eich holi chi ychydig am yr ymgynghoriad. Ar hyn o bryd, mae'n ymddangos y bydd yn ymgynghoriad ar-lein arferol, sy'n iawn, ond nid yw'r rhan fwyaf o'r bobl yr wyf i'n eu hadnabod yn byw eu bywydau ar-lein. A wnewch chi gadarnhau y byddwch chi'n cynnwys—gan feddwl am gwestiwn Julie—grwpiau a sefydliadau unigol, ac efallai pethau fel ysgolion a meithrinfeydd a chartrefi gofal yn uniongyrchol, yn hytrach na thrwy sefydliadau an-llywodraethol? Efallai y bydd yn rhaid i chi gymryd sampl yn unig—rwy'n gwerthfawrogi hynny—ond rwy'n credu y byddai rhywfaint o dystiolaeth uniongyrchol o'r lleoedd hyn yn ddefnyddiol iawn yn hyn o beth.

Yn ail, fe wnaethoch chi sôn am Bort Talbot, sydd yn fy rhanbarth i, ac roeddwn i eisiau dweud nad Port Talbot a Chwm Afan yn unig y mae'r llygredd ym Mhort Talbot yn effeithio arnynt; mae'n ymledu ar draws holl Fae Abertawe. Ar yr un pryd, mae gennym ni hefyd peth o'r llygredd traffig uchaf. Felly, a allwch chi roi rhywfaint o sicrwydd i mi y bydd y gwaith ar eich dau ddull o ymdrin â hyn—mewn rhannau penodol o Gymru lle y bo'n briodol—yn cael ei wneud ar yr un pryd neu gyda'i gilydd, yn hytrach nag fel dwy eitem ar wahân? Oherwydd mae'r peswch yn y bore yn beswch yn y bore; dydw i ddim yn poeni mewn gwirionedd o le y daw'r peswch.

Yn olaf, ynghylch Port Talbot—. O, mae'n ddrwg gen i, na, roedd gen i un arall i chi. Mae'n un cyflym iawn. Rwyf wedi sôn am 'nowcasters' wrthych chi cyn hyn. Nid wyf am sôn amdanyn nhw—heblaw fy mod newydd wneud. Yn y trefi y byddwn ni'n casglu llawer o'r wybodaeth ddefnyddiol yma, ac rwy'n sylwi y bydd y monitro ychwanegol yn digwydd ar ddarnau o fyrdd A. A wnewch chi egluro pam rydych chi wedi dewis darnau o ffyrdd A, a allai fod wedi'u llygru, ond efallai nad ydynt, mewn gwirionedd, yn teimlo mor llygredig, fel y dywedasoch chi, â bod yn agos at ysgol? Pam rydych chi wedi dewis blaenoriaethu'r rheini yn hytrach na rhai ardaloedd problemus mewn trefi?

Dim ond ar yr un pwynt hwnnw, mewn gwirionedd, ar fater Port Talbot, pan gaewyd Cyffordd 41—rwy'n sylweddoli bod hynny cyn ichi ddod yma—gwnaethpwyd llawer o waith monitro ansawdd aer ar yr adeg honno a datgelwyd, er peth syndod imi, fod yr allyriadau ocsid nitrogen mewn gwirionedd islaw safonau Llywodraeth Cymru, gydag un eithriad. Unwaith eto, meddwl wyf i tybed pam rydych chi wedi dewis ymestyn yr elfen 50 mya yr M4. Dydw i ddim yn gwrthwynebu eich bod yn gwneud hynny, ond pam rydych chi wedi dewis y fan honno pan nad oedd lefelau'r ocsid nitrogen cynddrwg, mewn gwirionedd, ag y byddem wedi disgwyl, yn ôl pob tebyg? Gwnewch hynny, er hynny, os gwelwch yn dda. Diolch.

15:20

Thank you. Can I thank Suzy Davies for her questions? I know that you've got a keen interest in this as the regional Assembly Member. The point in terms of the consultation and directly contacting individuals like care homes and schools is a really, really good point, and I'll take that on board and speak to officials about how we can do that.

In terms of Port Talbot, you're absolutely right that there are the two strands there in terms of the impact on air quality, and that's why I'm keen to look at the Port Talbot action plan and actually make sure that it looks at this as a whole. And we need to monitor to see where the infringements are and when they're happening. As well as the steelworks themselves, you actually have all the other industry around it as well. So, you're right that it is a really complex, integrated situation, but there's no point tackling one without the other; we need to address them together to improve air quality in the area.

I'm not entirely sure on the question about the A roads. The ones that I listed in the statement are where we know there are exceedances, and also because they are trunk roads and we have the responsibility or are able to action that as a Welsh Government. But I take on board what she says in terms of town centres. That's why we need to look at the clean air programme and the clean air plan and how we work with local authorities and other organisations to tackle that.

Diolch. A gaf i ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiynau? Rwy'n gwybod fod gennych chi ddiddordeb mawr yn hyn fel yr Aelod Cynulliad rhanbarthol. Mae'r pwynt o ran yr ymgynghoriad a chysylltu ag unigolion fel cartrefi gofal ac ysgolion yn uniongyrchol yn bwynt da iawn, iawn, a byddaf yn ystyried hynny ac yn siarad â swyddogion ynghylch sut y gallwn ni wneud hynny.

Rydych chi'n hollol gywir o ran Port Talbot, bod dau linyn yn y fan honno o ran yr effaith ar ansawdd yr aer, a dyna pam yr wyf yn awyddus i edrych ar gynllun gweithredu Port Talbot ac mewn gwirionedd gwneud yn siŵr ei bod yn edrych ar hyn yn ei gyfanrwydd. Ac mae angen inni fonitro i weld ble maen nhw'n rhy uchel a phryd y maen nhw'n digwydd. Yn ogystal â'r gwaith dur ei hun, mae gennych chi mewn gwirionedd yr holl ddiwydiant eraill o'i amgylch hefyd. Felly, rydych chi'n gywir ei fod yn sefyllfa wirioneddol gymhleth, integredig, ond nid oes unrhyw ddiben mynd i'r afael ag un heb y llall; mae angen inni fynd i'r afael â nhw gyda'i gilydd i wella ansawdd aer yn yr ardal.

Nid wyf yn gwbl siwr ynghylch y cwestiwn am ffyrdd A. Y rhai y rhestrais i yn y datganiad yw'r rhai y gwyddom ni bod y lefela'n uchel, a hefyd oherwydd eu bod yn gefnffyrdd a'n bod ni yn gyfrifol amdanyn nhw neu ein bod yn gallu gweithredu hynny fel Llywodraeth Cymru. Ond rwy'n derbyn yr hyn y mae hi'n ei ddweud am ganol trefi. Dyna pam y mae angen inni edrych ar y rhaglen aer glân a'r cynllun aer glân a sut yr ydym ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol a sefydliadau eraill i fynd i'r afael â hynny.

I too think that this is a very important statement today because of the public health issues and also pollution generally and the quality of our environment. I know that the British Heart Foundation have done a lot of research, spending millions of pounds, on the connection between air pollution and heart disease, and they're quite clear that this is a priority for them. Outdoor air pollution contributes to thousands of premature deaths annually, as we heard earlier, and long-term and short-term exposure can make existing heart conditions worse as well as cause new ones and, indeed, is a big stroke risk as well. They see road transport as a key contributor, as we've heard many times already. So, with that sort of background, I share some of the impatience and frustration that we heard about earlier in terms of the length of time it's taking for us to show signs of getting to grips with the magnitude of the issues and the need to take necessary action.

So, I just wonder whether the work that will be undertaken now, Minister, will include cross-references to active travel and integrated transport systems, and whether there might be consideration of a default 20 mph zone in inner urban areas, given that that lends itself to walking and cycling and getting people out of their cars to playing on the streets and creating those more health-friendly and environmentally friendly areas. Perhaps there could be some more specific schemes, such as the one that's been mooted, I think, for quite some time, in terms of LPG conversion for taxi fleets, which, I believe, repay themselves in cost terms over about two years, and do make a significant impact to air pollution in our towns and cities. And similarly with buses and their emissions.

And tree planting, Minister, because I know that it's been shown in some studies that trees can take something like 50 per cent of particulate matter out of the air. I know that there have been successes and failures in tree planting terms in Wales in the past, and sometimes it's about the right sort of trees that don't get bigger than anticipated and don't create problems with the leaves that weren't anticipated, because, quite often, trees have been planted and then, when they've grown to a certain size, they've been uprooted and taken away and not replaced. So, I just wonder, when you talk about the air quality fund of £20 million, the support and guidance, will that be addressing these issues? To what extent will local authorities be guided and to what extent will they have wide discretion?

Rwy'n credu bod hwn yn ddatganiad pwysig iawn heddiw oherwydd y materion iechyd cyhoeddus a hefyd llygredd yn gyffredinol ac ansawdd ein hamgylchedd. Rwy'n gwybod fod Sefydliad Prydeinig y Galon wedi gwneud llawer o ymchwil, wedi gwario miliynau o bunnoedd, ar y cysylltiad rhwng llygredd aer a chlefyd y galon, ac maen nhw'n hollol glir bod hyn yn flaenoriaeth iddyn nhw. Mae llygredd aer yn yr awyr agored yn cyfrannu at filoedd o farwolaethau cynamserol bob blwyddyn, fel y clywsom yn gynharach, a gall amlygiad hirdymor a byrdymor waethygu cyflyrau presennol ar y galon yn ogystal ag achosi rhai newydd ac, yn wir, mae risg mawr ar gyfer strôc hefyd. Maen nhw o'r farn bod trafnidiaeth ar y ffyrdd yn gwneud cyfraniad allweddol, fel yr ydym ni wedi ei glywed sawl gwaith eisoes. Felly, gyda'r math hwnnw o gefndir, rwy'n rhannu rhywfaint o'r rhwystredigaeth a'r diffyg amynedd y clywsom ni amdano yn gynharach o ran faint o amser y mae'n ei gymryd i ni ddangos arwyddion o fynd i'r afael â graddfa'r materion a'r angen i gymryd y camau angenrheidiol.

Felly, meddwl wyf i tybed a fydd y gwaith a fydd yn cael ei wneud yn awr, Gweinidog, yn cynnwys croesgyfeiriadau at deithio llesol a systemau trafnidiaeth integredig, ac a fydd ystyriaeth i sefydlu parthau 20 mya rhagosodedig mewn ardaloedd trefol, o gofio bod hynny'n ei gwneud hi'n addas ar gyfer cerdded a beicio a chael pobl allan o'u ceir i chwarae ar y strydoedd a chreu yr ardaloedd hynny sy'n fwy addas i iechyd a'r amgylchedd. Efallai y gellid cael rhai cynlluniau mwy penodol, fel yr un sydd wedi ei awgrymu, rwy'n meddwl, ers cryn amser, o ran trosi i LPG ar gyfer fflydoedd tacsi, a fydd, rwy'n credu, yn talu am eu hunain o ran costau dros tua dwy flynedd, a chael effaith sylweddol ar lygredd aer yn ein trefi a'n dinasoedd. Ac yn yr un modd â bysiau a'u hallyriadau nhw.

A phlannu coed, Gweinidog, oherwydd rwy'n gwybod y dangoswyd mewn rhai astudiaethau y gall coed gymryd tua 50 y cant o'r deunydd gronynnol o'r aer. Rwy'n gwybod y bu llwyddiannau a methiannau o ran plannu coed yng Nghymru yn y gorffennol, ac weithiau mae'n ymwneud â'r math iawn o goed nad ydynt yn mynd yn fwy nag a ragwelwyd ac nad ydynt yn creu problemau â'r dail na ragwelwyd, oherwydd, yn eithaf aml, mae coed wedi'u plannu ac yna, pan fyddan nhw wedi tyfu i faint penodol, cânt eu codi a'u cymryd ymaith heb osod rhai eraill yn eu lle. Felly, tybed, pan rydych chi'n sôn am y gronfa ansawdd aer o £20 miliwn, y cymorth a'r arweiniad, a fydd honno'n mynd i'r afael â'r materion hyn? I ba raddau y bydd awdurdodau lleol yn cael cyfarwyddyd ac i ba raddau y bydd ganddynt ddisgresiwn eang?

15:25

I thank the Member for his contributions. You're absolutely right about the need to cross-reference in terms of our ambitions and aspirations in terms of active travel. That's why we're only going to progress in this area if we truly work across Government. That's why I've been working very closely with the Cabinet Secretary for Economy and Transport, making sure that there are those alternatives in place and that, when we are planning for the future, we're taking into account our obligations as part of the well-being of future generations Act as well.

In terms of a default 20 mph zone in inner urban areas, I certainly think that local authorities could look at that as part of their clean air zones, but these are all things that we need to look at as part of the air quality monitoring and assessment centre and also as part of the clean air plan and programme that we'll be bringing forward.

On tree planting, you're absolutely right. I think the phrase was, 'The right trees in the right places'—and the role that they can play in terms of carbon capture, as well. I think one of the things to do with that is that the other priority within my portfolio is woodland creation, and yes, we know that, to meet our ambitions on that, we need to create woodland at scale, and that's actually not forgetting that it's not just about woodland creation on scale and in great sizes, but it's about, actually, our urban and peri-urban areas as well, and that's a role for the green infrastructure fund as well.

Diolch i'r Aelod am ei gyfraniadau. Rydych yn llygad eich lle ynghylch yr angen i groesgyfeirio ein huchelgeisiau a'n dyheadau o ran teithio llesol. Dyna pam y byddwn ond yn symud ymlaen yn y maes hwn os weithiwn ni ar draws y Llywodraeth. Dyna pam yr wyf wedi bod yn gweithio'n agos iawn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, i sicrhau bod y dewisiadau eraill hynny ar gael, a phan fyddwn yn cynllunio ar gyfer y dyfodol, y byddwn ni'n ystyried ein rhwymedigaethau o ran Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol hefyd.

O ran sefydlu parth â chyflymder rhagosodedig o 20 mya mewn ardaloedd trefol, credaf yn sicr y gallai awdurdodau lleol edrych ar hynny fel rhan o'u parthau aer glân. Ond mae'r rhain i gyd yn bethau y mae angen inni edrych arnynt fel rhan o'r ganolfan monitro ac asesu ansawdd aer a hefyd fel rhan o gynllun a rhaglen aer glân y byddwn yn eu cyflwyno.

Ynghylch plannu coed, rydych chi'n berffaith iawn. Credaf mai'r ymadrodd oedd, 'Y coed iawn yn y lleoedd iawn'—a'u swyddogaeth o ran dal carbon hefyd. Credaf mai un o'r pethau i'w wneud ynghylch hynny yw dweud mai'r flaenoriaeth arall o fewn fy mhortffolio yw creu coetiroedd. Ac ydym, rydym yn gwybod, er mwyn bodloni ein huchelgeisiau yn y maes hwnnw, fod angen inni greu coetiroedd ar raddfa eang, heb anghofio bod mwy i hyn na chreu coetiroedd mawr ac ar raddfa eang yn unig. Mewn gwirionedd mae'n ymwneud â'n hardaloedd trefol a'r ardaloedd o gwmpas ein trefi hefyd, a dyna swyddogaeth i'r gronfa seilwaith gwyrdd hefyd.

Thank you. I have got four more speakers and if you look at the time, you'll know that's going to be slightly impossible. I'm happy to run it over, but please can we not have long speeches? If your question or subject has been covered, then perhaps we can think about those questions. Vikki Howells. 

Diolch, mae gennyf bedwar siaradwr arall, ac os sylwch chi ar faint o'r gloch yw hi, byddwch yn gwybod bod hynny braidd yn amhosibl. Rwyf yn hapus i fynd dros amser, ond gawn ni osgoi areithiau hir? Os cafodd eich cwestiwn neu bwnc ei drafod eisoes, yna efallai gallwn feddwl am y cwestiynau hynny. Vikki Howells.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, I note your comments around the direct actions that the Welsh Government can take on the motorway and trunk road network. One of the areas mentioned, the A470 between Pontypridd and Upper Boat, is a key commuter link for my constituency. Lots of residents already raise their concerns with me about congestion in this area, so what monitoring will the Welsh Government do to make sure that measures like temporary 50 mph zones aren’t having a negative impact on commuters?

Secondly, key to your statement is encouraging behaviour change among Welsh citizens, but this requires that we have policies in place to enable less harmful behaviours. That, I would argue, requires a cross-Government approach, for example in terms of improving public transport so that my constituents don’t need to use the A470 to get to Cardiff, or air quality around schools, for example. So, what work are you doing with colleagues to ensure that this cross-Government approach is taken?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, nodaf eich sylwadau ynghylch y camau gweithredu uniongyrchol y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd ar y rhwydwaith traffyrdd a chefnffyrdd. Mae un o'r meysydd a grybwyllwyd, yr A470 rhwng Pontypridd a Glan-bad, yn ffordd gyswllt allweddol i gymudwyr yn fy etholaeth i. Mae llawer o drigolion eisoes wedi datgan eu pryderon wrthyf ynghylch tagfeydd yn yr ardal hon, felly pa waith monitro fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau na fydd mesurau megis parthau 50 mya dros dro yn cael effaith negyddol ar gymudwyr?

Yn ail, yr hyn sy'n allweddol yn eich datganiad yw annog newid arferion dinasyddion Cymru, ond i gyflawni hynny bydda'n rhaid inni roi polisïau ar waith i annog arferion llai niweidiol. Byddai hynny, rwy'n dadlau, yn gofyn am ddull traws-lywodraethol, er enghraifft gwella trafnidiaeth gyhoeddus fel na fydd raid i fy etholwyr i ddefnyddio'r A470 i gyrraedd Caerdydd, neu ansawdd yr aer o gwmpas ysgolion, er enghraifft. Felly, pa waith yr ydych chi'n ei wneud gyda'ch cydweithwyr i sicrhau'r dull traws-lywodraethol hwn?

The Member is absolutely right in terms of the importance of a cross-Government approach, and there was a wry smile, I think, from colleagues over here when you were talking about if we had that replaced with the alternative, then your constituents wouldn't have to sit in the congestion on the A470. I think I said in previous responses that that's why I'm looking very closely with the Cabinet Secretary responsible for transport at how we can actually not just look at the whole in terms of our active travel—. If we are going to be able to truly tackle the problem of poor air quality, we have to have that in place, so that if we want the behavioural change, people to shift the way they travel and the way they get to work, the way they go out for their leisure, then we need to make sure we've got something for them to shift towards. On the A470—the unintended consequences and how it will be monitored—it will, actually, be closely monitored by roadside testing, and the results will be fed into ongoing investigations and modelling to establish the measures likely to achieve compliance in the shortest possible time. So, that will be able to be closely monitored to see the effectiveness of the measures in the area. 

Mae'r Aelod yn berffaith iawn o ran pwysigrwydd dull traws-Lywodraethol, ac roedd yna wên gam ar wynebau cyd-aelodau yma pan oeddech yn trafod canlyniad newid hwnnw am y dewis amgen, yna ni fyddai eich etholwyr yn gorfod eistedd yn y tagfeydd ar yr A470. Credaf imi ddweud mewn ymatebion blaenorol mai dyna pam yr wyf yn edrych yn fanwl iawn gydag Ysgrifennydd y Cabinet sy'n gyfrifol am drafnidiaeth ar sut na allwn edrych ar y darlun cyfan yn unig o ran teithio llesol—. Os ydym am fynd i'r afael â phroblem ansawdd aer gwael mewn gwirionedd, mae'n rhaid i hynny fod yn ei le, felly, os ydym eisiau gweld newid mewn arferion; pobl i newid y ffordd y maen nhw'n teithio a'r ffordd y maen nhw'n mynd i'r gwaith, y ffordd y maen nhw'n mynd allan yn eu hamser hamdden, yna mae angen inni sicrhau bod gennym rywbeth gwell ar eu cyfer. Ynghylch yr A470—y canlyniadau anfwriadol a sut y caiff ei fonitro—bydd yn cael ei fonitro'n agos gan brofion ymyl y ffordd, a bydd y canlyniadau yn cael eu cynnwys mewn ymchwiliadau a modelu parhaus i sefydlu'r mesurau a fydd yn debygol o sicrhau cydymffurfiaeth yn yr amser byrraf posibl. Felly, bydd modd monitro hynny'n agos i weld effeithiolrwydd y mesurau yn yr ardal.

15:30

I'm very pleased to hear that we have cross-party support for this really significant subject, because when the going gets tough—and it will get tough—when we start actually introducing measures, we know that we have people in our own parties, and indeed in the wider community, who are still living in the second half of the twentieth century, and we have to start getting people to realise that air safety is just as important as road safety. Air pollution is killing more people than bad driving via vehicles, and the people who are most at risk are, of course, children with their young lungs. So, I'm very pleased to see that the Minister is launching the clean air zone framework tomorrow, because we absolutely need to get on with doing things rather than talking about them. For example, Tredegarville primary school, which is opposite the Cardiff Royal Infirmary, just off Newport Road—this is an area that I think should become a play street or access-only because it's simply unacceptable the level of pollution we are submitting these children to, and there is an alternative route for vehicles. So, I hope that Cardiff Council is going to be ambitious and courageous, in its action and not just words.

It's more difficult to see what can be done about the children of St Peter's who are actually on Newport Road, but we really need to get across to parents that they're putting their children more at risk by bringing them to school in a car than by walking, cycling or getting the bus. That cannot be repeated too often but it's not something that parents often recognise. I have three questions. [Interruption.] They are literally one-liners. [Laughter.] The Llanedeyrn interchange on the A48 is another hotspot. There are three schools and one nursery near to it. Is that a Cardiff council action that needs to be, or is that a Welsh Government—? It's the A48 interchange with the slip road to the Bay.

Secondly, I would like to see a levy on city-centre car parking. We already have alternatives, which are the—. There are about 1,000 car parking spaces in the city centre of Cardiff, and if we had a levy, we would be encouraging people to do the right thing, which is either come by bus, come by train or do a park and ride. Is that something that is within the purview of the county council?

And, thirdly, will invest-to-save be available to local authorities who want to clean up their buses?

Rwyf yn falch iawn o glywed bod gennym gefnogaeth drawsbleidiol i'r pwnc pwysig hwn, oherwydd pan fydd hi'n mynd yn anodd—a bydd hi'n mynd yn anodd—pan fyddwn yn dechrau cyflwyno mesurau mewn gwirionedd, gwyddom fod gennym bobl yn ein pleidiau ein hunain, ac yn wir yn y gymuned ehangach, sy'n dal i fyw yn ail hanner yr ugeinfed ganrif, ac mae'n rhaid inni ddechrau gwneud i bobl sylweddoli bod diogelwch aer yr un mor bwysig â diogelwch ar y ffyrdd. Lleddir mwy o bobl gan lygredd aer na gyrwyr gwael, a'r bobl sydd fwyaf mewn perygl, wrth gwrs, yw plant â'u hysgyfaint ifanc. Felly, rwyf yn falch iawn o weld bod y Gweinidog yn lansio'r fframwaith parth aer glân yfory, oherwydd mae'n rhaid inni fwrw ymlaen a gwneud pethau yn hytrach na siarad amdanynt. Er enghraifft, ysgol gynradd Tredegarville, sydd gyferbyn ag Ysbyty Brenhinol Caerdydd, yn agos i Heol Casnewydd—mae hon, yn fy marn i, yn ardal a ddylai fod yn stryd chwarae neu stryd mynediad yn unig oherwydd bod lefel y llygredd sy'n effeithio ar y plant yn gwbl annerbyniol, ac mae ffordd arall ar gael i gerbydau. Felly, rwy'n gobeithio bod Cyngor Caerdydd am fod yn uchelgeisiol a dewr, yn ei weithredoedd ac nid gyda'i eiriau'n unig.

Mae'n anoddach gweld beth y gellir ei wneud ynglŷn â phlant Sant Pedr sydd mewn gwirionedd ar Heol Casnewydd, ond mae angen inni gyflwyno'r neges i rieni eu bod nhw'n creu mwy o risg i'w plant drwy eu danfon i'r ysgol mewn car na cherdded, neu ddefnyddio beic neu fws. Ni ellir ailadrodd hynny'n rhy aml, ond nid yw'n rhywbeth y mae rhieni yn ei gydnabod yn aml. Mae gennyf dri chwestiwn. [Torri ar draws.] Yn llythrennol, un llinell yr un [Chwerthin.] Mae cyfnewidfa Llanedeyrn ar yr A48 yn ardal arall sydd â phroblem. Ceir tair ysgol ac un feithrinfa gerllaw. Pwy ddylai weithredu, Cyngor Caerdydd neu Lywodraeth Cymru—? Hon yw'r gyfnewidfa ble mae'r ffordd i'r bae yn cysylltu â'r A48.

Yn ail, hoffwn weld ardoll ar ffioedd parcio ceir yng nghanol y ddinas. Eisoes mae gennym ddewisiadau eraill, sef—. Ceir oddeutu 1,000 o leoedd parcio ceir yng nghanol Dinas Caerdydd, a phetai ardoll gennym, byddem yn annog pobl i wneud y peth iawn, sef naill ai ddod ar y bws neu'r trên neu ddefnyddio cynllun parcio a theithio. A yw hynny'n rhywbeth sydd o fewn maes y cyngor sir?

Ac, yn drydydd, a fydd cynllun buddsoddi i arbed ar gael i awdurdodau lleol sydd eisiau glanhau eu bysiau?

I thank the Member for her questions. I think in terms of things like invest-to-save and the clean air plan and the clean air zones, I think Cardiff council is one of the areas that has been identified that is in exceedance, and as I said to your colleague Julie Morgan, I've been working, and officials have been liaising closely with Cardiff council on that. So, these are all things that can be considered as part of the plan and the programme going forward, and clean air zones. 

I am not a politician who would like to guess and make things up, so on the A48, I'll get clarification on that for you and come back to the Member. I think your first point is absolutely the most important: air quality and tackling it is as important as tackling road safety. And, actually, we have to work across parties, and across layers of Government, and across organisations within the community. As I said before, we're bringing in reducing speed limits, not just to annoy motorists, it's not to raise any charge or anything, it's not to raise revenue, it's actually for a reason, and I think if any authority was going to go down the road of a charge, particularly within the clean air zones, any profit from that we would look to go back into investing in public transport. 

Diolch i'r Aelod am ei chwestiynau. Yn fy marn i, o ran pethau fel buddsoddi i arbed, cynllun aer glân a pharthau aer glân, credaf fod cyngor Caerdydd yn un o'r meysydd sydd wedi ei nodi yn un o ormodiant, ac fel y dywedais wrth eich cyd-Aelod Julie Morgan, rwyf i wedi bod yn cydweithio â chyngor Caerdydd, a bu swyddogion mewn cysylltiad agos â nhw, ynghylch hynny. Felly, mae'r rhain i gyd yn bethau y gellir eu hystyried yn rhan o'r cynllun a'r rhaglen wrth symud ymlaen, a pharthau aer glân.

Nid wyf yn wleidydd a fyddai'n hoffi dyfalu a gwneud pethau i fyny, felly ynglŷn â'r A48, byddaf yn cael eglurhad ynghylch hwnnw ichi ac yn dod nôl at yr Aelod. Credaf mai eich pwynt cyntaf yw'r pwysicaf o bell ffordd: mae ansawdd aer a mynd i'r afael â hynny cyn bwysiced â mynd i'r afael â diogelwch ar y ffyrdd. Ac, mewn gwirionedd, rhaid inni weithio ar draws y pleidiau, ac ar draws haenau o Lywodraeth, ac ar draws sefydliadau o fewn y gymuned. Fel y dywedais o'r blaen, rydym yn gostwng terfynau cyflymder, nid yn unig i gythruddo gyrwyr, nid i godi ffioedd na dim, nid i godi refeniw, mewn gwirionedd mae rheswm y tu ôl i hyn, a chredaf os byddai unrhyw awdurdod yn ystyried codi ffioedd, yn enwedig o fewn y parthau aer glân, yna byddem yn ystyried rhoi unrhyw elw tuag at fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus.

15:35

Despite the valued contribution of the Wales health impact assessment support unit to the A494 Queensferry-Ewloe public inquiry in 2007, the lack of teeth given to it led to my giving evidence on air quality to the public inquiry, which the inspector accepted, and which contributed to the successful recommendation that that programme or that proposal at that time should not go ahead. How will you ensure, therefore, that your new air quality monitoring assessment centre for Wales works with the Wales health impact assessment support unit, and has more teeth in circumstances such as that to be able to make direct representations, for example, during public inquiries? 

Secondly, and finally, we heard reference during the business statement to the Caernarfon-Bontnewydd A487 bypass. How can you ensure, or will you ensure that in the Welsh Government's further consideration, referred to earlier, of proposed routes for this bypass, that the black option, which received 75 per cent public support in the consultation in 2011, against just 6 per cent for the yellow option chosen by the Welsh Government—? The black option found that a number of properties with an improvement in air quality would be 2,730 compared to a deterioration of just 192. 

Er gwaethaf cyfraniad gwerthfawr uned gymorth asesu effaith ar iechyd Cymru i ymchwiliad cyhoeddus yr A494 Queensferry-Ewlo yn 2007, oherwydd y diffyg grym oedd ganddo, bu raid i minnau roi tystiolaeth ar ansawdd aer i'r ymchwiliad cyhoeddus. Derbyniwyd hyn gan yr arolygydd, a chyfrannodd y dystiolaeth at yr argymhelliad llwyddiannus na ddylai'r rhaglen honno neu'r cynnig hwnnw ar yr adeg honno ddigwydd. Sut y byddwch chi'n sicrhau, felly, y bydd eich canolfan newydd ar gyfer asesu a monitro ansawdd aer Cymru yn gweithio gydag uned gymorth asesu effaith ar iechyd Cymru, sydd â mwy o rym mewn amgylchiadau tebyg i allu cyflwyno sylwadau uniongyrchol, er enghraifft, yn ystod ymchwiliadau cyhoeddus?

Yn ail, ac yn olaf, clywsom gyfeiriad yn ystod y datganiad busnes at ffordd osgoi'r A487 Caernarfon-Bontnewydd. Sut y gallwch sicrhau, neu a wnewch chi sicrhau, fel rhan o ystyriaethau pellach Llywodraeth Cymru y cyfeiriwyd atynt yn gynharach, ynglŷn â llwybrau arfaethedig y ffordd osgoi hon, y bydd y dewis du, a gafodd gefnogaeth 75 y cant o'r cyhoedd yn yr ymgynghoriad yn 2011 o'i gymharu â 6 y cant o blaid y dewis melyn a ddewiswyd gan Lywodraeth Cymru—? Canfu cefnogwyr y dewis du y byddai 2,730 eiddo yn gweld gwelliant yn ansawdd yr aer, a 192 eiddo yn unig yn gweld dirywiad.

Can I thank my north Wales colleague for his questions and his points there? The air quality monitoring assessment centre for Wales—the formation of the centre is to ensure decisions on tackling pollution are evidence based and that the associated actions are prioritised to maximise public health and well-being, and that does need to be in line with our obligations of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. And it goes back to what I said about making sure that we are working cross-Government on these things. Linking into his question on Bontnewydd, air quality has been approved as a priority and it's actually making sure that we all work—. That's why I'm working cross-Government regularly, liaising with officials and at a ministerial level with both the Cabinet Secretary for Economy and Transport and with the Cabinet Secretary for Health and Social Services. 

A gaf i ddiolch i fy nghyd-Aelod o ogledd Cymru am ei gwestiynau a'i bwyntiau? Canolfan asesu a monitro ansawdd aer Cymru —ffurfiwyd y Ganolfan i sicrhau bod penderfyniadau ynghylch mynd i'r afael â llygredd yn seiliedig ar dystiolaeth ac y blaenoriaethir y camau cysylltiedig i sicrhau'r gorau ar gyfer iechyd a llesiant y cyhoedd, ac mae angen i hynny fod yn unol â'n rhwymedigaethau i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Ac mae'n mynd yn ôl at yr hyn a ddywedais ynglŷn â sicrhau ein bod yn gweithio'n draws-lywodraethol ar y pethau hyn. Wrth gyfeirio at ei gwestiwn ar Bontnewydd, cymeradwywyd ansawdd aer fel blaenoriaeth ac mewn gwirionedd mae'n sicrhau bod pob un ohonom yn gweithio—. Dyna pam yr wyf yn gweithio'n rheolaidd yn draws-lywodraethol, yn cysylltu â swyddogion ac ar lefel weinidogol ag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Minister, I welcome your statement today, and thank you very much for your personal interest and for the commitment that you have shown personally to ensure that Wales's air quality improves. As you are aware, in my constituency of Islwyn, there are concerns about the impact of air quality on health outcomes also, and I've impressed on you, Minister, the impact that that is having and the concerns of the lower Sirhowy valley residents' group with the potential emissions of nitrogen oxides into the atmosphere, and in an area that is in the top 6 per cent of poor health communities across Wales and the top 1 per cent of cancers. So, with this in mind, and the obvious concerns expressed throughout about the air quality in Hafodyrynys Road near Crumlin, what considerations has the Minister given to working with Caerphilly County Borough Council to ensure Wales's first ever clean air zone? 

Gweinidog, croesawaf eich datganiad heddiw, a diolch yn fawr iawn am eich diddordeb personol ac am yr ymroddiad a ddangosoch yn bersonol i sicrhau bod ansawdd aer Cymru yn gwella. Fel y gwyddoch, yn fy etholaeth i, Islwyn, ceir pryderon am effaith ansawdd aer ar ganlyniadau iechyd hefyd, ac rwyf wedi pwysleisio, Gweinidog, effaith hynny a phryderon grŵp trigolion Cwm Sirhywi isaf ynghylch allyriadau ocsidau nitrogen posibl i'r awyrgylch, ac mewn ardal sydd ymysg y 6 y cant uchaf o gymunedau iechyd gwael ar draws Cymru ac ymysg yr un y cant uchaf o ran achosion o ganser. Felly, gyda hyn mewn golwg, a'r pryderon amlwg a fynegwyd yn eang am ansawdd yr aer yn ffordd Hafodyrynys ger Crymlyn, ydy'r Gweinidog wedi ystyried gweithio gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili i sicrhau parth aer glân cyntaf Cymru?

I thank the Member for her questions, and I know this is an area that we've had previous discussions about and I'm familiar with your concerns. We know that apart from Cardiff, Caerphilly to Hafodyrynys is the one area within exceedence and has been issued with a directive to actually come in to see us, and officials are working closely with Caerphilly council. The Member will be aware that we're looking at establishing a working group within the area to look at the various concerns of residents and difficulties around particularly Hafodyrynys and the particular exceedences there. That working group will involve NRW, Public Health Wales and also, hopefully, Caerphilly council. I'm happy to keep the Member updated on that as it progresses. 

Diolch i'r Aelod am ei chwestiynau. Rwy'n gwybod bod hwn yn faes yr ydym wedi ei drafod o'r blaen ac rwy'n gyfarwydd â'ch pryderon. Heblaw am Gaerdydd, gwyddom fod Caerffili i Hafodyrynys yn ardal â gormodiant a chyflwynwyd cyfarwyddeb iddi i ddod i'n gweld ni, ac mae swyddogion yn gweithio'n agos gyda chyngor Caerffili. Bydd yr Aelod yn ymwybodol ein bod yn ystyried sefydlu gweithgor o fewn yr ardal i edrych ar bryderon amrywiol y trigolion ac anawsterau yn arbennig o amgylch Hafodyrynys a'r gormodiannau sydd yno. Bydd y gweithgor yn cynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru a hefyd, gobeithio, Gyngor Caerffili. Rwy'n hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod wrth i bethau ddatblygu.

Thank you. I'm grateful to you, Dirprwy Lywydd, for allowing me a moment or two, or just a moment perhaps to be more accurate—[Laughter.]—just with a quick word and a question in relation to electric vehicles. We discussed the regulation of vehicles and limiting traffic and bringing in speed limits as if we have no intention of tackling the prevalence of the internal combustion engine. In Norway, in December, the sales of electric vehicles outstripped sales of cars with internal combustion engines for the very first time, and we too should be aiming for that here in Wales.

Now, other EV manufacturers are available, but I am very grateful to Renault UK for lending me an electric vehicle in the next few weeks for me to—including other elements of my work—travel down to the National Assembly, where I'll be plugging into the new charge points here, hopefully, in Cardiff Bay. But can we have an assurance that, rather than lagging behind, as this Government has been doing, unfortunately—you're trying to get on the curve, let alone trying to stay ahead of it—we in Wales will be trying to join the twenty-first century revolution towards using electric vehicles? Because you look at cities like Dundee, where they are streets ahead of us, you look at incentives that can be brought in—how about free parking for people with electric vehicles? How about access to places for people with electric vehicles? Incentivise, make it a proactive mission of this Government to make sure that the internal combustion engine becomes not the favoured choice of people because it becomes a no-brainier for them to choose an EV.

Diolch. Rwyf yn ddiolchgar i chi, Dirprwy Lywydd, am roi eiliad neu ddau imi, neu eiliad efallai i fod yn fwy cywir— [chwerthin.]—gair cyflym a chwestiwn yn unig ynglŷn â cherbydau trydan. Cawsom drafodaeth ar reoleiddio cerbydau a chyfyngu ar draffig a chyflwyno terfynau cyflymder fel pe bai dim bwriad gennym i ymdrin â'r nifer enfawr o gerbydau peiriant tanio mewnol. Yn Norwy, ym mis Rhagfyr, am y tro cyntaf roedd gwerthiant cerbydau trydan yn fwy na gwerthiant ceir gyda pheiriannau tanio mewnol, a dylem ni yma yng Nghymru anelu at hynny.

Nawr, mae cynhyrchwyr cerbydau trydan (EV) eraill ar gael, ond rwyf yn ddiolchgar iawn i Renault UK am fenthyg cerbyd trydan imi yn ystod yr wythnosau nesaf er mwyn i mi—gan gynnwys elfennau eraill o'm gwaith—deithio i lawr i'r Cynulliad Cenedlaethol, lle byddaf yn cysylltu â'r pwyntiau trydanu newydd sydd yma, gobeithio, ym Mae Caerdydd. Ond a allwn ni gael sicrwydd, yn hytrach na llusgo'n traed, fel y mae'r Llywodraeth hon wedi'i wneud, yn anffodus—rydych chi'n cael trafferth dal i fyny heb sôn am fod ar y blaen—y byddwn ni yng Nghymru yn ceisio ymuno â chwyldro'r unfed ganrif ar hugain ym maes y cerbydau trydan? Oherwydd edrychwch ar ddinasoedd fel Dundee, lle maen nhw led cae ar y blaen, edrychwch ar gymhellion y gellir eu cyflwyno—beth am barcio am ddim i bobl â cherbydau trydan? Beth am fynediad i leoedd i bobl â cherbydau trydan? Dylech gymell a gwneud cenhadaeth y Llywodraeth hon yn un ragweithiol i sicrhau nad y peiriant tanio mewnol yw dewis cyntaf pobl ond mai'r dewis hollol amlwg yw EV.

15:40

I'm glad that was just one moment—I wouldn't have wanted to have to give you more moments. [Laughter.] Minister.

Rwy'n falch mai dim ond un eiliad oedd honna—fyddwn i ddim wedi dymuno gorfod rhoi mwy o eiliadau ichi [Chwerthin.] Gweinidog.

Thank you, Deputy Presiding Officer. The Member raises a number of important points there in terms of incentivising people and, actually, the importance of working in parallel that is open to us, tackling poor air quality to reduce emissions, reducing speeds without actually looking at how we use modern technology to support that modal shift in transport and electric vehicles. I look forward to—I'm sure the Member's going to chart his journey on Twitter and social media for us, and I wish him good luck with it.

Diolch ichi, Dirprwy Lywydd. Mae'r Aelod yn codi nifer o bwyntiau pwysig o ran cymell pobl ac, mewn gwirionedd, ynglŷn â phwysigrwydd gweithio ochr yn ochr sy'n agored i ni, i fynd i'r afael ag ansawdd aer gwael i leihau allyriadau, lleihau cyflymderau heb edrych mewn gwirionedd ar sut y defnyddiwn dechnoleg fodern i gefnogi'r newid moddol mewn trafnidiaeth a cherbydau trydan. Edrychaf ymlaen at—rwy'n sicr bod yr Aelod yn mynd i gofnodi ei daith ar Twitter ac ar gyfryngau cymdeithasol i ni, a dymunaf bob lwc iddo.

4. Datganiad gan y Gweinidog Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon: Henebion Hygyrch i Bawb
4. Statement by the Minister for Culture, Tourism and Sport: Accessible Monuments for All

Yr eitem nesaf yw datganiad gan y Gweinidog Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon: henebion hygyrch i bawb. Galwaf—

The next item is a statement by the Minister for Culture, Tourism and Sport: accessible monuments for all.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae ein treftadaeth ni a’n diwylliant yn perthyn i ni i gyd, ac mae’n bleser gen i heddiw gael cyfle i sôn am y gwaith allweddol sy’n cael ei wneud i wella mynediad i’n henebion yma yng Nghymru. Mae ein tirweddau naturiol anhygoel a’n safleoedd gwych wedi cyfrannu’n helaeth at y lefelau gorau erioed o ymwelwyr dros y blynyddoedd diwethaf i safleoedd Cadw, sy’n dangos beth sydd gan y safleoedd trawiadol yma i’w cynnig.

Mae sicrhau bod safleoedd yn denu cynifer o bobl â phosib, yn ogystal â bod yn hygyrch, wedi bod yn flaenoriaeth wirioneddol i Lywodraeth Cymru a Cadw. Mae llawer o’n safleoedd wedi cymryd camau breision yn ddiweddar i wireddu hyn. O gastell Cricieth yn y gogledd-orllewin i Gastell Coch yma yn y de-ddwyrain, mae wedi bod yn bleser mawr i mi gael gweld rhai o’r gwelliannau yma fy hun. Mae’r gwelliannau yn amrywio o ganolfannau a golygfannau newydd i ymwelwyr i waith adnewyddu, gwell hygyrchedd ac arddangosfeydd blaengar, a hyn i gyd heb effeithio yn andwyol ar hynodrwydd yr adeiladau gwreiddiol.

Mae Cadw yn parhau â’i ymdrechion i wella, ehangu a chyflwyno cynlluniau a mentrau newydd er mwyn ennyn diddordeb pobl Cymru yn ein hanes a’u hannog i fwynhau a gwneud y mwyaf o’n henebion. Un enghraifft o hyn yw’r cynllun ymweliadau addysgol am ddim i safleoedd Cadw. Nid oes dim ffordd well o ennyn brwdfrydedd pobl ifanc na drwy weld ein hanes a’n hetifeddiaeth yn dod yn fyw. Mae’n bwysig ein bod ni yn annog cenedlaethau’r dyfodol i ymddiddori yn ein hetifeddiaeth, oherwydd, wedi’r cyfan, nhw fydd gwarcheidwaid ein treftadaeth yn y dyfodol. Rydym ni hefyd yn falch o ddweud y gall plant maeth a’r teuluoedd sy’n gofalu amdanyn nhw ymweld â phob un o’r henebion sydd yng ngofal Cadw am ddim, a hynny drwy bartneriaeth â Gweithredu dros Blant.

Mae'r cynllun bancio amser hefyd yn bartneriaeth hollbwysig sy’n galluogi gwirfoddolwyr sydd wedi cofrestru ar raglenni bancio amser, ac yn gweithio i gefnogi eu cymunedau lleol, i wario credyd a enillir drwy roi o’u hamser ar ymweliadau â phob un o’r henebion sydd yng ngofal Cadw. Rydym ni hefyd yn cynnal cynllun gwobrwyo Cadw, sef ymweliadau â chymorth sydd yn cael eu cynnig am ddim i sefydliadau sy’n gweithio gyda theuluoedd ac unigolion sydd ag anghenion cymhleth.

Ac rydw i yn falch iawn o docyn henebion newydd Cadw a fydd yn cynnig mynediad diderfyn i un safle. Mae’r tocyn yma yn rhan o’r gwaith o gynnig rhywbeth at ddant pawb. Rydym yn parhau i gynnig mynediad am ddim i ymwelwyr anabl a’u gofalwyr, plant o dan bump, ac ymwelwyr sy’n dod i ddigwyddiadau Drysau Agored.

Unwaith eto eleni, roedd mynediad am ddim i bob safle Cadw ar 1 Mawrth er mwyn dathlu Gŵyl Ddewi, gan gynnwys safleoedd poblogaidd iawn, fel cestyll Caernarfon, Caerffili a Chydweli—er ei bod hi wedi bod yn fwy o her eleni oherwydd yr eira.

Yn ogystal â chyflwyno cynlluniau i ehangu mynediad i safleoedd treftadaeth, fe fuddsoddwyd hefyd i wella hygyrchedd mewn nifer o safleoedd Cadw. Dros y blynyddoedd diwethaf mi gafodd pontydd eu gosod yng nghestyll Caernarfon a Harlech, y ddau yn rhan o safle treftadaeth y byd. Mae hyn yn cynnig ffordd arall o gyrraedd mynedfa’r ddau gastell yn lle’r grisiau, ac yn gwella hygyrchedd y safleoedd. Yn fwy diweddar, fe osodwyd lifft yng nghastell Cricieth, sy’n rhoi cyfle i fwy o ymwelwyr weld y deunydd dehongli a’r arddangosfeydd yn y ganolfan ymwelwyr newydd.

Wrth gwrs, mae rhoi cyfle i ymwelwyr ddeall a dysgu am yr adeiladau a’n hetifeddiaeth hanesyddol yr un mor bwysig ag ydy cynyddu’r cyfleoedd i ymweld. Mae Cadw’n gwneud hyn drwy ddehongli’r hanes ar ffurf straeon bachog a bywiog, sy’n cael eu cyflwyno mewn ffordd llawn dychymyg.

Ein nod ni yw rhoi profiadau mwy rhyngweithiol i ymwelwyr. Mae gwaith dehongli newydd yng nghastell Biwmares, er enghraifft, yn cynnig taith ddigidol gyda lluniau, testun a sain ar ffurf ap. Yng nghanolfan ymwelwyr castell Cricieth, mae yna ffilmiau clyweledol gyda sain ac isdeitlau dwyieithog, a gweithgareddau ymarferol rhyngweithiol. Mae ffilm arddangosfa ail-greu, sy’n defnyddio delweddau wedi’u cynhyrchu â chyfrifiaduron, yn cael ei dangos yn y ganolfan ymwelwyr, a thaith ddigidol o bethau diddorol a gyflwynir drwy ap Cadw, sydd ar gael i bawb, gan gynnwys y rheini na allant gyrraedd y rhannau mwy anodd eu cyrchu o'r castell ei hun.

Mae rhaglen Cadw o ddigwyddiadau cyffrous hefyd yn denu rhai pobl na fydden nhw ddim fel arfer yn ymweld â safleoedd hanesyddol. Mae Cadw yn cynnal mwy na 500 o ddigwyddiadau a diwrnodau allan ledled Cymru, gan gynnwys digwyddiadau ail-greu mawr, arddangosfeydd celf, sinemâu awyr agored a pherfformiadau byw, gan gynnwys theatr a bandiau roc. Fel rhan o’r digwyddiadau yma, roedd hi’n bleser mawr i mi fynd i gwrdd â'r dyn peiriant—y Man Engine—yn ddiweddar, yng ngweithiau dur hanesyddol Blaenafon.

Mae hefyd yn werth nodi bod cynllun Chwilio am Chwedlau 2017 Cadw wedi rhagori ar y llwyddiant ysgubol a gafwyd yn 2016, gan ddenu dros 132,000 o ymwelwyr i gwrdd â’r dreigiau ar eu taith o amgylch Cymru. Bob mis Medi, fel rhan o’r rhaglen Drysau Agored, mae cannoedd o leoliadau sydd fel arfer ar gau yn agor eu drysau i'r cyhoedd yn rhad ac am ddim. Yn ystod 2017, roedd hyn yn cynnwys 344 o leoliadau, lle croesawyd dros 44,000 o ymwelwyr.

Mae gan Cadw hefyd enw da o ran gweithio â phartneriaid i gynnal digwyddiadau sydd yn dod â’n hanes yn fyw i gymunedau. Mi fydd y berthynas yn parhau yn gryf ac yn cael ei hadeiladu ymhellach gyda’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac aelodau'r bartneriaeth strategol Cymru Hanesyddol, gan gynnwys rhannu arferion gorau ym maes datblygiadau digidol, aelodaeth, arlwyo a manwerthu.

Rydym ni yn ffodus yng Nghymru fod gennym ni etifeddiaeth a hanes cyfoethog, ac er y gwaith da sy'n mynd rhagddo, mae'n rhaid inni barhau i annog hyd yn oed mwy o bobl i fwynhau, deall a dysgu am ein hanes a’n henebion. Diolch yn fawr.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Our heritage and culture belong to us all, and it gives me enormous pleasure to speak to you today about the vital work that is being undertaken to improve access to our very special monuments and here in Wales. Our spectacular natural landscapes and our world-class sites have more than contributed to the record number of visitors over recent years to Cadw sites, which illustrates what our impressive Cadw sites have to offer.

Ensuring that sites attract as many people as possible, as well as making them accessible, has been a real priority for the Welsh Government and Cadw. Many of our sites have recently taken great strides to achieve this. From Criccieth castle in the north-west to Castell Coch in the south-east, I have had the enormous pleasure to see at first-hand some of these improvements. The improvements range from new visitor centres and vantage points to renovations, improved accessibility and cutting-edge displays—all delivered without detracting from how special the original buildings are.

Cadw continues in its efforts to enhance, expand and introduce new schemes and initiatives in order to generate interest among the people of Wales in our history and encouraging them to enjoy and make the most of our monuments. One example of this is free, educational visits to Cadw sites. There is no better way to enthuse and captivate young people than by seeing their history and heritage coming to life. It is important that we encourage future generations to have an interest in ourlegacy, because, after all, they will be the guardians of our heritage in the future. We are also pleased to say that foster children and the families who care for them can visit all historic monuments in Cadw’s care free of charge, through the partnership with Action for Children.

The timebanking scheme is also very important partnership that enables volunteers who have registered for timebanking programmes, and who work in support of their local communities, to spend credits earned through time given on visits to all monuments in Cadw’s care. We are also running the Cadw rewards scheme, namely supported visits that are offered free of charge to organisations that work with families and individuals with complex needs.

And I'm very proud of the new Cadw monument pass, which will offer holders repeated access to a site. The pass is part of the action being undertaken to cater for every taste. We continue to offer free access to disabled visitors and their carers, children under five, and visitors who attend Open Doors events. 

Once again this year, there was free access to all Cadw sites on 1 March in celebration of St David’s Day, including popular sites such as Caernarfon, Caerphilly and Kidwelly castles—although it was more of a challenge this year because of the snow.

In addition to introducing schemes to widen access to heritage sites, investment has also been made to improve physical access at a number of Cadw sites. Over recent years, bridges have been installed at Caernarfon and Harlech castles, both of which are part of a world heritage site. These offer an alternative means to access the entrance of both castles, as opposed to the staircase, and they improve accessibility to the sites. More recently, a new lift has been installed at Criccieth castle, which provides more visitors with the opportunity to view the interpretation and exhibitions at the new visitor centre.

Of course, providing visitors with an opportunity to understand and learn about the buildings and their historic legacy is just as important as increasing the opportunities available to visit them. Cadw does this by interpreting history through the form of compelling storytelling, which is presented in an imaginative way.

Our aim is to provide more interactive opportunities to visitors. The new interpretation at Beaumaris castle, for example, delivers a digital tour with pictures, text and audio in the form of an app. At the Criccieth castle visitor centre, there are audio-visual films with sound and bilingual subtitles, and interactive hands-on activities. There is a re-enactment film on display featuring CGI images, which is shown at the visitor centre, and a digital points of interest tour delivered through the Cadw app, which is available to all, including those who may not be able to access the most difficult parts of the castle themselves.

Cadw’s compelling events programme also attracts some people who ordinarily might not choose to visit historic sites. Cadw runs more than 500 events and days out across Wales, including large re-enactment events, art exhibitions, outdoor cinema showings and live performances, including theatre and rock bands. As part of these events, it was a pleasure to meet the Man Engine recently at Blaenavon historical ironworks.

It’s also worth noting that the Live the Legends 2017 campaign by Cadw has exceeded the record-breaking success seen in 2016, by attracting more than 132,000 visitors to meet the dragons on their tour of Wales. Every September, as part of the Open Doors programme, hundreds of venues, including those that are normally closed, open their doors to the public free of charge. During 2017, this featured 344 venues welcoming over 44,000 visitors. 

Cadw also has a good track record of working with partners to deliver events that bring our history alive for communities. That relationship will continue, and will be built upon with the National Trust and the members of the Historic Wales strategic partnership, including sharing best practices on digital developments, membership, catering and retail.

We are fortunate in Wales that we have such a rich history and heritage, and despite the good work that’s going on, we have to continue to encourage yet more people to enjoy, understand and learn about our history and the monuments. Thank you very much.

15:45

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch hefyd am y datganiad yna.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you for that statement.

It's very pleasing, of course, to have such a positive round-up of Cadw's successes in this last year or so. Obviously, I'm not going to say that I disagree with any of these. They've obviously made a difference in many of these cases, and I particularly liked the announcement on foster families. And actually, I thought the timebanking introduction was a pretty interesting one as well.

I did want to ask you, though—. These are Cadw properties. I'm going to make my perennial plea for Neath abbey, of course. I know you can't be everywhere, but Neath is an area of high deprivation, and an area of under-exploited tourism potential as well. While free entry to sites is great, they're actually pretty free at Neath abbey because there's no visitor experience there. So, if you can give me any update on that, that would be great.

I would have liked to hear a little bit more, as well, about how access to heritage—. Even though it inspires younger people, it also has a place in a strategy for the local economy, particularly for my region, based on skills and tourism, effectively. So, when we talk about access to monuments, I think we need to be talking about access to work as a result of access to monuments as well. So, I don't know if you can fill me in a little bit on that.

My next question is about cash. There's no reference to money in this statement at all. While I commend Cadw's—as far as I know—very successful attempts to raise money through its charging system, I'm not clear whether this is a bit of a virtuous circle and whether this primary income, and indeed the secondary income that's raised from visitors who come for free, are ploughed back into Cadw's coffers or whether they're ploughed back into the Welsh Government's general pot, or, if they are ploughed back into Cadw, whether that's used as a reason by Government to reduce the amount that Cadw then gets centrally from the budget.

Then, my final point is: not all monuments, of course, are owned by Cadw. Arguably, I think where the help might start to be needed now is with monuments in the ownership of local authorities. Because I'm not convinced, from the Cadw sites I've visited, that they're still doing their very best to promote other monuments, or other sites of interest, actually, within the immediate area that might be owned by local authorities, or—and I'm glad you pointed this out in your speech, actually—owned by the community or possibly, even, private owners. When visitors visit an area, they visit an area. They don't necessarily hop from Cadw site to Cadw site to Cadw site around the peripheries of Wales. So, if you can update us on what Cadw's doing in terms of access to monuments that they don't own, I think that would be very helpful.

I just wanted to say briefly as well, in supporting and encouraging community ownership, I'd really like to hear perhaps from you separately on that in the future, because I think it's a great idea. Thank you.

Braf iawn, wrth gwrs, yw cael y fath grynhoad cadarnhaol o lwyddiannau Cadw yn ystod y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Mae'n amlwg nad wyf i am ddweud fy mod yn anghytuno ag unrhyw un o'r cyfryw rai. Maen nhw wedi gwneud gwahaniaeth mewn llawer o'r achosion hyn, yn amlwg, ac roeddwn yn arbennig o falch o'r cyhoeddiad ynglŷn â theuluoedd maeth. Ac mewn gwirionedd, roeddwn i'n credu bod y cyflwyniad ar fancio amser yn un eithaf diddorol hefyd.

Roeddwn yn awyddus i ofyn ichi, er hynny—.  Cadw sy'n berchen ar y safleoedd hyn.  Rwyf ar fin pledio fy achos parhaus o ran Abaty Castell-nedd, wrth gwrs. Rwy'n gwybod na all neb fod ym mhobman, ond mae Castell-nedd yn ardal o dlodi mawr, ac ychydig a wnaed eto i fanteisio ar ei gallu i ennyn twristiaeth hefyd. Er bod mynediad am ddim i safleoedd mawr yn beth ardderchog, mewn gwirionedd mynediad am ddim sydd i Abaty Nedd i bob pwrpas am nad oes profiad ar gyfer ymwelwyr yno. Felly, pe byddech yn rhoi rhywfaint o'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â hynny, byddai hynny'n dda iawn.

Byddwn wedi hoffi clywed ychydig mwy, hefyd, am sut mae mynediad i dreftadaeth—. Er ei fod yn ysbrydoli'r to iau, mae lle iddo hefyd yn y strategaeth ar gyfer yr economi leol, yn enwedig ar gyfer fy rhanbarth i, sy'n seiliedig ar sgiliau a thwristiaeth, i bob diben. Felly, pan fyddwn yn sôn am fynediad i safleoedd henebion, credaf fod angen inni sôn am fynediad i waith o ganlyniad i fynediad i henebion hefyd. Felly, ni wn a allech chi egluro rhywfaint imi am hynny.

Mae fy nghwestiwn nesaf yn ymwneud ag arian. Nid oes unrhyw gyfeiriad o gwbl at arian yn y datganiad hwn. Er fy mod yn cymeradwyo ymdrechion llwyddiannus iawn Cadw—hyd y gwn i—i godi arian drwy ei system codi tâl, nid wyf yn gweld yn eglur ai cylch rhinweddol yw hyn i raddau, ac a gaiff yr incwm sylfaenol hwn, ac yn wir yr incwm eilaidd a ddaw yn sgil ymwelwyr sy'n dod yno am ddim, eu hail-fuddsoddi yn nhrysorfa Cadw neu a ydyn nhw'n cael eu hail-fuddsoddi yn nhrysorfa gyffredinol Llywodraeth Cymru. Neu, os ydyn nhw'n cael eu hail-fuddsoddi yn Cadw, a ddefnyddir hynny fel rheswm gan y Llywodraeth i ostwng y swm a gaiff Cadw wedyn yn ganolog o'r gyllideb.

Yna, fy mhwynt olaf yw hyn: nid yw pob heneb, wrth gwrs, yn eiddo i Cadw. Gellid dadlau mai'r henebion sydd dan berchnogaeth yr awdurdodau lleol sydd angen y cymorth nawr. Oherwydd nid wyf wedi fy argyhoeddi, o ystyried y safleoedd Cadw yr wyf wedi ymweld â nhw, eu bod nhw'n dal i wneud eu gorau glas i hyrwyddo henebion eraill, neu safleoedd eraill o ddiddordeb, mewn gwirionedd, o fewn yr ardal gyfagos a allai fod yn eiddo i awdurdodau lleol, neu—ac rwy'n falch eich bod wedi nodi hynny yn eich araith, mewn gwirionedd—yn eiddo i'r gymuned neu o bosibl, hyd yn oed, yn eiddo i berchnogion preifat. Pan fo ymwelwyr yn ymweld ag ardal, ymweld ag ardal y maen nhw. Nid ydyn nhw o reidrwydd yn gwibio o un safle Cadw i'r llall ar gyrion Cymru. Felly, credaf y byddai'n fuddiol iawn pe byddech yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf inni ar yr hyn a wna Cadw o ran mynediad i henebion nad ydyn nhw'n berchen arnynt.

Roeddwn am ddweud yn fyr hefyd, wrth gefnogi ac annog perchnogaeth gymunedol, y byddwn yn wir yn hoffi'n fawr clywed gennych am hynny ar wahân yn y dyfodol, oherwydd credaf ei fod yn syniad gwych. Diolch.

15:50

Diolch yn fawr. Thank you for those questions. As regards Neath abbey, I'm very happy to make a visit there with you, if that would be helpful, and then we can see what we can do further with that particular site.

In terms of the impact on the local economy, Cadw does have apprenticeships and does develop training of all kinds for the skills that are very valuable to it, as indeed does National Museum Wales. I've recently been able to meet with the various apprentices that have been trained and have developed skills, which means that the substantial skills that we have in the restoration of heritage buildings is available not only to the public sector, but to Wales more generally.

Now, as regards the expenditure and income of Cadw, I note that there has been no significant reduction in the level of expenditure that is allocated and has been undertaken by Cadw over the period since 2013 through to 2017, but there has been a significant increase in the income that Cadw has generated, from about £4.8 million, right through to £7 million—£7.537 million actually—at the latest count. The figure I have here is, in fact, for 2017. Now, that £7.5 million income of Cadw is income that is gained by Cadw, and I can assure you that we are not in the habit, in a small and perfectly formed department, like the one that we have, of sharing our gains with the rest of Government. We have not been asked to turn the Cadw profit into the overall Government coffers, but, in fact, this will return to ensure that the further work will be undertaken on the restoration and maintenance of heritage. Diolch.

Diolch yn fawr. Diolch ichi am y cwestiynau hynny. O ran Abaty Castell-nedd, rwy'n hapus iawn i ymweld ag yno gyda chi, pe byddai hynny o fudd, ac yna cawn weld beth allwn ni ei wneud eto gyda'r safle arbennig hwnnw.

O ran yr effaith ar yr economi leol, mae gan Cadw brentisiaethau ac mae wedi datblygu hyfforddiant o bob math ar gyfer y sgiliau sydd yn werthfawr iawn yn ei olwg, fel yn wir y gwna Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Yn ddiweddar cefais gyfle i gwrdd â'r prentisiaid amrywiol sydd wedi cael hyfforddiant ac wedi datblygu sgiliau, sy'n golygu bod y sgiliau sylweddol sydd gennym gydag adfer adeiladau treftadaeth ar gael nid yn unig i'r sector cyhoeddus, ond i Gymru'n fwy cyffredinol.

Nawr, o ran gwariant ac incwm Cadw, rwy'n sylwi bod gostyngiad sylweddol yn lefel y gwariant a ddyrannwyd i Cadw ac yr ymgymerodd Cadw ag ef yn ystod y cyfnod ers 2013  hyd at 2017. Ond bu cynnydd sylweddol yn yr incwm a gynhyrchwyd gan Cadw, o tua £4.8 miliwn hyd at £7 miliwn—£7.537 miliwn mewn gwirionedd —ar y cyfrif diwethaf. Mae'r ffigur sydd gennyf i yma, mewn gwirionedd, ar gyfer 2017. Nawr, mae incwm £7.5 miliwn Cadw yn incwm a enillwyd gan Cadw, a gallaf eich sicrhau chi nad yw'n arfer gennym ni, mewn adran fach berffaith, fel yr un sydd gennym ni, i rannu ein henillion â gweddill y Llywodraeth. Nid oes unrhyw un wedi gofyn i ni roi elw Cadw yng nghoffrau cyffredinol y Llywodraeth, ond, mewn gwirionedd, bydd yn mynd yn ôl er mwyn sicrhau y caiff gwaith pellach ei wneud i adfer a chynnal a chadw treftadaeth. Diolch.

15:55

A allaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ar henebion hygyrch i bawb? Nawr, wrth gwrs, nid yw hygyrchedd i henebion yn her newydd. Roedd cestyll y canol oesoedd yn naturiol wedi'u hadeiladu i atal hygyrchedd, ac wrth gwrs roedd e'n eithaf her i oroesi hynny, ac wedi costio'n ddrud ar y pryd i fynd i'r afael efo'r angen i atal pobl rhag mynd i mewn. Wrth gwrs, yn nodedig, cafodd Owain Glyndŵr ambell lwyddiant yn goroesi'r diffyg hygyrchedd i sawl castell yma yng Nghymru, yn naturiol yn adeiladu'r llwybr i waith y Gweinidog y dyddiau yma i wella hygyrchedd i'r cestyll canol oesoedd yna. Ond wrth gwrs, bu dro ar fyd, ac mae'r cestyll a fu'n gormesu nawr yn denu ymwelwyr. Y cwestiwn sy'n dilyn ydy: beth yn union ydych chi fel Gweinidog yn ei wneud i hyrwyddo gwir hanes gorthrymedig ein gwlad, yn fwy na dim ond annog pobl i edrych ar yr henebion yma drwy sbectol bensaernïol yn unig?

Yn nes ymlaen yn eich datganiad, rydych chi yn sôn am Chwilio am y Chwedlau 2017, ac wrth gwrs, wrth sôn am 'chwedlau 2017' rydw i'n cael fy atgoffa o'r foment pan gafodd rhywun y syniad gwych o gael modrwy haearn yng nghastell Fflint. Nid ydw i'n gwybod pa ddadansoddiad sydd wedi cael ei wneud o'r fenter yna, na phwy gafodd y syniad hurt yna yn y lle cyntaf. Rydych chi'n sôn, wrth ddod at ddiwedd eich datganiad yn fan hyn, ac rydw i'n cytuno efo chi, fod yn rhaid inni annog perchnogaeth gymunedol o'n henebion a'n treftadaeth er mwyn sicrhau eu dyfodol am flynyddoedd i ddod. 'Clywch, clywch', dywedwn i.

Ac wrth gwrs, mae enwau lleol lleoedd hanesyddol yn rhan allweddol o bwysig o'n treftadaeth. Yn wir, mae ein henwau hanesyddol yn eu hunain yn rhan o'r stori o hygyrchedd i henebion. Heb yr enw, lle ydych chi'n mynd? Wedi methiant fy Mesur i y llynedd yn y lle yma i ddiogelu enwau lleoedd hanesyddol, nid oes—fel rydych chi'n gwybod—diogelwch statudol i'n henwau lleoedd hanesyddol nawr. Yn wahanol, wrth gwrs, i bethau eraill: mae gan rai planhigion prin mwy o ddiogelwch nag ein henwau hanesyddol ar leoedd. Felly, pa gamau a ydych chi yn eu cymryd i warchod enwau lleoedd hanesyddol Cymru? Diolch yn fawr.

May I thank the Minister for his statement on accessible monuments for all? Now, of course, accessibility to monuments isn’t a new challenge. The castles of the middle ages naturally were built to prevent accessibility, and it was quite a challenge to survive that. It cost a great deal at the time to prevent people from accessing these sites. Notably, Owain Glyndŵr had a few successes in overcoming the lack of accessibility to a number of castles here in Wales, which naturally builds a route for the work of the Minister in improving the accessibility of those monuments from the middle ages. Of course, things have now changed, and castles that once suppressed now attract visitors. The question that follows on from that is: what exactly are you as Minister doing to promote the real history of oppression of our nation, more than just encouraging people to look at these monuments through an architectural orbit only?

Later in your statement, you mentioned Live the Legends 2017, and in considering that, I’m reminded of that time when someone had the wonderful idea of having an iron ring at Flint castle. I don’t know what analysis has been done of that initiative or who had that absurd idea in the first place. You mentioned towards the end of your statement, and I agree with you, that we must encourage community ownership of our monuments and heritage in order to secure their future for years to come. 'Hear, hear', I say.

And, of course, local historical place names play a crucial part in our heritage. Indeed, our historic place names in and of themselves are part of the story of accessibility to monuments. Without a name, where does one go? Given the failure of my Bill last year in this place to safeguard historic place names, as you will know, there is no statutory safeguarding for our historical place names now, unlike other issues: certain plant species have greater protection than our historical place names. So, what steps will you be taking to safeguard historical place names here in Wales? Thank you.

Mae gyda ni gofrestr hirfaith o enwau hanesyddol sydd ar gael ar y we, fel y gŵyr yr Aelod. Fe benderfynwyd peidio â dilyn trywydd o ddeddfu ym maes enwau lleoedd, ond mae'r adnodd yna yn glir ar gael, ac yn wir, mae'r awydd i ddefnyddio enwau cynhenid neu enwau Cymraeg neu Geltaidd neu Ladin ar dir ac ar safleoedd ac ar drigiannau ac ar dai yng Nghymru wedi cynyddu, o'i gyferbynnu ag enwau Saesneg, er enghraifft, yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Ond nid ydw i am fynd ar ôl y sgwarnog arbennig yna ymhellach, oherwydd trafod henebion yr ydwyf yn bennaf y prynhawn yma.

Y newyddion da ydy ein bod ni'n edrych ymlaen yn Cadw nid yn unig i gynnal y cestyll presennol, ond i dderbyn—mae'n debyg y bydd yn rhaid inni wneud cyfraniad tuag ato fo—perchnogaeth o ragor o gestyll yn y dyfodol, gan gynnwys castell a adeiladwyd gan Dafydd ap Gruffydd ap Llywelyn gydag incwm oddi wrth Frenin Lloegr ar y pryd. Ond wrth gwrs, yn ddiweddarach, fe wnaeth Dafydd ap Gruffydd ap Llewelyn ymlynu gyda'i frawd, ac yna fe ddaeth o y tywysog Cymreig cynhenid olaf i adeiladu cestyll yng Nghymru. Ein bwriad ni, felly, yw cynhyrchu deunydd arbennig ar gyfer ymwelwyr a fydd yn canolbwyntio ar yr henebion hanesyddol sydd wedi cael eu hadeiladu neu sydd wedi cael eu meddiannu a'u trigiannu am gyfnod sylweddol gan y tywysogion Cymreig. Mae hynny'n cynnwys, wrth gwrs, yr hyn yr ydym ni wedi'i wneud yn barod ynglŷn â chyfnod Owain Glyndŵr yng nghastell Harlech. Os nad ydych chi wedi cael cyfle i ymweld â'r castell hwnnw yn ddiweddar, ac yn arbennig â'r dehongliad a gynigir yno, mae'n ddehongliad cenedlaethol, fel y dylai fe fod, gan Lywodraeth Cymru, a gan Cadw ar ran Lywodraeth Cymru, o'r hyn sydd wedi digwydd.

Nid ydw i am wneud unrhyw sylw ynglŷn â'r hyn a ddigwyddodd gyda Gweinidogion a oedd yn y swydd yma o'm mlaen i ac a wnaeth benderfyniadau, a phenderfyniadau a gafodd eu newid. Nid ydw i'n credu bod hynny yn briodol.

Ond a gaf i ddweud un gair arall am gastell Cricieth ac Owain Glyndŵr? Yn sicr, fe wnaeth Owain Glyndŵr lwyddo i losgi o leiaf rhai o'r cerrig yng nghastell Criccieth, ac roeddwn i'n cael y fraint o weld ôl y tân hwnnw yn ddiweddar. Rydw i'n siŵr y byddai fo'n cynnau tân hyd yn oed yng nghalon hen genedlaetholwr fel yr Aelod sydd wedi gofyn y cwestiwn.

We do have a lengthy register of historical place names, which is available online, as the Member knows. It was decided not to pursue a legislative approach in this area, but that resource is clearly available, and, indeed, the desire to use indigenous, Welsh, Celtic or Latin names on lands and sites and holdings and houses in Wales has increased as compared with the use of English names over the past few years. But I’m not going to pursue that particular issue any further because I am mainly discussing monuments today.

The good news is that we are looking forward, in Cadw, not only to maintaining our current castles and monuments—and I assume we will have to make a contribution to this—but to take ownership of more castles in the future, including a castle built by Dafydd ap Gruffydd ap Llywelyn with income from the then English monarch. But later, Dafydd ap Gruffydd ap Llywelyn actually made a pact with his brother, and he then became the last Prince of Wales to build castles in Wales. Our intention, therefore, is to produce particular material for visitors that will focus on the historical monuments that have been built or invaded and occupied over a lengthy period of time by the Welsh princes. That, of course, includes what we’ve already done on Owain Glyndŵr in Harlech castle. If you haven’t had the opportunity to visit that castle recently, and particularly the interpretation provided there, it is a national interpretation, as it should be, by the Welsh Government, and Cadw on behalf of the Welsh Government, of what has happened there.

I’m not going to make any comment on what was done by Ministers in this post before me who made decisions, and decisions that were ultimately changed. I don’t think that would be appropriate.

But may I just say one other thing on Criccieth castle and Owain Glyndŵr? Certainly, Owain Glyndŵr succeeded in burning at least some of the stones in Criccieth castle. I had the privilege of seeing the remains of that fire recently, and I’m sure it would light a fire even in the heart of an old nationalist such as the Member who asked those questions.

16:00

I'd just like to follow up, as Dai Lloyd started his questions, by asking the Minister whether he agrees with me that history is not something that should be read but should be experienced by each generation so that it understands how it fits into the continuum of a nation's history. That's absolutely vital to the success of any nation. As Alexis de Tocqueville wrote nearly 200 years ago, as the past ceases to shed its light on the future, the mind of man wanders in obscurity. Therefore, national monuments and accessibility to them is absolutely vital in the education of any civilised person, but also it's essential to the understanding of how the nation has developed as it has and where we all fit within it. 

And so I'm delighted to welcome the success of Cadw and its events programme and to laud the extent to which Cadw has been able to popularise its monuments and its activities through re-enactments and art exhibitions and live performances. History, when I was young, was taught as a kind of dry-as-dust subject and it's vital that we get away from that if we are to enthuse the younger generation to understand the importance of these things, not just for the economic value, although that's vitally important as well, as Suzy Davies pointed out earlier on, but the revenue that is raised is for a purpose, and that is to bring the monuments that we inherit from the past into a better state of repair and also to make them even more accessible to future generations than is the case in ours.

I realise it may be a little premature for the Minister to make any comment on the recommendations of the culture committee very recently on the historic environment, but the collaboration with the National Trust is a very important element, I think, of Cadw's success for the future, to increase its revenues and improve its digital interpretation tools across historic sites in Wales, and I wonder if the Minister is able to give us any further update upon what Cadw intends to do in this respect.

My second and last point is to welcome the last part of the statement, where the Minister mentioned Cadw's track record of working with partners to deliver events that bring history alive for communities and his affirmation that these relationships will continue to be built upon. In our report of the culture committee, in recommendation 10, we requested that there should be a clear timeline of progress, measurable milestones, for the development of the Historic Wales partnership, and I wonder whether we're in a position as yet to give any indication of what those timelines and measurable milestones might be today or in the near future.

Hoffwn i ddilyn hynny, fel y dechreuodd Dai Lloyd yn ei gwestiynau, drwy ofyn i'r Gweinidog a yw ef yn cytuno â mi nad rhywbeth y dylid ei ddarllen yw hanes ond y dylai gael ei brofi gan pob cenhedlaeth fel ei bod yn deall sut mae'n perthyn i ddilyniant hanes cenedl. Mae hynny'n gwbl hanfodol i lwyddiant unrhyw genedl. Fel yr ysgrifennodd Alexis de Tocqueville bron 200 mlynedd yn ôl, wrth i'r gorffennol beidio â thaflu ei oleuni ar y dyfodol, bydd meddwl dyn yn crwydro yn y tywyllwch. Gan hynny, iddyn nhw mae henebion cenedlaethol a hygyrchedd yn gwbl hanfodol i addysg unrhyw un diwylliedig, ond maen nhw hefyd yn hanfodol ar gyfer deall sut y mae'r genedl wedi datblygu fel y gwnaeth a sut yr ydym i gyd yn rhan o hynny.

Ac felly rwy'n falch iawn o groesawu llwyddiant Cadw a'i rhaglen o ddigwyddiadau a chanmol i ba raddau y mae Cadw wedi gallu poblogeiddio ei henebion a'i gweithgareddau drwy ail-greu sefyllfaoedd ac arddangosfeydd celf a pherfformiadau byw.  Pan oeddwn yn ifanc, roedd Hanes yn cael ei ddysgu fel rhyw fath o bwnc sych. Mae'n hanfodol ein bod yn symud oddi wrth hynny os ydym am ennyn diddordeb y genhedlaeth iau i ddeall pwysigrwydd y pethau hyn, nid yn unig ar gyfer y gwerth economaidd, er bod hynny'n hanfodol bwysig hefyd, fel y nododd Suzy Davies yn gynharach, ond bod y refeniw a godir yn cael ei godi at ddiben penodol, a hynny yw adfer yr henebion a etifeddwn o'r gorffennol i gyflwr gwell a hefyd eu gwneud yn fwy hygyrch ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol nag yr oedden nhw yn achos ein cenhedlaeth ni.

Rwy'n sylweddoli y gallai fod ychydig yn rhy gynnar i'r Gweinidog wneud unrhyw sylwadau ar argymhellion y Pwyllgor Diwylliant yn ddiweddar iawn ar yr amgylchedd hanesyddol, ond mae'r cydweithio gyda'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn elfen bwysig iawn, yn fy marn i, o lwyddiant Cadw ar gyfer y dyfodol, i gynyddu ei refeniw a gwella ei offerynnau dehongli digidol a dulliau ledled y safleoedd hanesyddol yng Nghymru. Felly, tybed a allai'r Gweinidog roi unrhyw diweddariad pellach ar yr hyn y mae Cadw yn bwriadu ei wneud yn hyn o beth.

Fy ail bwynt a'r olaf yw croesawu rhan olaf y datganiad, lle soniodd y Gweinidog am hanes Cadw o weithio gyda phartneriaid i gyflwyno digwyddiadau sy'n dod â hanes yn fyw i gymunedau a'i gadarnhad y bydd y cysylltiadau hyn yn parhau i gael eu harfer. Yn ein hadroddiad o'r pwyllgor diwylliant, yn argymhelliad 10, roeddem yn gofyn am amserlen glir o gynnydd, cerrig milltir eto i roi unrhyw arwydd o'r hyn allai'r cyfnodau amser a'r cerrig milltir mesuradwy fod heddiw neu yn y dyfodol agos.

Thank you, I'm grateful for those questions. I just want to say I will be responding in detail to the issues raised in the committee report and there will be a full Government response in the usual way to those recommendations and I would prefer to deal with that through that particular response. But I would like to take advantage of some of the points he's asked to reply more specifically to one question that Suzy Davies asked earlier, which is what Cadw does to promote non-Cadw sites. There are displays, of course, and information is produced about other sites on all Cadw sites—other attractions that are privately owned. There are reciprocal arrangements for discounts and for promotions between museums and castles. There is also a promotion run alongside, with the National Trust, where visitors can get half-price entry on a Cadw or National Trust site if you visit two sites on the same day and you've paid full entry price to one. Now, I'm not sure whether that's sufficiently widely publicised, but that does happen.

Sites that are not cared for by Cadw are included in Cadw's north and south maps, of which 60,000 are distributed in various attractions. Where I've had the opportunity to visit castles that are in the ownership of landowners, particularly recently in Carmarthenshire, I can say that the arrangement always is that where Cadw can assist with promotion and advice on the conservation of the buildings, and where there is an opportunity to charge, or there is a facility for part of the season to charge, then generally that benefit is shared between the landowner and Cadw—it's usually about a ratio of 60:40. So, that's how Cadw operates alongside those who have the responsibility for private sector attractions.

Diolch, rwy'n ddiolchgar am y cwestiynau hynny. Rwy'n dymuno dweud y byddaf yn ymateb yn fanwl i'r materion a godwyd yn adroddiad y pwyllgor a bydd ymateb llawn gan y Llywodraeth yn y ffordd arferol i'r argymhellion hynny. Byddai'n well gennyf ymdrin â hynny drwy'r ymateb penodol hwnnw. Ond byddwn yn hoffi manteisio ar rai o'r pwyntiau a ofynnodd er mwyn ymateb yn fwy penodol i un cwestiwn a ofynnodd Suzy Davies yn gynharach, sef yr hyn y mae Cadw yn ei wneud i hybu safleoedd nad ydynt yn perthyn i Cadw. Mae arddangosfeydd i'w cael, wrth gwrs, ac mae gwybodaeth yn cael ei gynhyrchu am safleoedd eraill ar holl safleoedd Cadw—atyniadau eraill sydd dan berchnogaeth breifat. Ceir trefniadau dwyochrog ar gyfer disgowntiau a hyrwyddo rhwng amgueddfeydd a chestyll. Ceir ymgyrch sy'n cydredeg hefyd, gyda'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, lle gall ymwelwyr gael mynediad am hanner pris i safle Cadw neu safle'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol wrth ymweld â dau safle ar yr un diwrnod a thalu'r pris mynediad llawn i un. Nawr, nid wyf yn siŵr a yw hynny wedi cael digon o gyhoeddusrwydd, ond mae hynny'n digwydd.

Mae safleoedd nad yw Cadw yn gofalu amdanyn nhw wedi'u cynnwys ym mapiau Cadw yn y gogledd a'r de. Dosberthir 60,000 o'r mapiau hyn mewn atyniadau amrywiol. Pan wyf i wedi cael cyfle i ymweld â chestyll sydd ym mherchnogaeth tirfeddianwyr, yn enwedig yn ddiweddar yn Sir Gaerfyrddin, gallaf ddweud mai'r un trefniant sy'n bodoli bob amser. Pan fydd Cadw yn helpu i hyrwyddo a chynghori ar gadwraeth adeiladau, a phan mae cyfle i godi tâl, neu bod cyfleuster am ran o'r tymor i godi tâl, yna yn gyffredinol bydd yr elw hwnnw yn cael ei rannu rhwng y tirfeddiannwr a Cadw —fel arfer bydd y gymhareb yn 60:40. Felly, dyna sut mae Cadw yn gweithredu law yn llaw â'r rhai sydd â chyfrifoldeb am atyniadau yn y sector preifat.