National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

13/02/2018

Cynnwys

Contents

Datganiad Personol Personal Statement
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid: Cynllun Gwaith Polisi Treth 2018, gan gynnwys Trethi Newydd 3. Statement by the Cabinet Secretary for Finance: Tax Policy Work Plan 2018, including New Taxes
4. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Pwysau'r Gaeaf 4. Statement by the Cabinet Secretary for Health and Social Services: Winter Pressures
5. & 6. Rheoliadau Deddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016 (Diwygiadau Canlyniadol) 2018 a Rheoliadau Gofal Cymdeithasol Cymru (Pennu Gweithwyr Gofal Cymdeithasol) (Cofrestru) (Diwygio) 2018 5. & 6. The Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act 2016 (Consequential Amendments) Regulations 2018 and The Social Care Wales (Specification of Social Care Workers) (Registration) (Amendment) Regulations 2018
7. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Arweiniad a Hawliadau Ariannol 7. Legislative Consent Motion on the Financial Guidance and Claims Bill
8. Dadl: Setliad terfynol yr Heddlu 2018-19 8. Debate: The Final Police Settlement 2018-19
9. Dadl: Egwyddorion Cyffredinol y Bil Rheoleiddio Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig (Cymru) 9. Debate: The General Principles of the Regulation of Registered Social Landlords (Wales) Bill
10. Cynnig i gymeradwyo'r Penderfyniad Ariannol ynghylch y Bil Rheoleiddio Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig (Cymru) 10. Motion to approve the financial resolution in respect of the Regulation of Registered Social Landlords (Wales) Bill
11. Cyfnod Pleidleisio 11. Voting Time

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad Personol
Personal Statement

On behalf of all Members, I'd like to welcome Jack Sargeant to the Senedd and congratulate him—[Applause.]—on his recent by-election success. You are following in a tradition of proud representatives of Alyn and Deeside in this place, and we all wish you well. Jack Sargeant. 

Ar ran yr holl Aelodau, hoffwn groesawu Jack Sargeant i'r Senedd a'i longyfarch—[Cymeradwyaeth.]—ar ei llwyddiant yn yr is-etholiad diweddar. Rydych chi'n dilyn traddodiad o gynrychiolwyr balch Alun a Glannau Dyfrdwy yn y lle hwn, ac rydym ni i gyd yn dymuno'n dda i chi. Jack Sargeant.

Thank you, Presiding Officer. Can I firstly thank you for letting me make this statement today? It really, really means a lot to me. I'd like to take this opportunity to thank all the Members across this Chamber for their words of congratulations following the recent by-election in Alyn and Deeside. From the members of the security team, the catering staff, the Assembly Members support staff, not to forget the drivers, the kind words of congratulations have been really, really overwhelming. 

It is customary, of course, in your first statement, to pay tribute to your predecessor. Not often though is it in those circumstances that I find myself in today, because not only I am paying tribute to someone who loved his constituency, and who loved Wales, and fought tirelessly across his constituency and across Wales for those who were less able to stand up for themselves, I am also paying tribute to the man that I knew as dad, the man I loved going for a pint with, the man who helped me with my exams, the man who stood by my side right the way through life, and stood so proud when I was graduated, the man that was the glue of my family and held us together on many, many occasions. But he was also the man who showed me that being the right sort of politician wasn't about being the right sort of politician in the Assembly Chamber. It was something that you did in every interaction with every person, no matter who they were or what their situation was. It was important to him that their issues and concerns were listened to and understood. And although we knew that was my dad, we've been touched and comforted by the outpouring of support and solidarity that we've seen from people right across Alyn and Deeside, right across Wales, and across the United Kingdom. And here, in the Assembly, I know you all knew him as my dad as well. 

We are, of course, devastated beyond words, and we know that our grief will continue to be shared by everyone who knew him and loved him, and many other strangers who didn't have the chance to meet him. And I also want to say how proud I am to have friends and family here in the gallery today, watching me in my first session. So, thank you to all of you here today and all the family members and friends across Alyn and Deeside and further afield. My dad was truly loved by his community and the special people of Alyn and Deeside. He loved the sense of togetherness, and our community's problems were everyone's problems. That's clear from the way the local people come together when times get tough. 

Alyn and Deeside has been through many a tough time, but it's that sense of community and looking after each other that we as a family have seen more than ever in recent months. Like much of north-east Wales, it has a large manufacturing base. It's something we're all so proud of, and we're also so proud that it's not just holding its own where we are now, but we are also moving into the forefront of the manufacturing industry and embracing the new technology to create jobs for the future—great jobs for the future. But we must carry on, and we must do more, to build to give better opportunities to our young people, and our current generation as well, to make sure our communities have the right infrastructure and services for the future.

The Airbus plant in Broughton employs 7,000 people and supports businesses directly and indirectly right across the region, and further into the north-west of England as well. The plant specialises in manufacturing wings and the majestic Beluga, transporting those wings, once they are completed, all across Europe. I was pleased to meet with Unite shop stewards during the campaign and I look forward to returning there soon to discuss what we can do further. 

My constituency is also the home of Deeside College—Coleg Cambria, which has students right across north-east Wales and Cheshire. I gained my engineering apprenticeship there, which I'm so very proud of. I want to see it continue to grow from strength to strength, and I want to see that young people benefit from the opportunities that we and the college provide to them—opportunities that, if we get right, can put Wales in the forefront of our industrial revolution.

And, for those sporting fanatics, there is a strong local heritage in Alyn and Deeside. Deeside College's main stadium is the home of Gap Connah's Quay Nomads, which I had the pleasure of visiting during the campaign as well, with Tom Watson, which was great. Not only that, we've had some great footballers from the constituency—Michael Owen, the late Gary Speed, and it was fantastic to meet with Roger Speed just on Sunday; what a true gentleman he was. But I would never be able to live this down if I couldn't thank and mention my own local team, FC Nomads of Connah's Quay, and club chairman, Bernie Attridge. So, I really want to say thank you for everything he's done, and we'll keep that support going. Good luck on the weekend, guys.

I said last week that this by-election was a by-election that no-one wanted to see. And I am not the only person in this Chamber who wants justice for my father, my dad. I know from the campaign we have just conducted that this feeling is shared by the constituents and the community, but further afield in Wales and the UK as well. And alongside my political work in this Chamber, I will also be working to ensure that the inquiries under way will examine the way my dad was treated in the run-up to his death. I owe my family, my friends, my constituents, and, no less, my dad, for that.

Finally, Presiding Officer, I was truly honoured and humbled to have been elected as the area's—our great area's—new Labour AM last week. And I want to thank all the local Labour members, and others, for their work during the campaign, during the snow, when we got out on that doorstep. And I also want to thank all the colleagues from the Assembly who came up to help me with that, on a snowy Tuesday in February. So, thank you all. But, most importantly, I want to thank the voters of Alyn and Deeside for putting their faith in me.

I am in this place to be a strong voice representing the interests, building on the work started by my dad: jobs and skills; aiming to end youth homelessness; working to end the epidemic of domestic violence, domestic abuse; working to ensure that this Government listens to people—real people from my constituency, and across north Wales and the whole of Wales—and working to deliver the policies that will work for them. And there is no greater tribute I could pay to my dad than continuing his legacy and his work, and all the service that he provided for our special people up in Alyn and Deeside. That's what I intend to do, and I hope, as the representative of the new generation in the Assembly, I can do something to build a better, kinder politics for the future. Thank you. [Applause.]

Diolch, Llywydd. A gaf i ddiolch i chi yn gyntaf am ganiatáu i mi wneud y datganiad hwn heddiw? Mae wir yn golygu llawer iawn i mi. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i'r holl Aelodau ar draws y Siambr hon am eu  llongyfarchiadau yn dilyn yr is-etholiad diweddar yn Alun a Glannau Dyfrdwy. O aelodau'r tîm diogelwch, y staff arlwyo, staff cymorth Aelodau'r Cynulliad, heb anghofio'r gyrwyr, mae'r geiriau caredig o longyfarchiadau wedi bod yn wirioneddol anhygoel.

Mae'n arferol, wrth gwrs, yn eich datganiad cyntaf, i dalu teyrnged i'ch rhagflaenydd. Fodd bynnag, nid yn aml y mae'n digwydd o dan yr amgylchiadau hynny yr wyf i'n canfod fy hun ynddynt heddiw, gan fy mod i nid yn unig yn talu teyrnged i rywun a oedd yn caru ei etholaeth, ac a oedd yn caru Cymru, ac a frwydrodd yn ddiflino ar draws ei etholaeth ac ar draws Cymru dros y rheini a oedd yn llai abl i sefyll drostynt eu hunain, ond rwyf i hefyd yn talu teyrnged i'r dyn yr oeddwn i'n ei adnabod fel dad, y dyn yr oeddwn i wrth fy modd yn mynd am beint gydag ef, y dyn a wnaeth fy helpu gyda fy arholiadau, y dyn a safodd wrth fy ochr yr holl ffordd drwy fywyd, ac a safodd mor falch pan wnes i raddio, y dyn a oedd y glud ar gyfer fy nheulu ac a wnaeth ein dal at ei gilydd lawer, lawer gwaith. Ond ef hefyd oedd y dyn a ddangosodd i mi nad bod y math iawn o wleidydd yn Siambr y Cynulliad oedd bod y math iawn o wleidydd. Roedd yn rhywbeth yr oeddech chi'n ei wneud ym mhob sgwrs gyda phob unigolyn, waeth pwy oedden nhw na beth oedd eu sefyllfa. Roedd yn bwysig iddo ef bod rhywun yn gwrando ar eu problemau a'u pryderon ac yn eu deall. Ac er ein bod ni'n gwybod mai un felly oedd fy nhad, rwyf i wedi cael fy nghyffwrdd a'm cysuro gan y llif o gefnogaeth ac undod yr ydym ni wedi ei weld gan bobl o bob cwr o Alun a Glannau Dyfrdwy, o bob cwr o Gymru, ac o bob cwr o'r Deyrnas Unedig. Ac yma, yn y Cynulliad, gwn eich bod i gyd yn ei adnabod fel fy nhad i hefyd.

Rydym ni, wrth gwrs, wedi cael ysgytwad y tu hwnt i eiriau, a gwyddom y bydd ein galar yn parhau i gael ei rannu gan bawb a oedd yn ei adnabod ac yn ei garu, a llawer o ddieithriaid eraill na chawsant y cyfle i gwrdd ag ef. A hoffwn ddweud hefyd pa mor falch yr wyf i o gael ffrindiau a theulu yma yn yr oriel heddiw, yn fy ngwylio yn fy sesiwn gyntaf. Felly, diolch i bob un ohonoch chi sydd yma heddiw a holl aelodau'r teulu a ffrindiau ar draws Alun a Glannau Dyfrdwy a thu hwnt. Roedd fy nhad yn wirioneddol boblogaidd yn ei gymuned ac ymhlith pobl arbennig Alun a Glannau Dyfrdwy. Roedd wrth ei fodd â'r ymdeimlad o undod ac roedd problemau ein cymuned yn broblemau i bawb. Mae hynny'n eglur o'r ffordd y mae pobl leol yn dod at ei gilydd pan fydd pethau'n anodd.

Mae Alun a Glannau Dyfrdwy wedi bod drwy sawl cyfnod anodd, ond rydym ni fel teulu wedi gweld yr ymdeimlad hwnnw o gymuned a gofalu am ein gilydd yn fwy nag erioed yn y misoedd diwethaf. Fel llawer o'r gogledd-ddwyrain, mae iddi sail weithgynhyrchu helaeth. Mae'n rhywbeth yr ydym ni i gyd mor falch ohono, ac rydym ni hefyd mor falch nid yn unig ei fod yn cadw i fynd lle'r ydym ni nawr, ond ein bod ni hefyd yn symud i flaen y gad yn y diwydiant gweithgynhyrchu ac yn croesawu'r dechnoleg newydd i greu swyddi ar gyfer y dyfodol—swyddi gwych ar gyfer y dyfodol. Ond mae'n rhaid i ni barhau, ac mae'n rhaid i ni wneud mwy, i adeiladu i roi cyfleoedd gwell i'n pobl ifanc, a'n cenhedlaeth bresennol hefyd, i sicrhau bod gan ein cymunedau y seilwaith a'r gwasanaethau iawn ar gyfer y dyfodol.

Mae ffatri Airbus ym Mrychdyn yn cyflogi 7,000 o bobl ac yn cefnogi busnesau yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol ar hyd a lled y rhanbarth, ac ymhellach i ogledd-orllewin Lloegr hefyd. Mae'r gwaith yn arbenigo mewn gweithgynhyrchu adenydd a'r Beluga mawreddog, sy'n cludo'r adenydd hynny, ar ôl iddyn nhw gael eu cwblhau, i bob cwr o Ewrop. Roeddwn i'n falch o gyfarfod â stiwardiaid siop Unite yn ystod yr ymgyrch, ac edrychaf ymlaen at ddychwelyd yno'n fuan i drafod beth arall y gallwn ni ei wneud.

Mae fy etholiaeth yn gartref i Goleg Glannau Dyfrdwy hefyd—Coleg Cambria, sydd â myfyrwyr ar draws gogledd-ddwyrain Cymru a swydd Gaer gyfan. Llwyddais yn fy mhrentisiaeth peirianneg yno, yr wyf i'n falch iawn o hynny. Rwyf i eisiau ei weld yn parhau i fynd o nerth i nerth, ac rwyf i eisiau gweld bod pobl ifanc yn elwa ar y cyfleoedd yr ydym ni a'r coleg yn eu cynnig iddyn nhw—cyfleoedd a allai, os byddwn ni'n ei wneud yn iawn, roi Cymru ar flaen y gad yn ein chwyldro diwydiannol.

Ac i'r rheini sy'n frwd dros chwaraeon, ceir treftadaeth leol gref yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Prif stadiwm Coleg Glannau Dyfrdwy yw cartref Nomadiaid Cei Conna Gap, y cefais y pleser o ymweld â nhw yn ystod yr ymgyrch hefyd, gyda Tom Watson, ac roedd hynny'n wych. Nid yn unig hynny, rydym ni wedi cael rhai pêl-droedwyr ardderchog o'r etholaeth—Michael Owen, y diweddar Gary Speed, ac roedd yn wych cyfarfod â Roger Speed ddydd Sul ddiwethaf; gŵr bonheddig yn wir. Ond ni fyddwn i byth yn cael maddeuant pe na fyddwn yn diolch a sôn am fy nhîm lleol fy hun, CPD Nomadiaid Cei Conna, a chadeirydd y clwb, Bernie Attridge. Felly, rwyf wir eisiau dweud diolch am bopeth y mae wedi ei wneud, a byddwn yn cadw'r gefnogaeth honno i fynd. Pob lwc ar y penwythnos, fechgyn.

Dywedais yr wythnos diwethaf bod yr is-etholiad hwn yn is-etholiad nad oedd neb eisiau ei weld. Ac nid fi yw'r unig berson yn y Siambr hon sydd eisiau cyfiawnder i fy nhad. Gwn o'r ymgyrch yr ydym ni newydd ei chynnal bod y teimlad hwn yn cael ei rannu gan yr etholwyr a'r gymuned, ond ymhellach i ffwrdd yng Nghymru ac yn y DU hefyd. Ac ochr yn ochr â'm gwaith gwleidyddol yn y Siambr hon, byddaf hefyd yn gweithio i sicrhau y bydd yr ymchwiliadau sydd ar y gweill yn archwilio'r ffordd y cafodd fy nhad ei drin yn y cyfnod cyn ei farwolaeth. Mae fy nheulu, fy ffrindiau, fy etholwyr, ac, yn anad neb, fy nhad, yn haeddu hynny.

Yn olaf, Llywydd, roedd yn fraint ac yn anrhydedd i mi gael fy ethol yn AC Llafur newydd yr ardal—ein hardal wych—yr wythnos diwethaf. A hoffwn ddiolch i'r holl aelodau Llafur lleol, ac eraill, am eu gwaith yn ystod yr ymgyrch, yn ystod yr eira, pan aethom ni allan ar y garreg drws yna. Ac rwyf i hefyd eisiau diolch i'r holl gyd-Aelodau o'r Cynulliad a ddaeth i fyny i'm helpu i â hynny, ar ddydd Mawrth o eira ym mis Chwefror. Felly diolch bawb. Ond, yn bwysicaf oll, hoffwn ddiolch i bleidleiswyr Alun a Glannau Dyfrdwy am roi eu ffydd ynof i.

Rwyf i yn y lle hwn i fod yn llais cryf sy'n cynrychioli'r buddiannau, gan adeiladu ar y gwaith a ddechreuwyd gan fy nhad: swyddi a sgiliau; ceisio rhoi terfyn ar ddigartrefedd ymhlith pobl ifanc; gweithio i roi terfyn ar yr epidemig o drais yn y cartref, cam-drin domestig; gweithio i sicrhau bod y Llywodraeth hon yn gwrando ar bobl—pobl go iawn o'm hetholaeth i, ac o bob rhan o'r gogledd a Chymru gyfan—a gweithio i ddarparu'r polisïau a fydd yn gweithio ar eu cyfer nhw. Ac nid oes unrhyw deyrnged fwy y gallwn i ei thalu i fy nhad na pharhau ei etifeddiaeth a'i waith, a'r holl wasanaeth a roddodd i'n pobl arbennig i fyny yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Dyna'r hyn yr wyf i'n bwriadu ei wneud, ac rwy'n gobeithio, fel cynrychiolydd o'r genhedlaeth newydd yn y Cynulliad, y gallaf wneud rhywbeth i adeiladu gwleidyddiaeth well a mwy caredig ar gyfer y dyfodol. Diolch. [Cymeradwyaeth.]

13:35
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

A'r eitem gyntaf, felly—yr eitem nesaf—yw cwestiynau i'r Prif Weinidog, a'r cwestiwn cyntaf, Caroline Jones.

And so the first item—the next item—is questions to the First Minister, and the first question, Caroline Jones.

Tlodi yng Ngorllewin De Cymru
Poverty in South Wales West

1. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru'n mynd i'r afael â thlodi yng Ngorllewin De Cymru? OAQ51777

1. Will the First Minister outline how the Welsh Government is tackling poverty in South Wales West? OAQ51777

Yes. 'Prosperity for All' sets out how we will support people from disadvantaged households to achieve their potential and live fulfilled lives. And we are investing in the future of our children and growing our economy. The Valleys ministerial taskforce will improve outcomes as well, of course, for the valleys of South Wales West.

Gwnaf. Mae 'Ffyniant i Bawb' yn nodi sut y byddwn ni'n cynorthwyo pobl o aelwydydd difreintiedig i wireddu eu potensial a byw bywydau bodlon. Ac rydym ni'n buddsoddi yn nyfodol ein plant ac yn tyfu ein heconomi. Bydd tasglu gweinidogol y Cymoedd yn gwella canlyniadau hefyd, wrth gwrs, i gymoedd Gorllewin De Cymru.

Thank you, First Minister. My region is now one of the poorest regions in the UK. It has the lowest employment rate in Wales, high levels of economic inactivity, and some of the lowest gross disposable household income in the UK. After nearly 20 years of Labour's economic plans, things are going in the wrong direction. My region doesn't need economic tinkering, like the disastrous techniums, nor empty enterprise zones. It needs a low-tax, business-friendly economy to encourage businesses to invest in the region. The world's most successful small computing platform—

Diolch, Prif Weinidog. Mae fy rhanbarth i yn un o ranbarthau tlotaf y DU erbyn hyn. Mae ganddi'r gyfradd cyflogaeth isaf yng Nghymru, lefelau uchel o anweithgarwch economaidd, a pheth o'r incwm gwario gros isaf yn y DU ymhlith ei haelwydydd. Ar ôl bron i 20 mlynedd o gynlluniau economaidd Llafur, mae pethau'n mynd i'r cyfeiriad anghywir. Nid tincran economaidd sydd ei angen ar fy rhanbarth i, fel y canolfannau Technium trychinebus, nac ardaloedd menter gwag. Mae angen economi treth isel, ystyriol o fusnes i annog busnesau i fuddsoddi yn y rhanbarth. Mae llwyfan cyfrifiadura bach mwyaf llwyddiannus y byd—

13:40

Can you come to a question, please?

A allwch chi ddod i gwestiwn, os gwelwch yn dda?

—yes—is already produced in Bridgend, in my region. We should be building a high-tech cluster around Pencoed, and lower tax is the catalyst we need. First Minister, what discussions have you had with your colleague the finance Secretary about emulating Ireland and encouraging high-tech businesses like Intel and Apple to set up shop in Wales by offering them tax breaks once we are free from EU state-aid rules?

—gallaf—eisoes yn cael ei gynhyrchu ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yn fy rhanbarth i. Dylem ni fod yn adeiladu clwstwr uwch-dechnoleg o gwmpas Pen-coed, a threth is yw'r catalydd sydd ei angen arnom ni. Prif Weinidog, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda'ch cyd-Aelod yr Ysgrifennydd dros gyllid am efelychu Iwerddon ac annog busnesau uwch-dechnoleg fel Intel ac Apple i sefydlu yng Nghymru trwy gynnig cymhellion treth iddynt pan fyddwn ni'n rhydd o reolau cymorth gwladwriaethol yr UE?

Now, let me just understand this point, if I can. Last week, UKIP were arguing that they didn't want to see new taxes, and now they're saying they want to see business taxes, which aren't devolved—. You want to see business taxes devolved to this Assembly—is that what you're saying? Because that's the logical consequence of what you're saying.

And then we have the next question: how do you pay, then, for public services, if there is a gap in the public tax take? And I have to say that she contradicted herself in the course of that question. She said that South Wales West was one of the poorest areas of Wales, then she went on to name some of the successes—one of them in my constituency—that we have seen as a result of the Welsh Government's work in attracting investment into Wales. What is UKIP's economic plan? Cut us off from our closest, most important market, where 60 per cent of our exports go, where 90 per cent of our food and drink exports go. That is not an economic plan that will work for the future. And I can say, as far as GVA figures are concerned, we know that Wales is the fastest growing country in the UK for GVA, with GVA rising to nearly £60 billion in 2016, and we know that our employment rate is continuing to grow. That's because of the hard work we have put in as a Welsh Government, making sure that we have jobs for our people. 

Nawr, gadewch i mi geisio deall y pwynt yma, os gallaf i. Yr wythnos diwethaf, roedd UKIP yn dadlau nad oedden nhw eisiau gweld trethi newydd, ac nawr maen nhw'n dweud eu bod nhw eisiau gweld trethi busnes, nad ydynt wedi eu datganoli—. Rydych chi eisiau gweld trethi busnes yn cael eu datganoli i'r Cynulliad hwn—ai dyna ydych chi'n ei ddweud? Oherwydd dyna ganlyniad rhesymegol yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud.

Ac yna mae gennym ni'r cwestiwn nesaf: sut ydych chi'n talu, wedyn, am wasanaethau cyhoeddus, os oes bwlch yn y dreth gyhoeddus a dderbynnir? Ac mae'n rhaid i mi ddweud ei bod hi wedi gwrth-ddweud ei hun yn ystod y cwestiwn yna. Dywedodd bod Gorllewin De Cymru yn un o ardaloedd tlotaf Cymru, yna aeth ymlaen i enwi rhai o'r llwyddiannau—un ohonynt yn fy etholaeth i—yr ydym ni wedi eu gweld o ganlyniad i waith Llywodraeth Cymru i ddenu buddsoddiad i Gymru. Beth yw cynllun economaidd UKIP? Ein gwahanu oddi wrth ein marchnad agosaf a phwysicaf, lle mae 60 y cant o'n hallforion yn mynd, lle mae 90 y cant o'n hallforion bwyd a diod yn mynd. Nid yw hwnnw'n gynllun economaidd a fydd yn gweithio ar gyfer y dyfodol. A gallaf ddweud, cyn belled ag y mae ffigurau gwerth ychwanegol gros yn y cwestiwn, ein bod ni'n gwybod mai Cymru yw'r wlad sy'n tyfu gyflymaf yn y DU o ran gwerth ychwanegol gros, gyda gwerth ychwanegol gros yn cynyddu i bron i £60 biliwn yn 2016, ac rydym ni'n gwybod bod ein cyfradd cyflogaeth yn parhau i dyfu. Mae hynny oherwydd y gwaith caled yr ydym ni wedi ei wneud fel Llywodraeth Cymru, i sicrhau bod gennym ni swyddi i'n pobl.

Much of the Welsh Government's focus on economic development in South Wales West is based on creating two strategic hubs in Neath and north Bridgend as part of the Valleys taskforce, as I'm sure you're well aware, and a key element of that is the release of employment land for industrial use. Now, given that that is also the case for most of the strategic hubs across the rest of the south Wales Valleys, do you agree that there's a risk that, unless specific sectors and companies are targeted in a systemic way, your Government risks flooding the market with the release of land that you simply will not be able to fill?

Mae llawer o bwyslais Llywodraeth Cymru ar ddatblygu economaidd yng Ngorllewin De Cymru yn seiliedig ar greu dwy ganolfan strategol yng Nghastell-nedd ac yng ngogledd Pen-y-bont ar Ogwr yn rhan o dasglu'r Cymoedd, fel yr wyf yn siŵr y gwyddoch, ac un elfen allweddol o hynny yw rhyddhau tir cyflogaeth ar gyfer defnydd diwydiannol. Nawr, o gofio bod hynny hefyd yn wir am y rhan fwyaf o ganolfannau strategol ar draws gweddill Cymoedd y de, a ydych chi'n cytuno bod perygl, oni bai fod sectorau a chwmnïau penodol yn cael eu targedu mewn ffordd systemig, y bydd eich Llywodraeth yn gorlenwi'r farchnad trwy ryddhau tir na fydd unrhyw bosibilrwydd i chi ei lenwi?

That's the old Welsh Development Agency model, where you have land, you build lots of empty buildings and those buildings are not filled. We want to make sure that, as far as demand is concerned, it's closely matched to supply, and, of course, we will look at areas of Wales where there is the skills base to attract further investment. That's precisely, of course, why we have an economic action plan that has, at its heart, the need to target regions of Wales according to their strengths.

Hen fodel Awdurdod Datblygu Cymru yw hwnnw, lle mae gennych chi dir, rydych chi'n adeiladu llawer o adeiladau gwag ac yna nid yw'r adeiladau hynny'n cael eu llenwi. Rydym ni eisiau gwneud yn siŵr, cyn belled ag y mae galw yn y cwestiwn, ei fod yn cael ei gyfateb yn agos i gyflenwad, ac, wrth gwrs, byddwn yn edrych ar ardaloedd o Gymru lle ceir y sylfaen sgiliau i ddenu rhagor o fuddsoddiad. Dyna'n union, wrth gwrs, pam mae gennym ni gynllun gweithredu economaidd sydd â'r angen, wrth ei wraidd, i dargedu rhannau o Gymru yn ôl eu cryfderau.

First Minister, we were told in a recent committee evidence session into homelessness that one of the main causes now of homelessness is the UK Government's welfare reform programme. Do you agree that, even at this late stage, it is not too late for the UK Government to stop the roll-out of this disastrous universal credit programme?

Prif Weinidog, dywedwyd wrthym mewn sesiwn dystiolaeth pwyllgor yn ddiweddar ynglŷn â digartrefedd mai un o brif achosion digartrefedd erbyn hyn yw rhaglen diwygio lles Llywodraeth y DU. A ydych chi'n cytuno, hyd yn oed ar yr adeg hwyr hon, nad yw'n rhy hwyr i Lywodraeth y DU i atal cyflwyniad y rhaglen credyd cynhwysol drychinebus hon?

Yes, absolutely, but they're not listening, are they? I went to visit people who were homeless before Christmas, and I'd advise the Conservatives to do the same; perhaps they might learn something. But the reality is that they are indifferent to the suffering of people who are homeless. They are indifferent to the problem of rough-sleeping. The leader of the opposition sits there, from his country estate, and condemns people for being homeless. That is the reality of where he comes from. We, as a party, have committed £10 million to ending—[Interruption.] I know it hurts. I know it hurts you, and you don't like the truth—I understand that. We have committed £10 million to end the scourge of youth homelessness while the Conservatives have sat and done nothing.

Ydw, yn sicr, ond dydyn nhw ddim yn gwrando, nac ydyn? Fe es i ymweld â phobl a oedd yn ddigartref cyn y Nadolig, a byddwn yn cynghori'r Ceidwadwyr i wneud yr un peth; efallai y bydden nhw'n dysgu rhywbeth. Ond y gwir amdani yw nad oes ots ganddyn nhw am ddioddefaint pobl sy'n ddigartref. Nid oes ots ganddyn nhw am y broblem o gysgu ar y stryd. Mae arweinydd yr wrthblaid yn eistedd yn y fan yna, o'i ystâd wledig, ac yn condemnio pobl am fod yn ddigartref. Dyna realiti ei safbwynt. Rydym ni, fel plaid, wedi ymrwymo £10 miliwn i roi terfyn—[Torri ar draws.] Gwn ei fod yn brifo. Gwn ei fod yn eich brifo, ac nad ydych chi'n hoffi'r gwir—rwy'n deall hynny. Rydym ni wedi ymrwymo £10 miliwn i roi terfyn ar bla digartrefedd ymhlith pobl ifanc tra bod y Ceidwadwyr wedi eistedd a gwneud dim.

Y Rhagolwg Economaidd ar ôl Brexit
The Post-Brexit Economic Forecast

2. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU am y rhagolwg economaidd i Gymru ar ôl Brexit? OAQ51773

2. What discussions has the First Minister had with the UK Government on the post-Brexit economic forecast for Wales? OAQ51773

I've repeatedly and consistently raised with the Prime Minister and other UK Government Ministers the potential serious economic harm to Wales arising from Brexit, and that includes highlighting the analysis that we published in our 'Securing Wales' Future' White Paper last year, and our recent trade policy document.

Rwyf i wedi codi dro ar ôl tro ac yn gyson gyda Phrif Weinidog y DU a Gweinidogion eraill Llywodraeth y DU y niwed economaidd difrifol posibl i Gymru yn deillio o Brexit, ac mae hynny'n cynnwys tynnu sylw at y dadansoddiad a gyhoeddwyd gennym yn ein Papur Gwyn 'Diogelu Dyfodol Cymru' y llynedd, ac yn ein dogfen polisi masnach ddiweddar.

Well, First Minister, it seems the cat is now out of the bag that the Government's real evidence as to the impact of Brexit without access to the single market is something that's going to cause significant damage to the Welsh economy. It appears only AMs in Wales are allowed to see these documents, provided we do that within certain restricted conditions. Members of the public, our constituents, aren't allowed to share this information. But the outcome of that evidence is that, effectively, depending upon what level of access we may or may not have to the European market, we will suffer an economic hit of around 1.5 per cent, or up to 9.5 per cent, to our economy. If we had a 9 per cent hit to our Welsh economy, what would be the implications in Wales for jobs and the standard of living of the Welsh people?

Wel, Prif Weinidog, mae'n ymddangos bod y gath o'r cwd erbyn hyn bod tystiolaeth wirioneddol y Llywodraeth ynghylch effaith Brexit heb fynediad at y farchnad sengl yn rhywbeth sy'n mynd i achosi niwed sylweddol i economi Cymru. Mae'n ymddangos mai dim ond ACau yng Nghymru sy'n cael gweld y dogfennau hyn, cyn belled â'n bod ni'n gwneud hynny yn unol ag amodau cyfyngedig penodol. Nid yw aelodau'r cyhoedd, ein hetholwyr, yn cael rhannu'r wybodaeth hon. Ond canlyniad y dystiolaeth honno, i bob pwrpas, yn dibynnu ar ba lefel o fynediad y gallem ni ei gael at y farchnad Ewropeaidd, yw y byddwn yn dioddef ergyd economaidd o tua 1.5 y cant, neu hyd at 9.5 y cant, i'n heconomi. Pe byddem ni'n cael ergyd o 9 y cant i'n heconomi yng Nghymru, beth fyddai'r goblygiadau yng Nghymru i swyddi a safon byw pobl Cymru?

13:45

We will lose jobs and incomes will decline. I can't understand why the UK Government has been so secretive about these analyses and not shared them more widely with people. It doesn't sound to me like a great deal of transparency, certainly, is exercised by the UK Government in Whitehall. Can I say—? The one thing that we are lacking here is that there are those who say that we would be better off outside the single market and the customs union, but not one scrap of evidence has been produced to support that. Not one scrap of evidence. The reality is it's about time that the Tories moved away from wishful thinking, saying, 'Yeah, it'll all be fine, don't worry about it. Don't worry about the experts. Don't worry about the analyses. Don't worry about the reports; they're all wrong', and came clean with the people of Britain and said, 'Well, actually, when we say we want to leave the single market and the customs union, we were wrong', because everybody else can see that that's exactly what's happening now.

Byddwn yn colli swyddi a bydd incwm yn gostwng. Ni allaf ddeall pam mae Llywodraeth y DU wedi bod mor gyfrinachgar ynghylch y dadansoddiadau hyn a heb eu rhannu'n ehangach â phobl. Nid yw'n swnio i mi fel bod Llywodraeth y DU yn Whitehall yn arfer llawer iawn o dryloywder, yn sicr. A gaf i ddweud—? Yr un peth nad oes gennym ni yma yw bod y rheini sy'n dweud y byddem ni'n well ein byd y tu allan i'r farchnad sengl a'r undeb tollau, ond ni chyflwynwyd un sgrap o dystiolaeth i gefnogi hynny. Dim un sgrap o dystiolaeth. Y gwur yw ei bod hi'n hen bryd i'r Torïaid symud oddi wrth breuddwydion gwrach, gan ddweud, 'Ie, bydd popeth yn iawn, peidiwch â phoeni am y peth. Peidiwch â phoeni am yr arbenigwyr. Peidiwch â phoeni am y dadansoddiadau. Peidiwch â phoeni am yr adroddiadau; maen nhw i gyd yn anghywir', a bod yn onest gyda phobl Prydain a dweud, 'Wel, a dweud y gwir, pan ddywedasom ein bod ni eisiau gadael y farchnad sengl a'r undeb tollau, roeddem ni'n anghywir', gan fod pawb arall yn gallu gweld mai dyna'n union beth sy'n digwydd nawr.

Post Brexit, First Minister, can I ask what plans does the Welsh Government have to dramatically increase Wales's economic intelligence capacity in order to improve public policy planning and delivery in Wales?

Ar ôl Brexit, Prif Weinidog, a gaf i ofyn pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gynyddu capasiti gwybodaeth economaidd Cymru yn sylweddol er mwyn gwella gwaith cynllunio a darparu polisi cyhoeddus yng Nghymru?

Well, of course, we have the Wales Centre for Public Policy, but also we're looking to increase the number of offices in key markets abroad, working, of course, with the appropriate UK Government departments, and that is something that we are doing in the course of this year. We find that they are exceptionally important in terms of sourcing potential investment and sourcing potential markets for Welsh produce. I know how important our Dubai office was to us when we got Welsh lamb into the United Arab Emirates. So, looking for new markets is an important part of the plan we have to deal with Brexit.

Wel, mae gennym ni Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, wrth gwrs, ond rydym ni hefyd yn ceisio cynyddu nifer y swyddfeydd mewn marchnadoedd allweddol dramor, gan weithio, wrth gwrs, gydag adrannau priodol Llywodraeth y DU, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni'n ei wneud yn ystod eleni. Rydym ni'n canfod eu bod nhw'n eithriadol o bwysig o ran dod o hyd i fuddsoddiad posibl a dod o hyd i farchnadoedd posibl ar gyfer cynnyrch Cymreig. Gwn pa mor bwysig oedd ein swyddfa yn Dubai i ni pan gawsom ni gig oen Cymru i mewn i'r Emiradau Arabaidd Unedig. Felly, mae chwilio am farchnadoedd newydd yn rhan bwysig o'r cynllun sydd gennym ni i ymdrin â Brexit.

Mae hi dros flwyddyn ers ichi gyhoeddi’r Papur Gwyn yn gwneud yr achos i Gymru aros o fewn y farchnad sengl a’r undeb tollau. Nid ydych chi wedi medru perswadio Theresa May o’r polisi hwnnw, ac efallai bod modd maddau i chi am hynny, ond pam nad ydych chi wedi medru perswadio Jeremy Corbyn?

It's over a year since you published the White Paper making the case for Wales to remain within the single market and the customs union. You haven't been able to persuade Theresa May of the merits of that policy, and perhaps you can be forgiven for that, but why haven't you been able to convince Jeremy Corbyn?

Wel, nid ydw i’n gyfrifol am beth sy’n digwydd yn Llundain, ond rwy'n gwybod fy mod i wedi trafod hwn yn fanwl gyda Keir Starmer, ac rwy'n gwybod hefyd, wrth gwrs, bod y sefyllfa yn y Blaid Lafur yn newid wrth edrych ar yr amgylchiadau. A gaf i ddweud, yn blwmp ac yn blaen, o ran ein safbwynt ni, mai'r ffordd orau i Gymru i sicrhau bod yna ddyfodol disglair economaidd gyda ni yw sefyll yn y farchnad sengl a sefyll yn yr undeb tollau?

Well, I'm not responsible for what happens in London. I have discussed this in detail with Keir Starmer and, of course, I know that the Labour Party's policy changes according to the circumstances. But may I say that, as far as we are concerned, the best way for Wales to ensure that we have a prosperous economic future is to remain in the customs union and in the single market?

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. With your permission, could I extend a welcome to the new Member for Alyn and Deeside on behalf of the Welsh Conservatives in the National Assembly, and wish him well in his political career?

First Minister, last week Hywel Dda came forward with a projected deficit at the end of the financial year of some £70 million. This builds on two previous deficits of £47 million and £32 million in the previous two years. In October 2016, this health board was taken into targeted intervention, and that targeted intervention was worked by the Welsh Government to build a sound financial footing. What's gone wrong?

Diolch, Llywydd. Gyda'ch caniatâd, a gaf i groesawu'r aelod newydd dros Alun a Glannau Dyfrdwy ar ran y Ceidwadwyr Cymreig yn y Cynulliad Cenedlaethol, a dymuno'n dda iddo yn ei yrfa wleidyddol?

Prif Weinidog, cyhoeddodd Hywel Dda ddiffyg rhagamcanol ar ddiwedd y flwyddyn ariannol o tua £70 miliwn yr wythnos diwethaf. Mae hyn yn adeiladu ar ddau diffyg blaenorol o £47 miliwn a £32 miliwn yn y ddwy flynedd flaenorol. Ym mis Hydref 2016, gwnaed y bwrdd iechyd hwn yn destun ymyrraeth wedi'i thargedu, a threfnwyd yr ymyrraeth wedi'i thargedu honno gan Lywodraeth Cymru i greu sylfaen ariannol gadarn. Beth sydd wedi mynd o'i le?

I should have welcomed our new Member as well—our youngest Member. I've done it personally, and I join the leader of the opposition in doing that.

Can I say that the health Secretary has made it clear to the Hywel Dda board that the level of deficit is unacceptable? He's also been clear that difficult decisions are needed to ensure the future sustainability of health services in Hywel Dda. The board were given a clear target to not exceed their planned deficit of £58.9 million, but it wasn't until December that they said they would miss this target. There are still significant concerns with financial management and reporting within the board, which we are following up in detail with them, and we are confident that the health board will still balance overall in the current year, even with this increased deficit in Hywel Dda.

Dylwn innau fod wedi croesawu ein Haelod newydd hefyd—ein Haelod ieuengaf. Rwyf i wedi ei wneud yn bersonol, ac ymunaf ag arweinydd yr wrthblaid i wneud hynny.

A gaf i ddweud bod yr Ysgrifennydd dros iechyd wedi ei gwneud yn glir i fwrdd Hywel Dda bod lefel y diffyg yn annerbyniol? Mae hefyd wedi bod yn eglurglir bod angen gwneud penderfyniadau anodd i sicrhau cynaliadwyedd gwasanaethau iechyd yn Hywel Dda yn y dyfodol. Rhoddwyd targed eglur i'r bwrdd beidio â mynd y tu hwnt i'w ddiffyg arfaethedig o £58.9 miliwn, ond roedd hi'n fis Rhagfyr erbyn iddyn nhw ddweud y bydden nhw'n methu'r targed hwn. Ceir pryderon sylweddol o hyd ynghylch rheolaeth ariannol a chyflwyno adroddiadau yn y bwrdd, yr ydym ni'n gwneud gwaith dilynol manwl arnynt gyda nhw, ac rydym ni'n hyderus y bydd y bwrdd iechyd yn dal i fantoli'r cyfrifon yn gyffredinol yn y flwyddyn gyfredol, hyd yn oed gyda'r diffyg mwy hwn yn Hywel Dda.

First Minister, my question was: what's gone wrong? This is a health board that was put into—I think the words are—'targeted intervention' some 18 months ago, along with three other health boards, and obviously the special measures health board of Betsi up in the north. So, four of our health boards are under some form of Government intervention. This escalation in the deficit up to £70 million, building on two previous substantial deficits, clearly shows that that financial oversight—and it was specific to financial oversight, that the Welsh Government intervened—is not working in this health board. Now, we know there's a consultation about re-organisation of health services in Hywel Dda. We know, from the apology you gave last week, that you don't give apologies that easily, in fairness, in coming to this Chamber because of the misinformation that that health board handed over to you. Really, how can anyone have any confidence in the ability of the health board to deliver health services in west Wales for in excess of 10 per cent of the population of Wales? A £70 million deficit—how on earth is that deficit going to be brought back under control while maintaining services and getting on top of waiting lists?

Prif Weinidog, fy nghwestiwn i oedd: beth sydd wedi mynd o'i le? Mae hwn yn fwrdd iechyd a wnaed yn destun—rwy'n meddwl mai'r geiriau yw— 'ymyrraeth wedi'i thargedu' tua 18 mis yn ôl, ynghyd â thri bwrdd iechyd arall, a bwrdd iechyd mesurau arbennig Betsi i fyny yn y gogledd, wrth gwrs. Felly, mae pedwar o'n byrddau iechyd yn destun rhyw fath o ymyrraeth gan y Llywodraeth. Mae'r cynnydd hwn i'r diffyg o hyd at £70 miliwn, gan adeiladu ar ddau diffyg sylweddol blaenorol, yn dangos yn eglur nad yw'r oruchwyliaeth ariannol honno—ac roedd yn benodol i oruchwyliaeth ariannol, y gwnaeth Llywodraeth Cymru ymyrryd—yn gweithio yn y bwrdd iechyd hwn. Nawr, rydym ni'n gwybod bod ymgynghoriad ar ad-drefnu gwasanaethau iechyd yn Hywel Dda. Rydym ni'n gwybod, o'r ymddiheuriad a roesoch yr wythnos diwethaf, nad ydych chi'n rhoi ymddiheuriadau mor hawdd â hynny, er tegwch, yn dod i'r Siambr hon oherwydd yr wybodaeth anghywir a roddwyd i chi gan y bwrdd iechyd hwnnw. Mewn difrif, sut gall unrhyw un fod ag unrhyw ffydd yng ngallu'r bwrdd iechyd i ddarparu gwasanaethau iechyd yn y gorllewin i fwy na 10 y cant o boblogaeth Cymru? Diffyg o £70 miliwn—sut ar y ddaear y mae'r diffyg hwnnw yn mynd i ddod yn ôl o dan reolaeth a chynnal gwasanaethau a chael rheolaeth dros restrau aros ar yr un pryd?

13:50

I should have clarified that we are confident that the health budget will still balance overall, rather than the health board budget—just to make that clear. Look, all health boards across Wales have a duty to ensure safe and sustainable services. That means that they have to put forward suggestions for how that is to be done. I appeal to Members not to just oppose any changes as they arise, because there are difficult questions here. In fairness, the parliamentary review has looked at how we make the health system in Wales and the social care system more sustainable in the future. We need to have a serious examination of what should be provided where—sure, services as close to home as possible, but that might mean service changes in the future. These are issues that need to be looked at dispassionately and sensibly before any decisions are taken.

Dylwn i fod wedi egluro ein bod ni'n hyderus y bydd y gyllideb iechyd yn dal i fantoli yn gyffredinol, yn hytrach na chyllideb y bwrdd iechyd—dim ond i wneud hynny'n eglur. Edrychwch, mae gan yr holl fyrddau iechyd ledled Cymru ddyletswydd i sicrhau gwasanaethau diogel a chynaliadwy. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid iddyn nhw gynnig awgrymiadau o ran sut y bydd hynny'n cael ei wneud. Apeliaf ar yr Aelodau i beidio â dim ond gwrthwynebu unrhyw newidiadau wrth iddyn nhw godi, gan fod cwestiynau anodd yn y fan yma. Er tegwch, mae'r adolygiad seneddol wedi ymchwilio i sut yr ydym ni am wneud y system iechyd yng Nghymru a'r system gofal cymdeithasol yn fwy cynaliadwy yn y dyfodol. Mae angen i ni gael archwiliad difrifol o'r hyn y dylid ei ddarparu lle—wrth gwrs, mae gwasanaethau mor agos i'r cartref â phosibl, ond gallai hynny olygu newidiadau i wasanaethau yn y dyfodol. Mae'r rhain yn faterion y mae angen eu hystyried yn ddiduedd ac yn synhwyrol cyn gwneud unrhyw benderfyniadau.

First Minister, you talk about Members looking at changes. One of your own Ministers has said that she would vote against any changes that would come forward from the consultation. So, from within your Government people are casting aspersions about the consultation process. I have put to you twice now the escalation in the deficit situation that Hywel Dda faces: £70 million, £148 million of deficit over three years. It's not unreasonable for people in west Wales—as I said, in excess of 10 per cent of the Welsh population—to rely on that local health board to deliver health services in rural locations. I really would appreciate—as I'm sure would many Members in this institution, along with members of communities down in west Wales—some road map that the Welsh Government might have to rescue this situation. The deficit is getting worse. Waiting times are getting worse. The ability to attract staff to fill vacancies is not succeeding. In fact, workforce planning is woefully inadequate in that part of Wales, as we know. So, the third question: can you give us a road map of what the Welsh Government will be doing with the health board to bring this deficit under control, so that people can have confidence that they will have a health service in this part of Wales?  

Prif Weinidog, rydych chi'n sôn am Aelodau yn edrych ar newidiadau. Mae un o'ch Gweinidogion eich hun wedi dweud y byddai hi'n pleidleisio yn erbyn unrhyw newidiadau a fyddai'n cael eu cynnig o'r ymgynghoriad. Felly, mae pobl yn lladd ar y broses ymgynghori o fewn eich Llywodraeth chi. Rwyf i wedi crybwyll i chi ddwywaith nawr y gwaethygiad i'r sefyllfa diffyg y mae Hywel Dda yn ei wynebu: £70 miliwn, £148 miliwn o ddiffyg dros dair blynedd. Nid yw'n afresymol i bobl yn y gorllewin—fel y dywedais, dros 10 y cant o boblogaeth Cymru—ddibynnu ar y bwrdd iechyd lleol hwnnw i ddarparu gwasanaethau iechyd mewn lleoliadau gwledig. Byddwn wir yn gwerthfawrogi—fel yr wyf yn siŵr y byddai llawer o Aelodau yn y sefydliad hwn, ynghyd ag aelodau cymunedau i lawr yn y gorllewin—rhyw fath o fap ffordd y gallai fod gan Lywodraeth Cymru i achub y sefyllfa hon. Mae'r diffyg yn gwaethygu. Mae amseroedd aros yn gwaethygu. Nid yw'r gallu i ddenu staff i lenwi swyddi gwag yn llwyddo. A dweud y gwir, mae gwaith cynllunio'r gweithlu yn druenus o annigonol yn y rhan honno o Gymru, fel y gwyddom. Felly, y trydydd cwestiwn: a allwch chi roi map ffordd i ni o'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud gyda'r bwrdd iechyd i ddod â'r diffyg hwn o dan reolaeth, fel y gall pobl fod yn hyderus y bydd ganddynt wasanaeth iechyd yn y rhan hon o Gymru?

First, he's not correct in terms of what he's quoted the Minister as saying. Secondly, the health board has published a consultation, which contains various options—difficult, some of them; there is no question about that. But it's the health board's responsibility to come forward with proposals, and that's exactly what it has done. I have to say to the leader of the opposition: we have seen, for eight years, cuts in the Welsh budget. We could be £4 billion, by one estimate, better off if he had actually made representations to his Government in London, but he has sat there and done nothing. Ruth Davidson sits in the UK Cabinet. He isn't allowed through the door. The Northern Ireland Executive was given £1 billion, if I remember rightly, for health, or certainly hundreds of millions of pounds. Wales received nothing. There was no consequential. There was no extra money for Scotland and Wales. Can I suggest that, while we are sorting out the mechanics of how our health boards work, he actually does something—that he does what his Scottish colleague does and actually stand up for his own country?

Yn gyntaf, nid yw'n gywir o ran yr hyn y mae wedi ei ddyfynnu y dywedodd y Gweinidog. Yn ail, mae'r bwrdd iechyd wedi cyhoeddi ymgynghoriad, sy'n cynnwys gwahanol ddewisiadau—anodd, rhai ohonyn nhw; nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Ond cyfrifoldeb y bwrdd iechyd yw cyflwyno cynigion, a dyna'n union y mae wedi ei wneud. Mae'n rhaid i mi ddweud wrth arweinydd yr wrthblaid: rydym ni wedi gweld, ers wyth mlynedd, toriadau i gyllideb Cymru. Gallem ni fod £4 biliwn yn well allan, yn ôl un amcangyfrif, pe byddai wedi gwneud sylwadau i'w Lywodraeth yn Llundain, ond mae wedi eistedd yn y fan yna a gwneud dim. Mae Ruth Davidson yn aelod o Gabinet y DU. Nid yw ef yn cael mynd drwy'r drws. Rhoddwyd £1 biliwn i Weithrediaeth Gogledd Iwerddon, os cofiaf yn iawn, ar gyfer iechyd, neu gannoedd o filiynau o bunnoedd yn sicr. Chafodd Cymru ddim. Nid oedd dim arian canlyniadol. Nid oedd unrhyw arian ychwanegol i Gymru a'r Alban. A gaf i awgrymu, tra ein  bod ni'n didoli peirianwaith sut mae ein byrddau iechyd yn gweithio, ei fod yn gwneud rhywbeth—ei fod yn gwneud yr hyn y mae ei gydweithiwr yn yr Alban yn ei wneud a sefyll dros ei wlad ei hun?

Can I move a point of order?

A gaf i gynnig pwynt o drefn?

The First Minister has misrepresented—

Mae'r Prif Weinidog wedi camliwio—

No, there is no point of order. Leanne Wood.

Na, nid oes unrhyw bwynt o drefn. Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. First Minister, you stated last September that you wanted to see a justice system—and I quote—that was

'truly representative of Welsh needs.'

The priorities are to improve access to justice, to reduce crime and to promote rehabilitation. We know that your commission is due to report back in 2019, but that's a little bit late to ensure that justice policy can be devolved in a decisive and clear way in time for the next Welsh Parliament. Are you confident that the case for a distinctive Welsh justice system will be strengthened by your commission and that quick progress can be made if it reports back with compelling evidence for change?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, dywedasoch fis Medi diwethaf eich bod chi eisiau gweld system gyfiawnder—a dyfynnaf—a oedd

yn gwbl gynrychioliadol o anghenion Cymru.

Y blaenoriaethau yw gwella mynediad at gyfiawnder, lleihau trosedd a hyrwyddo adsefydlu. Rydym ni'n gwybod y disgwylir i'ch comisiwn adrodd yn ôl yn 2019, ond mae hynny braidd yn hwyr i sicrhau y gellir datganoli polisi cyfiawnder mewn modd pendant ac eglur yn barod ar gyfer Senedd nesaf Cymru. A ydych chi'n hyderus y bydd yr achos dros system gyfiawnder unigryw i Gymru yn cael ei gryfhau gan eich comisiwn ac y gellir gwneud cynnydd cyflym os bydd yn adrodd yn ôl gyda thystiolaeth gymhellol ar gyfer newid?

On the swift change, that is a matter, of course, for the UK Government, but we would urge them to follow the recommendations in the report. We've tended to focus on what this would mean for the courts, the probation service and also, of course, the issue of the jurisdiction, which has been well debated in this Chamber. But, of course, if we look at the justice system, we have to develop a Welsh penal policy—something that we've never had before and something that we'd have to start from scratch. So, all these things have to be examined carefully as we look at the potential devolution of justice.

The jurisdiction point, to me, is unanswerable. This is the only jurisdiction anywhere in the world—common law jurisdiction—where there are two legislatures in the same jurisdiction. It makes no sense. I know people out there are not exactly rioting on the streets on this issue, but it makes no sense from a legal perspective. It means that people are misled when they look at the law. Some people believe that when a Bill is titled—and Simon Thomas brought this to the Chamber a few months ago—'this is the law of England and Wales'—. But it doesn’t apply in Wales. It causes confusion, it makes no sense, and it’s always been the case that where a legislature acquires primary powers, the jurisdiction always follows. That’s one issue, but then, of course, we get on to, ‘What should a Welsh penal policy look like in the future?’

O ran y newid yn gyflym, mater i Lywodraeth y DU yw hwnnw, wrth gwrs, ond byddem ni'n eu hannog i ddilyn yr argymhellion yn yr adroddiad. Rydym ni wedi tueddu i ganolbwyntio ar yr hyn y byddai hyn yn ei olygu i'r llysoedd, y gwasanaeth prawf a hefyd, wrth gwrs, y mater o awdurdodaeth, a drafodwyd yn drwyadl yn y Siambr hon. Ond, wrth gwrs, os edrychwn ni ar y system gyfiawnder, mae'n rhaid i ni ddatblygu polisi cosbi ar gyfer Cymru—rhywbeth nad ydym ni erioed wedi ei gael o'r blaen a rhywbeth y byddai'n rhaid i ni ei ddechrau o'r dechrau. Felly, mae'n rhaid archwilio'r holl bethau hyn yn ofalus wrth i ni edrych ar y posibilrwydd o ddatganoli cyfiawnder.

Mae'r pwynt awdurdodaeth, i mi, yn ddiymwad. Dyma'r unig awdurdodaeth mewn unrhyw le yn y byd—awdurdodaeth cyfraith gyffredin—lle ceir dwy deddfwrfa yn yr un awdurdodaeth. Nid yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr. Gwn nad yw pobl allan yna yn achosi terfysg ar y strydoedd ynghylch y mater hwn, ond nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr o safbwynt cyfreithiol. Mae'n golygu bod pobl yn cael eu camarwain pan fyddant yn edrych ar y gyfraith. Mae rhai pobl yn credu, pan fo teitl y Bil yn dweud—a thynnodd Simon Thomas sylw'r Siambr at hyn ychydig fisoedd yn ôl—'dyma gyfraith Cymru a Lloegr'—. Ond nid yw'n berthnasol yng Nghymru. Mae'n peri dryswch, nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr, a bu bob amser yn wir pan fo deddfwrfa yn caffael pwerau sylfaenol, bod yr awdurdodaeth bob amser yn dilyn. Dyna un mater, ond wedyn, wrth gwrs, rydym ni'n symud ymlaen i, 'Sut dylai polisi cosbi i Gymru edrych yn y dyfodol?'

13:55

I agree with you, First Minister, and that’s why it’s such a shame that the opportunity was missed when the last Wales Bill was going through.

There is one case that demonstrates to me in a very striking way why we must have control over our criminal justice system, and why that must happen soon. The case of Conner Marshall of Barry demonstrated huge failings in the probation system. He was brutally murdered by someone who was on probation and who was not being sufficiently supervised under the system that has been privatised since 2014. Conner’s murderer missed eight probation appointments. Now, there is a clear link between privatisation of the probation service, the pursuit of profit and poor performance in supervision and monitoring. There has been no improvement in probation outcomes since privatisation began. Staff numbers are down 30 per cent and reoffending rates are up.

First Minister, leaving Welsh probation services in the hands of Westminster has not worked. The case of Conner Marshall shows that the public is not safe under this system. Will you support Conner Marshall’s family’s call for an inquiry into the actions of Working Links in this case? And when Wales does gain responsibility for criminal justice policy, do you agree with me that probation services should be brought back under public control?

Rwy'n cytuno â chi, Prif Weinidog, a dyna pam mae'n drueni bod y cyfle wedi'i golli pan roedd y Bil Cymru diwethaf yn cael ei gyflwyno.

Ceir un achos sy'n dangos i mi mewn ffordd drawiadol iawn pam mae'n rhaid i ni gael rheolaeth dros ein system cyfiawnder troseddol, a pham mae'n rhaid i hynny ddigwydd yn fuan. Dangosodd achos Conner Marshall o'r Barri ddiffygion enfawr yn y system brawf. Fe'i llofruddiwyd yn greulon gan rywun a oedd allan ar brawf ac nad oedd yn cael ei oruchwylio'n ddigonol o dan y system a breifateiddiwyd ers 2014. Methodd llofrudd Conner â dod i wyth o apwyntiadau prawf. Nawr, mae cysylltiad eglur rhwng preifateiddio'r gwasanaeth prawf, mynd ar drywydd elw a pherfformiad gwael o ran goruchwylio a monitro. Ni fu unrhyw welliant i ganlyniadau prawf ers i breifateiddio ddechrau. Mae niferoedd staff wedi gostwng gan 30 y cant ac mae cyfraddau aildroseddu wedi cynyddu.

Prif Weinidog, nid yw gadael gwasanaethau prawf Cymru yn nwylo San Steffan wedi gweithio. Mae achos Conner Marshall yn dangos nad yw'r cyhoedd yn ddiogel o dan y system hon. A wnewch chi gefnogi galwad teulu Conner Marshall am ymchwiliad i weithredoedd Working Links yn yr achos hwn? A phan fydd Cymru yn cael cyfrifoldeb dros bolisi cyfiawnder troseddol, a ydych chi'n cytuno â mi y dylid dod â gwasanaethau prawf yn ôl o dan reolaeth gyhoeddus?

I'm not familiar with the case, but I will look at it and write back. I think that’s the proper way to deal with what the leader of Plaid Cymru has asked for.

We are in agreement a lot this afternoon. I couldn’t agree more with what she said. Why would you take a service that is designed to rehabilitate offenders and try and make a profit out of it? There is no sense in that, and I absolutely agree that—I say 'hopefully, when' and not 'if'—when we get control of the probation service, we can have a properly functioning, publicly run and accountable probation service in the future, not what we have now. Because clearly, to my mind, it’s not just that the case has not been made for a privately run probation service, it’s that it’s been something that I don’t think has been a great success—and she is somebody who, with her background, is passionate about probation and the need to rehabilitate offenders.

It does society no good at all if they do not have the means and ability to find a way to rehabilitate themselves and remove themselves as a nuisance or a danger to the public. In the future, I’d like to see a situation where it is in this Chamber and, of course, through the Welsh Government that the probation service is shaped in Wales.

Nid wyf i'n gyfarwydd â'r achos, ond byddaf yn edrych arno ac yn ysgrifennu yn ôl. Rwy'n credu mai dyna'r ffordd briodol o ymdrin â'r hyn y mae arweinydd Plaid Cymru wedi gofyn amdano.

Rydym ni'n cytuno ar lawer o bethau y prynhawn yma. Ni allwn gytuno mwy â'r hyn a ddywedodd. Pam fyddech chi'n cymryd gwasanaeth sydd wedi ei gynllunio i adsefydlu troseddwyr a cheisio gwneud elw allan ohono? Nid oes unrhyw synnwyr yn hynny, ac rwy'n cytuno'n llwyr—rwy'n dweud' gobeithio, pan' ac nid 'os'—pan fyddwn ni'n cael rheolaeth dros y gwasanaeth prawf, gallwn gael gwasanaeth prawf yn y dyfodol sy'n gweithio'n iawn, yn cael ei redeg yn gyhoeddus ac sy'n atebol, nid yr hyn sydd gennym ni nawr. Oherwydd yn amlwg, yn fy marn i, nid yw'n ymwneud yn unig â'r ffaith nad yw'r achos wedi ei wneud dros wasanaeth prawf sy'n cael ei redeg yn breifat, ond y ffaith nad yw wedi bod yn rhywbeth nad wyf yn credu sydd wedi bod yn llwyddiant mawr—ac mae hi'n rhywun, gyda'i chefndir hi, sy'n angerddol am y gwasanaeth prawf a'r angen i adsefydlu troseddwyr.

Nid yw'n gwneud unrhyw ddaioni o gwbl i gymdeithas os nad yw'r modd a'r gallu ganddynt i ddod o hyd i ffordd o adsefydlu eu hunain ac atal eu hunain rhag bod yn niwsans neu'n beryglus i'r cyhoedd. Yn y dyfodol, hoffwn weld sefyllfa pan fo'r gwasanaeth prawf yng Nghymru yn cael ei ffurfio yn y Siambr hon, a thrwy Lywodraeth Cymru wrth gwrs.

Again, First Minister, I have to express regrets to you that we weren’t having this discussion before; we could have prevented the privatisation of the probation service.

I do now, though, want to turn to the question of superprisons. I’m appalled to see prisons held up as a tool for economic development when their main role is to deliver rehabilitation through custodial sentences. Prisoners now are being moved to Wales who are not from Wales to serve their custodial sentences, and that means that they are moved further away from their families and support networks, and, as you know, being close to your family and support network is a very important aspect of rehabilitation.

Figures this week show a concerning range of incidents that have taken place in HMP Berwyn within its first year of operation, which surely raises questions about the need for another superprison at Port Talbot. If we were developing a Welsh justice system, we would not need a new superprison. While prison services are not devolved, you can make the decision on the sale of Welsh Government land for the Port Talbot superprison. Will you now commit to using that land for sustainable economic development and not a prison? And will you make a commitment that you will not facilitate a superprison that doesn’t meet the needs of Wales?

Unwaith eto, Prif Weinidog, mae'n rhaid i mi fynegi fy edifeirwch i chi na chawsom ni'r drafodaeth hon yn gynharach; gallem fod wedi atal preifateiddio'r gwasanaeth prawf.

Nawr, fodd bynnag, hoffwn droi at y cwestiwn o uwch-garchardai. Rwyf wedi dychryn o weld carchardai yn cael eu harddel fel offeryn ar gyfer datblygu economaidd pan mai eu prif swyddogaeth yw adsefydlu trwy ddedfrydau o garchar. Mae carcharorion nad ydynt yn dod o Gymru yn cael eu symud i Gymru erbyn hyn, i gyflawni eu dedfrydau o garchar, ac mae hynny'n golygu eu bod nhw'n cael eu symud yn bellach i ffwrdd oddi wrth eu teuluoedd a'u rhwydweithiau cymorth, ac, fel y gwyddoch, mae bod yn agos at eich teulu a'ch rhwydwaith cymorth yn agwedd bwysig iawn ar adsefydlu.

Mae ffigurau yr wythnos hon yn dangos amrywiaeth o ddigwyddiadau sy'n peri pryder yng Ngharchar Ei Mawrhydi Berwyn yn ystod ei flwyddyn gyntaf o weithredu, sy'n sicr yn codi cwestiynau am yr angen am uwch-garchar arall ym Mhort Talbot. Pe byddem ni'n datblygu system gyfiawnder i Gymru, ni fyddai angen uwch-garchar newydd arnom ni. Er nad yw gwasanaethau carchar wedi eu datganoli, gallwch wneud y penderfyniad ynghylch gwerthu tir Llywodraeth Cymru ar gyfer uwch-garchar Port Talbot. A wnewch chi ymrwymo nawr i ddefnyddio'r tir hwnnw ar gyfer datblygu economaidd cynaliadwy ac nid carchar? Ac a wnewch chi ymrwymiad na wnewch chi hwyluso uwch-garchar nad yw'n diwallu anghenion Cymru?

We have had questions of the Ministry of Justice that have not yet been satisfactorily answered. We have taken no decision on the sale of the land. I know of the representations that have been made. In some ways, the issue is bound up with the commission for justice, in the sense of what should a Welsh penal policy, or a Welsh sentencing policy as well, look like in the future. It's right to say there are Welsh prisoners serving sentences a long way from home in England—in the category A prisons in England. How do we resolve that situation to ensure that people can serve their sentences closer to home, certainly towards the end of their sentences when they are closer to release and, we hope, rehabilitation? But as I say, as far as Baglan is concerned, no decision has been taken. We are not yet in a position where we feel confident that we can take a decision because the full information has not been provided. 

Rydym ni wedi gofyn cwestiynau i'r Weinyddiaeth Gyfiawnder nad ydym wedi cael atebion boddhaol iddynt eto. Nid ydym wedi gwneud unrhyw benderfyniad am werthu'r tir. Rwy'n ymwybodol o'r sylwadau sydd wedi eu gwneud. Mewn rhai ffyrdd, mae'r mater ynghlwm â'r comisiwn cyfiawnder, yn yr ystyr o sut y dylai polisi cosbi Cymru, neu bolisi dedfrydu Cymru hefyd, edrych yn y dyfodol. Mae'n iawn i ddweud bod carcharorion o Gymru sy'n cyflawni dedfrydau ymhell oddi cartref yn Lloegr—yn y carchardai categori A yn Lloegr. Sut ydym ni'n datrys y sefyllfa honno er mwyn sicrhau y gall pobl gyflawni eu dedfrydau yn nes at adref, yn sicr tuag at ddiwedd eu dedfrydau pan fyddant yn agosach at gael eu rhyddhau a, gobeithio, at gael eu hadsefydlu? Ond fel y dywedaf, cyn belled ag y mae Baglan yn y cwestiwn, nid oes unrhyw benderfyniad wedi ei wneud. Nid ydym ni mewn sefyllfa eto lle'r ydym ni'n teimlo'n hyderus y gallwn ni wneud penderfyniad gan nad yw'r wybodaeth lawn wedi ei darparu.

14:00

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch, Llywydd. With permission, I'd also like to welcome Jack Sargeant to the Assembly, and to congratulate him on the maturity of his opening speech, very confidently delivered, and we look forward to hearing a lot more of him.

The First Minister will know that lots of people in north Wales think the letters NHS stand for 'national health shambles'. Since 2010, the NHS has cut the number of beds in Wales by 18 per cent, but in Betsi Cadwaladr health board they've been cut by even more, down by 21 per cent. Ten days ago, the Betsi Cadwaladr senior staff met with Denbigh councillors to explain why they're cutting 10 beds in Denbigh hospital but only opening five in Ruthin. Last week, the Daily Post reported that health chiefs are blaming extraordinary ongoing pressures for patients sleeping in equipment rooms and in corridors in Llandudno General Hospital because of a lack of hospital beds. Margaret Cowan, who was visiting her father in that hospital, said:

'There used to be 12 wards in Llandudno, now we have only three left, the people of this town deserve to know what's going on.'

Can the First Minister tell the people of Wales what is going on in the national health service in Wales?

Diolch, Llywydd. Gyda chaniatâd, hoffwn innau hefyd groesawu Jack Sargeant i'r Cynulliad, ac i'w longyfarch ar aeddfedrwydd ei araith agoriadol, a gyflwynwyd yn hyderus iawn, ac edrychwn ymlaen at glywed llawer mwy ganddo.

Bydd y Prif Weinidog yn gwybod bod llawer o bobl yn y gogledd yn meddwl bod y llythyrau NHS yn sefyll am 'national health shambles'. Ers 2010, mae'r GIG wedi torri nifer y gwelyau yng Nghymru gan 18 y cant, ond maen nhw wedi cael eu torri fwy fyth ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, i lawr 21 y cant. Ddeg niwrnod yn ôl, cyfarfu staff uwch Betsi Cadwaladr gyda chynghorwyr Dinbych i esbonio pam maen nhw'n torri 10 gwely yn ysbyty Dinbych ond yn agor dim ond pump yn Rhuthun. Yr wythnos diwethaf, adroddodd y Daily Post bod penaethiaid iechyd yn rhoi'r bai ar bwysau parhaus anarferol bod cleifion yn cysgu mewn ystafelloedd offer ac mewn coridorau yn Ysbyty Cyffredinol Llandudno oherwydd diffyg gwelyau ysbyty. Dywedodd Margaret Cowan, a oedd yn ymweld â'i thad yn yr ysbyty hwnnw:

Roedd 12 o wardiau yn arfer bod yn Llandudno, dim ond tair sydd gennym ni ar ôl erbyn hyn, mae pobl y dref hon yn haeddu cael gwybod beth sy'n digwydd.'

A all y Prif Weinidog ddweud wrth bobl Cymru beth sy'n digwydd yn y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru?

Well, funding it, and at a level higher than England. That's what happens with the health service in Wales, making sure that the money is available for health and social care. We're seeing social care collapsing in England. We're seeing councils—Tory councils—declaring themselves bankrupt in England. So, making sure the money is there.

Yes, there are challenges, and we know that, and those challenges will need to be met head on by the health boards. But he says 'national health shambles'. Perhaps he would like to put that to the doctors and nurses who work in the health service, both in north Wales and elsewhere. And let me remind him—and I'll take him there, perhaps, when it's built—of the sub-regional neonatal intensive care centre in Ysbyty Glan Clwyd, a major investment—a major investment—in Ysbyty Glan Clwyd—an investment decision that was taken by me at a time when it was being suggested that those services should move over the border. I made sure that an independent group of experts was brought together and a case was made to ensure that it was built in Ysbyty Glan Clwyd.

So, we will ensure that where those serices can be made available to the people of north Wales they are made available, and the SuRNICC is an example of that.

Wel, ei ariannu, ac ar lefel uwch nag yn Lloegr. Dyna sy'n digwydd gyda'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, gwneud yn siwr bod yr arian ar gael ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol. Rydym ni'n gweld gofal cymdeithasol yn chwalu yn Lloegr. Rydym ni'n gweld cynghorau—cynghorau Torïaidd—yn datgan eu hunain yn fethdalwyr yn Lloegr. Felly, gwneud yn siŵr bod yr arian yno.

Oes, mae heriau, ac rydym ni'n gwybod hynny, a bydd angen i'r byrddau iechyd ymateb i'r heriau hynny yn uniongyrchol. Ond mae'n dweud 'national health shambles'. Efallai yr hoffai ddweud hynny wrth y meddygon a'r nyrsys sy'n gweithio yn y gwasanaeth iechyd, yn y gogledd ac mewn mannau eraill. A gadewch i mi ei atgoffa—ac efallai yr af i ag ef yno, pan fydd wedi ei adeiladu—am y ganolfan is-ranbarthol ar gyfer gofal dwys i'r newydd-anedig yn Ysbyty Glan Clwyd, buddsoddiad mawr—buddsoddiad mawr—yn Ysbyty Glan Clwyd—penderfyniad buddsoddi a wnaed gen i ar adeg pan yr oedd yn cael ei awgrymu y dylai'r gwasanaethau hynny symud dros y ffin. Fe wnes i'n siŵr y daethpwyd â grŵp o arbenigwyr annibynnol at ei gilydd a gwnaed achos i sicrhau ei bod yn cael ei hadeiladu yn Ysbyty Glan Clwyd.

Felly, byddwn yn sicrhau, lle gellir rhoi'r gwasanaethau hynny ar gael i bobl y gogledd, eu bod yn cael eu rhoi ar gael, ac mae'r Ganolfan Is-ranbarthol ar gyfer Gofal Dwys i'r Newydd-anedig yn enghraifft o hynny.

The First Minister knows that for every success there are masses of failures. Four of the health boards out of seven are in special measures or targeted interventions, as the leader of the opposition pointed out earlier on. The Welsh Labour Government has a direct responsibility for the state of the health service in Wales. The Cabinet Secretary chairs meetings of the Betsi Cadwaladr health board now and a statement was issued on 1 February saying that:

'The Welsh Government continues to work with BCUHB to ensure that services and patients are not adversely affected by the need to improve financial management.' 

We know, though, from the report that Deloitte made on the financial recovery group in Betsi that the governance structure is poorly defined and misunderstood by board members themselves. This financial recovery group meets in private, it doesn't publish any of its papers, it doesn't actually publish any minutes. There's a secret financial recovery review that is being hidden from members of the public. Why doesn't the First Minister take special measures himself to ensure that public confidence can be increased by being more open and transparent, just as in Hywel Dda we had problems only two weeks or so ago because of leaked reports? Why don't we have a more open and transparent health system? Why don't we make it more democratic? 

Mae'r Prif Weinidog yn gwybod bod llu o fethiannau ar gyfer pob llwyddiant. Mae pedwar o'r byrddau iechyd allan o saith yn destun mesurau arbennig neu ymyraethau wedi'u targedu, fel y dywedodd arweinydd yr wrthblaid yn gynharach. Mae gan Lywodraeth Lafur Cymru gyfrifoldeb uniongyrchol am gyflwr y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn cadeirio cyfarfodydd bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr erbyn hyn a chyhoeddwyd datganiad ar 1 Chwefror yn dweud:

'Mae Llywodraeth Cymru yn dal i weithio gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i sicrhau nad yw gwasanaethau a chleifion yn cael eu heffeithio'n negyddol gan yr angen i wella rheolaeth ariannol.'

Rydym ni'n gwybod, fodd bynnag, o'r adroddiad a luniwyd gan Deloitte ar y grŵp adfer ariannol yn Betsi bod y strwythur llywodraethu wedi ei ddiffinio'n wael ac yn cael ei gamddeall gan aelodau'r bwrdd eu hunain. Mae'r grŵp adfer ariannol hwn yn cyfarfod yn breifat, nid yw'n cyhoeddi yr un o'i bapurau, nid yw'n cyhoeddi unrhyw gofnodion. Ceir adolygiad adfer ariannol cyfrinachol sy'n cael ei guddio oddi wrth aelodau'r cyhoedd. Pam na wnaiff y Prif Weinidog gymryd mesurau arbennig ei hun i sicrhau y gellir cynyddu ffydd y cyhoedd trwy fod yn fwy agored a thryloyw, yn union fel y cawsom ni broblemau yn Hywel Dda dim ond tua pythefnos yn ôl oherwydd datgelu adroddiadau? Pam nad oes gennym ni system iechyd fwy agored a thryloyw? Pam na wnawn ni ei gwneud yn fwy democrataidd?

Well, I can say the Cabinet Secretary has increased the oversight from us on actions to reduce the forecast in terms of the finances, and to ensure that

'services and patients are not adversely affected by the need to improve financial management'.

We have said that. We expect the financial recovery actions to result in the health board meeting the revised forecast to the end of this year. We commissioned the Deloitte report in order to assist both the board an ourselves in terms of planning for the future, and the board is expected to demonstrate progress on the actions in that report to meet the recommendations set out by April of this year.

Wel, gallaf ddweud bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cynyddu'r oruchwyliaeth gennym ni ar gamau i leihau'r rhagolwg o ran y cyllid, ac i sicrhau

'nad yw gwasanaethau a chleifion yn cael eu heffeithio'n andwyol gan yr angen i wella rheolaeth ariannol'.

Rydym ni wedi dweud hynny. Rydym ni'n disgwyl i gamau adfer ariannol olygu y bydd y bwrdd iechyd yn bodloni'r rhagolwg diwygiedig hyd at ddiwedd y flwyddyn. Comisiynwyd yr adroddiad Deloitte gennym er mwyn cynorthwyo'r bwrdd a'n hunain o ran cynllunio ar gyfer y dyfodol, a disgwylir i'r bwrdd ddangos cynnydd o ran y camau yn yr adroddiad hwnnw i fodloni'r argymhellion a nodwyd erbyn mis Ebrill eleni.

The First Minister will remember that last week, in my question on the agenda, I noted that the Deloitte report said that the financial and strategic planning at the health board is simplistic, with budgets generally rolled forward into the next year. Again, the leader of the opposition pointed out the disastrous financial performance of these boards. Part of this Deloitte report also said there is limited insight regarding how the health board's ultimately going to recover the financial position, and a distinct lack of secondary questioning from board members to facilitate detailed debate and discussion across key areas of risk, and executive level leadership capability and capacity needs to be enhanced.

Labour has been in charge of the health service in Wales for 20 years nearly, since 1999. Does he accept personal responsibility for presiding over a health service that in many parts of the country is worthy only of the third world?

Bydd y Prif Weinidog yn cofio fy mod wedi nodi yr wythnos diwethaf, yn fy nghwestiwn ar yr agenda, bod adroddiad Deloitte yn dweud bod cynllunio ariannol a strategol yn y bwrdd iechyd yn or-syml, gyda chyllidebau'n cael eu dwyn ymlaen i'r flwyddyn nesaf fel arfer. Unwaith eto, cyfeiriodd arweinydd yr wrthblaid at berfformiad ariannol trychinebus y byrddau hyn. Roedd rhan o'r adroddiad Deloitte hwn hefyd yn dweud mai prin yw'r wybodaeth am sut y mae'r bwrdd iechyd yn mynd i adfer y sefyllfa ariannol yn y pen draw, a bod diffyg amlwg o ran holi eilaidd gan aelodau'r bwrdd i hwyluso dadl a thrafodaeth fanwl ar draws meysydd allweddol o risg, ac mae angen gwella gallu a chapasiti arweinyddiaeth ar lefel weithredol.

Mae Llafur wedi bod yn gyfrifol am y gwasanaeth iechyd yng Nghymru ers bron i 20 mlynedd, ers 1999. A yw e'n derbyn cyfrifoldeb personol am lywyddu gwasanaeth iechyd nad yw ond yn deilwng o'r trydydd byd mewn llawer o rannau o'r wlad?

14:05

That is a wholly outrageous comment. Let me just educate him a little so he looks beyond his own nose. The third world is an old-fashioned and discriminatory description anyway. We talk of the developing world these days. Let me tell you, there was a hospital in Uganda in Mbale serving several million people—it had seven consultants serving all those people. You could have an endoscopy there but if the endoscopy discovered some issue that had to be resolved, whether it was perhaps a stomach ulcer or worse, there was no treatment. People died of stomach cancer because they could not afford the treatment. Half the patients who entered that hospital went in there with malaria, which the doctors found very difficult to treat. Yes, they were able to perform miracles when it came to accident and emergency, but many, many people died of preventable illnesses. And he stands there and he compares the Welsh health service, with 1,000 consultants for three million people, with those conditions I saw in Mbale. He belittles the people of Mbale and Uganda by his appalling comments.

Mae hwnnw'n sylw cwbl warthus. Gadewch i mi ei addysgu ychydig fel ei fod yn edrych y tu hwnt i'w drwyn ei hun. Mae'r trydydd byd yn ddisgrifiad hen ffasiwn a gwahaniaethol beth bynnag. Rydym ni'n sôn am y byd datblygol y dyddiau hyn. Gadewch i mi ddweud wrthych chi, roedd ysbyty yn Uganda yn Mbale yn gwasanaethu sawl miliwn o bobl—saith meddyg ymgynghorol oedd yn gwasanaethu'r holl bobl hynny. Gallech chi gael endosgopi yno ond os oedd yr endosgopi yn canfod rhyw broblem yr oedd yn rhaid ei datrys, pa un a oedd yn wlser stumog efallai, neu waeth, nid oedd unrhyw driniaeth. Roedd pobl yn marw o ganser y stumog gan nad oeddent yn gallu fforddio'r driniaeth. Roedd hanner y cleifion a oedd yn mynd i'r ysbyty hwnnw yn mynd yno â malaria, yr oedd y meddygon yn ei chael hi'n anodd iawn ei drin. Oedden, roedden nhw'n gallu cyflawni gwyrthiau wrth ymdrin â damweiniau ac achosion brys, ond roedd llawer iawn o bobl yn marw o afiechydon y gellid eu hatal. Ac mae e'n sefyll yn y fan yna ac yn cymharu gwasanaeth iechyd Cymru, â 1,000 o feddygon ymgynghorol ar gyfer tair miliwn o bobl, gyda'r amodau hynny a welais yn Mbale. Mae'n bychanu pobl Mbale ac Uganda gyda'i sylwadau gwarthus.

Y Diwydiant Amaethyddiaeth
The Agriculture Industry

3. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pryderon Llywodraeth Cymru am ddyfodol y diwydiant amaethyddiaeth yng Nghymru yn sgil Brexit? OAQ51748

3. Will the First Minister outline the Welsh Government's concerns about the future of the Welsh agriculture industry in light of Brexit? OAQ51748

For decades, EU policy frameworks have shaped the management of our land, underpinned patterns of food production, and supported farm incomes. Post Brexit, our primary producers will be more exposed to global markets and there will be greater friction in trading systems with significant negative consequences, for the sheep meat sector in particular.

Ers degawdau, mae fframweithiau polisi'r UE wedi dylanwadu ar reolaeth ein tir, wedi bod yn sail i batrymau cynhyrchu bwyd, ac wedi ategu incwm ffermydd. Ar ôl Brexit, bydd ein prif gynhyrchwyr yn fwy agored i farchnadoedd byd-eang a bydd mwy o wrthdaro mewn systemau masnachu gan arwain at ganlyniadau negyddol sylweddol, i'r sector cig dafad yn benodol.

I thank you for your answer, First Minister, but do you really believe that the EU and the common agricultural policy regime has been an unmitigated success story for the Welsh farming industry? Because if so, perhaps you and those supporting our presence in the European Union can explain to me the efficacy of seeing our hill farmers reduced to subsistence level on £12,000 per year while some farmers in the south-east of England have become millionaires under this iniquitous regime. These hill farmers are a symbol of a once proud industry brought to its knees in becoming a begging bowl economy of grants and regulations. Add to this the fact that the common agricultural policy is universally accepted as being an environmental disaster. Surely, the First Minister has to agree that we are better off out.

Diolch am eich ateb, Prif Weinidog, ond a ydych chi wir yn credu bod yr UE a chyfundrefn y polisi amaethyddol cyffredin wedi bod yn hanes o lwyddiant digamsyniol i ddiwydiant ffermio Cymru? Oherwydd os felly, efallai y gallwch chi a'r rheini sy'n cefnogi ein presenoldeb yn yr Undeb Ewropeaidd esbonio i mi pa mor effeithiol yw gweld ein ffermwyr mynydd yn cael eu hymostwng i lefel gynhaliaeth ar £12,000 y flwyddyn tra bod rhai ffermwyr yn ne-ddwyrain Lloegr wedi dod yn filiwnyddion o dan y drefn anghyfiawn hon. Mae'r ffermwyr mynydd hyn yn symbol o ddiwydiant balch ar un adeg sydd bellach ar ei liniau fel economi powlen gardod o grantiau a rheoliadau. Ychwanegwch at hyn y ffaith bod y polisi amaethyddol cyffredin yn cael ei dderbyn gan bawb fel trychineb amgylcheddol. Does bosib nad oes rhaid i'r Prif Weinidog gytuno ein bod ni'n well allan ohoni.

Well, I'm sure the leader of the Welsh Conservatives would agree with every word that the UKIP Member has said—[Interruption.] I doubt that somehow. CAP has been the method by which we have ensured that farmers are able to survive. It has supported farmers and supported rural economies and their social, cultural, environmental and linguistic development for many, many years. Is he now saying that he does not want there to be any kind of support for farmers in the future? Because I can tell him, as far as environmental schemes are concerned, we had Tir Cynnal, we had Tir Gofal, we had Glastir, we have schemes that help to support the environment. Over £200 million a year comes into Wales in European subsidies. At the moment, there is no guarantee, beyond a certain year, that we'll get a penny of money at all. I invite him to go to any hill farm in Wales and express his view that those farmers are holding a begging bowl out and see what response he gets.

Wel, rwy'n siŵr y byddai arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cytuno â phob gair y mae'r Aelod UKIP wedi ei ddweud—[Torri ar draws.] Rwy'n amau hynny rywsut. Y PAC yw'r dull a ddefnyddiwyd gennym i sicrhau bod ffermwyr yn gallu goroesi. Mae wedi cefnogi ffermwyr a chefnogi economïau gwledig a'u datblygiad cymdeithasol, diwylliannol, amgylcheddol ac ieithyddol ers blynyddoedd maith. A yw e'n dweud nawr nad yw eisiau gweld unrhyw fath o gymorth i ffermwyr yn y dyfodol? Oherwydd gallaf ddweud wrtho, cyn belled ag y mae cynlluniau amgylcheddol yn y cwestiwn, roedd gennym ni Tir Cynnal, roedd gennym ni Tir Gofal, roedd gennym ni Glastir, mae gennym ni gynlluniau sy'n helpu i gefnogi'r amgylchedd. Mae dros £200 miliwn y flwyddyn yn dod i Gymru mewn cymorthdaliadau Ewropeaidd. Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw sicrwydd, y tu hwnt i flwyddyn benodol, y byddwn ni'n cael yr un geiniog o arian o gwbl. Rwy'n ei wahodd i fynd i unrhyw fferm fynydd yng Nghymru a mynegi ei farn bod y ffermwyr hynny'n dal powlen gardod allan a gweld pa ymateb a gaiff.

First Minister, when I took an Assembly committee to Dublin and met the Taoiseach, I learnt how Ireland benefits by £2 billion because of privileged access to our beef and dairy markets in the customs union, with a quarter of our beef coming from Ireland. Isn't it the case that outside a customs union it would be our choice either to trade freely and buy beef more cheaply elsewhere, or, if we preferred tariffs, to buy that beef from Welsh and UK farmers instead?

Prif Weinidog, pan es i â phwyllgor Cynulliad i Ddulyn a chyfarfod y Taoiseach, dysgais sut mae Iwerddon yn elwa ar £2 biliwn oherwydd mynediad breintiedig at ein marchnadoedd cig eidion a chynhyrchion llaeth yn yr undeb tollau, gyda chwarter ein cig eidion yn dod o Iwerddon. Onid yw'n wir mai ein dewis ni y tu allan i undeb tollau fyddai masnachu'n rhydd a phrynu cig eidion yn rhatach o rywle arall, neu, os byddai'n well gennym ni dariffau, prynu cig eidion gan ffermwyr yng Nghymru a'r DU yn hytrach?

Cheap food is code for undermining British farming. That's what it means, because if you're not prepared to support the farming industry, not even with tariffs, then you end up with the cheapest imports coming in and wiping out our farming industry. That's what will happen. It's simple economics and something that has not been properly explained by those who say, 'We'll just have cheap food and buy it all around the world, no matter where it comes from, and who cares about our own farmers', especially those farmers who will lose the privileged access they have to the European market. Our sheep farmers cannot survive if they find themselves in a position where there are extra barriers in place in terms of them accessing the European market. It is their biggest market; 90 per cent of our food and drink exports go there. We'd be literally mad if we ignored the fact that we need to sort out access to that European single market first before following fantasies elsewhere.

Cod ar gyfer tanseilio ffermio Prydeinig yw bwyd rhad. Dyna'r hyn y mae'n ei olygu, oherwydd os nad ydych chi'n barod i gefnogi'r diwydiant ffermio, hyd yn oed gyda thariffau, yna byddwch chi'n cael y mewnforion rhataf yn dod i mewn ac yn rhoi diwedd ar ein diwydiant ffermio. Dyna fydd yn digwydd. Mae'n economeg syml ac yn rhywbeth nad yw wedi cael ei esbonio'n iawn gan y rheini sy'n dweud, 'Byddwn ni'n cael bwyd rhad ac yn ei brynu o bedwar ban byd, ni waeth o le y daw, a beth yw'r ots am ein ffermwyr ein hunain, yn enwedig y ffermwyr hynny a fydd yn colli'r mynediad breintiedig sydd ganddynt at y farchnad Ewropeaidd. Ni all ein ffermwyr defaid oroesi os byddant yn canfod eu hunain mewn sefyllfa lle mae rhwystrau ychwanegol ar waith o ran gallu cael mynediad at y farchnad Ewropeaidd. Dyna eu marchnad fwyaf; mae 90 y cant o'n hallforion bwyd a diod yn mynd yno. Byddem ni'n llythrennol wallgof pe byddem ni'n anwybyddu'r ffaith bod angen i ni ddatrys mynediad at y farchnad sengl Ewropeaidd honno yn gyntaf cyn dilyn ffantasïau mewn mannau eraill.

14:10

Mae yna un fendith, Brif Weinidog—nid oes gan yr un ffarmwr amser ganol ddydd i wylio hyn. Pan oeddech chi draw yn Iwerddon yn ddiweddar, nid wyf yn gwybod a gawsoch chi gyfle i brynu unrhyw beth mewn siop yn Iwerddon, ond os gwnaethoch chi byddech chi wedi derbyn derbynneb, ac ar y dderbynneb fe fyddai wedi dweud faint o ganran o'r cynnyrch bwyd a diod a oedd wedi ei gynhyrchu yn Iwerddon, a faint roeddech chi wedi'i brynu. Wrth inni adael yr Undeb Ewropeaidd, beth ydych chi'n ei wneud i sicrhau ein bod ni dal yn gallu gwerthu bwyd o Gymru a diod o Gymru dros y ffin fel bwyd a diod o Gymru o dan stamp Cymreig, a beth ydych chi'n wneud i sicrhau ein bod ni'n cadw statws PGI, protected geographical indication, sydd wedi cynyddu allforion cig oen gan 25 y cant ers inni ennill y statws hwnnw?   

There’s one blessing, First Minister—no farmer has time in the middle of the day to watch these proceedings. When you were over in Ireland recently, I don’t know whether you had an opportunity to buy anything in a shop in Ireland, but if you did, you would have received a receipt, and on the receipt it would have said what percentage of the food and drink produce had been produced in Ireland, and how much you had bought. As we leave the European Union, what are you doing to ensure that we can still sell food and drink from Wales over the border and that it is badged up as Welsh produce with a Welsh stamp, and what are you doing to ensure that we retain the protected geographical indication status, which has increased the export of lamb by 25 per cent since we gained that status?

Mae hynny'n iawn. Mae yna gwestiwn ynglŷn â beth sy'n digwydd i'r PGI a'r PDO, protected designation of origin, ac a fydd yna system Brydeinig. A fydd y system honno ar yr un telerau â'r system Ewropeaidd? A fydd hi'n cael ei hadnabod yn yr un ffordd â'r system Ewropeaidd? Mae e'n hollbwysig ein bod ni'n gallu gwarchod y ffaith bod gyda ni gig oen, er enghraifft, sydd o'r safon uchaf. Mae cig oen Cymreig yn cael ei dderbyn mewn sawl marchnad ar draws y byd, yr un peth â chig eidion o Gymru a sawl math o gynnyrch arall. Beth nad ydym yn moyn ei weld yw sefyllfa lle mae'r rheini sydd yn moyn cystadlu yn ein herbyn ni yn gallu mynd mewn i'r farchnad Ewropeaidd ar lefel sydd yn well na'r lefel a fyddai gyda ni yn y pen draw. Rydym yn gwybod ar hyn o bryd fod yna ffermwyr mewn gwledydd fel Ffrainc a Sbaen yn gweld nawr fod yna wahoddiad iddyn nhw, os yw cig oen o Gymru yn mynd yn ddrutach yn y farchnad Ewropeaidd—felly, mae yna gyfle iddyn nhw fanteisio ar hynny, ac nid yw hynny o les i ffermwyr Cymru. Nid oes yna ffordd o ddadlau—ac nid yw'r Aelod yn dadlau hyn—o gwbl y bydd ffermwyr cig oen Cymru yn well tu fas i'r farchnad sengl. Heb y farchnad honno, bydd y dyfodol i sawl un o'n ffermydd ni yn un tywyll dros ben. 

That is right. There is a question with regard to what will happen to PGI and PDO, and whether there will be a British system. Will that system be on the same terms as the European system, and will it be recognised as such? It's important that we can ensure that we protect the fact that we have lamb, for example, of the highest standard. Welsh lamb is accepted in markets across the world, and the same is true of Welsh beef and a number of other products. What we don’t wish to see is a situation where our competitors can go into the European market on a level that is better than the level that we would eventually have there. We know at present that there are farmers in France and Spain are thinking that there is an invitation for them, if Welsh lamb becomes more expensive in the European market, or an opportunity or them to take advantage of that, and that will not benefit the farmers of Wales. There's no way at all of arguing—and I don't think that the Member is arguing this—that the lamb producers and farmers of Wales will be better outside of the single market. Without that market, the future for a number of our farms will be very bleak indeed.

Porthladd Caergybi
The Port of Holyhead

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am oblygiadau gadael yr Undeb Ewropeaidd i borthladd Caergybi? OAQ51781

4. Will the First Minister make a statement on the implications of EU withdrawal for the port of Holyhead? OAQ51781

Rydym ni'n pwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i sicrhau nad yw porthladdoedd Cymru, gan gynnwys Caergybi, yn mynd i fod o dan anfantais yn sgil Brexit. Fe wnes i drafod hyn gyda busnesau yn Iwerddon ddoe. Mae'n hollbwysig bod nwyddau yn gallu cael eu symud yn effeithiol o hyd, a rhaid i'r trefniadau tollau di-dor barhau. 

We are pressing the United Kingdom Government to ensure that Welsh ports, including Holyhead, will not be disadvantaged following Brexit. I discussed this with businesses in Ireland yesterday. It’s crucial that products and goods can be moved just as swiftly and seamlessly as before, and that the tariff arrangements must continue.

Diolch am yr ymateb yna. Mae'n werth atgoffa pobl fod masnach drwy borthladd Caergybi wedi cynyddu bron iawn i 700 y cant ers dechrau y farchnad sengl. Allwn ni ddim fforddio gweld Cymru a phorthladd Caergybi ddim yn rhan o undeb tollau a ddim yn rhan o farchnad sengl. Rwy'n poeni am oblygiadau tariffs ar fasnach. Mi fyddai llwybrau newydd yn cael eu datblygu, yn sicr, rhwng Iwerddon a chyfandir Ewrop. Nid oes lle yn gorfforol ym mhorthladd Caergybi i ddelio efo'r checks ar lorris ac yn y blaen. Rŵan, yn wahanol i arweinydd eich plaid chi, Jeremy Corbyn, rwy'n falch o'ch clywed chi yn dweud eich bod chi'n credu mewn aros yn yr undeb tollau a'r farchnad sengl, ond beth ydych chi'n fodlon wneud am y peth? Pa mor bell ydych chi'n fodlon gwthio hyn? Mae Seneddau is-wladwriaethol eraill yn Ewrop yn gallu cael gwir ddylanwad—feto, hyd yn oed, mewn rhai enghreifftiau—dros benderfyniad y wladwriaeth. Pa mor bell ydych chi yn dymuno gweld dylanwad Cymru yn mynd o ran penderfynu ar ein llais ni a grymoedd Cymru ar ôl inni adael yr Undeb Ewropeaidd? 

Thanks for that response. It’s worth reminding people that trade through the port of Holyhead increased by almost 700 per cent since the inception of the single market. We cannot afford to see Wales and the port of Holyhead being excluded from the customs union and not part of the single market. I am concerned about the implications of tariffs for trade. New routes would be developed, without doubt, between Ireland and mainland Europe. There is no room physically in the port of Holyhead to deal with the checks on trucks and lorries and so on. Now, unlike the leader of your party, Jeremy Corbyn, I am pleased to hear you saying that you believe in remaining in the customs union and the single market, but what are you willing to do about that? How far are you willing to push this? Sub-state Parliaments in other parts of Europe can have a real influence—a veto, even, in some circumstances—over decisions taken by the state. So, how far would you want to see the influence of Wales going in terms of deciding on our voice and the powers of Wales once we’ve left the European Union?

Mae dau beth yn y fanna. Un o'r pethau a gafodd ei ddweud wrthyf i ddoe yw ei bod yn hollbwysig, wrth gwrs, nad oes yna unrhyw fath o arafu yng Nghaergybi na Doc Penfro nag Abergwaun, ond ei bod hefyd yn hollbwysig i Iwerddon fod yna ddim arafu yn Dover. Mae siwd gymaint o nwyddau yn mynd trwy Gymru a thrwy Loegr ac wedyn i Ffrainc o Dover. A'r ofn sydd gyda nhw yw y bydd yna arafu yn y ddau borthladd. Fe roddwyd enghraifft i fi lle oedd yna lorïau gyda physgod yn mynd ar draws y môr. Roedd y fferi wedi bod yn hwyr yn croesi Môr Iwerddon ac o achos hynny fe gollodd y lorïau hynny y fferi yn Portsmouth. O achos hynny, roedd popeth wedi ei strywo. A'r ofn sydd gyda nhw yw y bydd hynny yn rhywbeth arferol yn y pen draw. Mae'n iawn i ddweud nad oes yna ddim strwythur o gwbl yng Nghaergybi, na hyd yn oed yn Dover ar hyn o bryd. Mae'n amhosibl i siecio  pob lorri o ran tollau ta beth, er yr enghraifft sydd wedi cael ei rhoi. 

A'r ail gwestiwn. Rydw i wedi dweud yn blwmp ac yn blaen: dylai unrhyw gytundeb gael ei roi o flaen y Cynulliad cyn, a’r Alban a Gogledd Iwerddon—rydym ni’n gobeithio, cyn bo hir, wrth gwrs—ac, wrth gwrs, San Steffan, a dylai fod yna bleidlais i gytuno y cytundeb hwnnw gan bob Senedd, ac nid dim ond un. Yn fy marn i, heb hynny, ni fyddai unrhyw fath o gytundeb yn parhau.

There are two points there. One of the things that I was told yesterday is that it’s vital, of course, that there is no kind of delay in Holyhead, Pembroke Dock or Fishguard, but that it's also vital that we want to ensure that Dover also moves as swiftly, because so many goods go through Wales and England, and then to France from Dover, and the danger is that there will be a slow-down in all those ports. An example was given to me of fish being exported: the ferry was late crossing the Irish sea and so, because of that, the lorries missed the boat, as it were, in Portsmouth, and then all those goods perished. Their worry is that, ultimately, that will be an usual occurrence. It’s right to say that there is no structure whatsoever in Holyhead, or even in Dover currently. It’s impossible to check every lorry, despite the example that was given.

And the second question. I have stated completely frankly that any agreement should come to this Assembly and to Scotland and Northern Ireland—hopefully—and, of course, to Westminster, and there should be a vote to agree on that agreement by every Parliament and Assembly, not just in Westminster, because in my opinion, without that, it's not sustainable.

14:15

Both the Economy, Infrastructure and Skills Committee and the External Affairs and Additional Legislation Committee have gathered evidence from people like the Canadian consulate in Brussels, the Irish Government and others, giving us examples of how low-friction trade occurs across borders and through ports. We know that Irish Ferries last month confirmed their order for what will be the largest ferry—€165.2 million—in the world in terms of vehicle capacity, to run between Dublin and Holyhead. Last Thursday, the Economy, Infrastructure and Skills Committee took evidence on Anglesey from the Anglesey enterprise zone board on the Holyhead port expansion plan, which includes provision for Brexit. What consideration, therefore, have you given to the report from the European Parliament, 'Avoiding a hard border on the island of Ireland for Customs control and the free movement of persons', which looks at a number of technological solutions and comes to a positive conclusion about how to create a low-friction border? That's from the European Parliament itself.

Mae Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau a'r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol wedi casglu tystiolaeth gan bobl fel conswl Canada ym Mrwsel, Llywodraeth Iwerddon ac eraill, gan roi enghreifftiau i ni o sut mae masnachu ffrithiant isel yn digwydd ar draws ffiniau a thrwy borthladdoedd. Gwyddom fod Irish Ferries wedi cadarnhau fis diwethaf eu harcheb ar gyfer yr hyn fydd y fferi fwyaf—€165.2 miliwn—yn y byd o ran capasiti cerbydau, i hwylio rhwng Dulyn a Chaergybi. Ddydd Iau diwethaf, clywodd Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau dystiolaeth ar Ynys Môn gan fwrdd ardal fenter Ynys Môn ar gynllun ehangu porthladd Caergybi, sy'n cynnwys darpariaeth ar gyfer Brexit. Pa ystyriaeth, felly, ydych chi wedi ei rhoi i'r adroddiad gan Senedd Ewrop, 'Avoiding a hard border on the island of Ireland for Customs control and the free movement of persons', sy'n ystyried nifer o atebion technolegol ac yn dod i gasgliad cadarnhaol ynghylch sut i greu ffin ffrithiant isel? Mae hynny gan Senedd Ewrop ei hun.

Well, I met with Irish Ferries yesterday, so I discussed with them their plans, and it is good, as I said earlier on, that they are looking to invest in new ships. But the Irish Road Haulage Association are very, very concerned about the potential for delay. They don't see border controls in terms of there being passport controls, but their concerns are: (a) will there be customs checks; and (b) will they be comprehensive or random? They were never comprehensive in the past; they were always random. And in reality there is no other way of doing customs checks without having miles and miles of traffic queueing.

My argument is this: I want to see an open border between the north and south of Ireland. I know that border exceptionally well, and I know it's impossible to see it, if that's the word you want to use, in any event. In the days of the Troubles, minor roads were blown up by the British Army and there were crossing points at various main roads. That's before there was a motorway built across the border. So, in reality, it's impossible to police that border from a customs perspective.

Good—if a way is found of doing that, I have no argument, but my argument is this: the same arrangements must apply to the maritime border between Ireland and Wales. We can't afford to have a situation where the maritime border is seen as more difficult, more bureaucratic and more troublesome for freight operators than the border between the north and south in Ireland. Why? There's an incentive there for goods to move through Northern Ireland to Scottish ports and into Liverpool and to avoid the Welsh ports, if that border is seen as more problematic. If it applies to one, it has to apply to all.

Wel, cefais gyfarfod gydag Irish Ferries ddoe, felly trafodais eu cynlluniau gyda nhw, ac mae'n dda, fel y dywedais yn gynharach, eu bod nhw'n bwriadu buddsoddi mewn llongau newydd. Ond mae Cymdeithas Cludo Nwyddau ar y Ffyrdd Iwerddon yn bryderus dros ben am y posibilrwydd o oedi. Nid ydyn nhw'n gweld rheolaethau ffin o ran cael rheolaethau pasbort, ond eu pryderon yw: (a) a fydd archwiliadau tollau; a (b) a fyddant yn gynhwysfawr neu ar hap? Nid oedden nhw erioed yn gynhwysfawr yn y gorffennol; roedden nhw bob amser ar hap. Ac, mewn gwirionedd, nid oes unrhyw ffordd arall o gynnal archwiliadau tollau heb gael milltiroedd ar filltiroedd o draffig yn ciwio.

Dyma fy nadl i: rwyf i eisiau gweld ffin agored rhwng gogledd a de Iwerddon. Rwy'n adnabod y ffin honno'n arbennig o dda, a gwn ei bod hi'n amhosibl ei gweld, os mai dyna'r gair yr ydych chi eisiau ei ddefnyddio, beth bynnag. Yn nyddiau'r helyntion, ffrwydrwyd ffyrdd bach gan Fyddin Prydain ac roedd mannau croesi ar wahanol brif ffyrdd. Roedd hynny cyn i draffordd gael ei hadeiladu ar draws y ffin. Felly, mewn gwirionedd, mae'n amhosibl plismona'r ffin honno o safbwynt tollau.

Iawn—os canfyddir ffordd o wneud hynny, nid oes gen i ddadl, ond dyma fy nadl i: mae'n rhaid i'r un trefniadau fod yn berthnasol i'r ffin forol rhwng Iwerddon a Chymru. Ni allwn fforddio bod mewn sefyllfa pan ystyrir bod y ffin forol yn fwy anodd, yn fwy biwrocrataidd ac yn fwy trafferthus i weithredwyr cludo nwyddau na'r ffin rhwng y gogledd a'r de yn Iwerddon. Pam? Ceir cymhelliad i nwyddau symud trwy Ogledd Iwerddon i borthladdoedd yr Alban ac i Lerpwl ac i osgoi porthladdoedd Cymru, os ystyrir bod y ffin honno'n peri mwy o broblemau. Os yw'n berthnasol i un, mae'n rhaid iddo fod yn berthnasol i'r cwbl.

Awtomeiddio
Automation

5. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ddadansoddiad Centre for Cities y gallai 112,000 o weithwyr wynebu colli eu swyddi yng Nghaerdydd, Abertawe a Chasnewydd yn unig, o ganlyniad i awtomeiddio? OAQ51741

5. What assessment has the First Minister made of the Centre for Cities analysis that 112,000 workers could face losing their jobs in Cardiff, Swansea and Newport alone, as a result of automation? OAQ51741

Well, predictions of this sort are never straightforward, but we know that there will be a destruction of some jobs by new technology—that we have to accept. The question, of course, then is: can we then be a net creator of jobs through advances in technologies? Addressing challenges and opportunities presented by automation and digitisation is at the heart of our economic action plan.

Wel, nid yw rhagfynegiadau o'r math hwn byth yn syml, ond rydym ni'n gwybod y bydd rhai swyddi'n cael eu dileu gan dechnoleg newydd—mae'n rhaid i ni dderbyn hynny. Y cwestiwn, wrth gwrs, wedyn yw: a allwn ni fod yn grëwr net o swyddi wedyn trwy ddatblygiadau i dechnolegau? Mae mynd i'r afael â heriau a chyfleoedd a gyflwynir gan awtomeiddio a digido yn ganolog i'n cynllun gweithredu economaidd.

Thank you. The indications are consistent with other analyses. China recently unveiled plans for a £1.5 billion research park dedicated to the development of artificial intelligence. The United Arab Emirates have appointed a Minister for AI and announced a cross-Government strategy. Their prime minister, Sheikh Mohammed, has said,

'We want the UAE to become the world's most prepared country for artificial intelligence'.

Countries all across the world are gearing up to face the challenges and grasp the opportunities that automation presents, and Wales needs to act fast to be a shaper and not just an adopter of new technologies. Does the First Minister agree that we need cross-Government action, and will he commit to establishing a unit to get Wales ready for automation?

Diolch. Mae'r arwyddion yn cyd-fynd â dadansoddiadau eraill. Cyhoeddodd Tsieina gynlluniau yn ddiweddar ar gyfer parc ymchwil gwerth £1.5 biliwn wedi'i neilltuo i ddatblygu deallusrwydd artiffisial. Mae'r Emiradau Arabaidd Unedig wedi penodi Gweinidog Deallusrwydd Artiffisial ac wedi cyhoeddi strategaeth traws-Lywodraeth. Mae eu prif weinidog, y Sheikh Mohammed, wedi dweud,

Rydym ni eisiau i'r Emiraethau Arabaidd Unedig fod y wlad fwyaf parod yn y byd ar gyfer deallusrwydd artiffisial.

Mae gwledydd ledled y byd yn paratoi i wynebu heriau a manteisio ar y cyfleoedd y mae awtomeiddio yn eu cyflwyno, ac mae angen i Gymru weithredu'n gyflym i fod yn luniwr ac nid dim ond mabwysiadwr o dechnolegau newydd. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen gweithredu traws-Lywodraeth arnom ni, ac a wnaiff ef ymrwymo i sefydlu uned i baratoi Cymru ar gyfer awtomeiddio?

We do need cross-Government action, there's no question about that. I pay tribute to the Member and his huge interest in this, and he flags up an issue, a challenge, that we must meet in the future. I can say that groups across Welsh Government are already exploring the impact of technology and data on public service delivery. We obviously work with businesses.

I know the Cabinet Secretary is considering the creation of a FinTech task and finish group to look at the technologies surrounding financial and professional services, building on the digital action plan that lays out our own commitments to improving our own digital services, and we are working with the UK Government as well. We are actively engaged with the recently launched UK knowledge transfer networks for manufacturing initiative, which is aimed at realising—and you'll recognise the phrase, of course—the fourth industrial revolution, and that team is exploring ways to optimise the application of that programme to Wales.

There are other programmes that we have taken forward, but I can assure the Member that we know that the challenge is there and we intend to meet that challenge.

Mae angen gweithredu traws-Lywodraeth arnom ni, nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Talaf deyrnged i'r Aelod a'i ddiddordeb enfawr yn hyn, ac mae wedi tynnu sylw at fater, her, y mae'n rhaid i ni ei hwynebu yn y dyfodol. Gallaf ddweud bod grwpiau ar draws Llywodraeth Cymru eisoes yn archwilio effaith technoleg a data ar y ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus. Rydym ni'n amlwg yn gweithio gyda busnesau.

Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried creu grŵp gorchwyl a gorffen FinTech i ystyried y technolegau sy'n gysylltiedig â gwasanaethau ariannol a phroffesiynol, gan adeiladu ar y cynllun gweithredu digidol sy'n cyflwyno ein hymrwymiadau ein hunain i wella ein gwasanaethau digidol ein hunain, ac rydym ni'n gweithio gyda Llywodraeth y DU hefyd. Rydym ni'n gweithio gyda rhwydweithiau trosglwyddo gwybodaeth y DU a lansiwyd yn ddiweddar ar gyfer mentrau gweithgynhyrchu, sydd â'r nod o wireddu—a byddwch chi'n adnabod yr ymadrodd, wrth gwrs—y pedwerydd chwyldro diwydiannol, ac mae'r tîm hwnnw yn archwilio ffyrdd o wneud y defnydd gorau posibl o'r rhaglen honno yng Nghymru.

Ceir rhaglenni eraill yr ydym ni wedi eu datblygu, ond gallaf sicrhau'r Aelod ein bod ni'n gwybod bod yr her yno ac rydym ni'n bwriadu ymateb i'r her honno.

14:20

First Minister, Lee Waters just rightly referred to the urban hubs of south Wales as being most vulnerable, in the first instance, to the effect of automation, and the figures that Lee Waters quoted were astounding. I agreed with your answer that we need to make sure that we are trying to get ahead of the curve in terms of competing with other countries in this respect, and making sure that the challenges posed by artificial intelligence are dealt with. But I didn't hear your answer. Can you give us some concrete examples of how you're going to refocus Welsh Government economic policies to face these challenges ahead, to make sure that areas such as Newport, Cardiff and Swansea, also other urban areas of Wales, and the city region areas that they support and that support them will be able to meet the challenge of the future and get ahead of the curve, which we desperately need?

Prif Weinidog, mae Lee Waters newydd gyfeirio'n briodol at ganolfannau trefol y de fel y mannau mwyaf agored i niwed, yn y lle cyntaf, oherwydd effaith awtomeiddio, ac roedd y ffigurau a ddyfynnwyd gan Lee Waters yn syfrdanol. Roeddwn i'n cytuno â'ch ateb bod angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n ceisio bod ar flaen y gad o ran cystadlu â gwledydd eraill yn hyn o beth, a gwneud yn siŵr yr ymdrinnir â'r heriau a berir gan deallusrwydd artiffisial. Ond ni chlywais eich ateb. A allwch chi roi rhai enghreifftiau pendant i ni o sut yr ydych chi'n mynd i ail-ganolbwyntio polisïau economaidd Llywodraeth Cymru i wynebu'r heriau hyn sydd o'n blaenau, i wneud yn siŵr y bydd ardaloedd fel Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe, yn ogystal ag ardaloedd trefol eraill Cymru, a'r ardaloedd dinas-ranbarth y maen nhw yn eu cefnogi ac sy'n eu cefnogi nhw yn gallu ymateb i her y dyfodol a bod ar flaen y gad, y mae wir ei angen arnom ni?

Our economic action plan clearly identifies the automation and digitalisation challenges that we face—the key strategic challenges and opportunities. Just to build on the answer I gave to the Member for Llanelli, we will be launching our enhanced smart innovation business support in April 2018 for manufacturing and design processes, and that will include support for businesses for planning and preparing for the implementation of technologies associated with the fourth industrial revolution. Over the last 12 months, Industry Wales has supplied a number of reports to the Cabinet Secretary on the risks and opportunities that automation will have on the Welsh economy.

Mae ein cynllun gweithredu economaidd yn nodi'n eglur yr heriau awtomeiddio a digideiddio yr ydym ni'n eu hwynebu—yr heriau a'r cyfleoedd strategol allweddol. Dim ond i adeiladu ar yr ateb a roddais i'r Aelod dros Lanelli, byddwn yn lansio ein cymorth busnes arloesedd clyfar gwell ym mis Ebrill 2018 ar gyfer prosesau gweithgynhyrchu a dylunio, a bydd hwnnw'n cynnwys cymorth i fusnesau ar gyfer cynllunio a pharatoi ar gyfer gweithredu technolegau sy'n gysylltiedig â'r pedwerydd chwyldro diwydiannol. Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae Diwydiant Cymru wedi cyflenwi nifer o adroddiadau i Ysgrifennydd y Cabinet ar y risgiau a'r cyfleoedd a fydd yn deillio i economi Cymru o awtomeiddio.

Llywodraethau Rhyngwladol a Gweinyddiaethau Is-ranbarthol
International Governments and Sub-regional Administrations

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am berthynas Llywodraeth Cymru â llywodraethau rhyngwladol a gweinyddiaethau is-ranbarthol? OAQ51766

6. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's relationships with international governments and sub-regional administrations? OAQ51766

Yes. We have relations with many Governments and sub-regional Governments, at many different levels and through different channels, both formal and informal.  

Gwnaf. Mae gennym ni gysylltiadau â llawer o Lywodraethau a Llywodraethau is-ranbarthol, ar lawer o wahanol lefelau a thrwy wahanol sianeli, yn ffurfiol ac yn anffurfiol.

Thank you for that answer, First Minister. At the beginning of the year, Open Doors published its annual world watch list, which is a list of the world's worst persecuting nations for Christians to be living in. And many of the nations that are mentioned on that list are nations that the Welsh Government has relationships with—Pakistan, India, Qatar and Vietnam as examples. Now, clearly, where the Welsh Government has a relationship, it has a dialogue with those Governments and I wonder what action the Welsh Government is taking, or could take, in order to discuss the infringement of article 18 of the universal declaration of human rights for Christians living in those nations where their right to change their religion and their right to practice their religion is not being realised.

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ddechrau'r flwyddyn, cyhoeddodd Open Doors ei restr gwylio byd-eang blynyddol, sy'n rhestr o wledydd erlid gwaethaf y byd i Gristnogion fod yn byw ynddynt. Ac mae llawer o'r gwledydd sy'n cael eu crybwyll ar y rhestr honno yn wledydd y mae gan Lywodraeth Cymru berthynas â nhw—Pacistan, India, Qatar a Fietnam fel enghreifftiau. Nawr, yn amlwg, lle mae gan Lywodraeth Cymru berthynas, mae ganddi ddeialog â'r Llywodraethau hynny ac rwy'n meddwl tybed pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, neu y gallai eu cymryd, i drafod y diffyg cydymffurfiad ag erthygl 18 y datganiad cyffredinol o hawliau dynol ar gyfer Cristnogion sy'n byw yn y gwledydd hynny lle nad yw eu hawl i newid eu crefydd a'u hawl i ymarfer eu crefydd yn cael eu gwireddu.

I fully support, of course, an individual's right to freedom of conscience. I have raised human rights issues in the past in some countries that I have been to—I've not shied away from that. Of course we take advice from the Foreign Office; it's hugely important, with their network of embassies and their access to intelligence, that we take advice from them, but nobody, of course, could possibly condone a situation where freedom of conscience is not respected.

Rwy'n cefnogi'n llwyr, wrth gwrs, hawl unigolyn i ryddid cydwybod. Rwyf i wedi codi materion hawliau dynol yn y gorffennol mewn rhai gwledydd yr wyf i wedi bod ynddynt—nid wyf wedi osgoi hynny. Wrth gwrs, rydym ni'n cymryd cyngor gan y Swyddfa Dramor; mae'n hynod bwysig, gyda'u rhwydwaith o lysgenadaethau a'u mynediad at wybodaeth, ein bod ni'n cymryd cyngor ganddyn nhw, ond ni allai neb, wrth gwrs, gymeradwyo sefyllfa lle nad yw rhyddid cydwybod yn cael ei barchu.

Mae gan rai Llywodraethau rhanbarthol, fel Fflandrys, er enghraifft, fel yr oedd Rhun ap Iorwerth yn pwyntio mas, feto dros dermau terfynol cytundeb Brexit, nad oes gan Gymru ar hyn o bryd. Wrth gwrs, fel y bydd y Prif Weinidog yn gwybod, mae cysylltiad hanesyddol agos iawn rhwng Cymru a Fflandrys. A fyddai'r Prif Weinidog yn ystyried arwain dirprwyaeth i Fflandrys i apelio iddyn nhw, os oes yn rhaid, i ddefnyddio'r grym sydd ganddyn nhw i helpu Cymru, yn ein hawr ni o angen, fel y gwnaeth Cymry yn eu miloedd, can mlynedd yn ôl, drostyn nhw?

Some regional Governments, such as Flanders, for example, as Rhun ap Iorwerth pointed out earlier, do have a veto over the final terms of the Brexit agreement that Wales doesn’t currently have. Of course, as the First Minister will be aware, there is a very close historic link between Wales and Flanders. Would the First Minister consider leading a delegation to Flanders to appeal to them, if necessary, to use the powers that they have to assist Wales in our hour of need, as Welsh people did in their thousands a hundred years ago, on their behalf?

Rwyf i wedi bod i Fflandrys sawl gwaith, wrth gwrs, ac fel y mae'r Aelod yn ei ddweud, mae yna gysylltiad hanesyddol a hefyd trist dros ben rhwng Cymru a Fflandrys. Wel, i fi, beth rwyf i'n moyn sicrhau yw ein bod ni'n pwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig, yn gyntaf i roi rhyw fath o sôn ynglŷn â beth yn gymwys yw eu cynlluniau nhw, achos nid oes clem gan neb ar hyn o bryd beth yn gymwys maen nhw'n moyn gweld ar ddiwedd y broses hon, ac rŷm ni'n moyn sicrhau, trwy'r trafod sy'n cymryd lle ar hyn o bryd, yn gyntaf, wrth gwrs, y bydd y Bil a fydd yn ein tynnu ni mas o Ewrop yn cael ei newid mewn ffordd a fydd yn dderbyniol i Gymru a hefyd i'r Alban, a hefyd, wrth gwrs, i bwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i sicrhau cytundeb ar ddiwedd y dydd a fydd o les i Gymru a hefyd i Brydain Fawr.

Well, I’ve visited Flanders a number of times, of course, and as the Member says, there is an historic connection and it’s also a very sad connection between Wales and Flanders. Well, what’s important for me is that we urge the United Kingdom Government to give us some kind of indication of what their plans are because nobody has a clue at the moment what exactly they wish to see at the end of this process, and we wish to ensure, through the discussions taking place at present, that, first of all, the withdrawal Bill will be amended in a way that is acceptable to Wales and also to Scotland, and also to urge the United Kingdom Government to secure an agreement that would be of benefit to both Wales and, of course, the UK.

What work has the First Minister done since the referendum with international Governments outside the EU to encourage investment into Wales?

Pa waith mae'r Prif Weinidog wedi ei wneud ers y refferendwm gyda Llywodraethau rhyngwladol y tu allan i'r UE i annog buddsoddiad yng Nghymru?

14:25

Many things. I've been to many countries. The US, of course, is our biggest international investing country, I've been there. I was in Ireland yesterday, and Ireland is in the top five of investing countries in Wales. Of course, we look at markets outside Europe. One of the things I did when I was rural affairs Minister was to get Welsh lamb into Dubai, looking at a new market beyond the traditional southern European market. Nevertheless, we cannot on the one hand say, 'We need to look at new markets,' which we accept, but on the other hand say, 'We have to ignore our most important existing single market, which is Europe.' The two things run together. Let's make sure that we secure our most important market first, and then, of course, make sure that we look for more opportunities elsewhere.

Llawer o bethau. Rwyf wedi bod i lawer o wledydd. Yr Unol Daleithiau, wrth gwrs, yw ein gwlad buddsoddi rhyngwladol fwyaf, rwyf i wedi bod yno. Roeddwn i yn Iwerddon ddoe, ac mae Iwerddon yn un o'r pum gwlad sy'n buddsoddi fwyaf yng Nghymru. Wrth gwrs, rydym ni'n edrych ar farchnadoedd o'r tu allan i Ewrop. Un o'r pethau a wnes i pan oeddwn i'n Weinidog materion gwledig oedd cael cig oen Cymru i Dubai, gan edrych ar farchnad newydd y tu hwnt i'r farchnad draddodiadol de Ewrop. Serch hynny, ni allwn ddweud ar y naill law, 'Mae angen i ni edrych ar farchnadoedd newydd,' rydym yn derbyn hyn, ond dweud ar y llaw arall, 'Mae'n rhaid i ni anwybyddu ein marchnad sengl bresennol bwysicaf, sef Ewrop.' Mae'r ddau beth yn mynd law yn llaw. Gadewch i ni wneud yn siŵr ein bod yn sicrhau ein marchnad bwysicaf yn gyntaf, ac wedyn, wrth gwrs, gwneud yn siŵr ein bod yn edrych am fwy o gyfleoedd mewn mannau eraill.

Lles Cŵn a Chŵn Bach
Welfare of Puppies and Dogs

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella lles cŵn a chŵn bach yng Nghymru? OAQ51776

7. What steps is the Welsh Government taking to improve the welfare of puppies and dogs in Wales? OAQ51776

We take animal welfare seriously and expect others to do so too. The Animal Welfare (Breeding of Dogs)(Wales) Regulations 2014 introduced stricter criteria for licensed puppy breeders. We recently consulted on a revised code of practice for the welfare of dogs. The code reminds owners of their responsibilities and obligations.

Rydym yn cymryd lles anifeiliaid o ddifrif ac yn disgwyl i eraill wneud hynny hefyd. Cyflwynodd Rheoliadau Lles Anifeiliaid (Bridio Cŵn)(Cymru) 2014 feini prawf llymach ar gyfer bridwyr cŵn bach trwyddedig. Fe wnaethom ymgynghori'n ddiweddar ar god ymarfer diwygiedig ar gyfer lles cŵn. Mae'r cod yn atgoffa perchnogion o'u cyfrifoldebau a'u rhwymedigaethau.

Thanks for the previous initiatives. The UK Government is currently looking at bringing in tighter regulations for dog breeding in England. In the light of that, is it possible that we may need to look at tighter regulations again in Wales, given recent cases, such as Lucy's law?

Diolch am y mentrau blaenorol. Mae Llywodraeth y DU ar hyn o bryd yn edrych ar gyflwyno rheoliadau llymach ar gyfer bridio cŵn yn Lloegr. Yng ngoleuni hynny, a yw'n bosibl y gallai fod yn rhaid i ni edrych ar reoliadau tynnach eto yng Nghymru, o ystyried achosion diweddar, fel cyfraith Lucy?

I have to say that the Department for Environment, Food and Rural Affairs followed us. Actually, we were the first to introduce regulations of this sort, and DEFRA is now following suit. We do note the fact that DEFRA have issued a call for evidence on the banning of third-party sales, and we'll consider our own position in due course, but this is certainly a situation where we were ahead of the game and others are following.

Mae'n rhaid imi ddweud bod yr Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig wedi ein dilyn ni. Mewn gwirionedd, ni oedd y cyntaf i gyflwyno rheoliadau o'r math hyn, ac mae DEFRA erbyn hyn yn gwneud hynny hefyd. Rydym yn nodi'r ffaith bod DEFRA wedi cyhoeddi galwad am dystiolaeth ar wahardd gwerthu trydydd parti, a byddwn yn ystyried ein sefyllfa ein hunain maes o law, ond mae hon yn sicr yn sefyllfa lle yr oeddem ni ar flaen y gad ac mae eraill yn dilyn.

In recent years, the sale of puppies and dogs has moved to online sales, and many sick animals have been sold to unsuspecting people. Those sellers are very often not licensed to breed, and they're certainly not putting the welfare of the animals first, but profit. The Blue Cross are calling for a registration and licensing system for anyone breeding or selling animals through any means whatsoever, so, whether that's from home or from large-scale breeding establishments, to include online sellers. Do you think this is something that we might consider doing here in the Welsh Government?

Yn ystod y blynyddoedd diweddar, mae gwerthiant cŵn a chŵn bach wedi symud i werthu ar-lein, ac mae llawer o anifeiliaid sâl wedi'u gwerthu i bobl ddiarwybod. Yn aml iawn, nid oes gan y gwerthwyr hynny drwydded i fridio ac yn sicr nid lles yr anifeiliaid sydd bwysicaf iddyn nhw, ond elw. Mae elusen The Blue Cross yn galw am system gofrestru a thrwyddedu ar gyfer unrhyw un sy'n bridio neu'n gwerthu anifeiliaid drwy unrhyw ddull o gwbl, felly boed hynny o'u cartref neu o sefydliadau bridio ar raddfa fawr, gan gynnwys gwerthwyr ar-lein. A ydych chi'n credu bod hyn yn rhywbeth y gallem ni ystyried ei wneud yma yn Llywodraeth Cymru?

I think there are two issues here: firstly, to examine whether there's a need for further legislation, and, secondly, to ensure that enforcement is what we would want it and expect it to be. I know that local authorities in Wales have recently undertaken a data-capture survey on licensed dog-breeding premises in Wales, and that exercise has served as an opportunity to assess the standards currently applied to dog breeders in Wales, to identify and investigate examples of poor compliance, best practice, and also to improve intelligence to better inform enforcement intervention by local authorities. So, the enforcement, of course, is hugely important in terms of the current law.

Rwy'n credu bod dau fater yn y fan yma: yn gyntaf, i archwilio pa un a oes angen mwy o ddeddfwriaeth, ac, yn ail, sicrhau bod prosesau gorfodi cystal ag y byddem yn dymuno ac yn disgwyl iddyn nhw fod. Gwn fod awdurdodau lleol yng Nghymru wedi cynnal arolwg casglu data yn ddiweddar ar safleoedd bridio cŵn trwyddedig yng Nghymru, ac mae'r ymarfer hwnnw wedi bod yn gyfle i asesu'r safonau sy'n berthnasol i fridwyr cŵn yng Nghymru ar hyn o bryd, i nodi ac ymchwilio i enghreifftiau o ddiffyg cydymffurfio, arfer gorau, ac i wella deallusrwydd i lywio ymyrraeth gorfodi gan awdurdodau lleol yn well. Felly, mae'r gorfodi, wrth gwrs, yn eithriadol o bwysig o ran y gyfraith bresennol.

Cyfleusterau Addysgol yn Islwyn
Educational Facilities in Islwyn

8. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau Llywodraeth Cymru i wella cyfleusterau addysgol yn Islwyn? OAQ51782

8. Will the First Minister provide an update on Welsh Government plans to enhance educational facilities in Islwyn? OAQ51782

Band A of the twenty-first century schools programme will see investment of over £58 million in schools in Caerphilly county borough, with over £28 million spent in the Islwyn constituency. A funding envelope for Caerphilly of over £110 million for band B, beginning in 2019, has been approved in principle.

Bydd Band A y rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn golygu buddsoddiad o dros £58 miliwn mewn ysgolion ym mwrdeistref sirol Caerffili, a bydd dros £28 miliwn yn cael ei wario yn etholaeth Islwyn. Mae amlen ariannu o dros £110 miliwn ar gyfer Caerffili ym mand B, sy'n dechrau yn 2019, wedi'i gymeradwyo mewn egwyddor.

Thank you. The Welsh Government also has announced an extra £73 million allocated to the twenty-first century schools education programme. This brings the total amount invested to £3.8 billion. First Minister, as you witnessed yourself when you formally opened Islwyn High School, the infrastructure of Welsh schools is being reimagined and rebuilt to serve future generations. How then can this radical, transformative initiative be maintained in the years ahead, so Wales never has to witness again the decaying school buildings of the Thatcher and Major eras, when the Conservatives were last in charge of educational Government policy in Wales?

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cyhoeddi dyraniad o £73 miliwn ychwanegol i raglen addysg ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Mae hyn yn cynyddu'r cyfanswm a fuddsoddwyd i £3.8 biliwn. Prif Weinidog, fel y gwelsoch chi eich hun pan wnaethoch agor Ysgol Uwchradd Islwyn yn swyddogol, mae seilwaith ysgolion Cymru yn cael ei ail-lunio a'i ailadeiladu i wasanaethu cenedlaethau'r dyfodol. Sut felly, y gellir cynnal y fenter radical, drawsnewidiol hon yn y blynyddoedd i ddod, fel na fydd Cymru byth yn gweld adeiladau ysgolion yn dadfeilio fel yn oes Thatcher a Major, pan oedd y Ceidwadwyr yn gyfrifol am bolisi Llywodraeth addysgol yng Nghymru ddiwethaf?

Many of us were in school in the 1980s, and despite the best efforts of our teachers, we were taught in buildings that were falling apart, portakabins—I remember one portakabin where there was ivy growing up the inside of the wall because there was a gap between the floor and the wall. I saw heating systems that didn't work. I saw no new schools being built. Compare that to now. Compare that to now where we have over 150 schools and colleges in Wales that will be refurbished or replaced in the five years to 2019. That's 150 schools and colleges that, under the Tories, would have been left to decay. 

Roedd llawer ohonom ni yn yr ysgol yn yr 1980au, ac er gwaethaf ymdrechion gorau ein hathrawon, cawsom ein haddysgu mewn adeiladau a oedd yn dadfeilio, cabanau — rwy'n cofio un caban lle'r oedd eiddew yn tyfu i fyny'r wal y tu mewn oherwydd bod bwlch rhwng y llawr a'r wal. Gwelais systemau gwresogi nad oeddent yn gweithio. Ni welais unrhyw ysgolion newydd yn cael eu hadeiladu. Cymharwch hynny â nawr. Cymharwch hynny â heddiw, pan fo gennym ni dros 150 o ysgolion a cholegau yng Nghymru a fydd yn cael eu hadnewyddu neu y bydd ysgolion newydd yn cael eu hadeiladu yn eu lle yn y pum mlynedd hyd at 2019. Mae hynny'n 150 o ysgolion a cholegau a fyddai, o dan y Torïaid, wedi eu gadael i ddirywio.

14:30

Ac, yn olaf, Mohammad Ashgar. 

Finally, Mohammad Ashgar. 

Thank you, Presiding Officer. Further to that question, could the First Minister advise when details of which schools and colleges in south-east Wales will be modernised under band B of the twenty-first century schools and education programme will be announced, and how will these building schemes address the growth in demand for Welsh-medium education in my region especially?

Diolch i chi, Llywydd. Yn ychwanegol at y cwestiwn yna, a wnaiff y Prif Weinidog ddweud pryd y cyhoeddir y manylion am ba ysgolion a cholegau yn y de-ddwyrain fydd yn cael eu moderneiddio o dan fand B rhaglen addysg ysgolion yr unfed ganrif ar hugain, a sut y bydd y cynlluniau adeiladu hyn yn rhoi sylw i'r twf yn y galw am addysg cyfrwng Cymraeg yn fy rhanbarth i yn arbennig?

Well, I can say that, as far as Caerphilly is concerned, Y Gwyndy campus is complete, Islwyn High School has opened, Pontlottyn and Abertysswg replacement schools—construction is under way there—and, of course, there is the new Idris Davies primary school, which will be built as well, just to give some examples. But, as I said to the Member earlier on, it is rich for the Tories to say, 'Well, give us an example of schools being built' when they would have built nothing; they would have built nothing at all. One hundred and fifty schools and colleges have been rebuilt, built or refurbished by Welsh Labour that the Tories would never have touched. 

Wel, gallaf ddweud, cyn belled ag y mae Caerffili yn y cwestiwn, bod campws Y Gwyndy yn gyflawn, mae Ysgol Uwchradd Islwyn wedi agor, o ran ysgolion newydd ar gyfer Pontlotyn ac Abertyswg — mae'r gwaith adeiladu wedi dechrau yno — ac, wrth gwrs, ceir yr ysgol gynradd Idris Davies newydd a fydd yn cael ei hadeiladu hefyd, dim ond i roi rhai enghreifftiau. Ond, fel y dywedais wrth yr Aelod yn gynharach, mae gan y Torïaid wyneb i ddweud, 'Wel, rhowch enghraifft i ni o ysgolion sy'n cael eu hadeiladu' pan na fydden nhw wedi adeiladu dim byd; fydden nhw ddim wedi adeiladu dim byd o gwbl. Mae cant a hanner o ysgolion a cholegau wedi'u hailadeiladu, eu hadeiladu neu eu hadnewyddu gan Lafur Cymru na fyddai'r Torïaid byth wedi cyffwrdd â nhw.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, ar ein hagenda yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i'n galw ar arweinydd y tŷ, Julie James. 

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house, Julie James. 

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's business. Business for the next three weeks is shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers that are available to Members electronically. 

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Dangosir busnes y tair wythnos nesaf ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, a welir ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Can I call for two statements, please, from the leader of the house? One on the process that is followed by Ministers in relation to planning inspectorate appeals: I've been contacted by many constituents in the Nantglyn area of Denbighshire, who are concerned about a decision to approve the Pant y Maen wind turbine farm in that locality by Welsh Ministers, against the advice of the planning inspectorate and against local democracy, which, of course, refused the application in the first place. There's been scant explanation, frankly, from Welsh Ministers as to why they allowed this particular development to get the green light, and I think that my constituents are owed an explanation as to precisely why the inspectors' recommendation to Ministers has not been taken forward, and I think shedding some light on this through a statement would be very helpful in supporting them to get a better understanding as to the rationale behind the decision. 

Can I also ask for a statement from the Cabinet Secretary responsible for food and drink on support for the pub industry? One of the—. Again, another concern that has been raised recently in my constituency surgeries is the method of calculation for business rates for public houses and how this is having a severe impact on the financial viability of some pubs across Wales, particularly because, of course, the business rates are based on projected profits and turnover rather than necessarily the ability of those businesses to pay, or, indeed, the square footage of the premises, which, of course, is the case for further business rates. And I wonder whether we can have some sort of statement on support for pubs to see what else might be available to support those businesses, many of which, of course, are in rural parts of Wales and are struggling to make ends meet. We've seen hundreds of pubs close in recent years around the country, and I do think that it's very important that we throw these pubs a lifeline in order that they can continue to thrive and be the centre of their local communities. Thank you. 

A gaf i alw am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan arweinydd y tŷ? Un ar y broses a ddilynir gan Weinidogion o ran apeliadau i'r arolygiaeth gynllunio: Mae llawer o fy etholwyr yn ardal Nantglyn, Sir Ddinbych, wedi cysylltu â mi yn pryderu am benderfyniad i gymeradwyo fferm tyrbin gwynt Pant y Maen yn yr ardal honno gan Weinidogion Cymru, yn groes i gyngor yr arolygiaeth gynllunio ac yn groes i ddemocratiaeth leol, a wnaeth, wrth gwrs, wrthod y cais yn y lle cyntaf. Prin fu'r esboniad, a dweud y gwir, gan Weinidogion Cymru ynghylch pam yr oeddent yn caniatáu i'r datblygiad penodol hwn fynd yn ei flaen, ac rwy'n credu bod fy etholwyr yn haeddu eglurhad ynghylch pam yn union na ddilynwyd argymhelliad yr arolygwyr i'r Gweinidogion, ac rwy'n credu y byddai rhoi rhywfaint o oleuni ar hyn drwy ddatganiad yn ddefnyddiol iawn i'w cynorthwyo i gael gwell dealltwriaeth o'r rhesymeg y tu ôl i'r penderfyniad.

A gaf i hefyd ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd y Cabinet sy'n gyfrifol am fwyd a diod ar gymorth i'r diwydiant tafarndai? Un o'r —. Unwaith eto, pryder arall a godwyd yn ddiweddar mewn cymorthfeydd yn fy etholaeth i yw'r dull o gyfrifo ardrethi busnes ar gyfer tafarndai a sut y mae hyn yn cael effaith ddifrifol ar hyfywedd ariannol rhai tafarndai ledled Cymru, yn enwedig oherwydd, wrth gwrs, bod yr ardrethi busnes yn seiliedig ar elw a throsiant rhagamcanol yn hytrach nag ar allu'r busnesau hynny i dalu o reidrwydd, neu, yn wir, troedfeddi sgwâr y safle, sydd, wrth gwrs, y rheswm am ardrethi busnes ychwanegol. A tybed a gawn ni ryw fath o ddatganiad ar gymorth i dafarndai i weld beth arall a allai fod ar gael i gefnogi'r busnesau hynny, ac mae llawer ohonynt, wrth gwrs, mewn rhannau gwledig o Gymru ac yn ei chael hi'n anodd i gael dau ben llinyn ynghyd. Rydym ni wedi gweld cannoedd o dafarndai yn cau dros y blynyddoedd diwethaf ledled y wlad, ac rwyf i'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn taflu rhaff i'r tafarndai hyn fel y gallant barhau i ffynnu a bod yn ganolbwynt i'w cymunedau lleol. Diolch.

On the first point that Darren Millar raises, I don't think it's at all appropriate to have a statement about an individual planning issue, so I suggest very strongly that he writes and gets the answer that he seeks for his constituents direct from the Minister. 

On the second, I think that support for our traditional Welsh pubs is a very important issue. I was very pleased to see the revival of the cross-party group on support for the pub. I feel obliged to point out to our colleagues in UKIP that I myself have been seen in a pub recently, and not just in coffee shops, as he suggested some women Assembly Members ought to confine themselves to. So, I'd just like to make it plain that I have been known to be seen in a pub, which you'll be astonished by. I think it is a very important point and I'm certainly going to be discussing with my colleague, the Cabinet Secretary, about what we can say about continuing support for our public houses. 

Ar y pwynt cyntaf y mae Darren Millar yn ei godi, nid wyf i'n credu ei bod yn briodol o gwbl cael datganiad am fater cynllunio unigol, felly rwy'n awgrymu'n gryf iawn ei fod yn ysgrifennu at y Gweinidog yn uniongyrchol i gael yr ateb y mae'n ei geisio ar gyfer ei etholwyr.

Ar yr ail bwynt, rwy'n credu bod cymorth ar gyfer ein tafarndai traddodiadol yng Nghymru yn fater pwysig iawn. Roeddwn i'n falch iawn o weld adfywiad y grŵp trawsbleidiol ar gymorth i dafarndai. Rwy'n teimlo bod yn rhaid i mi dynnu sylw ein cyd-Aelodau o UKIP fy mod i fy hun wedi fy ngweld mewn tafarn yn ddiweddar, nid dim ond mewn siopau coffi, fel yr awgrymodd y dylai rhai menywod sy'n Aelodau Cynulliad gyfyngu eu hunain iddynt. Felly, hoffwn ei gwneud yn glir bod pobl wedi fy ngweld i mewn tafarn, a fydd yn eich syfrdanu. Rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn a byddaf yn sicr yn trafod gyda fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, ynghylch yr hyn y gallwn ei ddweud am barhau i roi cymorth i'n tafarndai.

Could I ask for a couple of things from the business manager? First of all, is it possible to have a statement or at least an indication of the timetable of an announcement regarding the ward 10 project in Withybush hospital? This is the project that a young girl called Elly has been fundraising for—Elly's flag appeal. I've done a 90-second statement on her appeal here, and I think a lot of Assembly Members will know about it. My understanding is that the business plan has been presented to Welsh Government by the health board about the refurbishment of this ward. Of course, there have been announcements since about possible consultation around Hywel Dda's services, and I'm very clear that I don't want this particular plan to get lost in that. A decision was expected some time in the new year, so it would be good to hear from the Welsh Government either a statement or an indication of when such an announcement could be made.

Secondly, can I ask for a debate around fracking? We've talked about the powers coming to this Assembly, and, in turn, to the Welsh Government, and the delay in those powers—that's something we'll disagree upon. But the issue of fracking has just come back to the fore because of the release of UK Government papers that suggest that, in fact, fracking is not the panacea for our energy ills that was foreseen. The development of fracking is not, in fact, even expected by the UK Government, which is officially in support of fracking, to develop at the pace that was expected or to fill the energy gap. That just allows us to reconsider how we use our natural resources, which are actually wind, Darren Millar, and other resources—how we best utilise them. And I think perhaps a debate on energy and fracking might be an opportunity for other Members to raise their own individual issues as well. But I think it is timely now that we have a proper look at this, because a number are asking for a real reassessment. Even those who may support the technology are rethinking whether the practicality and the cost of this is available.

And the final thing I'd like to ask about is a debate, if we may—we've talked about Brexit today, but I think we need to talk about Brexit and fishing in particular. Fishing is the one area where, as a great remainer, I would say that the European Union didn't always get it right, I have to say. So, I'm quite happy to have a debate around that, and particularly to think afresh about what can we do in Wales with an inshore fishing fleet and a very strong shellfish industry here—about 90 per cent of our fish catch is actually shellfish. The Public Policy Institute for Wales has produced a report on fishing and Brexit. I think that would be a good basis for a Government debate, in Government time, on fishing, and the possibilities and the ability to perhaps, in an environmentally sound way, but also in a way that supports our sea communities, to try and work new ways of supporting the fishing industry and seeing the development of that industry in a sustainable way. I think several Members would take an active interest in such a debate.

A gaf i ofyn am un neu ddau o bethau gan y rheolwr busnes? Yn gyntaf, a yw'n bosibl cael datganiad neu o leiaf awgrym o amserlen y cyhoeddiad ynghylch prosiect ward 10 yn Ysbyty Llwynhelyg? Dyma'r prosiect y mae merch ifanc o'r enw Elly wedi bod yn codi arian ar ei gyfer—apêl baner Elly. Rwyf i wedi rhoi datganiad 90 eiliad ar ei hapêl yma, ac rwy'n credu y bydd llawer o Aelodau'r Cynulliad yn gwybod amdani. Rwyf i ar ddeall bod y bwrdd iechyd wedi cyflwyno'r cynllun busnes i Lywodraeth Cymru ar gyfer adnewyddu'r ward hon. Wrth gwrs, cafwyd cyhoeddiadau ers hynny ynghylch ymgynghoriadau posibl ar wasanaethau Hywel Dda, ac rwy'n glir iawn nad wyf i eisiau gweld y cynllun penodol hwn yn cael ei lyncu gan hynny. Roedd disgwyl cael penderfyniad rywbryd yn y flwyddyn newydd, felly byddai'n dda clywed gan Lywodraeth Cymru naill ai datganiad neu arwydd o pryd y gellid disgwyl cyhoeddiad o'r fath.

Yn ail, a gaf i ofyn am ddadl ynghylch ffracio? Rydym ni wedi siarad am y pwerau sy'n dod i'r Cynulliad hwn, ac, yn eu tro, i Lywodraeth Cymru, a'r oedi o ran y pwerau hynny—mae hynny'n rhywbeth y gwnawn ni anghytuno ynglŷn ag ef. Ond mae'r mater o ffracio wedi dod yn ôl i'r amlwg yn ddiweddar yn sgil rhyddhau papurau Llywodraeth y DU sy'n awgrymu nad yw ffracio, mewn gwirionedd, yn ateb i'n problemau ynni fel y rhagwelwyd. Yn wir, nid yw Llywodraeth y DU hyd yn oed yn disgwyl i ffracio ddatblygu, er ei bod cefnogi ffracio yn swyddogol, mor gyflym â'r disgwyl na llenwi'r bwlch ynni. Mae hynny'n caniatáu i ni ailystyried sut yr ydym ni'n defnyddio ein hadnoddau naturiol, sef gwynt, mewn gwirionedd Darren Millar, ac adnoddau eraill—sut i'w defnyddio yn y modd gorau. Ac rwy'n credu efallai y gall dadl ar ynni a ffracio fod yn gyfle i Aelodau eraill godi eu materion unigol eu hunain hefyd. Ond rwy'n credu ei bod yn amserol ein bod yn edrych yn iawn ar hyn, gan fod nifer o bobl yn gofyn am ailasesiad gwirioneddol. Mae hyd yn oed y rhai hynny sydd efallai'n cefnogi'r dechnoleg yn ailfeddwl ymarferoldeb a chost hyn.

A'r peth olaf yr hoffwn i ofyn amdano yw dadl, os cawn ni — rydym ni wedi sôn am Brexit heddiw, ond rwy'n credu bod angen i ni siarad am Brexit ac am bysgota yn arbennig. Pysgota yw'r un maes lle, fel cefnogwr brwd i'r achos dros aros, y byddwn i'n dweud nad yw'r Undeb Ewropeaidd wedi bod yn iawn bob tro, mae'n rhaid imi ddweud. Felly, rwy'n eithaf bodlon cael dadl ynghylch hynny, ac yn enwedig gan feddwl o'r newydd am beth y gallwn ni ei wneud yng Nghymru gyda fflyd pysgota y glannau a diwydiant pysgod cregyn cryf iawn yma—pysgod cregyn yw 90 y cant o'r pysgod yr ydym yn eu dal  mewn gwirionedd. Mae'r Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru wedi llunio adroddiad ar bysgota a Brexit. Rwy'n credu y byddai hynny'n sylfaen dda ar gyfer dadl yn y Llywodraeth, yn amser y Llywodraeth, ar bysgota, a'r posibiliadau a'r gallu efallai, mewn ffordd amgylcheddol gadarn, ond hefyd mewn ffordd sy'n cefnogi ein cymunedau morol, i geisio ffyrdd newydd o gefnogi'r diwydiant pysgota ac i weld y diwydiant hwnnw'n datblygu mewn ffordd gynaliadwy. Rwy'n credu y byddai sawl un o'r Aelodau yn ymddiddori'n frwd mewn dadl o'r fath.

14:35

Well, thank you for those three important issues. The Cabinet Secretary for Health was listening very carefully to what you had to say about the ward 10 debate, and I think he took your point on board about it not being lost in the general thing. So, I think he'll be taking that on board when he reports back to the Assembly in due course.

In terms of fracking, I share the Member's assessment that fracking is not the panacea for all ills. This Government has made it quite clear that we are very concerned about the fracking direction of travel—is that the right way of putting it—that's pertained elsewhere in the UK. And I was very relieved to see that the UK Government had come to what I would consider to be some part of its senses in taking energy policy in a slightly different direction. My colleague, the Cabinet Secretary, has recently announced a consultation on 'Planning Policy Wales' in general, and I know that she will be bringing back a series of updates to this Assembly when the consultation is finished, and so on. And I'll make sure that she takes into account the energy issues that are inherent in that review, as the Member suggested, because I do think it's a very important issue.

In terms of the Brexit and fishing debate, I don't know if he can remember, but I cast my mind back to my time, in the fourth Assembly, on the environment committee—I think he and I were on the same trip looking at the fishing industry. And I was very impressed, even all the way back then, before we even knew about any kind of Brexit, at how fragile the inshore fishing fleet was, and actually how sustainable it is and how important it is to Wales that we do maintain it. There was a very interesting point on the radio this morning about some of the fishermen, and the plight of the—the issue with the quotas, and so on. So, again, I'll make sure—we have a large number of arrangements, Llywydd, for reporting Brexit issues back to the Chamber already, so I don't think introducing another is appropriate, but I will make sure that fishing features as one of the reports in the future.

Wel, diolch i chi am y tri mater pwysig yna. Roedd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd yn gwrando'n astud iawn ar yr hyn a oedd gennych i'w ddweud am y ddadl ynghylch ward 10, ac rwy'n credu iddo dderbyn eich pwynt am beidio â'i cholli yn rhan o'r peth cyffredinol. Felly, rwy'n credu y bydd yn rhoi ystyriaeth i hynny wrth adrodd yn ôl i'r Cynulliad maes o law.

O ran ffracio, rwy'n rhannu asesiad yr Aelod nad yw ffracio yn ateb  i bob problem. Mae'r Llywodraeth hon wedi ei gwneud yn gwbl glir ein bod yn pryderu'n fawr ynghylch cyfeiriad teithio ffracio—ai hynny yw'r ffordd iawn o'i ddweud—mewn mannau eraill yn y DU. Ac roeddwn i'n falch iawn o weld bod Llywodraeth y DU wedi gweld yr hyn y byddwn i'n ei ystyried yn rhywfaint o synnwyr drwy arwain y polisi ynni i gyfeiriad ychydig yn wahanol. Mae fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, wedi cyhoeddi ymgynghoriad yn ddiweddar ar 'Polisi Cynllunio Cymru' yn gyffredinol, a gwn y bydd hi'n cyflwyno cyfres o ddiweddariadau i'r Cynulliad hwn pan fydd yr ymgynghoriad ar ben, ac yn y blaen. A byddaf yn gwneud yn siŵr ei bod yn rhoi ystyriaeth i'r materion ynni sy'n rhan hanfodol o'r adolygiad hwnnw, fel yr awgrymodd yr Aelod, gan fy mod i'n credu ei fod yn fater pwysig iawn.

O ran y ddadl ynghylch pysgota a Brexit, nid wyf yn gwybod os yw'n gallu cofio, ond rwy'n meddwl yn ôl at fy nghyfnod, yn y pedwerydd Cynulliad, ar bwyllgor yr amgylchedd—rwy'n credu ei fod ef a minnau ar yr un daith yn edrych ar y diwydiant pysgota. A gwnaed argraff fawr arnaf i, hyd yn oed bryd hynny, cyn i ni hyd yn oed wybod am unrhyw fath o Brexit, o ran pa mor fregus yr oedd fflyd pysgota y glannau, ac mewn gwirionedd pa mor gynaliadwy ydyw a pha mor bwysig ydyw i Gymru ein bod yn ei chynnal. Gwnaed pwynt diddorol iawn ar y radio y bore yma am rai o'r pysgotwyr, a helynt y—y mater o ran cwotâu, ac ati. Felly, unwaith eto, byddaf yn gwneud yn siŵr—mae gennym ni nifer fawr o drefniadau eisoes, Llywydd, ar gyfer adrodd materion Brexit i'r Siambr, felly nid wyf yn credu y bydd cyflwyno un arall yn briodol, ond byddaf yn sicrhau bod pysgota yn destun un o'r adroddiadau yn y dyfodol.

Can I request two Government statements, the first a Government statement on financial transaction capital, including rules for its spending and for its paying back? There is public confusion over the use of this money, and a statement will clarify how it can be used and, more importantly, where it cannot be used, because there seems to be a general belief that it is just the same as other capital and can be used for building schools and building hospitals, when that is certainly not the case.

Secondly, a Government statement on support for British sign language and promoting training in its use and Government support for increasing its use by the deaf and non-deaf communities—as you probably remember, you and I were at a meeting, along with Rebecca Evans, with Deffo!, an organisation in Swansea that represents people in the deaf community who use sign language, and they did raise a number of points about making it—it's the third language of Wales—more accessible and providing more support for it and treating it as a much more serious and important language than it currently is.

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth, y cyntaf yw datganiad gan y Llywodraeth ar gyfalaf trafodion ariannol, gan gynnwys rheolau ar gyfer ei wariant ac am ei dalu yn ôl? Ceir dryswch ymhlith y cyhoedd ynghylch y defnydd o'r arian hwn, a byddai datganiad yn egluro sut y ceir ei ddefnyddio ac, yn bwysicach, lle na cheir ei ddefnyddio, oherwydd ymddengys bod cred gyffredinol ei fod yn union yr un fath â chyfalaf arall ac y gellir ei ddefnyddio i adeiladu ysgolion ac adeiladu ysbytai, pan nad yw hynny'n wir yn bendant.

Yn ail, datganiad gan y Llywodraeth ar gymorth ar gyfer iaith arwyddion Prydain a hybu hyfforddiant i'w defnyddio a chymorth gan y Llywodraeth i gynyddu ei defnydd gan bobl fyddar a phobl nad ydynt yn fyddar—fel y cofiwch, mae'n debyg, roeddech chi a mi, ynghyd â Rebecca Evans mewn cyfarfod â Deffo!, sefydliad yn Abertawe sy'n cynrychioli pobl yn y gymuned fyddar sy'n defnyddio iaith arwyddion, ac fe godwyd nifer o bwyntiau ganddynt am ei gwneud—hi yw trydedd iaith Cymru—yn fwy hygyrch a darparu mwy o gymorth ar ei chyfer a'i thrin fel iaith lawer mwy o ddifrif a phwysig nag a wneir ar hyn o bryd.

14:40

Yes, thank you for those. It's a very, very important point. I'll do those in reverse, if the Member doesn't mind. On British sign language, we were at a very important meeting, the three of us, and I was very impressed by the strength of feeling there about the lack of opportunity and straight discrimination that some families were facing in their attempts to get proper access to British sign language—for example, in doctors' appointments and so on, and also just general access to education. So, I'm going to be taking that forward with my colleague, the Cabinet Secretary for Education. We are currently looking at a whole series of issues around adult learning, for example, and the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill and so on. So, I will certainly be taking that forward. But I will also undertake to bring a statement back in my own portfolio under my equalities hat, saying, across the Government as a whole, what we're doing for BSL and what we can do to improve it. So, I'll certainly be very happy to say that I'll do that.

The Member also asked a very important—and, I hasten to say, a very technical—question about financial transactions capital, which, Llywydd, you'll be amazed to discover I don't consider myself to be any kind of expert in. I know that my Cabinet colleague has expressed his disappointment that our capital spending has been fettered in this way, but the Welsh Government has, I know, made good use of the financial transactions capital despite the restrictions. I know that he, though, has expressed forcibly to the UK Government that we don't see why we should be fettered in this way, and I'm sure he will be taking the opportunity to do so as those discussions continue into the future.

Ie, diolch i chi am y rheina. Mae'n bwynt pwysig iawn, iawn. Ymdriniaf â nhw gan weithio yn ôl, os nad oes ots gan yr Aelod. o ran iaith arwyddion Prydain, roeddem ni mewn cyfarfod pwysig iawn, y tri ohonom, a gwnaed argraff arnaf i gan gryfder y teimlad yno ynghylch y diffyg cyfle a'r gwahaniaethu unionyrchol yr oedd rhai teuluoedd yn eu hwynebu wrth geisio cael mynediad priodol at iaith arwyddion Prydain—er enghraifft, mewn apwyntiadau â'r meddyg ac ati, a dim ond mynediad cyffredinol at addysg hefyd. Felly, byddaf i'n dwyn hynny ymlaen gyda fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg. Rydym ni ar hyn o bryd yn ystyried cyfres gyfan o faterion yn ymwneud ag addysg i oedolion, er enghraifft, a'r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a'r Tribiwnlys Addysg (Cymru) ac ati. Felly, byddaf i'n sicr yn dwyn hynny ymlaen. Ond byddaf i hefyd yn ymrwymo i ddod â datganiad yn ôl yn fy mhortffolio fy hun yn fy swyddogaeth gydraddoldeb, yn dweud, ar draws y Llywodraeth gyfan, beth yr ydym ni'n ei wneud ar gyfer iaith arwyddion Prydain a'r hyn y gallwn ei wneud i'w gwella. Felly, rwyf i'n sicr yn hapus iawn i ddweud y byddaf yn gwneud hynny.

Gofynnodd yr Aelod hefyd gwestiwn pwysig iawn—ac, mae'n rhaid i mi ddweud, technegol iawn—ynghylch trafodion ariannol cyfalaf, y byddwch yn synnu, Llywydd, nad wyf i yn ystyried fy hun yn unrhyw fath o arbenigwr arno. Gwn fod fy nghyd-Aelod yn y Cabinet wedi mynegi ei siom bod ein gwariant cyfalaf wedi'i gyfyngu yn y modd hwn, ond mae Llywodraeth Cymru, mi wn, wedi gwneud defnydd da o'r trafodion ariannol cyfalaf er gwaethaf y cyfyngiadau. Gwn, fodd bynnag, ei fod ef wedi mynegi'n gryf i Lywodraeth y DU nad ydym yn gweld pam y dylem ni gael ein cyfyngu yn y modd hwn, ac rwy'n siŵr y bydd yn manteisio ar y cyfle i wneud hynny wrth i'r trafodaethau hynny barhau yn y dyfodol.

Could I call for single statement, please, on services for people in Wales with dystonia, a neurological condition that can affect any part of the body? Responding to the health Secretary's statement last September here on the Welsh Government's neurological conditions delivery plan, I noted that the number of people living with the condition had doubled in Wales to 5,000 since the plan started in 2014, and, despite that growth in demand, especially for Botox injections, there'd been no plan to make the treatment of dystonia sustainable in Wales. The health Secretary responded by saying he recognised the real concerns and he'd arranged for contact to take place with Cardiff and Vale University Local Health Board. Well, this weekend, we saw BBC Wales coverage of dystonia patients in Cardiff being distressed over cancelled Botox clinics, and the founder of Dystonia Cymru, Graham Findlay, saying a perfect storm is brewing over mass cancellation of appointments.

We also saw coverage by BBC Wales of Ann Pierce-Jones from Gwynedd saying very much the same in terms of north Wales. When I represented her last year, she raised with me concerns regarding services for people who suffer with cervical dystonia, or torticollis, in north Wales and said it's clear patients, including herself, are not receiving regular treatment and a standard of care to enable them to potentially have a better quality of life, and the lack of support and regular treatment affected her life in a really negative—and need I say painful—manner. Given that the health Secretary made the response last September but these concerns are being raised this weekend on BBC Wales, I would more than welcome—I would urge—the Welsh Government to respond to the concerns being expressed by people with dystonia in north and south Wales and provide a statement accordingly.

A gaf i alw am un datganiad, os gwelwch yn dda, ar wasanaethau i bobl yng Nghymru sydd â dystonia, cyflwr niwrolegol a all effeithio ar unrhyw ran o'r corff? Wrth ymateb i ddatganiad yr Ysgrifennydd dros iechyd yn y fan yma fis Medi diwethaf ar gynllun cyflenwi Llywodraeth Cymru ar gyfer cyflyrau niwrolegol, nodais fod nifer y bobl sy'n byw â'r cyflwr wedi dyblu yng Nghymru i 5,000 ers i'r cynllun ddechrau yn 2014, ac, er gwaethaf y twf yn y galw, yn enwedig ar gyfer chwistrelliadau Botox, ni fu unrhyw gynllun i wneud triniaeth dystonia yn gynaliadwy yng Nghymru. Ymatebodd yr Ysgrifennydd dros iechyd drwy ddweud ei fod yn cydnabod y pryderon gwirioneddol a'i fod wedi trefnu i gysylltu â Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro. Wel, ar y penwythnos, gwelsom ddarllediadau BBC Wales o gleifion dystonia yng Nghaerdydd yn gofidio dros ganslo clinigau Botox, a sylfaenydd Dystonia Cymru, Graham Findlay, yn dweud bod sefyllfa wael iawn yn datblygu oherwydd canslo llu o apwyntiadau.

Gwelsom hefyd BBC Wales yn dangos Ann Pierce-Jones o Wynedd yn dweud mwy neu lai yr un peth am y gogledd. Pan gynrychiolais i hi y llynedd, cododd bryderon gyda mi ynglŷn â gwasanaethau ar gyfer pobl sy'n dioddef o dystonia ceg y groth, neu pengemi, yn y gogledd a dywedodd ei bod yn amlwg nad yw cleifion, gan gynnwys hi ei hun, yn cael triniaeth reolaidd a safon gofal sy'n eu galluogi i gael ansawdd bywyd gwell o bosibl, a bod y diffyg cymorth a thriniaeth rheolaidd yn effeithio ar ei bywyd mewn modd negyddol—ac afraid dweud poenus—iawn. O gofio bod yr Ysgrifennydd dros iechyd wedi rhoi'r ymateb fis Medi diwethaf, ond bod y pryderon hyn wedi eu codi dros y Sul ar BBC Wales, byddwn i'n fwy na chroesawu—byddwn i'n annog—Llywodraeth Cymru i ymateb i'r pryderon sy'n cael eu mynegi gan bobl â dystonia yn y gogledd a'r de a chyflwyno datganiad yn unol â hynny.

Thank you for raising that very important point. The Cabinet Secretary is indicating to me that he'll write to Members, setting out what our policy on treating dystonia actually is, and the Member, I'm sure, will be taking it up further from there.

Diolch i chi am godi'r pwynt pwysig iawn yna. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn dangos i mi y bydd yn ysgrifennu at yr Aelodau, i nodi beth yw ein polisi ar drin dystonia mewn gwirionedd, a bydd yr Aelod, rwy'n siŵr, yn rhoi ystyriaeth bellach i'r mater wedyn.

Arweinydd y tŷ, hoffwn ddilyn lan ar yr ymateb wnaethoch chi rhoi i mi yr wythnos diwethaf wrth sôn am broblemau diogelwch a llif y drafnidiaeth ar draffordd yr M4 o amgylch Abertawe. Nawr, yn yr wythnos diwethaf yn unig, mae pum damwain arall wedi bod ar y rhan yma o'r M4, gyda phedwar unigolyn yn gorfod derbyn triniaeth yn yr ysbyty, ac un yn gorfod cael ei dorri allan o'i gar gan y gwasanaethau brys. Wythnos diwethaf, fe wnaethoch chi ymateb wrth ddweud bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn edrych ar amrywiaeth o opsiynau a'i fod e'n mynd i ddiweddaru'r Siambr ar y mater. Yn dilyn y damweiniau cynyddol yma, mae'n amlwg bod angen gweithredu yn gynt. Felly, a allwch chi roi cadarnhad o bryd yn union y cawn ni gyfle i ddadlau'r mater yma yn y Siambr? Diolch yn fawr.

Leader of the house, I'd like to follow up on a response that you gave me last week in talking about the traffic flow and safety problems on the M4 around Swansea. Now, in the last week alone, another five accidents occurred on this section of the M4, with four individuals being hospitalised and one having to be cut out of his car by the emergency services. Last week, you responded by saying that the Cabinet Secretary was looking at a variety of options and that he would update the Chamber on the issue. Following the increasing number of accidents, it’s obvious that we need to take action more quickly. So, please can you give me confirmation of when exactly we’ll have an opportunity to debate this in the Chamber? Thank you. 

14:45

I share Dai Lloyd's concern about that stretch of the M4. I drive there very frequently myself, and there are clearly issues. As I said to the Chamber when he raised it last week—it's no less important this time—I will be making sure that the Cabinet Secretary does update the Chamber. I'm afraid I don't have an exact answer, but I will be impressing upon him the urgency of the situation.

Rwy'n rhannu pryder Dai Lloyd am y rhan honno o'r M4. Rwy'n gyrru yno'n aml iawn fy hun, ac mae'n amlwg bod problemau. Fel y dywedais yn y Siambr pan gododd y mater yr wythnos diwethaf—nid yw'n llai pwysig y tro hwn— byddaf yn gwneud yn siŵr bod Ysgrifennydd y Cabinet yn diweddaru'r Siambr. Yn anffodus nid oes gennyf ateb manwl, ond byddaf yn dweud wrtho pa mor argyfyngus yw'r sefyllfa.

Leader of the house, may I ask for a statement from the Cabinet Secretary for health on the Welsh Government decision to reject EMIS, the clinical system that provides integrated healthcare and is used by half of Welsh GP surgeries? Concerns have been raised with me that the practices have not been consulted or given a reason for this decision, other than that EMIS 'failed to reach standards'. That is the quote. Forcing GP surgeries to change their clinical system will cause considerable disruption and add to the already immense pressure they are experiencing at the moment in Wales. Could we have a statement on this issue that addresses the concerns of GP surgeries in Wales, please?

Arweinydd y Tŷ, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd ar benderfyniad Llywodraeth Cymru i wrthod EMIS, y system glinigol sy'n darparu gofal iechyd integredig ac sy'n cael ei defnyddio gan hanner meddygfeydd Cymru? Mae pobl wedi dweud wrthyf i eu bod yn bryderus na fu unrhyw ymgynghori gyda'r meddygfeydd ac na roddwyd rheswm iddyn nhw dros y penderfyniad hwn, heblaw bod EMIS 'wedi methu â chyrraedd y safonau'. Dyna'r dyfyniad. Bydd gorfodi meddygfeydd i newid eu system glinigol yn tarfu mewn modd pur sylweddol ac yn ychwanegu at y pwysau aruthrol sydd eisoes arnyn nhw yng Nghymru. A gawn ni ddatganiad ynglŷn â'r mater hwn sy'n rhoi sylw i bryderon meddygfeydd yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

Thank you for raising that. The Cabinet Secretary has addressed this a number of times already in the Chamber. I'm sure, if the Member has very specific issues he wants to raise about it, he can raise them individually. I've also, with my digital portfolio, had a long conversation with him about the best way forward for this, and I'm in fact attending a meeting later this week about it. But if you have very specific issues, I suggest you raise them individually. 

Diolch ichi am grybwyll hynny. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi rhoi sylw i hyn sawl gwaith eisoes yn y Siambr. Rwy'n siŵr, os oes gan yr Aelod agweddau penodol iawn yr hoffai eu trafod, gall wneud hynny yn unigol. Rwyf hefyd, gyda fy mhortffolio digidol, wedi cael sgwrs hir gydag ef ynglŷn â'r ffordd orau ymlaen gyda hyn mewn golwg, ac i ddweud y gwir byddaf yn mynd i gyfarfod yn ddiweddarach yr wythnos hon am hyn. Ond os oes gennych chi faterion penodol iawn, awgrymaf eich bod yn eu trafod yn unigol.

There were two issues I wanted to raise with the leader of the house. First of all, it's once again the public inquiry into contaminated blood, and I think that the appointment of Mr Justice Langstaff has been welcomed by the families affected and by other Members of the community. I'm very pleased that the Westminster Government has really responded to the calls of the haemophilia society in Wales and to us Members that we have a full public inquiry headed by a senior judge. So, that's great progress, but, obviously, it's taken a long time to get here. But the next question, really, is how will the voices of people from Wales be heard during the process of this inquiry, and I wondered if it would be possible to have an update about anything that the Government can do to ensure that this will happen.

And the second one is about the introduction of universal credit and the problems that this is going to have for tenants in particular. I've only recently become aware that the new system will mean that an arrears payment rate could be fixed at 20 per cent of the claimant's total personal allowance, without any consultation at all with the tenants. So, I wondered if it would be possible to have a debate about this with the housing Minister to see if we could address this particular issue.

Roedd dau fater yr oedd arnaf eisiau holi arweinydd y tŷ yn eu cylch. Yn gyntaf oll, unwaith eto yr ymchwiliad cyhoeddus i waed halogedig, ac rwy'n credu bod y teuluoedd yr effeithiwyd arnyn nhw ac Aelodau eraill o'r gymuned yn croesawu penodiad Mr Ustus Langstaff. Rwy'n falch iawn bod Llywodraeth San Steffan wedi ymateb mewn difrif i alwadau y Gymdeithas Hemoffilia yng Nghymru ac i ni Aelodau ein bod yn cael ymchwiliad cyhoeddus llawn dan arweiniad uwch farnwr. Felly, mae hynny'n gynnydd mawr, ond, yn amlwg, cymerodd amser hir i wireddu hyn. Ond y cwestiwn nesaf, mewn gwirionedd, yw sut y caiff lleisiau pobl Cymru eu clywed yn ystod proses yr ymchwiliad hwn. Tybed a fyddai modd cael diweddariad ynglŷn ag unrhyw beth y gall y Llywodraeth ei wneud i sicrhau y bydd hyn yn digwydd.

A'r ail fater yw hwnnw ynghylch cyflwyno credyd cynhwysol a'r problemau y mae hyn yn mynd i'w achosi i denantiaid yn benodol. Dim ond yn ddiweddar y cefais ar ddeall y bydd y system newydd yn golygu y byddai modd gosod cyfradd talu ôl-ddyledion ar 20 y cant o gyfanswm lwfans personol yr hawlydd, heb unrhyw ymgynghori o gwbl gyda'r tenantiaid. Felly, tybed a fyddai'n bosib gwyntyllu hyn gyda'r Gweinidog dros dai i weld a allwn ni fynd i'r afael â'r mater penodol hwn.

On the first one, I think we all very much welcome the moving forward of the inquiry, and I want to pay tribute to Julie Morgan for her tireless campaigning in this regard for her constituents, and we're all very relieved that a senior judge has been appointed and that the inquiry is going to go forward. The Cabinet Secretary is indicating to me—. He's reminding, me, in fact, of something I ought to know, which is that he's making a statement on this the week we're back after the half term recess, so it's very imminent.

In terms of universal credit, I think there are a large number of issues about the universal credit roll-out that are alarming. I myself met with a jobcentre in Swansea last Friday and was really alarmed at some of the stories I was hearing. So, I think it's a little bit of a wider issue. I think we'll have a discussion with Cabinet colleagues about bringing a debate forward on that, because I think there is a much wider issue than just the housing issue, but the Member was right to raise it.

Ynglŷn â'r mater cyntaf, rwy'n credu ein bod ni i gyd yn croesawu'r cynnydd o ran yr ymchwiliad, a hoffwn i dalu teyrnged i Julie Morgan am ei hymgyrchu diflino yn y cyswllt hwn ar ran ei hetholwyr, ac mae pob un ohonom yn falch iawn bod uwch farnwr wedi ei benodi ac y bydd ymchwiliad. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn tynnu fy sylw i—. Mae'n fy atgoffa, mewn gwirionedd, am rywbeth y dylwn i ei wybod, sef ei fod yn gwneud datganiad am hyn yr wythnos yr ydym ni'n dychwelyd ar ôl y gwyliau hanner tymor, felly mae hynny ar fin digwydd.

O ran credyd cynhwysol, rwy'n credu bod sawl agwedd frawychus iawn ynghylch cyflwyno'r credyd cynhwysol. Ymwelais â chanolfan byd gwaith yn Abertawe ddydd Gwener diwethaf, ac roeddwn i'n wir wedi dychryn o glywed rhai o'r straeon. Felly, rwy'n credu ei bod yn fater ychydig bach yn ehangach. Rwy'n credu y byddwn yn trafod gyda chydweithwyr yn y Cabinet ynghylch cynnal dadl ar hynny, oherwydd rwy'n credu bod yna fater ehangach o lawer na'r mater tai yn unig, ond roedd yr Aelod yn iawn i gyfeirio at hynny.

3. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid: Cynllun Gwaith Polisi Treth 2018, gan gynnwys Trethi Newydd
3. Statement by the Cabinet Secretary for Finance: Tax Policy Work Plan 2018, including New Taxes

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid ar gynllun gwaith polisi treth 2018, gan gynnwys trethi newydd, ac rydw i'n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei ddatganiad—Mark Drakeford.

The next item, therefore, is a statement by the Cabinet Secretary for Finance on the tax policy work plan for 2018, including new taxes, and I call on the Cabinet Secretary to make his statement—Mark Drakeford.

14:50

Llywydd, diolch yn fawr. Mewn ychydig dros fis, fel y bydd yr Aelodau’n ymwybodol iawn, bydd y trethi Cymreig cyntaf ers cannoedd o flynyddoedd yn dechrau cael eu casglu wrth i’r dreth traddodiadau tir a’r dreth gwarediadau tirlenwi gael eu gweithredu. Fodd bynnag, mae datganoli trethi yn golygu mwy na dim ond disodli un system dreth ag un arall. Mae cyfrifoldeb arnom i feddwl yn fwy dyfeisgar am drethi, am sut y mae trethi’n gweithredu, am eu heffaith ar bobl, busnesau a chymunedau, a’r ffordd y maent yn gweithio â'n hamcanion polisi ehangach.

Mae cynllun gwaith polisi trethi 2018, a gyhoeddais heddiw, yn amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer eleni. Mae’n cynnwys cymysgedd o flaenoriaethau tymor byr a hirdymor yn y meysydd canlynol: cyfraddau trethi, polisi trethi, gwelliannau trethiant lleol, gweinyddu trethi ac ymchwil hirdymor. Fel rhan o gynllun gwaith y llynedd, amlinellais fwriad y Llywodraeth i brofi pwerau Deddf Cymru 2014. Mae’r Ddeddf yn galluogi Cymru i gynnig trethi newydd mewn meysydd sydd wedi eu datganoli.

Llywydd, cyhoeddais restr fer o bedwar syniad am drethi ym mis Hydref: treth ar dir gwag, treth ar blastig untro, ardoll ar gyfer gofal cymdeithasol, a threth ar dwristiaeth. Dros y chwe mis diwethaf, rydym wedi bod yn gweithio gyda rhanddeiliaid i ystyried yr achos dros y pedwar syniad hyn yn fanylach, gan gynnwys eu heffaith ar Gymru. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cynnal pleidlais anffurfiol ar-lein drwy’r cyfryngau cymdeithasol i godi ymwybyddiaeth o’r syniadau hyn ac i gael amcan o gefnogaeth y cyhoedd iddynt. Cyhoeddais ganlyniad y bleidlais yn gynharach heddiw.

Bydd yr Aelodau’n ymwybodol mai proses syml a gafodd ei hamlinellu yn Neddf Cymru a’i dogfennau cysylltiedig. Roeddwn yn falch iawn o gael y cyfle i drafod hyn â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys a chytuno ar broses i ddatganoli pwerau trethi newydd i’r Cynulliad Cenedlaethol. Bydd hyn yn cynnwys dau gyfnod penodol. Yn gyntaf, bydd angen i ddau dŷ’r Senedd a’r Cynulliad Cenedlaethol gytuno i ddatganoli’r cymhwysedd, ac, yn ail, bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno’r polisi a'r anghenion deddfwriaethol i’r Cynulliad Cenedlaethol. Mae disgrifiad o’r broses honno wedi ei chyhoeddi ar ein gwefan yn gynharach heddiw.

Llywydd, rwyf wedi dod i’r casgliad fod gan bob un o’r syniadau ar y rhestr fer rinweddau pwysig. Rwyf o’r farn, wrth brofi system am y tro cyntaf, ei bod yn bwysig symleiddio sefyllfa drwy gynnig un dreth yn unig i ddechrau. Nid yw hynny’n golygu, fodd bynnag, na fydd gwaith yn parhau ar bob syniad ar y rhestr fer. Gadewch i mi fod yn glir hefyd am ystyr hyn i gyd. Mae gan y cynnig am dreth yr wyf yn bwriadu ei ddefnyddio i brofi system Deddf Cymru 2014 y potensial i helpu i gyflawni ein hagenda polisi yma yng Nghymru. Nid yw’n golygu ein bod wedi ymrwymo’n ddi-droi'n-ôl i gyflwyno treth o’r fath. Os caiff y pŵer i gyflwyno treth benodol i Gymru yn unig ei ychwanegu at gyfrifoldebau datganoledig y Cynulliad Cenedlaethol, yna bydd gwaith polisi manwl a thrafodaethau â rhanddeiliaid yn dilyn. Os caiff deddfwriaeth ei chynnig, bydd yn destun holl drefniadau craffu arferol y Cynulliad.

Dyma edrych ar bob syniad yn ei dro.

Thank you, Llywydd. In just over a month’s time, as Members will be very aware, the first Welsh taxes in hundreds of years will start to be collected, as land transaction tax and landfill disposals tax are switched on. However, tax devolution must not only simply be about replacing one tax system with another. We have a responsibility to think more innovatively about tax, about how taxes operate, about their impact on people, businesses and communities, and how they interact with our wider policy objectives.

The tax policy work plan for 2018, which I published today, sets out the Welsh Government's priorities for this year. It contains a variety of short and long-term priorities in the following areas: tax rates, tax policy, local taxation improvements, tax administration and long-term research. As part of last year's work plan, I set out the Government’s intention to test the Wales Act 2014 powers. The Act enables Wales to propose new taxes in areas of devolved responsibility.

Llywydd, I published a shortlist of four tax ideas in October: a vacant land tax, a disposable plastics tax, a social care levy, and a tourism tax. Over the past six months, we have been working with stakeholders to examine the case for each of these four ideas more fully, including their impact on Wales. The Welsh Government also carried out an informal online opinion poll, via social media, to raise awareness of these tax ideas and to gauge public support for each of the ideas. I published the outcome of that poll earlier today.

Members will be aware that the process set out in the Wales Act and its accompanying documentation was basic. I've been very pleased to have the opportunity to discuss this with the Chief Secretary to the Treasury and to agree a process for devolving new tax powers to the National Assembly. This will involve two distinct stages. The first will be for the Houses of Parliament and the National Assembly to agree the devolution of competence, and secondly, the Welsh Government will bring forward the policy and legislative proposals to the National Assembly. An account of that process was published on our website earlier today.

Llywydd, I've concluded that each of the shortlisted ideas have important merits. It's my judgment that, in testing the machinery for the first time, it will be important to simplify matters by proposing only one tax in the first instance. That does not mean, however, that work will not continue on each of the shortlisted ideas. Let me be clear, too, about what all of this means. The tax proposals with which I intend to test the Wales Act 2014 have the potential to help achieve our policy agenda here in Wales. It does not mean that we are irrevocably committed to introducing such a tax. However, if the power to introduce a specific tax to Wales only is added to the devolved responsibilities of the National Assembly for Wales, then detailed policy work and engagement with stakeholders will follow. If legislation is proposed, it will be subject to all the normal scrutiny arrangements of this legislature.

I now turn to look at each idea in turn.

Llywydd, I turn first of all to a disposable plastics tax. There has been considerable interest in, and support for, a tax on disposable plastics in Wales, and a number of Assembly Members have made persuasive cases for making a plastics tax our first priority in this exercise. Since the original shortlist was published, however, the Chancellor of the Exchequer announced in the autumn budget that the UK Government will launch a call for evidence about how it will address the issue of single-use plastics, including through the use of tax. Whatever its merits, that announcement creates, I believe, a roadblock in the path of any Wales-only proposal. The risk, I believe, is too high that the UK Government would simply respond to a Wales-only plastics tax proposal by saying that its consideration would have to wait until the call-for-evidence process is complete.

More positively, Llywydd, I have been able to discuss the call for evidence with UK Treasury Ministers and, as a result, we have secured Welsh involvement in that process. We will help publicise the call in Wales, to ensure as much engagement here as possible. We will contribute to the analysis of the findings following the call for evidence, and I have agreed to meet the Exchequer Secretary to the Treasury to discuss progress at that point and share Welsh views on the development of policy options.

Wales has the third best recycling rate in the world. We are at the forefront of the waste agenda and have much to offer through our extensive experience and research capabilities. Nevertheless, we will continue to work on a stand-alone disposable plastics tax for Wales. This remains an option and will be informed by the results of an extended producer responsibility study, which the Welsh Government is due to report on shortly.

I turn to the issue of a social care levy. An ageing population brings an increase in the demand for, and the cost of, social care. Paying for care remains an unresolved challenge throughout the United Kingdom, and taxation is one possible response. We will continue to work throughout 2018 to explore whether taxation could be used to fund social care in the longer term here in Wales. This includes Professor Gerry Holtham’s indicative economic analysis of a system of enhanced social insurance, which is due to be available to us in May. The First Minister has agreed that my colleague, Huw Irranca Davies, will chair an inter-ministerial group to take forward this very important work.

Llywydd, as far as a tourism tax is concerned, the work carried out over the last six months has shown how much tourism varies across Wales. I have concluded that a national tourism tax would not best reflect this breadth of local circumstances. We will now explore ways in which local authorities could be given permissive powers to develop and implement a local tourism tax. In carrying out that work, we will, of course, work with the tourism sector, the Welsh Local Government Association and interested parties to do this.

I turn finally, then, to a vacant land tax. I have concluded that a vacant land tax will be used to test the Wales Act 2014 machinery. Housing is a priority for this Government. A vacant land tax could help to incentivise more timely development by making it more expensive to hold on to land that has been identified as suitable for development.

The Republic of Ireland vacant land sites levy provides a useful starting point for how a vacant land tax could work in Wales. Under this model, planning authorities must establish a register of vacant sites in their areas. Once a registered site has been vacant for a year, the levy begins to apply and is collected annually by the planning authority. The rate is set by the Irish Government as a percentage of the value of the site.

The existence of such a model and the relatively narrow focus of the tax make it the most suitable of the four shortlisted ideas to test the new machinery. We will now move formally to seek a transfer of competence to the National Assembly, and I will write to the Chief Secretary to the Treasury to set this in motion.

Llywydd, this is the start of the process of developing a new tax. If the case is successfully made for the devolution of the power to Wales, we will consult formally on the new proposals here in Wales and in the National Assembly. I look forward to keeping Members fully informed as the process we have embarked upon develops.

Llywydd, rwy'n troi yn gyntaf at y dreth ar blastig tafladwy. Cafwyd cryn ddiddordeb a chefnogaeth i dreth ar blastig tafladwy yng Nghymru, ac mae nifer o Aelodau Cynulliad wedi cyflwyno dadleuon argyhoeddiadol iawn ar gyfer gwneud treth ar blastigion yn brif flaenoriaeth yn yr ymarferiad hwn. Ers cyhoeddi'r rhestr fer wreiddiol, fodd bynnag, cyhoeddodd Canghellor y Trysorlys yng nghyllideb yr hydref y bydd Llywodraeth y DU yn dechrau casglu tystiolaeth ar sut y bydd yn ymdrin â phroblem plastig untro, gan gynnwys drwy ddefnyddio treth. Beth bynnag fo'i rinweddau, mae'r cyhoeddiad hwnnw, rwy'n credu, yn creu rhwystr ar lwybr unrhyw gynnig ar gyfer Cymru yn unig. Mae gormod o risg, rwy'n credu, y byddai Llywodraeth y DU yn ymateb i gynnig ynglŷn â chael treth blastig ar gyfer Cymru yn unig drwy ddweud na allai ystyried hynny hyd nes y bydd y broses o gasglu tystiolaeth wedi dod i ben.  

Yn fwy cadarnhaol, Llywydd, rwyf wedi llwyddo i drafod y cais am dystiolaeth gyda Gweinidogion Trysorlys y DU ac, o ganlyniad, rydym wedi sicrhau bod Cymru wedi bod yn rhan o'r broses honno. Byddwn yn helpu i roi cyhoeddusrwydd i'r cais yng Nghymru, er mwyn sicrhau cymaint o ymrwymiad yma ag y bo modd. Byddwn yn cyfrannu at y gwaith o ddadansoddi'r canfyddiadau yn dilyn y cais am dystiolaeth, ac rwyf wedi cytuno i gwrdd ag Ysgrifennydd y Trysorlys i drafod cynnydd ar yr adeg honno a rhannu safbwyntiau Cymru ynglŷn â datblygu dewisiadau polisi.

Cyfradd ailgylchu Cymru yw'r drydedd orau yn y byd. Rydym ar flaen y gad gyda'r agenda wastraff ac mae gennym lawer i'w gynnig drwy ein galluoedd ymchwil a phrofiad helaeth. Serch hynny, byddwn yn parhau i weithio ar dreth plastig tafladwy annibynnol ar gyfer Cymru. Mae hyn yn yn parhau'n ddewis a bydd yn seiliedig ar ganlyniadau'r astudiaeth estynedig ynglŷn â chyfrifoldeb y cynhyrchydd, y mae Llywodraeth Cymru i fod i adrodd yn ôl arni cyn bo hir.

Rwy'n troi at fater yr ardoll gofal cymdeithasol. Mae poblogaeth sy'n heneiddio yn arwain at gynnydd yn y galw am ofal cymdeithasol a'r gost am hynny. Mae talu am ofal yn parhau'n her sydd heb ei datrys ledled y Deyrnas Unedig, ac mae trethu yn un ateb posib. Byddwn yn parhau i weithio drwy gydol 2018 i archwilio a ellid defnyddio trethi i ariannu gofal cymdeithasol yn fwy hirdymor yma yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys dadansoddiad economaidd dangosol yr Athro Gerry Holtham o system yswiriant cymdeithasol gwell, y disgwylir iddo fod ar gael inni ym mis Mai. Mae'r Prif Weinidog wedi cytuno y bydd fy nghyd-Aelod, Huw Irranca Davies, yn cadeirio grŵp rhyng-weinidogol i ddatblygu'r gwaith pwysig hwn.

Llywydd, cyn belled ag y mae treth dwristiaeth yn y cwestiwn, mae'r gwaith a wnaed dros y chwe mis diwethaf wedi dangos pa mor amrywiol yw twristiaeth ledled Cymru. Deuthum i'r casgliad na fyddai treth genedlaethol ar dwristiaeth yn adlewyrchu'r amrywiaeth hwn orau o ran amgylchiadau lleol. Byddwn nawr yn ystyried ffyrdd y gellid rhoi grymoedd caniataol i awdurdodau lleol ddatblygu a gweithredu treth dwristiaeth leol. Wrth wneud y gwaith hwnnw, byddwn, wrth gwrs, yn gweithio gyda'r sector twristiaeth, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a phobl a mudiadau â buddiant er mwyn gwneud hyn.

Rwy'n troi yn olaf at y dreth ar dir gwag. Rwyf wedi dod i'r casgliad y bydd defnyddio treth ar dir gwag yn fodd o roi prawf ar ba mor effeithiol yw Deddf Cymru 2014. Mae tai yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Gallai treth ar dir gwag helpu i gymell datblygiad mwy amserol drwy ei gwneud hi'n ddrutach dal gafael ar dir sydd wedi ei glustnodi fel tir sy'n addas ar gyfer ei ddatblygu.

Mae ardoll safleoedd tir gwag Gweriniaeth Iwerddon yn fan cychwyn defnyddiol o ran sut y gallai treth ar dir gwag weithio yng Nghymru. Yn unol â'r model hwn, mae'n rhaid i awdurdodau cynllunio sefydlu cofrestr o safleoedd gwag yn eu hardaloedd. Os yw safle cofrestredig wedi bod yn wag am flwyddyn, mae'r ardoll yn berthnasol a chaiff ei gasglu yn flynyddol gan yr awdurdod cynllunio. Pennir y gyfradd gan Lywodraeth Iwerddon fel canran o werth y safle.

Mae bodolaeth model o'r fath a phwyslais cymharol gyfyngedig y dreth yn golygu mai hwn yw'r syniad mwyaf addas o bedwar sydd ar y rhestr fer i roi prawf ar y peirianwaith newydd. Byddwn bellach yn gwneud cais ffurfiol i geisio trosglwyddo cymhwysedd i'r Cynulliad Cenedlaethol, a byddaf yn ysgrifennu at Brif Ysgrifennydd y Trysorlys i ddechrau ar y broses hon. 

Llywydd, dyma ddechrau'r broses o ddatblygu treth newydd. Os cyflwynir achos llwyddiannus o ran datganoli'r grym i Gymru, byddwn yn ymgynghori'n ffurfiol ar y cynigion newydd yma yng Nghymru ac yn y Cynulliad Cenedlaethol. Rwy'n edrych ymlaen at hysbysu'r Aelodau yn llawn wrth i'r broses yr ydym ni wedi cychwyn arni ddatblygu.

15:00

Can I thank the Cabinet Secretary for today’s statement? Particularly, I’m sure you’d expect me to welcome the news that common sense has prevailed and the Welsh Government’s much-criticised proposals for a national tourism tax, as it’s now been renamed, have been well and truly land-banked, and not before time. Unless you’ve been living on Mars for the last few months, you will know that the Welsh Conservatives have been opposed to this tax since it was first mooted by the Welsh Government as one of the possibilities. I know that Plaid Cymru weren't supporting it, but we weren’t from the start. We have shared the concerns of the tourism sector about the potential effects of such a tourism tax on business across Wales and the perception that it would potentially create about the cost of holidaying here in Wales. I don’t think that these concerns were ever effectively addressed, even at a point during the process where they could have been.

Now, of course, there was a devil in the detail to the Cabinet Secretary’s announcement today, with the announcement that work will continue, at least notionally, on developing local tourism taxes. That sounds like a way out of a tricky corner to me, but there we are, we all need one of those occasionally. I recognise that this is going to be left to allowing local authorities to develop their own local tourism taxes. So, Cabinet Secretary, can you elaborate a little bit more on the form that these taxes locally could take? Because I’ve already had some concerns expressed to me on e-mail by the sector about the questions that this raises. In particular, would you envisage national guidelines for local authorities in forming those taxes? How rigorous would those guidelines be? Would there be any sort of cap, for instance, on amounts raised, or the types of taxes locally that could be developed?

In principle, I believe in local democracy, and I think that there is merit in developing local taxes. Would the moneys raised locally from these taxes be ring-fenced for tourism in that sector? Would they be left totally with the local authorities? Would they be redistributed? Has any thought been given at the moment to how that would happen? I imagine not, but the jury’s out on that one, so I look forward to some guidance there. What reassurance, importantly—[Interruption.] Following re-engagement, what reassurance can you give to the sector that there will not be a disincentive to tourists coming to Wales? Because that’s ultimately what we all want to avoid in this place.

If I can turn briefly to ‘the chosen one’, the vacant land tax, this clearly has some merits—I would agree with you on that, Cabinet Secretary—particularly in our aim to provide more housing, as we all know there is a deficit of that at the moment in Wales, and anything that can alleviate that problem and remove some inhibitions to developing housing is to be welcomed. You’ve pointed to the example of the Republic of Ireland. I’m not too au fait with the situation there, but I do know that it does have its supporters. I don’t have an objection to the vacant land tax in principle, but, again, there are a number of unanswered questions, and we’ve seen the effects that these unanswered questions have had in other areas throughout this process when you were considering some of the other taxes that have now been put on the backburner.

These aren’t just my concerns, but also some of the concerns of the housing sector—questions such as how much will the tax raise. I believe that the jury is still out on how much a vacant land tax in Wales would raise. And how would you address the concerns of the Federation of Master Builders, for instance, who believe that a vacant land tax, if it is formed in the wrong way, could actually penalise smaller builders in Wales, to the benefit of larger builders? I’m sure we would want to avoid that.

Can I finally say that, going back to the start of your statement, I echo the concerns that you’ve expressed in the past and which others have expressed about this whole process? There is a danger that the two-tier process of developing the consents first of all from the UK Government and then developing the taxes afterwards—it does smack a little bit of the dreaded legislative competence Order system that we had some years back, which proved to be not very streamlined, inefficient and quite costly in the end. So, I do recognise that you have to work within the constraints of that system, but I think that we all agree that, in the future, it probably isn’t ideal.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y datganiad heddiw? Rwy'n siŵr y byddech yn disgwyl imi groesawu'r newyddion bod synnwyr cyffredin wedi cario'r dydd a bod cynigion dadleuol iawn Llywodraeth Cymru ynglŷn â threth dwristiaeth genedlaethol, fel y mae wedi'i hailenwi bellach, wedi cael ergyd farwol, ac nid cyn pryd. Oni fuoch chi'n byw ar blaned Mawrth dros yr ychydig fisoedd diwethaf, byddwch yn gwybod bod y Ceidwadwyr Cymreig wedi gwrthwynebu'r dreth hon ers y cafodd ei chrybwyll gyntaf gan Lywodraeth Cymru fel un o'r posibiliadau. Gwn nad oedd Plaid Cymru yn ei chefnogi, ond nid oeddem ninnau o'r dechrau chwaith. Rydym wedi rhannu pryderon y sector twristiaeth am effeithiau posib treth o'r fath ar fusnesau twristiaeth ledled Cymru a'r rhagdybiaethau y byddai hyn o bosib yn ei greu ynghylch cost gwyliau yma yng Nghymru. Nid wyf yn credu y rhoddwyd sylw effeithiol i'r pryderon hyn erioed, hyd yn oed ar bwynt yn ystod y broses lle y gallesid fod wedi gwneud hynny.

Nawr, wrth gwrs, roedd amryfusedd yng nglo mân cyhoeddiad Ysgrifennydd y Cabinet heddiw, pan gyhoeddwyd y bydd gwaith yn mynd rhagddo, o leiaf mewn egwyddor, ar ddatblygu trethi twristiaeth lleol. Mae hynny'n swnio fel dihangfa o sefyllfa anodd i mi, ond dyna ni, mae angen hynny ar bob un ohonom ni yn achlysurol. Rwy'n sylweddoli mai ystyr hyn yw caniatáu i awdurdodau lleol ddatblygu eu trethi twristiaeth lleol eu hunain. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ymhelaethu ychydig ynglŷn â ffurf bosib y trethi hyn yn lleol? Oherwydd rwyf i eisoes wedi cael e-byst pryderus gan y sector ynglŷn â'r cwestiynau y mae hyn yn eu codi. Yn benodol, a ydych chi'n rhagweld y bydd canllawiau cenedlaethol ar gyfer awdurdodau lleol wrth lunio'r trethi hynny? Pa mor drwyadl fyddai'r canllawiau hynny? A fyddai unrhyw fath o uchafswm, er enghraifft, ar y symiau a godir, neu ar y mathau o drethi lleol y gellid eu datblygu?

Mewn egwyddor, rwy'n credu mewn democratiaeth leol, ac rwy'n credu bod rhinwedd mewn datblygu trethi lleol. A fyddai'r arian a godir yn lleol o'r trethi hyn yn cael ei glustnodi ar gyfer twristiaeth yn y sector hwnnw? A fyddai hynny yn gyfan gwbl yn nwylo'r awdurdodau lleol? A fydden nhw'n cael eu hailddosbarthu? A roddwyd unrhyw ystyriaeth hyd yma i sut y byddai hynny'n digwydd? Go brin, rwy'n dychmygu, ond amser a ddengys, felly edrychaf ymlaen at rywfaint o arweiniad. Pa sicrwydd, yn bwysig—[Torri ar draws.] Yn dilyn ail-ymgysylltu, pa sicrwydd allwch chi ei roi i'r sector na fydd hyn yn annog twristiaid i beidio â dod i Gymru? Oherwydd yn y pen draw rydym ni i gyd eisiau osgoi hynny yn y lle hwn.

Os caf i gyfeirio'n gryno at 'y dewis un', y dreth ar dir gwag, yn amlwg mae rhai rhinweddau i hyn—rwy'n cytuno â chi ar hynny, Ysgrifennydd y Cabinet—yn arbennig yn ein nod o ddarparu mwy o dai. Fel y gwyddom ni i gyd mae diffyg hynny ar hyn o bryd yng Nghymru, ac mae unrhyw beth a all liniaru'r broblem honno a symud rhywfaint o'r rhwystrau rhag datblygu tai i'w groesawu. Rydych chi wedi cyfeirio at yr enghraifft o Weriniaeth Iwerddon. Nid wyf yn rhy gyfarwydd â'r sefyllfa yno, ond gwn fod cefnogaeth i hynny. Nid oes gennyf wrthwynebiad i dreth ar dir gwag mewn egwyddor, ond, unwaith eto, mae nifer o gwestiynau heb eu hateb, ac rydym wedi gweld sut mae'r cwestiynau hyn sydd heb eu hateb wedi effeithio ar feysydd eraill drwy gydol y broses hon pan rydych chi'n ystyried rhai o'r trethi eraill sydd bellach wedi'u rhoi o'r neilltu.

Nid  fy mhryderon i yn unig yw'r rhain, ond hefyd rai o bryderon y sector tai—cwestiynau megis faint y bydd y dreth yn ei godi. Amser a ddengys faint y byddai treth ar dir gwag yn ei godi. A sut y byddwch chi'n ymdrin â phryderon Ffederasiwn y Meistr Adeiladwyr, er enghraifft, sy'n credu y gallai treth ar dir gwag, os caiff ei ffurfio yn y ffordd anghywir, mewn gwirionedd gosbi cwmnïau adeiladu llai o faint yng Nghymru, er budd y cwmnïau adeiladu mwy o faint? Rwy'n siŵr ein bod ni'n awyddus i osgoi hynny.

A gaf i ddweud yn olaf, gan fynd yn ôl i ddechrau eich datganiad, fy mod i'n ategu'r pryderon yr ydych chi wedi eu mynegi yn y gorffennol ac y mae eraill wedi eu mynegi ynghylch yr holl broses hon? Mae peryg y bydd y broses ddwy-haen o geisio'r caniatâd yn gyntaf gan Lywodraeth y DU ac yna ddatblygu trethi wedyn—mae'n ymddangos braidd fel y system gorchymyn cymhwysedd deddfwriaethol fondigrybwyll a oedd gennym ni rai blynyddoedd yn ôl, a oedd yn anhydrin iawn, yn aneffeithlon ac yn eithaf costus yn y pen draw. Felly, rwy'n cydnabod bod yn rhaid ichi weithio o fewn cyfyngiadau'r system honno, ond rwy'n credu bod pob un ohonom ni'n gytûn, yn y dyfodol, nad yw, mae'n debyg, yn ddelfrydol.

15:05

I thank the Member for what he said, particularly towards the end of his contribution. I absolutely share his anxiety that we design the way in which powers can be drawn down to Wales for these new purposes—that it is carried out in a way that has a clear distinction between the responsibilities that are properly conducted by the UK Government and then the responsibilities of this National Assembly. I hope that when Members see the schematic that we published today, which sets out how this will operate, Members will see that we have succeeded in reaching an agreement with the Treasury in which the Treasury will focus on those matters that I think are legitimate for the UK Government.

I think it's fair for them to want to be convinced that the tax being proposed lies squarely within devolved competence. I think it's fair for them to be sure that we are not proposing something that would gather money in Wales but would have an impact on revenue raising that they are relying upon on a UK-wide basis, for example. But when the power is transferred to the National Assembly, it's then for this Assembly to scrutinise the use of those powers. It's for this Assembly to see whether it believes that any ideas that a Welsh Government comes forward with for legislation stand up to the test of scrutiny, and the detailed questions really do belong to that part of the process. There is no point at all in the Welsh Government committing an enormous amount of time and resources to designing the detail of a tax proposal until we know that the power to bring that tax forward lies in the hands of the National Assembly for Wales.

On the points the Member raised on the actual announcement today, which is of a vacant land tax to be taken forward, of course nobody would wish to design a tax that was formed in the wrong way, and there are important issues that would need to be navigated to make sure that a vacant land tax captured land that is vacant when no effort is being made to bring it into purposeful use, and not, of course, to try to penalise people who are working hard to make use of the permissions that have been granted, or the designations that have been laid out, and are frustrated in being able to do so for reasons that are sometimes beyond their own control. You design the criteria for how land is registered as vacant on the register to capture those things that you want to capture and to make sure that those that are not the object of this tax are excluded from it.

How much would the tax raise? It's too early, of course, to give a proper answer to that question. In the Republic of Ireland a tax is levied at 3 per cent on the value of the land in the first year, rising to 7 per cent of the value of the land in a second year in which it is not being used productively. The republic believe that that would be at least sufficient to cover the costs of the new system, where any money that is left over is dedicated for regeneration purposes.

As to a local tourism tax, as I said in my statement, I will be working with my colleague ministerially responsible for this matter to take the conversation forward. The whole point of a tourism tax, despite the distortion of the idea by some Members in this Chamber, has always been to find better ways of investing in tourism, so that we draw more people to be part of the tourism industry here in Wales. If we are to take forward the idea on the basis of local discretion, it would be clearly on the basis that money raised in that way is used to respond to the demands that tourists rightly make for proper facilities and for services on the ground, and to make those services even better so that people who come to Wales want to visit here many times again in the future.

Diolch i'r Aelod am yr hyn a ddywedodd, yn enwedig tuag at ddiwedd ei gyfraniad. Rwyf yr un mor bryderus ag yntau ein bod yn dylunio'r ffordd y gellir datganoli grymoedd i Gymru ar gyfer y dibenion newydd hyn—ac y gwneir hynny mewn ffordd sy'n gwahaniaethu'n glir rhwng y cyfrifoldebau a weithredir yn briodol gan Lywodraeth y DU ac yna gyfrifoldebau'r Cynulliad Cenedlaethol hwn. Rwy'n gobeithio pan fydd yr Aelodau yn gweld yr amlinelliad a gyhoeddwyd gennym ni heddiw, sy'n egluro sut y bydd hyn yn gweithio, y bydd yr Aelodau yn gweld ein bod wedi llwyddo i ddod i gytundeb gyda'r Trysorlys ac y bydd y Trysorlys yn canolbwyntio ar y materion hynny y credaf sy'n ddilys i Lywodraeth y DU.

Rwy'n credu ei bod hi'n deg eu bod nhw eisiau bod yn argyhoeddedig bod y dreth arfaethedig yn bendant o fewn cymhwysedd datganoledig. Rwy'n credu ei bod hi'n deg bod arnyn nhw eisiau bod yn siŵr nad ydym ni'n cynnig rhywbeth a fyddai'n casglu arian yng Nghymru ond a fyddai'n cael effaith ar gasglu arian y maen nhw'n dibynnu arno yn y DU yn ei chyfanrwydd, er enghraifft. Ond pan drosglwyddir y grym i'r Cynulliad Cenedlaethol, cyfrifoldeb y Cynulliad hwn wedyn yw craffu ar y defnydd o'r grymoedd hynny. Cyfrifoldeb y Cynulliad hwn yw penderfynu a yw o'r farn bod unrhyw syniadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno i ddeddfu arnynt yn llwyddo yn y broses graffu, ac mae'r cwestiynau manwl mewn gwirionedd yn perthyn i'r rhan honno o'r broses. Nid oes diben o gwbl i Lywodraeth Cymru ymrwymo cyfran enfawr o amser ac adnoddau i ddylunio cynnig treth mewn manylder hyd nes y gwyddom fod gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru y gallu i gyflwyno'r dreth honno.

O ran y sylwadau a wnaeth yr Aelod ynghylch y cyhoeddiad heddiw, sef datblygu treth ar dir gwag, wrth gwrs nid oes unrhyw un yn dymuno cynllunio treth a ffurfiwyd yn y ffordd anghywir. Mae yna faterion pwysig y byddai angen rhoi sylw iddyn nhw er mwyn gwneud yn siŵr y byddai treth ar dir gwag yn berthnasol i dir gwag pan na wneir unrhyw ymdrech i'w ddefnyddio'n bwrpasol, ac nid, wrth gwrs, i geisio cosbi pobl sy'n gweithio'n galed i weithredu'r caniatâd a roddwyd, neu'r dynodiadau a amlinellwyd, a'u bod yn teimlo'n rhwystredig ei bod hi'n anodd gwneud hynny am resymau sydd y tu hwnt i'w rheolaeth weithiau. Rydych chi'n dylunio'r meini prawf ar gyfer sut y caiff tir ei gofrestru fel tir gwag ar y gofrestr i gynnwys y pethau hynny yr ydych eisiau eu cynnwys ac i wneud yn siŵr bod y rhai nad yw'r dreth hon yn berthnasol iddynt yn cael eu heithrio ohoni.

Faint fyddai'r dreth yn ei godi? Mae'n rhy gynnar, wrth gwrs, i roi ateb priodol i'r cwestiwn hwnnw. Yng Ngweriniaeth Iwerddon gosodir treth ar 3 y cant o werth y tir yn y flwyddyn gyntaf, sy'n codi i 7 y cant o werth y tir yn yr ail flwyddyn pan na chaiff ei ddefnyddio'n gynhyrchiol. Mae'r Weriniaeth yn credu y byddai hynny'n ddigon o leiaf i dalu am y system newydd, a byddai unrhyw arian dros ben yn cael ei neilltuo at ddibenion adfywio.

O ran treth dwristiaeth leol, fel y dywedais yn fy natganiad, byddaf yn gweithio gyda fy nghyd-Aelod sy'n gyfrifol am y mater hwn ar lefel weinidogaethol er mwyn datblygu'r sgwrs. Holl ddiben y dreth dwristiaeth erioed, er gwaethaf y cam-ystumio a fu ar y syniad gan rai Aelodau yn y Siambr hon, yw dod o hyd i ffyrdd gwell o fuddsoddi mewn twristiaeth, fel ein bod yn denu mwy o bobl i fod yn rhan o'r diwydiant twristiaeth yma yng Nghymru. Os ydym ni'n bwriadu datblygu'r syniad ar sail rhyddid lleol, byddai hynny yn amlwg ar y sail y cai arian a godir yn y ffordd honno ei ddefnyddio i ymateb i'r gofynion priodol gan dwristiaid am gyfleusterau priodol a gwasanaethau ar lawr gwlad, ac i wneud y gwasanaethau hynny hyd yn oed yn well fel bod pobl sy'n dod i Gymru eisiau ymweld droeon eto yn y dyfodol.

Os caf i groesawu'r datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet heddiw gan ddweud fy mod i'n siomedig braidd, wrth gwrs, nad yw e wedi dewis y dreth plastig untro, ond rwy'n croesawu'r ffaith ei fod yn mynd i ddefnyddio'r broses newydd yma i arbrofi gyda threth newydd—cawn ni ei alw fe'n 'taxco', efallai, i gyd-fynd â'r LCO. Ond rydym ni, yn fan hyn, yn cefnogi'r ffaith bod y broses yma yn mynd i gael ei phrofi. Fel mae e yn ei ddatganiad wedi dweud, nid ydym ni'n mynd i ymrwymo yn ddi-droi'n-ôl at y dreth tir gwag yma. Rydym ni eisiau gweld sut fydd yn cael ei datblygu a beth yn union fydd pwrpas a defnydd y dreth a rhychwant ac ystod y dreth yma yng Nghymru. Ond, rydym ni'n sicr yn cefnogi’r egwyddor o ddefnyddio'r broses yma o lunio trethi newydd.

Un cwestiwn yn benodol ar y dreth tir gwag sydd yn bosibl i'w ofyn nawr yw: i bwy y bydd y dreth yn gymwys? Mae'r datganiad yn sôn am ddatblygwyr tir, pobl sy'n dal—gallwch chi feddwl am archfarchnadoedd sydd yn enwog am eistedd ar dir am gyfnodau hir iawn. Ond, y ffaith amdani yw bod lot o dir yng Nghymru yn cael ei berchen gan y sector cyhoeddus, gan y Llywodraeth ei hunan, a gan awdurdodau lleol, a'r sector cyhoeddus yn yr ystyr ehangach, megis prifysgolion, megis colegau, megis cymdeithasau tai, sydd yn dal yn y sector cyhoeddus oni bai ein bod ni'n pasio'r Ddeddf sydd yn cael ei thrafod yn nes ymlaen heddiw. Felly, rwyf eisiau deall: a yw'n gwestiwn y bydd treth o'r fath hefyd yn mynd i fod yn trethu'r sector cyhoeddus am eu bod nhw'n eistedd ar dir gwag? Achos mae braidd yn od i Lywodraeth drethu rhan arall o'r Llywodraeth, fel petai. Nid wyf yn siŵr beth fydd pwrpas hynny. Mae gan y Llywodraeth arfau polisi eraill i fynd i'r afael â'r broblem, yn hytrach na threthu. Dyna'r cwestiwn sydd gyda fi ar hyn o bryd.

Os gwnaf droi at y datganiad yn ehangach, ac os caf i hefyd ddweud bod y datganiad ar lafar heddiw wrth gwrs yn cyd-fynd â datganiad ysgrifenedig a datganiad hirfaith o ddatganiad polisi treth ar gyfer 2018 y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi gosod allan, sy'n llawer rhy hir i gael trafodaeth heddiw amdano, ond mae yna gwpwl o bethau sy'n deillio o hynny y liciwn i ofyn heddiw yn ogystal. Yn y polisi treth rydych chi wedi datgan heddiw, un o'r pethau rydych chi'n dweud yw mai amcanion eich polisi chi yw defnyddio trethi er mwyn dylanwadu ar ymddygiad—nid yn unig i godi arian ond i ddylanwadu ar ymddygiad. Yn y cyd destun hwnnw, roedd y dreth ar blastig untro yn edrych yn ddeniadol iawn. Rwy'n deall beth rydych chi'n dweud ynglŷn â datblygiadau ar lefel y Deyrnas Gyfunol, ond a fedrwch chi ddweud ychydig mwy wrthym ni nawr am yr ymwneud fydd gyda chi gyda Llywodraeth San Steffan ar ddatblygu treth plastig untro? Rydych chi'n sôn am fod yn rhan o gasglu tystiolaeth, ond a ydych chi hefyd am fod yn rhan o ffurfio polisi, dylanwadu ar y polisi, a gwneud yn siŵr, os bydd yna dreth plastig untro, drwy'r dulliau hynny, eu bod nhw'n gymwys ar gyfer hynny?

Un o'r cwestiynau sydd wedi cael ei godi sawl gwaith yn y Cynulliad yma wrth inni drafod y syniad yw bod rhaid iddo gyd-fynd â'r ailgylchu uchel sydd gyda ni yng Nghymru, ac mae ailgylchu o fath wahanol mewn rhannau eraill o Brydain. Nid yw pob treth yn mynd i fod yn addas i ni o dro i dro. Un o'r pethau amlwg, felly, os daw treth blastig drwy ddulliau San Steffan, yw y dylai fod rhyw fath o ddylanwad neu rhyw fath o hawl gan y Llywodraeth fan hyn ar lefel y dreth honno. Fel arall, nid oes modd i chi gymhwyso'r dreth ar gyfer y sefyllfa sydd gyda ni yma. 

Dau gwestiwn i gloi sy'n codi o'r cyd-destun ehangach rŷch chi wedi cyhoeddi heddiw. Yn y polisi treth rŷch chi'n sôn am drethi lleol a'r egwyddor o sut mae'r rhain yn cydweithio gyda'i gilydd. Rydym ni'n deall, wrth gwrs, eich bod chi'n adolygu trethi busnes, ac rydym ni'n wynebu treth cyngor gyda rhai codiadau uchel iawn o bosib eleni. Mae gyda chi arian craidd o'r Llywodraeth ganolog sy'n mynd i awdurdodau lleol sydd hefyd yn lleihau. Yn Lloegr, mae'n glir erbyn hyn ei bod yn fwriad gan Lywodraeth Lloegr i dorri nôl yn sylweddol ar yr arian sy'n dod o ffynonellau canolog ac i felly annog trethi cyngor a threth busnes i gynyddu er mwyn gwneud i fyny am hynny. Nid wyf yn gweld unrhyw ddatganiad o fwriad na pholisi gan Lywodraeth bresennol Cymru ynglŷn â'r materion yna. A fedrwch chi roi rhyw fath o syniad i ni o ble rydych chi'n gweld trethi lleol yn mynd dros y blynyddoedd nesaf?

Ac yn olaf, rydym ni'n gweld datganoli treth incwm ar y gorwel. Rydych chi wedi dweud yn y gorffennol nad yw'n bolisi'r Llywodraeth yma i newid treth incwm yng Nghymru yn ystod tymor y Cynulliad hwn. A fedrwch chi ailgadarnhau wrth y Cynulliad heddiw mai dyna sy'n aros fel eich polisi chi?

If I may welcome the statement by the Cabinet Secretary today in saying that I am a little disappointed, of course, that he hasn’t selected the single-use plastics tax, but I do welcome the fact that he will use this new process to test a new tax—we can call it 'taxco' to correspond with the LCO, perhaps. But we, here, do support the fact that this process is to be tested. As he said in his statement, we are not going to commit irrevocably to this vacant land tax. We will want to see how it is developed and what exactly the purpose and use of the tax will be, and the range of the tax here in Wales. But, we certainly support the principle of using that process of drawing up new taxes.

One specific question on the vacant land tax that I can ask now, I believe, is: to whom will this tax apply? The statement talks about land developers, people who hold—and you can think about supermarkets, who are famous for sitting on land for long periods of time. But, the fact is that much of the land in Wales is owned by the public sector—by the Government itself, local authorities and the public sector more broadly, such as universities, colleges and housing associations, who are still in the public sector, unless we pass the legislation that is discussed later today. So, I do want to fully understand: would such a tax apply to the public sector where they hold vacant land? It's slightly strange for one Government to tax another part of Government, and I'm not sure what the purpose of that would be. The Government does have other policy tools to address the problem, other than taxation. That's the question that I have at the moment.

If I could turn to the broader statement, and if I could also say that the oral statement today accords with the written statement and a lengthy policy statement on taxation for 2018 that the Cabinet Secretary has set out. It's far too long to discuss that today, but there are a few things emerging from that that I would like to ask about today. Now, in the taxation policy that you published today, one of the things that you state as one of the objectives of your policy is to use taxation in order to influence behaviour—not only to raise funds but to influence behaviours. In that context, of course, the single-use plastics tax seemed very attractive. I hear what you say about developments at a UK level, but can you tell us a little more now about the involvement and the engagement that you will have with the Westminster Government on the development of a disposable plastics tax? You talk about being part of the evidence-gathering process, but are you also going to be forming policy, influencing policy and ensuring that, if there is a disposable plastics tax, that should be appropriate?

One of the questions that has been raised a number of times in this Assembly as we’ve discussed this issue is that it has to go hand in hand with the high rates of recycling that we have in Wales, and there are different rates of recycling in other parts of the UK. Now, not all taxes are going to be appropriate for us. One of the obvious things emerging, then, is that if there is a disposable plastics tax emerging from Westminster, we—or the Government here—should have some sort of influence on the levy or the level of that tax, or you can't apply the tax to the situation that exists here.

Two questions to close, just arising from the broader context that has been set out today. In the taxation policy, you talk about local taxation and the principle in terms of how these could work. I understand that you are reviewing business rates. We are facing council tax with some very high increases possible this year. You have core funding from central Government that is provided to local authorities, which is also reducing. In England, it is now clear that it is the intention of the Government in England to significantly reduce the funds provided form central sources and to encourage council tax and business rates to be increased in order to make up that deficit. Now, I don't see any statement of intent or policy statement from the current Welsh Government in response to that. So, can you give us some idea as to where you see local taxation going over the next few years?

Finally, of course, we've seen the devolution of income tax, which is on the horizon. You've said in the past that it isn't the policy of this Government to change income tax rates in Wales during this Assembly term. Can you restate in the Assembly today that that remains your policy?

15:10

Diolch yn fawr, Simon Thomas, am y cwestiynau yna. Diolch am beth ddywedodd e am gefnogaeth Plaid Cymru i brofi'r system newydd sydd gyda ni, ac i gadw llygad ar y dreth tir gwag a sut rydym ni'n defnyddio honno i brofi y system newydd. Ar yr un cwestiwn roedd Simon Thomas yn codi ar y dreth honno, yn Iwerddon, mae'r dreth yn mynd i bob person a phob awdurdod sy'n gyfrifol am y tir gwag—y tir gwag sydd yn nwylo'r Llywodraeth ei hunan ac awdurdodau lleol ac unrhyw beth arall yn y sector cyhoeddus, achos beth maen nhw'n ddweud yw, os nad yw'r awdurdod lleol, er enghraifft, yn gwneud y gwaith i ddefnyddio'r tir, lle maen nhw wedi cael y permissions ac yn y blaen i ddatblygu'r tir, wel, maen nhw yn yr un sefyllfa ag unrhyw berson arall. Nawr, rwy'n mynd i Iwerddon, gobeithio, yr wythnos nesaf, a gobeithio y bydd cyfle i fi gwrdd gyda'r bobl sy'n gyfrifol am y dreth yna unwaith eto a mynd yn fwy manwl gyda nhw ar y pethau, fel y pethau yn y cwestiwn y mae Simon Thomas wedi'i godi y prynhawn yma. 

A throi at y cwestiynau ar y datganiad ysgrifenedig, wrth gwrs, mae lot o'r trethi rydym yn siarad amdanynt yn mynd i gael effaith ar ymddygiad yn fwy na chodi arian. Mae hynny'n wir am dreth ar dir gwag. Beth maen nhw'n ei ddweud yn Iwerddon yw nad ydyn nhw'n disgwyl codi lot o arian, ond maen nhw eisiau newid ymddygiad pobl sy'n jest sefyll ar dir a ddim yn defnyddio y tir am bwrpasau pwysig yn yr Iwerddon.    

I thank Simon Thomas very much for those questions, and I thank him for Plaid Cymru's support for testing the new system that we have, and to keep an eye on the vacant land tax and how we use that to test the new system. On the one question that Simon Thomas raised on that tax, in Ireland, the tax goes to every person and authority responsible for the vacant land, whether it's in the Government's hands or the local government's hands or anything else in the public sector, because what they say is, if the local authority, for example, isn't doing its work to use the land, where they've been given the permissions and so on to develop that land, well, they're in the same position as any other individual. Now, I'll be going to Ireland, hopefully, next week, and I hope there will be an opportunity for me to meet with those people responsible for that tax once again, and be able to drill down in greater detail on issues such as the question that Simon Thomas posed this afternoon.  

To turn to the questions on the written statement, of course, many of the taxes that we're talking about will have an impact on behaviour rather than on revenue raising. That is true of the vacant land tax, because what they say in Ireland is that they don't expect to generate a great deal of revenue, but they do wish to change the behaviour of people who are just sitting on land and not using the land for important purposes in Ireland. 

How far will we be involved in the UK Government's work on the call for evidence? Well, I was very glad to have an extended conversation with the Exchequer Secretary to the Treasury. I think we've secured a Welsh voice in the call for evidence and being able to shape it here in Wales to make sure that Welsh views are successfully transmitted into that process, that where there are Welsh issues at stake we will be able to flag those up as part of the analysis, and that I will have a meeting with the Exchequer Secretary in that part of the process before anything is said publicly. 

So, all of that I think is reason for being optimistic. Does it mean that I feel we can afford simply to rely entirely on what might come out of a UK exercise? I don't think we can. I do think we have to carry on with shaping our own ideas, and if what came out of the UK exercise didn't fit with Welsh needs and circumstances in the way that Simon Thomas pointed out, didn't take account of the way that we do things here in Wales, and it was still better that we moved ahead with a tax of our own in single-use plastics, we would be in a position to try to draw that power down. If we can do it on a UK basis, then I think I am persuaded that the tax could be more effective and could do even more to pursue the ambitions that the people who support this tax have for it, but we would have to be confident that it is being done in that way.

Simon Thomas is completely right to say that the UK Government, as far as English local authorities are concerned, has a clear, articulated policy of reducing to zero the funding that local authorities receive from central Government, and allowing them to raise all the money that they use through local taxation, including business taxation. It's in a terrible mess, that policy, as they find, of course, that those places that have the greatest need raise the least from local taxes, and they've had to develop all sorts of complicated ways of trying to compensate around the system for that. We have no intention of doing that here in Wales. We have a pooled system for business rates. Eighteen local authorities in Wales gain from it, four contribute to the pool, but that's right and proper if you're interested in matching spend with need, rather than some other ambition.  

Faint o ran fydd gennym ni yng ngwaith Llywodraeth y DU o ran y cais am dystiolaeth? Wel, roeddwn yn falch iawn o gael sgwrs faith gydag Ysgrifennydd y Trysorlys. Rwy'n credu ein bod ni wedi sicrhau llais i Gymru yn y cais am dystiolaeth ac y byddwn ni'n gallu dylanwadu ar hynny yma yng Nghymru i wneud yn siŵr y rhoddir ystyriaeth ddyledus i farn Cymru yn y broses honno, a lle mae materion Cymreig yn y fantol byddwn yn gallu tynnu sylw at y rheini yn rhan o'r dadansoddiad. Byddaf yn cyfarfod ag Ysgrifennydd y Trysorlys yn y rhan honno o'r broses cyn y dywedir unrhyw beth yn gyhoeddus.

Felly, mae hynny i gyd rwy'n credu yn rheswm dros fod yn gadarnhaol. A yw hynny'n golygu fy mod i'n teimlo y gallwn ni fforddio'n syml i ddibynnu'n llwyr ar yr hyn y bydd ymarferiad y DU o bosib yn esgor arno? Nid wyf yn credu y gallwn ni. Rwyf yn credu bod angen inni barhau i lunio ein syniadau ein hunain. Ac os nad yw'r hyn a ddeilliodd o ymarferiad y DU yn cyd-fynd ag anghenion ac amgylchiadau Cymru yn y ffordd y crybwyllodd Simon Thomas, heb ystyried y ffordd yr ydym ni'n gwneud pethau yma yng Nghymru, ac y byddai'n dal yn well pe baem yn cyflwyno ein treth plastig untro ein hunain, byddem mewn sefyllfa i wneud cais am y pŵer hwnnw. Os gallwn ni wneud hynny ar sail y DU, yna rwy'n credu fy mod i wedi fy argyhoeddi y gallai'r dreth fod yn fwy effeithiol ac y gallai wneud mwy byth i geisio gwireddu'r dyheadau sydd gan bobl sydd o blaid y dreth hon ar ei chyfer, ond byddai'n rhaid inni fod yn hyderus y caiff hynny ei wneud yn y ffordd honno.

Mae Simon Thomas yn llygad ei le yn dweud bod gan Lywodraeth y DU, cyn belled ag y mae awdurdodau lleol yn Lloegr yn y cwestiwn, bolisi clir a manwl o ddiddymu'n llwyr yr arian a gaiff awdurdodau lleol gan y Llywodraeth ganolog, a chaniatáu iddyn nhw godi'r holl arian y maen nhw'n ei ddefnyddio drwy drethiant lleol, gan gynnwys trethi busnes. Mae'n llanast ofnadwy, y polisi hwnnw, oherwydd maen nhw'n darganfod, wrth gwrs, bod y lleoedd hynny sydd â'r angen mwyaf yn codi'r lleiaf o drethi lleol. Bu'n rhaid iddyn nhw ddatblygu pob math o ffyrdd cymhleth o geisio unioni'r system i'r perwyl hwnnw. Nid oes gennym ni unrhyw fwriad i wneud hynny yma yng Nghymru. Mae gennym ni system gyfun ar gyfer ardrethi busnes. Mae deunaw o awdurdodau lleol yng Nghymru yn elwa ohono, mae pedwar yn cyfrannu at y Gronfa, ond mae hynny'n iawn os oes ddiddordeb gennych mewn paru gwariant â'r angen, yn hytrach na rhyw uchelgais eraill.

15:15

I'm in a pleasant position of being able to give a broad welcome to the finance Secretary's statement today, and I applaud his measured and cautious approach to this important area of policy. He's chosen what I think possibly to be the least damaging of the options that he was facing us with, and I welcome much of the detail of the statement. 

I'm pleased that work is continuing on a social care levy. We've raised this in the Chamber before. We have to face up to the problems of long-term finance in this area; it would certainly be irresponsible of us on all sides of the house not to recognise that we do need to raise large sums of money in the future to pay for people to live a dignified life in old age and infirmity. I'm very, very pleased, therefore, to see that Huw Irranca-Davies has been appointed to chair an inter-ministerial group on this topic. I've always regarded him as a very fair-minded and intellectual person, if he doesn't take that as an insult—[Laughter.] It's a complicated subject that will require a huge amount of dedicated work, and I think the right appointment has been made.

Rwyf yn y sefyllfa braf o allu rhoi croeso gwresog i ddatganiad yr Ysgrifennydd cyllid heddiw, ac rwy'n canmol ei ymdriniaeth bwyllog a gofalus o'r maes polisi pwysig hwn. Mae wedi dewis yr hyn y credaf o bosib yw'r lleiaf niweidiol o'r dewisiadau yr oedd yn eu cyflwyno i ni, ac rwy'n croesawu llawer o fanylion y datganiad.

Rwy'n falch fod gwaith yn mynd rhagddo ar ardoll gofal cymdeithasol. Rydym wedi cyfeirio at hyn yn y Siambr o'r blaen. Mae'n rhaid inni wynebu'r problemau cyllid tymor hir yn y maes hwn; byddai'n sicr yn anghyfrifol i bob un ohonom ni yn y lle hwn i beidio â chydnabod bod angen inni godi symiau mawr o arian yn y dyfodol i alluogi pobl i fyw bywyd urddasol mewn henaint a llesgedd. Rwy'n falch iawn, iawn, felly, o weld Huw Irranca-Davies yn cael ei benodi i gadeirio'r grŵp rhyng-weinidogol ar y pwnc hwn. Rwyf bob amser wedi ei ystyried yn rhywun teg ei farn a deallus, os nad yw'n cymryd hynny'n sarhad—[chwerthin.] Mae'n fater dyrys y bydd angen llawer iawn o waith penodedig arno, ac rwy'n credu bod y penodiad cywir wedi'i wneud.

I'm naturally pleased that a national tourism tax has been abandoned. I'm not opposed to giving permissive powers to local authorities, if they want to introduce some kind of levy. I think they would be foolish to do so, but as someone who believes in devolution beyond the Assembly, I think that this is something that is not necessarily a bad thing in itself. I fully understand and support the reasons for not proceeding at this stage with work on a disposable plastics tax. I think the Cabinet Secretary is absolutely right on that. I note though that, in respect of the vacant land tax, the Government is not committed to actually introducing it if, in due course, it doesn't seem prudent to do so. So, in a sense, this is rather an academic exercise that we seem to be engaged in. But I do agree that we need to test the powers in the Wales Act and to understand how the procedures work and to identify any faults and flaws that it might contain.

As regards a vacant land tax, I think there are significant difficulties in this. As I understand it, in the Republic of Ireland, it's estimated that the amount that will be raised by their levy is just about enough to cover the costs of collection, which is, I suppose, the tax equivalent of digging holes only to fill them in again. If, of course, the purpose of the tax is to change behaviour then I can understand a motivation behind that, but I mean there are problems. How do you differentiate, for example, between land that has been banked for whatever reason—Simon Thomas referred to supermarkets banking land for long periods of time—? How do we differentiate between land banks of that kind on the one hand and land that is undeveloped for reasons beyond a developer's control? This is going to be important particularly when you're in an economic downturn. Then, often projects that seemed commercial at the time that you purchased the land become unviable and there's no alternative but to stay your hand for development. I think of projects like the Circuit of Wales, for example, where large quantities of land would have effectively been sterilised by the doubt and delay in the circumstances beyond the control of the proposed developers there. It could have a very significant adverse impact on building and construction companies in those circumstances.

And what constitutes the start of development is another interesting point. I remember when I was a planning lawyer that merely digging a spade into the soil could constitute development, or even just marking out by fencing a certain bit of land could constitute for planning purposes the start of development. We have to recognise also that, given that we have a land border with England, if there is no vacant land tax in England, house builders may well be less likely to invest in housing developments in Wales than in England. As Andrew Whitaker of the House Builders Federation says:

'With a national house builder you've obviously got competition between investing your money in Wales and investing your money in England.'

And that's one of the concerns they have.

John McCartney, the director of research for Savills in Ireland, has said that the result of the Irish levy that has been introduced is that

'No developer will now carry a land-bank in a slow market. This means when a recovery follows developers will spend the early years on site assembly rather than the house building they could and should be doing'.

So, we have to be careful that the law of unintended consequences doesn't kick in here. I'm pleased that Simon Thomas raised the question of Government-owned land, whether it's local government or national Government, because the Ministry of Defence sits on vast areas of land that could be usefully developed, and that's been a major scandal, I think, for many, many years. Anything that might help to disgorge land from the public sector that is not going to be used for any practical purpose I think is a good thing.

Many of the problems of vacant property, of course, are in the area of land that has already been developed—empty buildings, particularly in urban areas, that are allowed to decay and become a nuisance to those who are neighbours, as they're unsightly and a problem for local authorities that have to cope with the anti-social consequences that these things create.

So, I hope that the Cabinet Secretary will proceed further with the commendable caution that he's shown in this statement, but I'm very pleased, as I said at the start of my response to the statement today, to be able to welcome what I think is a thoughtful contribution to an important debate.

Yn naturiol, rwy'n falch y cefnwyd ar y syniad o dreth dwristiaeth genedlaethol. Nid wyf yn gwrthwynebu rhoi pwerau caniataol i awdurdodau lleol, os ydyn nhw'n awyddus i gyflwyno rhyw fath o ardoll. Rwy'n credu y byddent yn ffôl i wneud hynny, ond fel rhywun sy'n credu mewn datganoli y tu hwnt i'r Cynulliad, rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth nad yw o reidrwydd yn beth drwg ynddo'i hun. Rwy'n llawn ddeall ac yn cefnogi'r rhesymau dros beidio â pharhau ar hyn o bryd gyda gwaith ar dreth plastig tafladwy. Rwy'n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet yn hollol gywir yn hynny o beth. Fodd bynnag, rwy'n sylwi, o ran y dreth ar dir gwag, nad yw'r Llywodraeth yn ymrwymedig mewn gwirionedd i'w chyflwyno os, maes o law, nad yw'n barnu mai doeth fyddai gwneud hynny. Felly, ar un ystyr, ymddengys mai ymarferiad academaidd braidd yw'r hyn yr ydym ni'n yn rhan ohono. Ond rwyf yn cytuno bod angen inni roi prawf ar y pwerau yn Neddf Cymru a deall sut mae'r gweithdrefnau'n gweithio a nodi unrhyw ddiffygion a gwendidau posib ynddi. 

O ran treth ar dir gwag, rwy'n credu bod anawsterau sylweddol yn hyn o beth. Yn ôl a ddeallaf, yng Ngweriniaeth Iwerddon, amcangyfrifwyd bod y swm a godir gan eu hardoll dim ond yn ddigon i dalu costau casglu, sydd, mae'n debyg, yr hyn sy'n cyfateb mewn treth i balu tyllau dim ond i'w llenwi eto. Wrth gwrs, os mai diben y dreth yw newid ymddygiad yna gallaf ddeall y symbyliad y tu ôl i hynny, ond mae problemau. Sut ydych chi'n gwahaniaethu, er enghraifft, rhwng tir wedi ei neilltuo am ba reswm bynnag—cyfeiriodd Simon Thomas at archfarchnadoedd yn neilltuo tir am gyfnodau hir o amser —? Sut mae gwahaniaethu rhwng banciau tir o'r math hwnnw ar y naill law a thir nad yw wedi ei ddatblygu am resymau y tu hwnt i reolaeth y datblygwr? Bydd hyn yn bwysig, yn arbennig pan rydych mewn cyfnod o gyni economaidd. Bryd hynny, yn aml mae prosiectau a oedd yn ymddangos yn fasnachol bosib ar yr adeg y prynwyd y tir yn mynd yn anhyfyw ac nid oes dewis arall ond aros nes bod modd datblygu. Rwy'n meddwl am brosiectau mawr fel Cylchffordd Cymru, er enghraifft, lle byddai symiau mawr o dir i bob pwrpas wedi eu troi'n anghyfannedd gan amheuaeth ac oedi oherwydd amgylchiadau y tu hwnt i reolaeth y datblygwyr arfaethedig yno. Gallai gael effaith andwyol sylweddol iawn ar gwmnïau adeiladu yn yr amgylchiadau hynny.

Ac mae'r hyn sy'n gyfystyr â dechrau datblygu yn bwynt diddorol arall. Rwy'n cofio pan oeddwn yn gyfreithiwr cynllunio y gallai gwneud dim amgenach na phalu rhaw yn y pridd fod yn gyfystyr â datblygu, neu gallai hyd yn oed dim ond nodi clwt o dir drwy godi ffens o'i amgylch fod yn gyfystyr â dechrau datblygu at ddibenion cynllunio. Mae'n rhaid inni gydnabod hefyd, gan fod gennym ni dir sy'n ffinio â Lloegr, os nad oes unrhyw dreth ar dir gwag yn Lloegr, y gall adeiladwyr tai fod yn llai tebygol o fuddsoddi mewn datblygiadau tai yng Nghymru nag yn Lloegr. Fel y dywed Andrew Whitaker o Ffederasiwn yr Adeiladwyr Tai:

Gydag adeiladwyr tai cenedlaethol yn amlwg mae gennych chi gystadleuaeth rhwng buddsoddi eich arian yng Nghymru a buddsoddi eich arian yn Lloegr.

A dyna un o'r pryderon sydd ganddyn nhw.  

Mae John McCartney, y cyfarwyddwr gwaith ymchwil ar gyfer Savills yn Iwerddon, wedi dweud mai canlyniad yr ardoll sydd wedi'i gyflwyno yn Iwerddon yw

na fydd unrhyw ddatblygwr bellach yn bancio tir pan fo'r farchnad yn wan. Mae hyn yn golygu pan ddaw adferiad, y bydd datblygwyr yn treulio'r blynyddoedd cynnar yn paratoi'r safleoedd yn hytrach nag adeiladu tai y gallent ac y dylent fod yn ei wneud.

Felly, mae'n rhaid inni fod yn ofalus nad oes canlyniadau anfwriadol. Rwy'n falch bod Simon Thomas wedi holi am dir sy'n eiddo i'r Llywodraeth, boed hynny'n Llywodraeth Leol neu'n Llywodraeth Genedlaethol, oherwydd mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn berchen ar ardaloedd helaeth o dir y gellid ei ddatblygu mewn modd defnyddiol, a bu hynny'n sgandal mawr, rwy'n credu, ers blynyddoedd maith, maith. Mae unrhyw beth a allai helpu i ryddhau tir o'r sector cyhoeddus nad yw'n mynd i gael ei ddefnyddio at unrhyw ddiben ymarferol yn beth da yn fy marn i.

Mae llawer o'r problemau o ran eiddo gwag, wrth gwrs, yn berthnasol i dir sydd wedi ei ddatblygu eisoes—adeiladau gweigion, yn enwedig mewn ardaloedd trefol, y caniateir iddyn nhw ddirywio ac sy'n boendod i'r rheini sy'n gymdogion gan eu bod yn hyll ac yn broblem i awdurdodau lleol sy'n gorfod ymdopi â chanlyniadau ymddygiad gwrth-gymdeithasol a grëir gan y pethau hyn.

Felly, rwy'n gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn troedio'n ofalus gyda'r pwyll canmoladwy y mae wedi ei ddangos gyda'r datganiad hwn. Ond rwy'n falch iawn, fel y dywedais ar ddechrau fy ymateb i'r datganiad heddiw, o allu croesawu'r hyn rwy'n credu sy'n gyfraniad meddylgar at ddadl bwysig.

15:25

Llywydd, I thank the Member for those remarks. He and I have agreed previously in the Chamber that paying for social care is one of those issues that successive Governments have failed to grapple with, and to produce a successful policy conclusion. Many of us here will remember our colleague Gwenda Thomas who produced a Green Paper on paying for social care nearly a decade ago here in this Assembly.

I'm very grateful to the First Minister for agreeing that Huw Irranca-Davies will chair this inter-ministerial group to make sure that we draw all our arguments together, but it will also have an important interface with the UK Government, because one of the things that makes legislating on social care in Wales a challenge is that it inevitably has immediate interfaces with responsibilities at the Treasury, at the Department of Health and Social Care and in the Department for Work and Pensions. And successfully designing a Welsh tax in this area would have to be sure that it had seen to the successful resolution of those very important interfaces.

I note what the Member said about his support for permissive powers for local authorities. He was quite right to highlight the fact that I went out of my way in my statement to make it clear that this is about drawing powers down to Wales, it is not a guarantee that if those powers arrived here and we did the detailed work and held the various consultations, that we'll come to a conclusion about what we would then do, faced with that much richer set of knowledge. A number of the questions that the Member raised would exactly be the sorts of things you would want to explore properly in that period to make sure that the law of unintended consequences had been purposefully addressed.

In the Republic of Ireland, they believe that they have got practical answers to many of the points that were raised, but we would have to be confident that we had explored those issues in Welsh circumstances and got solutions of our own.

Can I end by just picking up the point that Neil Hamilton made towards the end? The debate about a vacant land tax tends to focus on housing issues, but in the republic, they were very keen to say to me that they regard it as a tool for dealing with urban dereliction just as much as they think of it as a tool for promoting land for housing, and that where you have parts of our urban areas where houses are being bought up but nothing is being done with them, where you have that downward impact on a whole area that prevents its regeneration, they regard this as a tool—a powerful tool—that they have to try to intervene in those circumstances. So, I’m grateful for the opportunity to say again that housing is a very important policy target for a vacant land tax, but regeneration and tackling dereliction are equally important purposes.

Llywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod am y sylwadau hynny. Mae ef a minnau wedi cytuno o'r blaen yn y Siambr fod talu am ofal cymdeithasol yn un o'r materion hynny y mae Llywodraethau olynol wedi methu mynd i'r afael â nhw, ac i lunio polisi llwyddiannus yn ganlyniad. Bydd llawer ohonom yn cofio ein cyd-Aelod, Gwenda Thomas, yn llunio papur gwyrdd ar dalu am ofal cymdeithasol bron ddegawd yn ôl yma yn y Cynulliad hwn.

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Prif Weinidog am gytuno y bydd Huw Irranca-Davies yn cadeirio'r grŵp rhyng-weinidogol hwn i wneud yn siŵr ein bod yn cydlynu ein holl ddadleuon. Ond bydd gan y grŵp hefyd berthynas bwysig â Llywodraeth y DU, oherwydd un o'r pethau heriol ynglŷn â deddfu ynghylch gofal cymdeithasol yng Nghymru yw bod y cyfrifoldebau yn gorgyffwrdd yn uniongyrchol â rhai'r Trysorlys, rhai'r Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol a rhai yn yr adran Gwaith a Phensiynau. Ac er mwyn dylunio treth lwyddiannus i Gymru yn y maes hwn byddai angen bod yn sicr y llwyddwyd i ddatrys yr agweddau pwysig iawn hynny sy'n gorgyffwrdd. 

Rwy'n cydnabod y sylw a wnaeth yr Aelod am ei gefnogaeth i roi pwerau caniataol i awdurdodau lleol. Roedd yn llygad ei le yn tynnu sylw at y ffaith imi wneud ymdrech arbennig yn fy natganiad i egluro bod a wnelo hyn â cheisio cael grymoedd i Gymru. Nid yw hyn yn warant, pe bai'r pwerau hynny yn dod yma a phetaem ni'n gwneud y gwaith manwl ac yn cynnal yr amrywiol ymgynghoriadau, y byddem yn dod i gasgliad ynghylch yr hyn a wnaem ni wedyn, yn wyneb yr wybodaeth helaethach honno. Roedd nifer o'r cwestiynau a holodd yr Aelod yn union y mathau o bethau y byddech yn dymuno eu harchwilio'n briodol yn y cyfnod hwnnw i wneud yn siŵr bod y canlyniadau anfwriadol wedi cael sylw pwrpasol.

Yng Ngweriniaeth Iwerddon, maen nhw'n credu bod ganddyn nhw atebion ymarferol i lawer o'r pwyntiau a godwyd. Ond byddai'n rhaid inni fod yn ffyddiog ein bod wedi ystyried y materion hynny yng nghyd-destun Cymru ac wedi dod i'n casgliadau ein hunain.

A gaf i gloi drwy gyfeirio at sylw a wnaeth Neil Hamilton tuag at y diwedd? Mae'r ddadl ynghylch treth ar dir gwag yn tueddu i ganolbwyntio ar faterion tai. Ond yn y Weriniaeth, roedden nhw'n awyddus iawn i ddweud wrthyf eu bod yn ei ystyried yn fodd i ymdrin â dadfeiliad trefol cymaint ag y maen nhw'n ei ystyried yn offeryn ar gyfer datblygu tir ar gyfer tai. Ac mewn rhannau o ardaloedd trefol lle prynir tai ond ni wneir dim â nhw, lle mae gennych chi effaith negyddol ar ardal gyfan sy'n llyffethair i'w hadfywio, maen nhw'n ystyried hyn yn offeryn—offeryn grymus—sydd ganddyn nhw er mwyn ceisio ymyrryd yn yr amgylchiadau hynny. Felly, rwy'n ddiolchgar am y cyfle i ddweud unwaith eto bod tai yn bolisi targed pwysig iawn ar gyfer treth ar dir gwag, ond mae adfywio a mynd i'r afael â dadfeiliad yn ddibenion yr un mor bwysig. 

Taxation exists to raise money for public services and to change behaviour—preferably both. No taxation: no public services. There are two taxes currently devolved and soon to be collected. Land transaction tax is there to raise money for public services, and, under the way it has been implemented, to put a greater cost on those who can most afford it That's something I applaud. Landfill disposals tax is a behaviour tax—without it, there would be no financial benefit in recycling, and it has been incredibly effective in its aim to increase recycling, which has taken Wales up to third best in the world.

On the taxes being considered, on a tourism tax, the price of hotel rooms and of staying in caravan parks varies enormously depending on the time of the year. I discovered I paid a tourism tax on my room last year when I was on holiday—not before I went on holiday, but when I looked up countries and cities that charged it, and for the first time I knew that I'd actually paid it.

On a disposable plastics tax, which is something that I think has got to come in, whether it's done by the UK Government or the Welsh Government, to me, doesn't matter a great deal, but we do need it. In fact, when I say 'we need it', I think the world needs it in order to try and stop all this plastic being disposed of and causing such huge problems throughout Britain, but really throughout the world. The old idea that you could throw things in the sea and they would, by some magic, disappear, still seems to exist in people's views on plastic. So, if the Westminster Government does not come up with anything that is acceptable, will the Cabinet Secretary commit himself to bringing back something to here, so that we can take it forward, because I think there is support for it right across the Chamber to deal with what is a huge problem? 

Vacant land tax is interesting. I think there's two things to say about land: it can't be moved and they're not making any more of it. I think those are important things. People can't decide to pick it up and take it to England unless they move the border, so it is important. The Republic of Ireland's vacant sites levy provides an example of how a vacant land tax could work in Wales. Under this model, planning authorities establish a register of vacant sites in their areas. Once a site has been on the register as vacant for a year, the levy begins to apply and is collected annually by the planning authority. Does the Cabinet Secretary agree with me that this will have two advantages? One: it stops land banking, which often stops other developers—people buying land in order to stop other developers being able to develop it; and it will also stop the tendency of people trying to get things into a local development plan in the hope that some time in the future they will be able to develop on it. Once they've got it into that sort of land bank, they'll actually have to start putting some thought into—if I can use a rugby term, 'use it or lose it'—and if they don't actually start developing, it's going to start costing them a lot of money very, very quickly. 

Mae trethiant yn bodoli er mwyn codi arian ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus a newid ymddygiad—y ddau os oes modd. Dim trethiant: dim gwasanaethau cyhoeddus. Mae dwy dreth wedi eu datganoli ar hyn o bryd ac i'w casglu yn fuan. Mae treth trafodiadau tir yn bodoli er mwyn codi arian ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, ac, o ran y ffordd y mae wedi ei weithredu, i roi mwy o gostau ar y rheini sy'n gallu ei fforddio fwyaf. Mae hynny yn rhywbeth yr wyf yn ei gymeradwyo. Mae treth gwarediadau tirlenwi yn dreth ymddygiad—hebddi, ni fyddai unrhyw fudd ariannol mewn ailgylchu, ac mae wedi bod yn hynod o effeithiol yn ei nod o gynyddu ailgylchu, sydd wedi gwthio Cymru i fyny i'r drydedd safle orau ledled y byd.

O ran y trethi sy'n cael eu hystyried, y dreth dwristiaeth, mae pris ystafelloedd gwesty ac aros mewn meysydd carafanau yn amrywio'n fawr yn dibynnu ar yr adeg o'r flwyddyn. Sylweddolais imi dalu treth dwristiaeth ar fy ystafell pan oeddwn ar wyliau y llynedd—nid cyn i mi fynd ar fy ngwyliau, ond pan edrychais ar y gwledydd a'r dinasoedd sy'n codi'r dreth honno, ac am y tro cyntaf roeddwn yn gwybod fy mod wedi ei thalu mewn gwirionedd.

O ran y dreth ar blastig tafladwy, sy'n rhywbeth rwy'n credu y mae'n rhaid ei gyflwyno, nid yw o bwys i mi a wneir hynny gan Lywodraeth y DU neu gan Lywodraeth Cymru, ond mae angen hynny arnom ni. Yn wir, pan rwy'n dweud 'angen', rwy'n credu bod ar y byd ei angen er mwyn ceisio atal gwaredu'r holl blastig hwn sy'n achosi problemau enfawr ledled Prydain, ond mewn gwirionedd ledled y byd. Ymddengys fod yr hen syniad y gallwch chi daflu pethau yn y môr ac y byddan nhw, drwy ryw hud a lledrith, yn diflannu, yn dal yn bodoli o ran y safbwyntiau sydd gan bobl ynglŷn â phlastig. Felly, os na fydd Llywodraeth San Steffan yn llunio unrhyw beth sy'n dderbyniol, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo ei hun i gyflwyno rhywbeth yma, fel y gallwn ni symud ymlaen, oherwydd rwy'n credu bod cefnogaeth i hyn ym mhob rhan o'r Siambr er mwyn ymdrin â'r hyn sy'n broblem enfawr?

Mae treth ar dir gwag yn ddiddorol. Mae dau beth y gellir ei ddweud am dir: does dim modd ei symud a dydyn nhw ddim yn gwneud mwy ohono. Rwy'n credu mai dyna'r pethau pwysig. Ni all pobl benderfynu ei godi a mynd ag ef i Loegr, oni bai eu bod yn symud y ffin, felly mae'n bwysig. Mae ardoll safleoedd gwag Gweriniaeth Iwerddon yn enghraifft o sut y gallai treth ar dir gwag weithio yng Nghymru. Gyda'r model hwn, mae awdurdodau cynllunio yn llunio cofrestr o safleoedd gwag yn eu hardaloedd. Pan fydd safle ar y gofrestr wedi bod yn wag am flwyddyn, mae'r ardoll yn berthnasol a chaiff ei chasglu'n flynyddol gan yr awdurdod cynllunio. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi y bydd dwy fantais i hyn? Un: mae'n atal bancio tir, sy'n aml yn rhwystro datblygwyr eraill—pobl yn prynu tir er mwyn atal datblygwyr eraill rhag gallu ei ddatblygu; a bydd hefyd yn atal y duedd sydd gan bobl o geisio cael pethau mewn cynllun datblygu lleol yn y gobaith ymhen peth amser yn y dyfodol y byddant yn gallu ei ddatblygu. Ar ôl iddyn nhw ei roi yn y math hwnnw o fanc tir, bydd yn rhaid iddyn nhw mewn gwirionedd ddechrau rhoi rhywfaint o ystyriaeth i—os gallaf ddefnyddio term o'r byd rygbi, 'defnyddiwch ef neu fe gollwch ef'— ac os nad ydyn nhw'n dechrau datblygu, mae'n mynd i ddechrau costio llawer iawn o arian iddyn nhw yn gyflym iawn, iawn.

15:30

Well, Llywydd, I thank Mike Hedges, both for his strong consistent support for the approach we've taken in the two taxes that will come into being on 1 April, but also for what he said this afternoon. Tourism taxes are normal around the world. We know there's a growing interest in them across our border, in both Birmingham and Bath, and what I've said this afternoon—as I've tried to make clear—we are not turning our back on this idea, we're trying to take it forward in the most suitable way for Wales.

I have a feeling that the Member is right that a plastics tax is coming. There were 125 million single-use cups thrown away in Wales last year. One hundred and twenty five million of them in Wales alone. This is a problem that is ripe for Governments to grapple, and the public, as ever, are ahead of us on this. They expect action to be taken. If action is not taken at the UK level in the way that we hope, and in some ways would prefer, then I certainly would return to the idea here in Wales, and we'll do the work in the meantime to allow us to do that. I believe that testing the system with a vacant land tax will make it easier to be able to take other ideas, sometimes more significant ideas, around that track in the future. 

As far as vacant land tax is concerned, he's quite right. I think it was Mark Twain who replied to somebody who'd asked him for advice on where he could invest his money, and said, 'Buy land, they're not making it anymore.' And it is an area in which we have to do more to make the very best use of the resource we've got. Land banking does happen in order to prevent somebody else from making good and productive use of that land. And there are people who, in a speculative way, try and get permissions for land to be used for particular purposes. The effort that the public has made in giving those permissions allows the value of that land to rise. The person who sits on it has done nothing at all by their own efforts for that to happen, and they hope that they will simply make a windfall profit in which they take all the benefits and the public has borne all the costs. And a vacant land tax is one potential way in which you could make that prospect less attractive.

Wel, Llywydd, hoffwn i ddiolch i Mike Hedges, am ei gefnogaeth gyson a chryf i'r dull gweithredu yr ydym ni wedi ei fabwysiadu ar gyfer y ddwy dreth a fydd yn dod i rym ar 1 Ebrill, ond hefyd am yr hyn a ddywedodd y prynhawn yma. Mae trethi twristiaeth yn gyffredin ar draws y byd. Rydym ni'n gwybod bod diddordeb cynyddol ynddynt dros y ffin, yn Birmingham ac yng Nghaerfaddon, a'r hyn yr wyf i wedi'i ddweud y prynhawn yma—fel yr wyf wedi ceisio'i ddweud yn eglur—yw nad  ydym ni'n troi ein cefn ar y syniad hwn, yn hytrach, rydym ni'n ceisio bwrw ymlaen ag ef yn y ffordd fwyaf addas i Gymru.

Mae gen i deimlad bod yr Aelod yn iawn bod treth plastigau ar y gorwel. Cafodd 125 miliwn o gwpanau untro eu taflu yng Nghymru y llynedd. Un cant a phum miliwn ar hugain ohonyn nhw yng Nghymru yn unig. Mae hon yn broblem y mae taer angen i lywodraethau fynd i'r afael â hi, ac mae'r cyhoedd, fel erioed, ar y blaen inni yn hyn o beth. Maen nhw'n disgwyl i gamau gael eu cymryd. Os na fydd camau yn cael eu cymryd ar lefel y DU yn y ffordd yr ydym ni'n gobeithio, ac mewn rhai ffyrdd y byddai'n well gennym ni ei weld, yna yn sicr byddwn i'n dychwelyd i'r syniad yma yng Nghymru, a byddwn ni'n gwneud y gwaith yn y cyfamser a fydd yn caniatáu inni wneud hynny. Rwy'n credu y bydd rhoi prawf ar y system gyda threth ar dir gwag yn ei gwneud yn haws i allu mynd ar ôl y trywydd hwnnw gyda syniadau eraill, syniadau mwy arwyddocaol weithiau, yn y dyfodol.

O ran y dreth ar dir gwag, mae yn llygad ei le. Rwy'n credu mai Mark Twain a atebodd rywun a oedd wedi gofyn iddo am gyngor ar le y gallai fuddsoddi ei arian, gan ddweud, 'Pryna dir, dydyn nhw ddim yn ei gynhyrchu mwyach.' Ac mae hwn yn faes lle mae angen i ni wneud mwy er mwyn gwneud y defnydd gorau posibl o'r adnodd sydd gennym ni. Mae bancio tir yn digwydd er mwyn atal rhywun arall rhag gwneud defnydd da a cynhyrchiol o'r tir hwnnw. Ac mae yna bobl sydd, mewn ffordd hapfasnachol, yn ceisio ac yn cael caniatâd i ddefnyddio tir at ddibenion penodol. Mae'r ymdrech a wnaed gan y cyhoedd, o ran rhoi'r caniatâd hynny, yn caniatáu i werth y tir hwnnw godi. Nid yw'r bobl sy'n eistedd arno wedi gwneud unrhyw ymdrech o gwbl eu hunain, i beri hynny i ddigwydd, ac maent yn gobeithio y byddant yn gwneud elw gan gymryd yr holl fuddion ohono ar ôl i'r cyhoedd ysgwyddo'r holl gostau. Ac mae treth ar dir gwag yn un ffordd bosibl o wneud y posibilrwydd hwnnw yn llai deniadol.

15:35

We're almost out of time on this statement, but I do want to call a few more speakers, but I do need to stress the need for succinct questions now. Mark Reckless.

Mae ein hamser ni bron ar ben ar y datganiad hwn, ond rwyf eisiau galw ychydig o siaradwyr eraill, ond mae'n rhaid i mi bwysleisio bod angen cwestiynau cryno nawr. Mark Reckless.

Diolch, Llywydd. I agree with the finance Secretary that we certainly need to drill down in greater detail on this vacant land tax. He says a vacant land tax would apply to land that has previously been identified as suitable for development. Is the implication of that that it's land that's identified in the LDP, in which case is the 15, 20-year outlook of that really appropriate to have a tax where you're having a 7 per cent charge in year two if you haven't developed? We don't want all the land in the LDP to come forward at once, presumably. Or is it on the basis of planning permissions? In which case, isn't there a very significant risk that people would delay applying for planning permissions, and the amount of planning permissions coming through will decline on account of fear of this tax coming in? He says that planning authorities must establish a register of vacant sites in their areas. Does that then imply that we're talking about something different than places in the LDP or places that have got planning permission? And how on earth is he going to reconcile these three concepts?

He talked, in reply to Simon Thomas, about wanting this to apply to public sector land, and that being important. If the local authority is responsible for drawing up the register of vacant land, why would he expect that local authority to identify its own land so it can pay lots of extra taxes to him, and help out Welsh Government? We also talk potentially about almost—. Sorry, I'll leave that point, just to be a little quicker. But how will you determine the value? Is this value with planning permission? Is this value with the tax applied or not? Presumably having to pay this tax is going to cut the value of the land for whoever owns it. And isn't there also a risk that, combined with his insistence on developers paying 6 per cent rather than the 5 per cent in England when they develop, say, land, including most offices over £1 million, if he then adds to that this additional tax on vacant land, isn't the risk that developers, particularly those from England, look across at Wales under a Labour Government and just see taxes going up, more new taxes coming in, and decide not to invest here at all?

Diolch, Llywydd. Rwy'n cytuno â'r Ysgrifennydd dros gyllid bod bendant angen i ni edrych yn fanylach ar y dreth dir gwag hon. Mae'n dweud y byddai'r dreth dir gwag yn gymwys i dir sydd eisoes wedi'i nodi fel tir sy'n addas i'w ddatblygu. Ai goblygiadau hynny felly yw ei fod yn dir sydd wedi ei nodi yn y CDLl, ac os felly, a yw'n briodol mewn gwirionedd, o ran y rhagolwg 15, 20 mlynedd sydd gan hynny, i gyflwyno treth lle byddwch yn talu 7 y cant yn yr ail flwyddyn os nad ydych chi wedi mynd ati i'w ddatblygu? Rwy'n tybio nad ydym ni eisiau i'r holl dir yn y CDLl gael ei ddatblygu ar unwaith. Neu a yw hyn wedi'i seilio ar ganiatâd cynllunio? Os felly, mae yna risg sylweddol y byddai pobl yn oedi cyn gwneud cais am ganiatâd cynllunio, onid oes? A bydd nifer y ceisiadau am ganiatâd cynllunio sy'n dod drwodd yn gostwng oherwydd yr ofn y byddai'r dreth hon yn dod i mewn? Mae'n dweud bod yn rhaid i awdurdodau cynllunio sefydlu cofrestr o safleoedd gwag yn eu hardaloedd nhw. A yw hynny wedyn yn awgrymu ein bod yn sôn am rywbeth gwahanol i leoedd yn y CDLl neu leoedd sydd wedi cael caniatâd cynllunio? A sut ar y ddaear y mae'n mynd i gysoni'r tri chysyniad hyn?

Soniodd, wrth ymateb i Simon Thomas, ei fod eisiau i hwn fod yn gymwys i dir y sector cyhoeddus, a bod hynny'n bwysig. Os yw'r awdurdod lleol yn gyfrifol am lunio cofrestr tir gwag, pam y byddai'n disgwyl i'r awdurdod lleol hwnnw nodi ei dir ei hun fel y gall talu llawer o drethi ychwanegol iddo ef, a helpu Llywodraeth Cymru? Hefyd rydym ni'n sôn o bosibl am tua bron—. Mae'n ddrwg gennyf, fe adawaf y pwynt hwnnw, er mwyn bod ychydig yn gyflymach. Ond sut y byddwch yn pennu'r gwerth? Ai dyma'r gwerth gyda chaniatâd cynllunio? Ai dyma'r gwerth pan fo'r dreth yn gymwys ai peidio? Yn ôl pob tebyg, mae gorfod talu'r dreth hon yn mynd i leihau gwerth y tir ar gyfer y sawl sy'n berchen arno. Ac a oes yna hefyd berygl, ar y cyd â'i daerineb i ddatblygwyr dalu 6 y cant yn hytrach na'r 5 y cant sydd yn Lloegr pan fyddant yn datblygu, dyweder, tir, gan gynnwys y rhan fwyaf o swyddfeydd dros £1 miliwn, os bydd ef wedyn yn ychwanegu at hynny y dreth ychwanegol hon ar dir gwag, onid oes risg y bydd datblygwyr, yn arbennig y rhai hynny o Loegr, yn edrych dros y ffin ar Gymru dan Lywodraeth Lafur a gweld dim ond trethi yn codi, mwy o drethi newydd yn dod i mewn, ac yn penderfynu peidio â buddsoddi yma o gwbl?

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Well, almost all the questions the Member raises are proper ones, but he was right in the very beginning that they are proper for a point in the process when the power is available to us in the National Assembly, and not at a point where we couldn't do anything in this field, whether we could answer all those questions or not. I make three points in reply to what the Member has said.

First of all, I share the anxieties of the Chancellor of the Exchequer, which he raised during his budget speech, in which he pointed to the thousands of permissions for housing development in London that go unused. And that's why he has asked Sir Oliver Letwin to produce a report on that matter, and we will look carefully at what that report has to say.

Secondly, he asked why a local authority should put its own vacant land on a register if they're going to be taxed on it. One of the things I was told in the Republic of Ireland, Dirprwy Lywydd, was what a popular success this idea had been with members of the public phoning up the local authority, to say, 'Why isn't that piece of vacant land at the end of my street on your register?' So, this isn't a matter just of the local authority being judge and jury in its own cause here. There will be criteria, and citizens will be amongst those who will police this policy to make sure that it's a success.

And, finally, and thirdly, let me say to the Member that some of us here do not always believe that because something different happens on one side of the border that it is inevitable that the better development will be on the English side, and that Wales will always be at a disadvantage. We do things because we think we do them better here, and that's what we're here to do.

Wel, mae bron pob cwestiwn y mae'r Aelod yn ei godi yn briodol, ond roedd yn iawn yn y dechrau eu bod yn briodol ar gyfer pwynt yn y broses pan fydd y pŵer ar gael i ni yn y Cynulliad Cenedlaethol, ac nid ar adeg pan na allem ni wneud unrhyw beth yn y maes hwn, pa un a allem ateb y cwestiynau hynny i gyd ai peidio. Rwy'n gwneud tri phwynt mewn ymateb i'r hyn a ddywedodd yr Aelod.

Yn gyntaf oll, rwy'n rhannu pryderon Canghellor y Trysorlys, a gododd yn ystod ei araith ar y gyllideb, pan gyfeiriodd at y miloedd o geisiadau datblygu tai sydd wedi eu caniatáu yn Llundain, ond heb eu defnyddio. A dyna pam y mae wedi gofyn i Syr Oliver Letwin lunio adroddiad ar y mater hwnnw, a byddwn ni'n edrych yn ofalus ar yr hyn y bydd gan yr adroddiad i'w ddweud.

Yn ail, gofynnodd pam y dylai awdurdod lleol roi ei dir gwag ei hun ar gofrestr os yw'n mynd i gael ei drethu arno. Un o'r pethau a ddywedwyd wrthyf yng Ngweriniaeth Iwerddon, Dirprwy Lywydd, oedd pa mor llwyddiannus a phoblogaidd oedd y syniad hwn, gydag aelodau o'r cyhoedd yn ffonio'r awdurdod lleol, i ddweud, 'Pam nad yw'r darn hwnnw o dir gwag ar ddiwedd fy stryd ar eich cofrestr?' Felly, nid yw hwn yn fater lle mae'r awdurdod lleol yn farnwr ac yn rheithgor yn ei achos ei hun. Bydd yna feini prawf, a bydd dinasyddion ymhlith y rhai hynny a fydd yn goruchwylio'r polisi hwn i wneud yn siŵr ei fod yn llwyddo.

Ac, yn olaf, ac yn drydydd, gadewch i mi ddweud wrth yr Aelod nad yw rhai ohonom ni yn y fan yma bob amser yn credu, gan fod rhywbeth gwahanol yn digwydd ar un ochr y ffin, ei bod yn anochel mai ar ochr Lloegr bydd y datblygiad gwell, ac y bydd Cymru bob amser o dan anfantais. Rydym ni'n gwneud pethau oherwydd ein bod yn credu ein bod yn eu gwneud yn well yn y fan yma, a dyna beth yr ydym ni yma i'w wneud.

Can I welcome the Cabinet Secretary's decision to test the new power with vacant land tax? It's helpful to know that the Republic of Ireland's vacant site levy provides a useful starting point for such a tax in Wales. Would he agree that such a tax could go some way to addressing the growing inequalities in wealth, and the way it's distributed, and that, of course, is exemplified in land banking? I understand, of course, that the first step is to secure power from Westminster. I just wonder whether discussions have taken place at official or ministerial level with the UK Government regarding all four tax proposals, including the vacant land tax, to pave the way for testing today's announcement. I think it's important to recognise that a vacant land tax will help address the need to secure vacant land for housing. I'm sure this will be welcomed by local authorities and registered social landlords who are seeking to meet local housing need. Has any mapping or sampling of vacant land taken place, on a pilot or wider basis in Wales, to identify the scope and extent of the land that might be subject to this tax?

I also welcome his commitment to work on a stand-alone disposable plastics tax in Wales. I certainly know that'll be welcomed by Jones Dairies in my constituency, which has already embraced the Blue Planet message and seen a rise in orders over the past week of 500 more bottles of milk to be delivered in the milk floats that quietly come down my street early in the morning. It's really important that we provide more information—as you say, the public have embraced this message—so that the call for evidence can include those who want to engage, like Chris Jones from the dairy in my constituency.

Finally, can I welcome his commitment to explore the prospects for a social care levy? Will he commit either himself or, indeed, the Minister Huw Irranca-Davies to report to the Assembly on this enhanced social insurance model? I understand that a report is due in May. I think, Cabinet Secretary, that taking that forward could be a very important response to the parliamentary review on health and social care. Alongside his proposed vacant land tax and, indeed, his work on a disposable plastics tax, I think this all will show that Wales is at the forefront of progressive social reform.

A gaf i groesawu penderfyniad Ysgrifennydd y Cabinet i roi prawf ar y pŵer newydd gyda'r dreth tir gwag? Mae'n ddefnyddiol gwybod bod ardoll safleoedd gwag Gweriniaeth Iwerddon yn cynnig man cychwyn defnyddiol ar gyfer treth o'r fath yng Nghymru. A fyddai'n cytuno y gallai treth o'r fath wneud rhywbeth i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau cynyddol mewn cyfoeth, a'r ffordd y caiff ei ddosbarthu, ac mae'r anghydraddoldeb hynny i'w weld yn glir yn y mater o fancio tir? Rwy'n deall, wrth gwrs, mai'r cam cyntaf yw sicrhau pŵer gan San Steffan. Meddwl ydw i, tybed a yw'r trafodaethau wedi digwydd ar lefel swyddogol neu weinidogol gyda Llywodraeth y DU ynghylch y pedwar cynnig treth, gan gynnwys y dreth dir gwag, i baratoi'r ffordd er mwyn ar y cyhoeddiad heddiw. Rwy'n meddwl ei bod yn bwysig cydnabod y bydd treth tir gwag yn helpu i roi sylw i'r angen i sicrhau tir gwag ar gyfer tai. Rwy'n siŵr y bydd hyn yn cael ei groesawu gan awdurdodau lleol a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, sy'n ceisio diwallu anghenion tai lleol. A yw unrhyw waith mapio neu samplu tir gwag wedi ei gynnal, ar sail peilot neu ehangach yng Nghymru, i nodi cwmpas a maint y tir a allai fod yn ddarostyngedig i'r dreth hon?

Rwy'n croesawu hefyd ei ymrwymiad i weithio ar dreth plastig tafladwy annibynnol yng Nghymru. Rwy'n gwybod yn sicr y caiff hon ei chroesawu gan Jones Dairies yn fy etholaeth i, sydd eisoes wedi cofleidio neges Blue Planet, ac wedi gweld cynnydd o 500 yn nifer y poteli llaeth a archebwyd dros yr wythnos ddiwethaf, i'w dosbarthu gan y lorïau llaeth sy'n dod lawr fy stryd i yn dawel fach yn gynnar yn y bore. Mae'n bwysig iawn ein bod yn darparu mwy o wybodaeth—fel y dywedwch, mae'r cyhoedd wedi croesawu'r neges hon—fel y gall yr alwad am dystiolaeth gynnwys y rhai sydd eisiau cymryd rhan, fel Chris Jones o'r llaethdy yn fy etholaeth.

Yn olaf, a gaf i groesawu ei ymrwymiad i edrych ar y rhagolygon ar gyfer ardoll gofal cymdeithasol? A wnaiff ymrwymo ei hun neu, yn wir, y Gweinidog Huw Irranca-Davies i gyflwyno adroddiad i'r Cynulliad ar y model yswiriant cymdeithasol gwell hwn? Rwy'n deall y disgwylir adroddiad ym mis Mai. Rwy'n credu, Ysgrifennydd y Cabinet, y gall bwrw ymlaen â hynny fod yn ymateb pwysig iawn i'r arolwg seneddol ar iechyd a gofal cymdeithasol. Ochr yn ochr â'i dreth tir gwag arfaethedig ac, yn wir, ei waith ar dreth plastig tafladwy, rwy'n credu y bydd hyn i gyd yn dangos bod Cymru ar flaen y gad o ran diwygio cymdeithasol blaengar.

15:40

Can I thank Jane Hutt for all those questions? Many of these debates began during the years in which she exercised the responsibilities as finance Minister here in the Assembly, and I know how familiar she will be with them.

I can give her an assurance that I have discussed all four tax proposals with the Chief Secretary to the Treasury, particularly in relation to the social care tax, to get doors open for us to discuss this idea with other parts of Whitehall, and in relation to the plastics tax to make sure that Wales is as much involved as we can be in the call for evidence that the UK Government is taking forward. The fact that we have offered to help make sure that that call for evidence is widely publicised in Wales will, I hope, open doors to her constituents and others to take part in it. She is absolutely right when she points to the fact that the public are ahead of this debate and are already taking actions in their own lives to address the detriment that plastics can have on the environment that we all have to enjoy.

As far as any mapping or pilots are concerned, I can say this to her, that in a sample survey of land identified in local development plans for housing development purposes, 25 per cent of all those sites turned out to have no activity taking place on them at all. It is a small survey, and it's a sample survey, so I wouldn't want to place enormous weight on it, but it's indicative, I think, of the scale of the issue.

In another development, the Welsh Government recently announced a project using £32 million-worth of financial transaction capital and £8 million of conventional capital on a stalled sites fund to bring forward sites so that they can be used for proper public purposes. There are over 400 sites in Wales identified as potential beneficiaries from that fund.

A gaf i ddiolch i Jane Hutt am y cwestiynau hynny i gyd? Dechreuodd llawer o'r trafodaethau hyn pan oedd ganddi hi'r cyfrifoldeb fel Gweinidog cyllid yma yn y Cynulliad, ac rwy'n gwybod pa mor gyfarwydd fydd hi â nhw.

Gallaf ei sicrhau fy mod wedi trafod pob un o'r pedwar cynnig treth â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys, yn enwedig o ran y dreth gofal cymdeithasol, i sicrhau bod drysau'n agor i ni gael trafod y syniad hwn â rhannau eraill o Whitehall, ac o ran y dreth plastigau, i wneud yn siŵr bod Cymru yn ymgysylltu cymaint ag y gallwn yn yr alwad am dystiolaeth y mae Llywodraeth y DU yn ei gyflwyno. Bydd y ffaith ein bod wedi cynnig helpu i wneud yn siŵr bod yr alwad honno am dystiolaeth yn cael cyhoeddusrwydd eang yng Nghymru, gobeithio, yn agor drysau i'w hetholwyr ac eraill i gymryd rhan ynddi. Mae hi yn llygad ei lle wrth dynnu sylw at y ffaith bod y cyhoedd ar y blaen o ran y ddadl hon, a'u bod eisoes yn cymryd camau yn eu bywydau eu hunain i fynd i'r afael â'r niwed y gall plastigau ei wneud ar yr amgylchedd sydd i bawb ei fwynhau.

O ran unrhyw fapio neu gynlluniau peilot, gallaf ddweud hyn, mewn arolwg sampl o dir a nodir mewn cynlluniau datblygu lleol at ddibenion datblygu tai, daeth i'r amlwg nad oes unrhyw weithgarwch o gwbl yn digwydd ar 25 y cant o'r holl safleoedd hynny. Arolwg bach ydyw, ac mae'n arolwg sampl, felly ni fyddwn i eisiau rhoi gormodedd o bwysau arno, ond mae'n arwydd, rwy'n credu, o raddfa'r mater hwn.

Datblygiad arall i'w nodi: cyhoeddodd Llywodraeth Cymru yn ddiweddar brosiect yn defnyddio cyfalaf trafodion ariannol gwerth £32 miliwn ac £8 miliwn o gyfalaf confensiynol ar gronfa o safleoedd sydd wedi arafu, i ddwyn safleoedd yn eu blaenau fel y gellir eu defnyddio at ddibenion cyhoeddus priodol. Mae dros 400 o safleoedd yng Nghymru wedi'u nodi a allai elwa ar y gronfa honno.

Jest cwpwl o gwestiynau ar y cynllun gwaith o ran trethi lleol. A ydy'r Ysgrifennydd Cabinet yn gallu dweud a ydy'r gwaith y mae e'n sôn amdano fe o ran adolygu'r dreth gyngor ar y raddfa radical o ran unioni'r baich trethiannol i'w wneud e'n decach, er enghraifft, ar y math o linellau mae fy mhlaid i wedi eu cynnig yn y gorffennol, a hefyd yr Athro Gerry Holham? Pryd mae'r gwaith yna yn mynd i gael ei gyhoeddi ac a yw e'n fwriad i ddod ag argymhellion gerbron yn ystod y Senedd hon?

O ran y gwaith treth gwerth tir a'r gwaith cysylltiedig yn yr un modd, hynny yw, a oes yna ymchwil wedi cael ei gomisiynu a phryd mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn bwriadu cyhoeddi neu ymgynghori ar hynny? Ac a yw e hefyd yn bwriadu dod ag argymhellion gerbron yn ystod y Senedd hon? Ac, yn olaf, mae yna gyfeiriad at yr ymrwymiad i adolygu’r trethi datganoledig presennol o fewn tair i bum mlynedd o fis Ebrill eleni. Wel, pa un o’r rheini fydd e? Hynny yw, o fewn tair neu o fewn pump? A ydy’r Llywodraeth wedi gwneud penderfyniad eto?

Just a few questions on the work plan in terms of local taxation. Can the Cabinet Secretary tell us whether the work that he’s talking about in terms of renewing council tax is on the radical scale in terms of making the taxation burden fairer, for example, on the kind of lines that my party have proposed in the past, as well as Professor Gerry Holtham? When is that work to be published, and is it his intention to bring recommendations forward during this parliament?

And in terms of the land value tax and related work, has any research been commissioned in terms of when the Cabinet Secretary intends to publish or consult on that? Does he also intend to bring recommendations forward during this Parliament? And, finally, there is a reference to the commitment to review the current devolved taxation within three to five years from April of this year. Well, which will it be? Will it be within three years or within five years? Has the Government made a decision yet?

15:45

I thank Adam Price for all of those questions. We haven't made our minds up on the final question because it's still too early, we think, in the process.

In relation to the second home supplement within the land transaction tax, there are two parts of the work programme that have been specifically agreed with Plaid Cymru. We promised to produce a regional analysis of that, once the WRA was up and running, to see whether a tax might be calibratable to a local level, and I've taken seriously the points that Siân Gwenllian has made regularly in this Chamber about the way in which a second home tax may be having an unintended consequence of second home owners switching from domestic taxation to claiming to be businesses, and local authorities losing out on a potential income stream in that way, and that is now part of the work programme.

As far as the future of local taxation altogether is concerned, I hope to be at the radical end of it in that what I've said in the Chamber previously, Dirprwy Lywydd, is that I have set in hand a piece of work in this Assembly term that will look in practical detail at whether alternative forms of local taxation such as land value taxation would be a preferable form of taxation than the one we have presently in Wales. I want the Assembly to be in a position to come to a conclusion on that debate, not on the abstract merits of different policy ideas, but on what it would take to make alternative ways of doing things actually happen in Wales. What would we need to do? Would we have the confidence that it would be a better system than the one that we currently have? We're not in a position of having the information we need to make an informed judgment on that; I hope we will be as a result of the work that's being carried out in this Assembly term.

Diolch i Adam Price am bob un o'r cwestiynau hynny. Nid ydym wedi penderfynu ar y cwestiwn olaf oherwydd ei bod yn rhy gynnar, rydym ni'n credu, yn y broses.

O ran yr atodiad ail gartrefi yn y dreth trafodiadau tir, mae yna ddwy ran o'r rhaglen waith sydd wedi'u cytuno â Phlaid Cymru. Fe wnaethom ni addo gwneud dadansoddiad rhanbarthol o hynny, ar ôl i Awdurdod Cyllid Cymru gael ei sefydlu a dechrau gweithredu, i weld a ellir graddnodi treth i lefel leol, ac rwyf wedi cymryd o ddifrif y pwyntiau hynny y mae Siân Gwenllian wedi eu gwneud yn rheolaidd yn y Siambr hon am y ffordd y gall trethu ail gartrefi arwain at ganlyniad anfwriadol o berchnogion ail gartrefi yn newid o drethi domestig, gan hawlio eu bod yn fusnesau, a bod awdurdodau lleol yn colli ffrwd incwm bosibl yn y ffordd honno, ac mae hynny'n rhan o'r rhaglen waith erbyn hyn.

O ystyried dyfodol trethiant lleol yn ei chyfanrwydd, rwy'n gobeithio sefylll ar y pen radicalaidd. Yr hyn yr wyf wedi'i ddweud yn y Siambr o'r blaen, Dirprwy Lywydd, yw fy mod i wedi paratoi darn o waith yn y tymor Cynulliad hwn a fydd yn edrych yn fanwl ymarferol ar ba un a fyddai ffurfiau amgen o drethiant lleol megis treth gwerth tir yn well na'r math o drethiant sydd gennym ni ar hyn o bryd yng Nghymru. Rwyf eisiau i'r Cynulliad fod mewn sefyllfa i ddod i gasgliad ar y ddadl honno, nid ar rinweddau haniaethol gwahanol syniadau polisi, ond ar beth y byddai'n ei gymryd i wireddu ffyrdd amgen o wneud pethau yng Nghymru. Beth fyddai angen inni ei wneud? A fyddai gennym ni'r hyder y byddai hon yn system well na'r un sydd gennym ni ar hyn o bryd? Nid ydym ni yn y sefyllfa lle mae gennym yr wybodaeth sydd ei hangen arnom i wneud penderfyniad cytbwys am hynny; rwy'n gobeithio y byddwn ni yn y sefyllfa honno, yn sgil y gwaith a wneir yn y tymor Cynulliad hwn.

Thank you. And, finally, Vikki Howells.

Diolch. Ac, yn olaf, Vikki Howells.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you, Cabinet Secretary, for your statement today. I think it's a really exciting announcement. Land banking is certainly an issue that is—very passionately expressed views on the doorsteps in Cynon Valley, and my first question in the Chamber when I was elected was actually about land banking.

My question focuses around the statement you made earlier, where you said that, in Ireland, they see this as a tool for dealing with urban dereliction, and that's certainly the way that it is viewed in my constituency, that land banking leads to urban dereliction. In fact, I hosted an event on access to community spaces for the Land Trust just a few weeks ago, and they highlighted the ways in which abandoned sites that have been left in a poor condition affect their local area. Some of the things they said are that that can contribute to mental and physical ill health, anti-social behaviour and community break-up for those who live around such sites.

My question to you, then, Cabinet Secretary, is: are these arguments that you yourself take on board, and are they arguments that you would seek to further as you develop the proposal and perhaps tie in to the future generations goals here in Wales?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am eich datganiad heddiw. Rwy'n credu ei bod yn gyhoeddiad cyffrous iawn. Mae bancio tir yn sicr yn broblem sy'n—cael ei mynegi'n gryf iawn ar lawr gwlad yng Nghwm Cynon, ac roedd fy nghwestiwn cyntaf i yn y Siambr ar ôl i mi gael fy ethol yn ymwneud â bancio tir.

Mae fy nghwestiwn yn canolbwyntio ar y datganiad a wnaethoch yn gynharach, pan ddywedasoch, yn Iwerddon, maen nhw'n gweld hwn yn ddull o ymdrin â thir diffaith trefol, a dyna'n sicr sut y caiff ei weld yn fy etholaeth i, bod bancio tir yn arwain at ddiffeithwch trefol. A dweud y gwir, cynhaliais ddigwyddiad ar fynediad at fannau cymunedol ar gyfer yr Ymddiriedolaeth Tir ychydig wythnosau yn ôl, ac fe wnaethant dynnu sylw at y ffyrdd y mae safleoedd sydd wedi eu gadael mewn cyflwr gwael yn effeithio ar eu hardal leol. Rhai o'r pethau a ddywedasant oedd y gall hynny gyfrannu at salwch meddyliol a chorfforol, ymddygiad gwrthgymdeithasol a chwalu cymunedol i'r rhai sy'n byw o amgylch safleoedd o'r fath.

Fy nghwestiwn i chi, felly, Ysgrifennydd y Cabinet, yw: a yw'r rhain yn ddadleuon yr ydych chi'n eu hystyried, ac a ydyn nhw'n ddadleuon y byddech yn ceisio mynd ar eu trywydd wrth i chi ddatblygu'r cynnig ac efallai yn eu cysylltu â nodau cenedlaethau'r dyfodol yma yng Nghymru?

Dirprwy Lywydd, I thank Vikki Howells for that question. I'm looking forward very much to working with her if we get the power to introduce a vacant land tax, because of the long-standing interest that she's had in this matter.

I'm glad we're ending this discussion by going back to the usefulness of a vacant land tax in the area of urban dereliction and abandoned sites. We can all of us imagine what it must be like to be left living somewhere where, all around you, buildings are not occupied, where fly-tipping is taking place, and where there is no sense at all that the place that you live in is loved or has a positive future. And so, if we're able to use a vacant land tax to bear down on not people who have acquired land because they've got a plan for it and they're mobilising the necessary energy and effort to make that plan happen, but people who speculatively buy up places and rely on the market without any effort from themselves to see the prices rise, cash in, and leave behind them blighted lives for those who have borne the price for their actions, and if we can use a vacant land tax as part of the policy armoury we have to prevent that happening in parts of Wales, then this whole effort will have been well worth while.

Dirprwy Lywydd, diolch i Vikki Howells am y cwestiwn hwnnw. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda hi yn fawr iawn, os byddwn ni'n cael y pŵer i gyflwyno treth dir gwag, oherwydd y diddordeb hirdymor y mae wedi'i gael yn y mater hwn.

Rwy'n falch ein bod yn gorffen y drafodaeth hon drwy fynd yn ôl i ddefnyddioldeb o gael treth dir gwag yn yr ardal o adfeiliedigrwydd trefol a safleoedd sydd wedi eu gadael yn wag. Gall pawb ohonom ni ddychmygu sut y mae'n teimlo gorfod byw yn rhywle lle mae, o'ch cwmpas chi, adeiladau heb eu meddiannu, lle mae tipio anghyfreithlon yn digwydd, a lle nad oes teimlad o gwbl fod cariad at y lle yr ydych yn byw ynddo na dyfodol cadarnhaol. Ac felly, os ydym ni'n gallu defnyddio treth dir gwag i drechu, nid pobl sydd wedi caffael tir oherwydd bod ganddyn nhw gynllun ar ei gyfer ac maen nhw ysgogi'r ynni angenrheidiol a'r ymdrech i wneud y cynllun hwnnw ddigwydd, ond pobl sy'n brynu lleoedd ar hap ac yn dibynnu ar y farchnad heb unrhyw ymdrech ganddyn nhw eu hunain i weld y prisiau godi, gwneud arian ohoni, a gadael ar eu hôl malltod ar fywydau i'r rhai hynny sydd wedi talu pris am eu gweithredoedd, ac os gallwn ni ddefnyddio treth dir gwag fel rhan o'r arfogaeth polisi sydd gennym ni i atal hynny rhag digwydd mewn rhannau o Gymru, yna bydd yr holl ymdrech hwn wedi bod yn werth chweil.

15:50
4. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Pwysau'r Gaeaf
4. Statement by the Cabinet Secretary for Health and Social Services: Winter Pressures

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—pwysau'r gaeaf. Vaughan Gething.

The next item is the statement by the Cabinet Secretary for Health and Social Services on winter pressures. Vaughan Gething.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Across Wales, our health and social care services have faced significant pressures this winter. None of the challenges we face in Wales are unique to us; the same challenges exist right across the UK. It is testament to the compassion and commitment of our staff that the vast majority of people continue to receive the care they need in a compassionate, professional and timely manner, and I would like, once again, to thank and pay tribute to our hard-working staff for the dedication they have shown in managing and coping with the pressures across our health and care system over the last few months, and I am sure everyone here will share those sentiments.

Despite rigorous preparation across our system, there have been times when our services have seen exceptional levels of activity above and beyond what could reasonably have been anticipated. GPs' and primary care services, both in and out of hours, have seen increased activity, with twice as many patients being seen and treated following the Christmas period. So, to support GPs, I have already relaxed the quality and outcomes framework element of the GP contract until the end of March. This will help GPs and their teams to maintain focus on their most vulnerable and chronically sick patients.

The ambulance service has exceeded the 65 per cent red-call target every month since the clinical response model was introduced. December 2017 was above 70 per cent for the twenty-first consecutive month, despite receiving the highest recorded number of red calls. December 2017 was also the busiest December on record in accident and emergency departments across Wales, with 136 more attendances per day compared to the same month last year. More patients were treated, admitted or discharged within four hours than in any of the previous three Decembers, and that reflects the hard work of staff, who've maintained a typical wait of just over two hours before patients were admitted or discharged. December also saw the highest number of patients aged 85 and over being admitted to hospital from an A&E. As we know, older people often have more complex needs, requiring longer periods of assessment in A&E, and, if they are admitted, they are more likely stay longer in the hospital.

Dealing with pressure in our system is a year-round challenge. We see higher levels of attendance in the summer, but the highest proportion of people, and, in particular, vulnerable people, needing care are present in the winter. However, the monthly four-hour A&E performance in 2017 was better during every month than in 2016, with the exception of a very difficult December.

As Members will know, I have visited several A&E departments and spoken to clinicians in recent weeks to see the challenges faced by front-line staff for myself. The Minister for Children and Social Care has also been out speaking to staff on the ground, and we will both be doing more of this across Wales in the coming weeks. The extraordinary levels of demand this year have been compounded by an increase in patients suffering with flu, norovirus and respiratory illness attending GP practices and A&E. This flu season has seen the highest rates of illness since 2010-11, exacerbated by the cold snap across the UK in early December. Flu rates appear to have peaked, but they still remain high and the flu season will continue for a number of weeks yet.

There are, though, areas of our system that have improved despite the recent pressures. We've seen a 7 per cent reduction in delayed transfers of care in December, confirming that the total number of delays during 2017 was the lowest since our records began 12 years ago. Waiting times have stabilised in respect of referral to treatment and diagnostics, and we expect material improvements to the end of March. Health boards do have clear profiles to achieve this in place. As you know, we provided an additional £50 million to help health boards build on the progress made over the last two years, to reduce the number of patients waiting over 36 weeks, those waiting over eight weeks for diagnostics and those waiting over 14 weeks for therapy services by the end of March.

We continue to provide nearly £43 million to support our primary care services through the primary care fund, and our £60 million integrated care fund is being used to provide care and support closer to home, to keep people out of hospital, and to tackle delayed transfers of care. For example, the Môn enhanced care model in Anglesey is delivering care at home for acutely ill elderly patients. The Stay Well at Home service in Cwm Taf is using a multi-disciplinary hospital-based team to undertake assessments and commission support services to prevent unnecessary hospital admission, and indeed to help people to get back to their own homes in the first place.

We have recently provided an additional £10 million to support front-line services to take immediate action to improve care. Cwm Taf Local Health Board have extended GP practice opening hours on weekends to support the out-of-hours service, and there are early signs that is helping patients to avoid A&E. Hywel Dda has increased therapy, social worker and consultant resource to support weekend discharges, and Cardiff and Vale health board has commissioned additional rehabilitation beds to support patients with their ongoing care needs. Our early information indicates that 69 per cent of patients transferred to the unit have reduced care needs from the point of admission to being discharged.

The social care sector and staff play an equally important role in delivering care and have faced the same considerable pressures this winter. In recognition of that, I'm pleased to confirm that I have provided an additional £10 million to local authorities to address their most immediate priorities in this area. Following discussions with the Welsh Local Government Association and the Association of Directors of Social Services in Wales to identify those priorities, this extra money will be used to provide domiciliary care packages, care and repair services to enable quicker discharge from hospital and maintain independence at home, and for short-term and step-down residential care.

Although winter preparation has delivered a greater resilience across our system, there have been times where people have experienced longer waits than are acceptable. The national evaluation of planning and delivery for last winter identified a need to focus on planning for December and immediately after the festive period. So, health boards introduced initiatives this winter that focused on collaborative working and being proactive through escalation to address those pressures quickly and improve patient flow. There is some variation across Wales, but our early indications are that this has increased resilience, means that more patients are being sent home earlier in the day, it's reduced the average length of stay for patients who would typically wait in hospital in a bed for over a week, and health boards and their partners will be expected to evaluate their actions and share learning right across Wales.

There are areas of the system where the exceptional demand has meant, without additional planned actions, pressure would have escalated to critical levels. We've provided nearly £700,000 to the Welsh ambulance service to increase the number of clinicians in their contact centres to 30. This allowed patients to be safely treated over the telephone or to be diverted to other services, resulting in a substantial reduction of unnecessary ambulance journeys to hospital. But all of us can play our part in supporting the national health service. We need to make the right choices for ourselves, but also encourage our constituents to choose the appropriate advice or service when they are sick or injured.

I'll close by saying that winter is not over yet. I've seen some people suggesting that winter is over at the end of February. We should remind ourselves that, last year—there was an exceptionally cold March last year. So, winter does not neatly end at the end of February. Pressure remains in our system at this point in time, and there will inevitably be more difficult days to come. We will continue to work closely with our staff, across health and care services, to ensure the very best outcomes possible for our people by delivering the right care at the right time and in the right place.

Diolch ichi, Dirprwy Lywydd. Ledled Cymru, mae ein gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol wedi wynebu pwysau sylweddol y gaeaf hwn. Nid yw unrhyw un o'r heriau yr ydym ni yn eu hwynebu yng Nghymru yn unigryw i ni; mae'r un heriau yn bodoli ledled y DU. Mae'n dyst i dosturi ac ymrwymiad ein staff bod y mwyafrif helaeth o bobl yn parhau i dderbyn y gofal sydd ei angen arnyn nhw mewn modd tosturiol, proffesiynol ac amserol, ac fe hoffwn i, unwaith eto, ddiolch a thalu teyrnged i'n staff sy'n gweithio mor galed am yr ymroddiad y maen nhw wedi ei ddangos wrth reoli ac ymdopi â'r pwysau ym mhob maes o'n system iechyd a gofal dros yr ychydig fisoedd diwethaf, ac rwy'n siŵr bod pawb yma o'r un farn â fi.

Er gwaethaf paratoi trwyadl ym mhob rhan o'r system, bu adegau pan fu ein gwasanaethau yn brysur eithriadol, y tu hwnt i'r hyn y byddai wedi bod yn bosibl ei ragweld yn rhesymol. Mae meddygon teulu a gwasanaethau gofal sylfaenol, o fewn a'r tu allan i oriau swyddfa, wedi bod yn brysurach nag arfer, gyda dwywaith cymaint o gleifion yn cael eu gweld a'u trin yn dilyn cyfnod y Nadolig. Felly, i gefnogi meddygon teulu, rwyf eisoes wedi llacio yr elfen honno yng nghytundeb meddygon teulu sy'n ymwneud â'r fframwaith ansawdd a chanlyniadau tan ddiwedd mis Mawrth. Bydd hyn yn helpu meddygon teulu a'u timau i barhau i ganolbwyntio ar eu cleifion sydd â'r anhwylderau mwyaf cronig a'r rhai mwyaf agored i niwed.

Mae'r gwasanaeth ambiwlans wedi rhagori ar y targed o ymateb i 65 y cant o alwadau coch bob mis ar amser ers cyflwyno'r model ymateb clinigol. Roedd mis Rhagfyr 2017 yn fwy na 70 y cant ar gyfer yr unfed mis ar hugain yn olynol, er gwaethaf derbyn y nifer mwyaf a gofnodwyd o alwadau coch. Rhagfyr 2017 oedd hefyd y mis Rhagfyr prysuraf ar gofnod mewn adrannau damweiniau ac achosion brys ledled Cymru, gyda 136 yn fwy o gleifion bob dydd o'i gymharu â'r mis hwnnw y llynedd. Cafodd mwy o gleifion eu trin, eu derbyn neu eu rhyddhau o fewn pedair awr nag yn unrhyw un o'r tri mis Rhagfyr blaenorol, ac mae hynny'n adlewyrchu gwaith caled y staff, sydd wedi cynnal yr amser aros nodweddiadol o ychydig dros ddwy awr cyn y derbyniwyd cleifion neu eu rhyddhau. Ym mis Rhagfyr hefyd gwelwyd y nifer mwyaf o gleifion 85 a hŷn yn cael eu derbyn i'r ysbyty o adrannau damweiniau ac achosion brys. Fel y gwyddom ni, mae gan bobl hŷn yn aml anghenion mwy cymhleth, sy'n gofyn am gyfnodau hwy o asesiad mewn adrannau damweiniau ac achosion brys ac, os awn nhw i'r ysbyty, maent yn fwy tebygol o aros yno'n hirach.

Mae ymdrin â phwysau yn ein system yn her trwy gydol y flwyddyn. Rydym ni'n gweld mwy o brysurdeb yn yr haf, ond y gyfran uchaf o bobl, ac, yn benodol, pobl sy'n agored i niwed, sydd angen gofal yn y gaeaf. Fodd bynnag, roedd y perfformiad pedair awr misol mewn adrannau damweiniau ac achosion brys yn 2017 yn well yn ystod bob mis nag yn 2016, ac eithrio mis Rhagfyr anodd iawn.

Fel y bydd yr Aelodau yn gwybod, rwyf wedi ymweld â nifer o adrannau damweiniau ac achosion brys a siarad â chlinigwyr yn yr wythnosau diwethaf er mwyn gweld yr heriau y mae staff rheng flaen yn eu hwynebu drosof fy hun. Mae'r Gweinidog Plant a Gwasanaethau Cymdeithasol hefyd wedi bod yn siarad â staff ar lawr gwlad, a bydd y ddau ohonom ni'n gwneud mwy o hyn ledled Cymru yn ystod yr wythnosau nesaf. Ychwanegwyd at y galw anhygoel eleni gyda chynnydd yn nifer y cleifion sy'n dioddef o ffliw, norofeirws a salwch anadlol yn mynd at eu meddygon teulu ac i adrannau damweiniau a gofal brys. Mae'r tymor ffliw hwn wedi gweld y cyfraddau uchaf o salwch ers 2010-11, ac fe wnaed hyn yn waeth gan y cyfnod oer a fu drwy'r DU gyfan yn gynnar ym mis Rhagfyr. Ymddengys fod cyfraddau ffliw wedi cyrraedd y brig, ond maen nhw'n parhau'n uchel a bydd y tymor ffliw yn parhau am nifer o wythnosau eto.

Fodd bynnag, mae rhannau o'n system wedi gwella er gwaethaf y pwysau diweddar. Rydym ni wedi gweld gostyngiad o 7 y cant mewn achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal ym mis Rhagfyr, sy'n cadarnhau mai cyfanswm nifer yr achosion o oedi yn ystod 2017 oedd yr isaf ers dechrau ein cofnodion 12 mlynedd yn ôl. Mae amseroedd aros wedi sefydlogi o ran atgyfeirio i driniaeth a chael diagnosis, ac rydym ni'n disgwyl gwelliannau sylweddol wrth i fis Mawrth dynnu tua'i derfyn. Mae gan y byrddau iechyd broffiliau clir ar waith i gyflawni hyn. Fel y gwyddoch chi, rydym ni wedi darparu £50 miliwn yn ychwanegol i helpu byrddau iechyd i adeiladu ar y cynnydd a wnaed dros y ddwy flynedd diwethaf, i leihau, erbyn diwedd mis Mawrth, nifer y cleifion sy'n aros dros 36 wythnos, y rhai sy'n aros dros wyth wythnos i gael diagnosis a'r rhai sy'n aros dros 14 wythnos am wasanaethau therapi.

Rydym ni'n parhau i ddarparu bron i £43 miliwn i gefnogi ein gwasanaethau gofal sylfaenol drwy gyfrwng y gronfa gofal sylfaenol, ac mae ein cronfa gofal integredig £60 miliwn yn cael ei defnyddio i ddarparu gofal a chymorth yn agosach i gartref, i gadw pobl allan o'r ysbyty, ac i fynd i'r afael ag oedi wrth drosglwyddo gofal. Er enghraifft, mae model gofal ychwanegol Môn yn Ynys Môn yn darparu gofal yn y cartref ar gyfer cleifion oedrannus sydd â salwch acíwt. Mae'r gwasanaeth Byw yn Dda Gartref yng Nghwm Taf yn defnyddio tîm amlddisgyblaethol yn yr ysbytai i gynnal asesiadau a chomisiynu gwasanaethau cefnogi er mwyn atal pobl rhag mynd i'r ysbyty yn ddiangen, ac yn wir i helpu pobl i fynd yn ôl i'w cartrefi eu hunain yn y lle cyntaf.

Yn ddiweddar rydym ni wedi darparu £10 miliwn ychwanegol er mwyn cefnogi gwasanaethau rheng flaen i fynd ati ar unwaith i wella gofal. Mae Bwrdd Iechyd Lleol Cwm Taf wedi ymestyn oriau agor meddygfeydd teulu yn ystod penwythnosau er mwyn cefnogi gwasanaeth y tu allan i oriau, ac mae arwyddion cynnar bod hyn yn helpu cleifion i osgoi mynd i'r adrannau damweiniau ac achosion brys. Mae Bwrdd Iechyd Hywel Dda wedi cynyddu faint o adnoddau sydd ar gael ar gyfer therapi, gweithwyr cymdeithasol a meddygon ymgynghorol er mwyn helpu gyda rhyddhau cleifion ar y penwythnosau, ac mae Bwrdd Iechyd Caerdydd a'r Fro wedi comisiynu rhagor o welyau adsefydlu er mwyn cefnogi cleifion gyda'u hanghenion gofal parhaus. Mae'r wybodaeth sydd gennym ni ar hyn o bryd yn dangos bod gan 69 y cant o gleifion sy'n cael eu trosglwyddo i'r uned lai o anghenion gofal o'r adeg y cawn nhw derbyn i'r adeg pan gawn nhw eu rhyddhau.

Mae gan y sector gofal cymdeithasol a staff y sector hwnnw ran yr un mor bwysig wrth ddarparu gofal ac wedi wynebu'r un pwysau sylweddol y gaeaf hwn. I gydnabod hynny, rwy'n falch o gadarnhau fy mod wedi darparu £10 miliwn ychwanegol i awdurdodau lleol fel y gallan nhw ymdrin â'u blaenoriaethau mwyaf uniongyrchol yn y maes hwn. Yn sgil trafodaethau gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chymdeithas Cyfarwyddwyr y Gwasanaethau Cymdeithasol yng Nghymru i nodi'r blaenoriaethau hynny, caiff yr arian ychwanegol hwn ei ddefnyddio i ddarparu pecynnau gofal cartref a gwasanaethau gofal a thrwsio i alluogi pobl i gael eu rhyddhau ynghynt o'r ysbyty a byw yn annibynnol gartref, ac ar gyfer gofal preswyl tymor byr a gofal llai dwys.

Er bod paratoi ar gyfer y gaeaf wedi arwain at system gadarnach yn ei chyfanrwydd, bu adegau lle bu pobl yn aros yn hirach na sy'n dderbyniol. Nododd y gwerthusiad cenedlaethol o gynllunio a darparu ar gyfer y gaeaf diwethaf bod angen canolbwyntio ar gynllunio ar gyfer mis Rhagfyr ac yn syth ar ôl y Nadolig. Felly, fe wnaeth byrddau iechyd gyflwyno mentrau y gaeaf hwn oedd yn canolbwyntio ar gydweithio a bod yn rhagweithiol drwy uwchgyfeirio cleifion er mwyn mynd i'r afael â'r pwysau hynny yn gyflym a gwella llif cleifion. Mae peth amrywiaeth rhwng y gwahanol rannau o Gymru, ond mae arwyddion cynnar yn awgrymu bod hyn wedi cynyddu gwydnwch, sy'n golygu bod mwy o gleifion yn cael eu hanfon gartref yn gynharach yn y dydd, mae wedi lleihau faint mae cleifion yn aros ar gyfartaledd, a fyddent fel arfer yn aros yn yr ysbyty mewn gwely am fwy nag wythnos, a bydd disgwyl i fyrddau iechyd a'u partneriaid werthuso eu gwaith a rhannu dysg ar draws Cymru.

Mae rhannau o'r system lle mae'r galw eithriadol wedi golygu, heb gynllunio camau gweithredu ychwanegol, y byddai'r pwysau wedi cynyddu nes bod yn argyfyngus. Rydym ni wedi darparu bron i £700,000 i Wasanaeth Ambiwlans Cymru i gynyddu nifer y clinigwyr yn eu canolfannau cyswllt i 30. Mae hyn wedi caniatáu i gleifion gael eu trin yn ddiogel dros y ffôn neu gael eu dargyfeirio i wasanaethau eraill, gan arwain at ostyngiad sylweddol mewn teithiau ambiwlans diangen i ysbytai. Ond gall pob un ohonom ni wneud ein rhan wrth gefnogi'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Mae angen inni wneud y dewisiadau cywir ar gyfer ein hunain, ond hefyd annog ein hetholwyr i ddewis y cyngor neu'r gwasanaeth priodol pan fyddan nhw'n sâl neu wedi'u hanafu.

Fe ddof i ben drwy ddweud nad yw'r gaeaf drosodd eto. Rwyf wedi gweld rhai pobl yn awgrymu bod y gaeaf yn gorffen ddiwedd mis Chwefror. Dylem ni atgoffa ein hunain, y llynedd—roedd mis Mawrth yn eithriadol o oer y llynedd. Felly, nid yw'r gaeaf yn dod i ben yn daclus ar ddiwedd mis Chwefror. Mae pwysau yn dal i fod yn ein system ar hyn o bryd, ac mae'n anochel y bydd mwy o ddyddiau anodd ar y gorwel. Byddwn yn parhau i weithio'n agos â'n staff, yn y gwasanaethau iechyd a gofal yn eu cyfanrwydd, i sicrhau'r canlyniadau gorau posib ar gyfer ein pobl drwy ddarparu'r gofal priodol ar yr adeg briodol ac yn y lle priodol.

15:55

I'd like to thank the Cabinet Secretary for his statement today. Your opening paragraph I couldn't agree with more. I too would like to add my thanks and recognition of the hard work that not just the NHS staff do, but also all those who work within social services and within the care sector, to help us get through what is traditionally a very, very difficult time of the year. I welcome the improvements that you cite in your statement. Those positive examples are very thought-provoking. However, it is not all roses, and I think that serious questions remain over the way that services were planned for this winter. We waited until the summer for a review of last year's winter resilience, which was clearly far too late, I think, to learn lessons and develop robust plans, and the health and social care committee heard this constantly—witness after witness after witness, representing organisations, groups and individual GP practices and consultants across Wales, saying that they hadn't been involved in winter pressures. 

Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad heddiw. Gallwn i ddim yn cytuno yn fwy â'ch paragraff agoriadol. Hoffwn i hefyd ychwanegu fy niolch a'm cydnabyddiaeth i'r gwaith caled y mae, nid yn unig staff y GIG yn ei wneud, ond hefyd bawb sy'n gweithio o fewn gwasanaethau cymdeithasol ac o fewn y sector gofal, i'n helpu i symud drwy'r hyn sydd yn draddodiadol yn amser anodd iawn, iawn o'r flwyddyn. Croesawaf y gwelliannau yr ydych chi'n cyfeirio atynt yn eich datganiad. Mae'r enghreifftiau cadarnhaol hynny yn ysgogol iawn. Fodd bynnag, nid yw'n fêl i gyd, ac rwy'n meddwl bod cwestiynau difrifol yn parhau dros y ffordd y cynlluniwyd gwasanaethau ar gyfer y gaeaf hwn. Buom yn aros tan yr haf am adolygiad o wrthsefyll pwysau'r gaeaf y llynedd, a oedd yn amlwg yn rhy hwyr, rwy'n meddwl, i ddysgu gwersi a datblygu cynlluniau cadarn, ac fe glywodd y pwyllgor iechyd a gofal cymdeithasol hyn yn gyson—tyst ar ôl tyst ar ôl tyst, yn cynrychioli sefydliadau, grwpiau a phractisau meddygon teulu ac ymgynghorwyr unigol ledled Cymru, yn dweud nad oedden nhw wedi ymwneud â phwysau'r gaeaf.

When you've got 46 A&E consultants who have penned a letter to the First Minister, saying that the safety risks are unacceptable, then we should be very critical about how we handle the winter. When you had, during the height of the winter demand, at Swansea's Morriston Hospital, personal assistants, IT staff and managers called upon to chase up scan results and even medication to help reduce delays, we have to question how we did this winter. We had the Royal College of Emergency Medicine saying that some patients in Wales waited more than 80 hours in emergency departments.

So, there are four questions that I'd like pose to you, and first about bed occupancy. Last year alone, there was an 8 per cent reduction in rehabilitation beds, 6 per cent in psychiatry, 6 per cent in general surgery and almost 6 per cent in geriatric medicine. You stated that health boards had been supported to open additional beds this winter, but it obviously did very little to alleviate demand. So, Cabinet Secretary, I wondered if you could tell us what went wrong with that—why Prince Philip had 103 per cent bed occupancy over those two weeks of winter, Withybush at 98, Bronglais at 100 per cent, Royal Gwent at 98, Nevill Hall at 98. They are staggeringly high, and I would like to understand how the £50 million that you gave earlier last year, the £10 million you recently gave for front-line services—and I do welcome the £10 million you've announced in this statement today for the social care sector—. But, you know, it's not getting to where we need it. Bed occupancy is a major problem.

My second area of concern was about out-of-hours care. The 4-3-4 nature of those two weeks over Christmas and new year really seems to have caught people on the hop. In Aneurin Bevan, we only had 20 doctors on shift when we actually needed 28. Cardiff and Vale—just 92 GP hours were worked despite 192 being needed. I could go on and on. We had GPs unable to cover the out-of-hours, so people of course then ended up going to the hospitals and putting all that pressure on our A&E services.

Turning to A&E, over that two-week period—I'm not going to bore you with statistics; I've got them all here—how many patients were waiting well over the 12 hours? But, when you think that the Heath hospital was able to plan for the UEFA cup final by saying to every single ward, 'You must clear two beds in order for us to be able to manage any influx we may have'—that kind of level of detailed planning didn't take place for the winter pressures. If you look at the Heath, they had almost two wards full of people waiting for a transfer of care to leave hospital, and I think that that must have added to that pressure enormously.

My final point is about influenza. GP consultation rates for influenza were well above the moving epidemic threshold. That means we were reaching—or had reached—crisis point. There was an enormous increase in flu, and I would like to understand, Cabinet Secretary, what you can do to improve the take-up of the flu jab. When we think that only 51 per cent of NHS staff had a flu vaccination, and only 53 per cent of NHS staff who were in the front line had a flu vaccination, then we can see that we actually have to do something about this.

Finally, on the NICE guidelines, the vaccine this year was the £5 trivalent vaccine, and that did not include the influenza B, which has caused over 50 per cent of hospital admissions. That other vaccine would have cost £8. So, I would like your commentary on whether or not you feel that a lesson going forward is that we should try and get a more comprehensive vaccine available to stop it. It is flu, particularly in the young and the elderly, that causes so much pressure on our A&E. There's an awful lot more to say about winter pressures, and I do recognise the green shoots of success that you highlighted. How to make them consistent and how to apply them universally across the NHS is the challenge you face, but you have absolutely got to be forensic in understanding why and where we were not successful this year. 

Pan fydd gennych chi 46 o ymgynghorwyr Damweiniau ac Achosion Brys sydd wedi ysgrifennu llythyr at y Prif Weinidog, yn dweud bod risgiau diogelwch yn annerbyniol, yna dylem ni fod yn feirniadol iawn ynghylch sut yr ydym ni'n ymdrin â'r gaeaf. Pan oedd gennych chi, yn ystod anterth y galw dros y gaeaf, yn Ysbyty Treforys yn Abertawe, gynorthwywyr personol, staff TG a rheolwyr yn cael eu galw i fynd ar drywydd canlyniadau sganio a meddyginiaeth hyd yn oed i helpu i leihau oedi, mae'n rhaid inni holi sut y gwnaethom ni y gaeaf hwn. Cawsom y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys yn dweud y bu rhai cleifion yng Nghymru yn aros mwy na 80 o oriau mewn adrannau achosion brys.

Felly, mae pedwar cwestiwn yr hoffwn i ofyn i chi, a'r cyntaf ynglŷn â defnyddio gwelyau. Flwyddyn ddiwethaf yn unig, cafwyd gostyngiad o 8 y cant mewn gwelyau adsefydlu, 6 y cant mewn seiciatreg, 6 y cant mewn llawdriniaeth gyffredinol a bron i 6 y cant mewn meddygaeth geriatrig. Dywedasoch chi fod byrddau iechyd wedi cael eu cefnogi i agor gwelyau ychwanegol y gaeaf hwn, ond mae'n amlwg na wnaeth fawr ddim i leddfu'r galw. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, tybed os gallech ddweud wrthym beth aeth o'i le â hynny—pam yr oedd gan Ysbyty Tywysog Philip ddefnydd gwelyau o 103 y cant dros y bythefnos honno o'r gaeaf, Llwynhelyg yn 98, Bronglais yn 100 y cant, Ysbyty Brenhinol Gwent yn 98, Ysbyty Nevill Hall yn 98. Maen nhw'n anhygoel o uchel, a hoffwn ddeall sut y mae'r £50 miliwn a roddwyd gennych yn gynharach y llynedd, £10 miliwn a roesoch chi yn ddiweddar ar gyfer gwasanaethau rheng flaen—ac rwy'n croesawu'r £10 miliwn yr ydych chi wedi'i gyhoeddi yn y datganiad hwn heddiw ar gyfer y sector gofal cymdeithasol—. Ond, wyddoch chi, nid yw'n cyrraedd lle mae ei angen. Mae defnydd gwelyau yn broblem fawr.

Fy ail bryder oedd ynghylch gofal y tu allan i oriau. Ymddengys fod natur 4-3-4 y bythefnos honno dros y Nadolig a'r flwyddyn newydd mewn gwirionedd wedi dal pobl ar y gamfa. Yn Aneurin Bevan, dim ond 20 o feddygon oedd gennym ar sifft pan y mae angen 20 arnom, mewn gwirionedd. Caerdydd a'r Fro—dim ond 92 awr meddygon teulu gafodd eu gweithio er bod angen 192. Gallwn fynd ymlaen ac ymlaen. Roedd gennym feddygon teulu yn methu â chyflenwi'r gwasanaeth tu allan i oriau, fel bod pobl wrth gwrs wedyn yn mynd i'r ysbytai ac yn rhoi'r pwysau ar ein gwasanaethau damweiniau ac achosion brys.

Gan droi at ddamweiniau ac achosion brys, dros y cyfnod hwnnw o bythefnos—nid wyf am eich diflasu ag ystadegau; maen nhw i gyd gen i yma—faint o gleifion oedd yn aros ymhell dros 12 awr? Ond, pan fyddwch chi'n meddwl bod Ysbyty Athrofaol Cymru wedi gallu cynllunio ar gyfer rownd derfynol Cwpan UEFA drwy ddweud wrth bob ward sengl, 'Mae'n rhaid ichi wagio dau wely er mwyn i ni allu rheoli unrhyw fewnlifiad allai fod gennym'—ni wnaeth y lefel honno o gynllunio manwl ddigwydd ar gyfer pwysau'r gaeaf. Os edrychwch chi ar Ysbyty Athrofaol Cymru, roedd ganddyn nhw bron i ddwy ward yn llawn o bobl yn aros am drosglwyddiad gofal i adael yr ysbyty, a chredaf fod yn rhaid bod hynny wedi ychwanegu yn aruthrol at y pwysau hwnnw.

Mae fy mhwynt olaf yn ymwneud â ffliw. Roedd y gyfradd ymgynghori â meddyg teulu ar gyfer ffliw ymhell uwchlaw'r trothwy epidemig symudol. Golyga hynny ein bod yn cyrraedd—neu wedi cyrraedd—pwynt argyfwng. Bu cynnydd enfawr mewn ffliw, a hoffwn ddeall, Ysgrifennydd y Cabinet, beth y gallwch chi ei wneud i wella'r niferoedd sy'n cael y brechiad rhag y ffliw. Pan fyddwn ni'n meddwl mai dim ond 51 y cant o staff y GIG gafodd frechiad rhag y ffliw, a dim ond 53 y cant o staff y GIG a oedd yn y rheng flaen a oedd wedi cael brechiad rhag y ffliw, yna gallwn weld mewn gwirionedd bod yn rhaid i ni wneud rhywbeth am hyn.

Yn olaf, ar y canllawiau NICE, y brechlyn eleni oedd y brechlyn trifalent £5, ac nid oedd hwnnw'n cynnwys ffliw B, sydd wedi achosi dros 50 y cant o dderbyniadau i'r ysbyty. Byddai'r brechlyn arall hwnnw wedi costio £8. Felly, hoffwn eich sylwadau ar pa un ag ydych chi o'r farn mai'r wers ar gyfer y dyfodol yw y dylem ni geisio cael brechlyn mwy cynhwysfawr ar gael er mwyn ei atal. Ffliw, yn enwedig yn yr ifanc a'r henoed, sy'n achosi cymaint o bwysau ar ein hadran ddamweiniau ac achosion brys. Mae llawer iawn mwy i'w ddweud am bwysau'r gaeaf, ac rwy'n cydnabod yr egin gwyrdd o lwyddiant a amlygwyd gennych. Sut i'w gwneud yn gyson a sut i'w defnyddio'n gyffredinol ar draws y GIG yw'r her yr ydych chi'n ei hwynebu, ond mae'n rhaid i chi fod yn fforensig wrth ddeall pam ac ym mha faes na wnaethom ni lwyddo eleni.

16:05

Thank you for the questions and the comments, and in particular your opening and the recognition of the contribution of our staff in what is still the most testing time of the year.

I'll start with your final points on the flu season. On the vaccine, we always work with partners across the UK in trying to order and agree on the most appropriate form of vaccine for the most likely strain. With the different strains that exist in the flu season each year, there is always an element of trying to understand what that should be, but we make those choices sensibly and carefully as healthcare systems—there isn’t a particular difference, as it were, between different nations. And it’s still the case that the flu vaccine is the most effective protection people have against flu before the flu season, and, actually, part of my concern is that, every year, somebody says that the flu vaccine isn’t at all effective.

So, we do need to encourage greater take-up, which goes back to your point about encouraging greater take-up amongst health and care staff on the front line, as well as at-risk members of the public. Because I have had a previous kidney condition, I am in an at-risk group myself, so I have the flu vaccine every year. So, I don’t just have someone stick a needle in my arm in a community pharmacy for the sake of a photo op; I actually do need the jab myself as well. And it’s something we can do in a small role, demonstrating some leadership. But, this year, actually, we started with a campaign fronted by the then Minister for public health. We’ve actually seen an increase in take-up across health and care staff, so I look forward to seeing what the final figures are, and then to see what further improvement we need to make, because there is absolutely no pretence that where we are in terms of staff take-up in particular is adequate or we’d like to say that the situation is resolved, because it certainly is not. I’ve seen for myself at first hand the closures and reduction in capacity that the flu outbreak has meant. When I was in Wrexham Maelor A&E recently, they were closing off an area because they had three confirmed flu cases in there. So, it does affect real capacity within the service, and there’s a knock-on impact from that through the front door and the back as well.

I guess that takes me to your point about transfers of care, then, as well. Because part of what we need to do is to think about how we actually get people out of the hospital part of the system when they no longer need to be there. That’s why the anticipatory part of those models of care matters. The Ynys Môn model really matters, because a lot of that is about keeping people in their own homes, as well as about getting them out. That’s why it’s a good thing that, in the last year, we’ve had a good record on delayed transfers of care, but there's much more still to do. But the £10 million that I have announced today to go into the social care system should help us to get people out of the hospital system and into a more appropriate point for their care to take place, because we recognise that, at any point, we’ve had 300 to 400 medically fit people across the system. And, actually, if you could release those people to go back into their own homes, where they’ll need support, then actually we'd have a much greater amount of capacity for people who do need a hospital bed. That would reduce waits, be a more appropriate way to deliver care, and deliver dignity and appropriateness, and we’re likely to see better outcomes as well. So, we need to be looking at investing in different parts of our system at points in time, and it’s also why the teams that I talk about—if you like, the community rehab and community resource teams—are a really important part of that as well.

On out of hours, there is a mixed picture. It’s been fragile in different parts of the country at different points of time, and, again, there’s no point in pretending that that is a fixed issue. I think 111 still gives us the best model moving forward to help fix some of that out-of-hours challenge across the country, and there’s something there about that helping to manage and underpin the out-of-hours service rather than wholly replacing it. And if you look at what’s happened in Swansea, Neath Port Talbot and, indeed, Carmarthenshire, we’ve seen a real improvement there as well. So, there’ll be more to come, and I’ll be utterly transparent with the Chamber again as we have that evaluation and the step forward in 111 and its further roll-out.

Just on your point about the evaluation of winter and, in particular, I think, about bed capacity, well, we’ve introduced about 400 extra beds across our system—so, if you like, the size of a normal-sized district general hospital. And yet, still we recognise real challenges in capacity across the whole system. So, in the evaluation of winter that we’ll undertake with the Royal College of Emergency Medicine and others, we’ll need to look again at what’s happened this winter, how successful that has and hasn’t been at various points in time and, I think, at where we need extra capacity across our system, whether that’s extra capacity in the hospital part of the system with the staff that we need to have to do that, or whether, actually, if we had extra beds, we'd simply fill them up with more people and not improve flow across our system as well. That’s where we need to think about smart investment choices, either to keep people in their own homes or to get them out of a hospital, and I think that’s the first point to go to. Actually, that was the first point of action in the letter from the consultants at the Royal College of Emergency Medicine, about investing more in social care. To help us to do that, to lead some of that clinical consensus, we have appointed Jo Mower as a national clinical director for unscheduled care. Jo is an emergency department consultant based in Cardiff, and part of her role will be some of that leadership and looking at national systems leadership and local practice across the country. I think she'll be well received by her peers in emergency departments across the country as one part of our response to this whole-system challenge.

Diolch i chi am y cwestiynau a'r sylwadau, ac yn arbennig eich agoriad ac am gydnabod cyfraniad ein staff yn yr hyn sy'n dal i fod yr amser mwyaf anodd o'r flwyddyn.

Byddaf yn dechrau â'ch pwyntiau terfynol ar y tymor ffliw. Ar y brechlyn, rydym ni bob amser yn gweithio gyda phartneriaid ar draws y DU wrth geisio archebu a chytuno ar y ffurf fwyaf priodol o frechlyn ar gyfer y rhywogaeth fwyaf tebygol. Gyda'r rhywogaethau gwahanol sy'n bodoli yn ystod y tymor ffliw bob blwyddyn, ceir bob amser elfen o geisio deall yr hyn y dylai hynny fod, ond rydym ni'n gwneud y dewisiadau hynny yn synhwyrol ac yn ofalus fel systemau gofal iechyd—nid oes gwahaniaeth penodol, fel petai, rhwng gwahanol genhedloedd. Ac mae'n dal yn wir mai'r brechlyn ffliw yw'r amddiffyniad mwyaf effeithiol sydd gan bobl rhag y ffliw cyn y tymor ffliw, ac, mewn gwirionedd, rhan o'm pryder, bob blwyddyn, yw bod rhywun yn dweud nad yw'r brechlyn ffliw yn effeithiol o gwbl.

Felly, mae angen i ni annog mwy o bobl i fanteisio ar y brechiad, sy'n mynd yn ôl at eich pwynt am annog mwy o fanteisio ar y brechiad ymhlith staff iechyd a gofal yn y rheng flaen, yn ogystal ag aelodau o'r cyhoedd sydd mewn perygl. Oherwydd fy mod i wedi cael cyflwr arennau yn flaenorol, rwyf i mewn grŵp risg fy hun, felly rwy'n cael y brechiad rhag y ffliw bob blwyddyn. Felly, nid wyf i'n cael rhywun yn rhoi nodwydd yn fy mraich mewn fferyllfa gymunedol dim ond er mwyn cael cyfle i dynnu fy llun; mae wir angen y pigiad arnaf i hefyd. Ac mae'n rhywbeth y gallwn ni ei wneud mewn swyddogaeth fach, gan ddangos rhywfaint o arweiniad. Ond, eleni, mewn gwirionedd, gwnaethom ni ddechrau gydag ymgyrch gafodd ei harwain gan y Gweinidog dros iechyd y cyhoedd ar y pryd. Rydym ni mewn gwirionedd wedi gweld cynnydd yn y niferoedd sy'n manteisio ar draws staff iechyd a gofal, felly edrychaf ymlaen at weld beth yw'r ffigurau terfynol, ac yna i weld pa welliannau eraill y mae angen i ni eu gwneud, oherwydd nid oes unrhyw gymryd arnom o gwbl bod ein sefyllfa o ran niferoedd staff yn arbennig yn ddigonol neu yr hoffem ni ddweud bod y sefyllfa wedi'i datrys, oherwydd yn sicr nid ydyw. Rwyf wedi gweld yn uniongyrchol yr achosion o gau wardiau a'r gostyngiad mewn capasiti y mae'r achosion o ffliw wedi'u golygu. Pan oeddwn i yn adran damweiniau ac achosion brys Ysbyty Maelor Wrecsam yn ddiweddar, roedden nhw'n cau un ardal oherwydd bod ganddyn nhw dri achos o ffliw wedi'u cadarnhau yno. Felly, mae'n effeithio ar allu gwirioneddol o fewn y gwasanaeth, ac mae effaith ganlyniadol i hynny drwy'r drws ffrynt a'r cefn hefyd.

Mae'n debyg bod hyn yn fy arwain at eich pwynt am drosglwyddiadau gofal, felly, hefyd. Oherwydd rhan o'r hyn y mae angen inni ei wneud yw meddwl am sut yr ydym ni mewn gwirionedd yn cael pobl allan o ran yr ysbyty o'r system pan nad oes angen iddyn nhw fod yno mwyach. Dyna pam fod y rhan ragweledol o'r modelau hynny o ofal yn cyfrif. Mae model Ynys Môn yn bwysig mewn gwirionedd, gan fod llawer o hynny yn ymwneud â chadw pobl yn eu cartrefi eu hunain, yn ogystal â'u cael nhw allan. Dyna pam ei bod yn beth da, yn y flwyddyn ddiwethaf, ein bod wedi cael record dda ar oedi wrth drosglwyddo gofal, ond mae llawer mwy i'w wneud eto. Ond dylai'r £10 miliwn a gyhoeddwyd gennyf heddiw i fynd i mewn i'r system gofal cymdeithasol ein helpu i gael pobl allan o system yr ysbyty ac i bwynt mwy addas i'w gofal ddigwydd, oherwydd rydym yn cydnabod, ar unrhyw adeg, rydym wedi cael 300 i 400 o bobl yn feddygol iach ar draws y system. Ac, mewn gwirionedd, pe gallech chi ryddhau'r bobl hynny i fynd yn ôl i'w cartrefi eu hunain, lle bydd angen cymorth arnyn nhw, yna mewn gwirionedd byddai gennym ni lawer mwy o gapasiti ar gyfer pobl sydd angen gwely ysbyty. Byddai'n lleihau amseroedd aros, byddai'n ffordd fwy priodol i ddarparu gofal, ac yn sicrhau urddas a phriodoldeb, ac rydym ni'n debygol o weld canlyniadau gwell hefyd. Felly, mae angen inni fod yn edrych ar fuddsoddi mewn gwahanol rannau o'n system ar bwyntiau mewn amser, a dyna hefyd pam y mae'r timau yr wyf i wedi sôn amdanynt—os hoffech chi, y timau adsefydlu cymunedol a'r timau adnoddau cymunedol—yn rhan bwysig iawn o hynny hefyd.

Ar y gwasanaeth tu allan i oriau, ceir darlun cymysg. Mae wedi bod yn fregus mewn gwahanol rannau o'r wlad ar bwyntiau gwahanol o amser, ac, unwaith eto, nid oes unrhyw bwynt mewn honni ei fod yn fater sydd wedi'i ddatrys. Credaf fod 111 yn dal i roi'r model gorau inni ar gyfer y dyfodol i helpu i ddatrys rhywfaint o'r her tu allan i oriau honno ledled y wlad, ac mae rhywbeth yno am hynny yn helpu i reoli ac ategu'r gwasanaeth y tu allan i oriau yn hytrach na'i ddisodli'n gyfan gwbl. Ac os edrychwch chi ar yr hyn a ddigwyddodd yn Abertawe, Castell-nedd Port Talbot ac, yn wir, Sir Gaerfyrddin, rydym ni wedi gweld gwelliant gwirioneddol yno hefyd. Felly, bydd mwy i ddod, a byddaf yn gwbl dryloyw â'r Siambr eto wrth i ni gael y gwerthuso hwnnw a'r cam ymlaen mewn 111 a'i gyflwyno ymhellach.

Ar eich pwynt am y gwerthusiad gaeaf ac, yn benodol, rwy'n meddwl, ynglŷn â nifer y gwelyau, wel, rydym ni wedi cyflwyno tua 400 o welyau ychwanegol ar draws ein system—felly, os hoffech chi, maint ysbyty cyffredinol dosbarth o faint arferol. Ac eto, rydym ni'n dal i gydnabod heriau gwirioneddol mewn capasiti ar draws y system gyfan. Felly, yn y gwerthusiad o'r gaeaf y byddwn ni'n ei wneud gyda'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys ac eraill, bydd angen inni edrych eto ar beth sydd wedi digwydd y gaeaf hwn, pa mor llwyddiannus y mae hwnnw wedi bod a heb fod ar adegau gwahanol mewn amser ac, rwy'n meddwl, yn lle mae angen inni gael capasiti ychwanegol ar draws ein system, boed hwnnw'n gapasiti ychwanegol yn rhan ysbyty y system gyda'r staff y mae angen inni eu cael i wneud hynny, neu p'un a, mewn gwirionedd, pe bai gennym ni welyau ychwanegol, byddem ni ond yn eu llenwi â mwy o bobl a ddim yn gwella llif ar draws ein system hefyd. Dyna lle mae angen inni feddwl am ddewisiadau buddsoddi deallus, naill ai i gadw pobl yn eu cartrefi eu hunain neu i'w cael nhw allan o'r ysbyty, ac rwy'n credu mai dyna'r pwynt cyntaf i fynd iddo. Mewn gwirionedd, dyna oedd y pwynt cyntaf o weithredu yn y llythyr gan yr ymgynghorwyr yn y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys, ynghylch buddsoddi mwy mewn gofal cymdeithasol. I'n helpu i wneud hynny, i arwain rhywfaint o'r consensws clinigol hwnnw, rydym wedi penodi Jo Mower fel Cyfarwyddwr Clinigol Cenedlaethol ar gyfer gofal heb ei drefnu. Mae Jo yn ymgynghorydd adran achosion brys yng Nghaerdydd, a rhan o'i swyddogaeth fydd rhywfaint o'r arweiniad hwnnw ac edrych ar systemau arweiniad cenedlaethol ac arferion lleol ledled y wlad. Credaf y bydd yn cael ei derbyn yn dda gan ei chymheiriaid mewn adrannau achosion brys ledled y wlad fel un rhan o'n hymateb i'r her system gyfan hon.

16:10

I'll keep my comments fairly brief. I haven't been here all that long, but already there's a feeling of groundhog when it comes to discussing winter pressures. There's no doubt that there have been some extraordinary episodes of increased pressure over this winter, and I would like to pay tribute to the astoundingly dedicated members of staff right across our health and care services in Wales who have been trying to deal with the situation that they have been faced with over the past months. You're quite right that they continue to face it up towards the end of winter. But fundamental questions: do we think there'll be a winter next year? I think there will be. What then, assuming there'll be one, are the fundamental shifts that we can look for signs of from this Government that will put the NHS in Wales in a stronger position in order to deal with those pressures when they inevitably come? Because they do.

I was at Ysbyty Gwynedd a matter of 10 days ago, getting the latest insight into the situation there: near 100 per cent bed occupancy, if not 100 per cent. I think the day I was there they were expecting 50 patients in. There were 54 patients in beds in Ysbyty Gwynedd that didn't need to be there. You can see where the problem is. If not every day, every few days I'm hearing tales of patients having their elective surgery cancelled. This is what's happening. This is causing untold distress for those patients and their families, and it is causing delays to treatment that will have who knows what effect on their recovery from the illnesses that they face—[Interruption.] I'm more than happy to take an intervention—

Fe wnaf i gadw fy sylwadau yn eithaf byr. Nid wyf wedi bod yma mor hir â hynny, ond eisoes mae teimlad o 'groundhog' pan ddaw at drafod pwysau'r gaeaf. Nid oes unrhyw amheuaeth y bu rhai achosion rhyfeddol o bwysau cynyddol dros y gaeaf hwn, a hoffwn dalu teyrnged i aelodau syfrdanol o ymroddedig o staff ar draws ein gwasanaethau iechyd a gofal yng Nghymru sydd wedi ceisio ymdrin â'r sefyllfa sydd wedi eu hwynebu dros y misoedd diwethaf. Rydych chi'n hollol iawn eu bod yn parhau i'w wynebu tuag at ddiwedd y gaeaf. Ond cwestiynau sylfaenol: ydym ni'n credu y bydd gaeaf y flwyddyn nesaf? Credaf y bydd. Beth felly, gan dybio y bydd un, yw'r symudiadau sylfaenol y gallwn ni edrych am arwyddion ohonyn nhw gan y Llywodraeth hon a fydd yn rhoi'r GIG yng Nghymru mewn sefyllfa gryfach er mwyn ymdrin â'r pwysau hwnnw pan fydd yn dod yn anochel? Oherwydd mae yn dod.

Roeddwn i yn Ysbyty Gwynedd rhyw 10 diwrnod yn ôl, yn cael y cipolwg diweddaraf ar y sefyllfa yno: bron i 100 y cant o'r gwelyau yn cael eu defnyddio, os nad oedd yn 100 y cant. Rwy'n credu y diwrnod yr oeddwn i yno eu bod yn disgwyl 50 o gleifion i mewn. Roedd 54 o gleifion mewn gwelyau yn Ysbyty Gwynedd nad oedd angen iddyn nhw fod yno. Gallwch chi weld lle mae'r broblem. Bob yn ail a thrydydd diwrnod rwy'n clywed straeon am gleifion sy'n cael llawdriniaeth ddewisol wedi'i chanslo. Dyma beth sy'n digwydd. Mae hyn yn peri gofid difesur i'r cleifion hynny a'u teuluoedd, ac mae'n achosi oedi i driniaeth a fydd yn cael effaith na all neb ei dirnad ar eu hadferiad o'r salwch y maen nhw'n ei wynebu—[torri ar draws.] Rwy'n fwy na pharod i dderbyn ymyriad—

—but being a statement, I'm sure you can make your point in questions to the Cabinet Secretary later.

So again: when are we going to see that fundamental shift towards a sustainable health and care system in Wales that can deal with the winter of 2018-19, and the winter of 2019-20 and beyond? That's all Welsh patients are asking for.

—ond gan mai datganiad yw hwn, rwy'n siŵr y gallwch chi wneud eich pwynt yn y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet yn ddiweddarach.

Felly eto: pryd ydym ni'n mynd i weld y newid sylfaenol hwnnw tuag system iechyd a gofal cynaliadwy yng Nghymru all ymdrin â gaeaf 2018-19, a gaeaf 2019-20 a thu hwnt? Dyna'r cyfan y mae cleifion Cymru yn gofyn amdano.

Thank you for the questions and comments. Again, I'm grateful, as I'm sure staff are, for the tribute paid again by the Plaid Cymru spokesperson to the manner in which staff have responded to the at times exceptional pressure and demand that we recognise within the system.

Turning to your questions, this winter, as with last winter and the winter before, we're seeing health and social care some together to plan for winter. So, this isn't an exercise of central Government control. We help to hold the ring with people coming together, and they look at and plan together in their local circumstances. That's actually been helpful, with social care and health recognising that they really do need each other. That may sound obvious, saying that out loud, but for different parts of public services to take time away and actually plan together isn't always a straightforward and easy thing to do. It's consistent with our policy direction and indeed with what the parliamentary review has said, and actually there's something about continuing to do more and to do better with that joint planning right across our system.

It is a system challenge, because your point about medically fit patients, and the fact that they're still often in a hospital bed when they know there are more coming in—well, that is about health and social care together. Some of those people will need to be in a different part of the national health service for the next part of their care and treatment. Some of them could be supported in their own home, whether that's a residential home or a nursing home, or, if you like, a traditional private home, but they'll need social care and support to get there. That's why, in my statement, I pointed out some of the things that are already happening, and things that we could see to, and we'd want to have not just policy levers, but practical incentives to do that as well. The integrated care fund is one of those, but we think we'll need to do more.

That isn't just the Government's view, of course, but that is also the view of the parliamentary review. When they called for a seamless care system, they're looking more and more at examples of what is successful and encouraging us as politicians in the Government and beyond to look at how we actually help healthcare and social care to build on a more consistent basis. Because we always know there will be a winter every time, every year. We know that it may vary in terms of the scale and the pressure, but there will always be extra pressure, because apart from anything else we can expect next year there to be even more people over the age of 85 coming in to our hospitals. We know that is a reality we will face. It's about how fast our system can move to catch up with the challenge of the demand that we see and how fast we can actually move outside the hospital, crucially, to manage some of that demand.

I just want to respond directly to your point about elective procedures. This is something about the contrast between the system here and across our border. In England, they announced a ban on elective procedures to help manage through winter. So, a total ban through England. We didn't do that in Wales. We have unfortunately seen some people have their care interrupted, but I still think that, whilst people are frustrated, if they have their elective procedure cancelled or postponed, most people understand that it's being done because there is an emergency within the system where somebody needs that care on a more urgent basis. 

Nevertheless, 22,000 people have had elective procedures through December. There is significant activity taking place. What we need to be able to do across our whole system, in balancing elective and emergency admissions, is to think about how quickly we can get those people who have had elective procedures postponed back in to have that procedure, which we understand that they will need.

It's part of the challenge in running a dynamic system and an understanding that, even though we have reduced the level of elective admissions to cope with winter, at times of extreme pressure, the system will need to make choices, and that often will be about postponing elective procedures because the emergency is at the door. I know what I would want if that were me or a member of my family. I know how I would feel if that was also my elective procedure being postponed. So, there is a need to be sensible and mature about our system and think about how we improve that again, if at all possible, for the year ahead. That's certainly our expectation in the Government.

Diolch i chi am y cwestiynau a'r sylwadau. Unwaith eto, rwy'n ddiolchgar, fel yr wyf i'n siŵr y mae'r staff, am y deyrnged a dalwyd unwaith eto gan lefarydd Plaid Cymru i'r modd y mae staff yn ymateb i bwysau a galw eithriadol ar adegau yr ydym ni'n eu cydnabod o fewn y system.

Gan droi at eich cwestiynau, y gaeaf hwn, fel y gaeaf diwethaf a'r gaeaf cynt, rydym yn gweld iechyd a gofal cymdeithasol yn dod at ei gilydd i gynllunio ar gyfer y gaeaf. Felly, nid yw hyn yn ymarfer o reolaeth y Llywodraeth ganolog. Rydym ni'n helpu i gynnal y cylch gyda phobl yn dod at ei gilydd, ac maen nhw'n ystyried ac yn cynllunio gyda'i gilydd yn eu hamgylchiadau lleol. Mewn gwirionedd bu hynny'n ddefnyddiol, gyda gofal cymdeithasol ac iechyd yn cydnabod eu bod wir angen ei gilydd. Efallai fod hynny'n swnio yn amlwg, dweud hynny yn uchel, ond nid yw cael gwahanol rannau o'r gwasanaethau cyhoeddus yn cymryd amser i ffwrdd ac yn cynllunio gyda'i gilydd bob amser yn beth syml a hawdd i'w wneud. Mae'n gyson â'n cyfeiriad polisi ac yn wir gyda'r hyn a ddywedodd yr arolwg seneddol, ac mewn gwirionedd mae rhywbeth ynghylch parhau i wneud mwy ac i wneud yn well gyda'r cyd-gynllunio hwnnw ar draws ein system.

Mae'n her i system, oherwydd eich pwynt am gleifion sy'n iach yn feddygol, a'r ffaith eu bod yn dal yn aml mewn gwely ysbyty pan fyddan nhw'n gwybod bod mwy yn dod i mewn—wel, mae hynny'n ymwneud ag iechyd a gofal cymdeithasol gyda'i gilydd. Bydd angen i rai o'r bobl hynny fod mewn rhan wahanol o'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol ar gyfer rhan nesaf eu gofal a'u triniaeth. Gellid cefnogi rhai ohonyn nhw yn eu cartref eu hunain, boed hynny mewn cartref preswyl neu gartref nyrsio, neu, os mynnwch chi, gartref preifat traddodiadol, ond byddan nhw angen gofal cymdeithasol a chymorth i gyrraedd yno. Dyna pam, yn fy natganiad, y nodais rai o'r pethau sy'n digwydd eisoes, a'r pethau y gallem ni ymdrin â nhw, a byddem ni'n dymuno cael nid yn unig ysgogiadau polisi, ond cymhellion ymarferol i wneud hynny hefyd. Mae'r gronfa gofal integredig yn un o'r rheini, ond credwn y bydd angen inni wneud mwy.

Nid dim ond barn y Llywodraeth yw hon, wrth gwrs, ond dyna hefyd farn yr arolwg seneddol. Pan oedden nhw'n galw am system ofal ddi-dor, maen nhw'n edrych fwy a mwy ar enghreifftiau o beth sy'n llwyddiannus ac yn ein hannog ni fel gwleidyddion yn y Llywodraeth a thu hwnt i edrych ar sut yr ydym ni wir yn helpu gofal iechyd a gofal cymdeithasol i adeiladu ar sail fwy cyson. Oherwydd yr ydym ni bob amser yn gwybod y bydd gaeaf bob tro, bob blwyddyn. Gwyddom y gall amrywio o ran maint a'r pwysau, ond bydd pwysau ychwanegol bob amser, oherwydd ar wahân i unrhyw beth arall gallwn ddisgwyl y flwyddyn nesaf y bydd hyd yn oed mwy o bobl dros 85 oed yn dod i'n hysbytai. Gwyddom fod hwnnw'n realiti y byddwn ni'n ei wynebu. Mae'n ymwneud â pha mor gyflym y gall ein system symud i ddal i fyny gyda her y galw a welwn a pha mor gyflym y gallwn ni mewn gwirionedd symud y tu allan i'r ysbyty, yn hollbwysig, i reoli rhywfaint ar y galw hwnnw.

Hoffwn ymateb yn uniongyrchol i'r pwynt a wnaethoch chi am driniaethau dewisol. Mae hyn yn rhywbeth sy'n ymwneud â'r gwrthgyferbyniad rhwng y system yma ac ar draws ein ffin. Yn Lloegr, cyhoeddwyd gwaharddiad ar driniaethau dewisol i helpu i ymdopi drwy'r gaeaf. Felly, gwaharddiad llwyr drwy Loegr. Wnaethom ni ddim gwneud hynny yng Nghymru. Yn anffodus rydym ni wedi gweld tarfu ar ofal rhai pobl, ond credaf o hyd, er bod pobl yn teimlo'n rhwystredig, os ydynt yn cael eu triniaeth ddewisol wedi'i chanslo neu ei gohirio, mae'r rhan fwyaf o bobl yn deall bod hynny'n digwydd oherwydd bod argyfwng yn y system lle mae rhywun sydd angen gofal mwy brys.

Serch hynny, mae 22,000 o bobl wedi cael eu triniaethau dewisol drwy fis Rhagfyr. Mae cryn dipyn o weithgarwch yn digwydd. Yr hyn y mae angen i ni allu ei wneud ar draws ein system gyfan, wrth gydbwyso derbyniadau dewisol a brys, yw meddwl am ba mor gyflym y gallwn ni gael y bobl hynny sydd wedi cael triniaethau dewisol wedi'i gohirio yn ôl i gael y driniaeth honno, yr ydym ni'n deall sydd ei hangen arnynt.

Mae'n rhan o'r her o redeg system ddeinamig a dealltwriaeth, er ein bod wedi lleihau nifer y derbyniadau dewisol i ymdopi â'r gaeaf, ar adegau o bwysau eithafol, bydd angen i'r system wneud dewisiadau, a hynny'n aml yn ymwneud â gohirio triniaethau dewisol oherwydd yr argyfwng sydd wrth y drws. Gwn beth yr hoffwn pe bai hynny'n fi neu'n aelod o'm teulu. Gwn sut fyddwn i'n teimlo hefyd os mai fy nhriniaeth ddewisol i fyddai'n cael ei gohirio. Felly, mae angen i fod yn synhwyrol ac aeddfed am ein system ac i feddwl am sut yr ydym ni'n gwella hynny eto, os yn bosibl, ar gyfer y flwyddyn i ddod. Dyna'n sicr ein disgwyliad yn y Llywodraeth.

16:15