National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

29/11/2017

Mae hon yn fersiwn ddrafft o’r Cofnod sy’n cynnwys yr iaith a lefarwyd a’r cyfieithiad ar y pryd. 

This is a draft version of the Record that includes the floor language and the simultaneous interpretation. 

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, Cynllunio a Materion Gwledig
1. Questions to the Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, Cynllunio a Materion Gwledig. A'r cwestiwn cyntaf, Rhun ap Iorwerth.

The first item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs. The first question is from Rhun ap Iorwerth.

Diwydiant Bwyd a Diod Ynys Môn
Anglesey's Food and Drink Industry

1. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i hyrwyddo diwydiant bwyd a diod Ynys Môn? OAQ51371

1. What plans does the Welsh Government have to promote Anglesey's food and drink industry? OAQ51371

Member
Lesley Griffiths AM 13:30:25
Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs

Diolch. We are promoting our food and drink industry across the UK, and globally, using growth businesses such as Halen Môn as a brand ambassador, and showcasing Dylan's restaurant's new retail products. This, with support for Anglesey's food festivals, demonstrates a comprehensive promotion of Anglesey's excellent food and drink.

Diolch. Rydym yn hyrwyddo ein diwydiant bwyd a diod ledled y DU, ac yn fyd-eang, gan ddefnyddio busnesau twf fel Halen Môn fel llysgenhadon brand, ac yn arddangos cynhyrchion manwerthu newydd bwyty Dylan’s. Mae hyn, ynghyd â chefnogaeth i wyliau bwyd Ynys Môn, yn dangos ein bod yn hyrwyddo bwyd a diod ardderchog Ynys Môn mewn modd cynhwysfawr.

Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidog. Rydw i yn ymwybodol eich bod chi wedi ymweld â prep kitchen Dylan's yn Llangefni yr wythnos diwethaf, ac rydw i, yn sicr, yn falch iawn o'r datblygiad economaidd sydd wedi dilyn twf busnes Dylan's, sydd wedi dod yn frand adnabyddus ar draws gogledd-orllewin Cymru yn y blynyddoedd diwethaf. Ond mae'r safle yna y buoch chi yn ymweld ag o yn safle na chafodd ei adeiladu ar gyfer Dylan's, ond datblygiad o safleoedd ydy hwn, a gafodd eu hadeiladu ar sbec, lle mae Dylan's wedi mynd i ddatblygu eu busnes nhw.

Rŵan, mi ydw i wedi codi gyda chi yn y gorffennol yr angen am safleoedd, am eiddo, sy'n addas ar gyfer cynhyrchu bwyd yn Ynys Môn, fel bod cwmnïau eraill sy'n bodoli ar yr ynys yn gallu cael rhywle i fynd iddo fo i dyfu, i ddatblygu, i gyflogi mwy o bobl. Rydw i wedi cael arwyddion positif gennych chi yn y gorffennol. Hyd yma, nid oes dim datblygiad wedi bod ar hynny. Ond a allwch chi gadarnhau eich bod chi yn dal yn cefnogi'r egwyddor a'm diweddaru i ynglȳn ag unrhyw gamau y mae'r Llywodraeth yn, neu yn gallu, eu cymryd i sicrhrau bod yr eiddo yna ar gael i gwmnïau cynhyrchu bwyd Ynys Môn dyfu ynddyn nhw?

Thank you very much, Minister. I am aware that you visited Dylan’s prep kitchen in Llangefni at the end of last week. I’m certainly very proud of the economic development that has followed the growth of the Dylan’s business, which has now become a well-known brand across the north-west of Wales over the past few years. That site that you visited is a site that wasn’t built for Dylan’s, but it was a site development that was built on spec, where Dylan’s has actually developed its own business.

Now, I’ve raised with you in the past the need for sites and premises that are appropriate for food production in Anglesey so that other companies on the island can have somewhere where they can go to develop, to grow and to employ more people. I have been given some positive signals from you in the past, but, to date, there have been no developments. Can you confirm that you are still supportive of the principle and give me an update on any steps that the Government is taking, or could take, in order to ensure that premises are available for food production companies on Anglesey so that they can develop and grow?

Thank you. You're quite right, I did attend the prep kitchen for Dylan's restaurant in Llangefni. I also went to the restaurant in Menai Bridge and sampled some fantastic local seafood.

I noticed on that site in Llangefni there were also other food companies, but, as you say, it wasn't built specifically for that. And I'm obviously well aware that we met—I think it was probably about this time last year—and you brought forward the suggestion about making Anglesey a hub. I'm still very keen to do that, to have a national food and drink hub to respond to the opportunities, particularly from the major infrastructures we've got across north Wales. And, as you said yourself, Anglesey is renowned for its food and drink, not just for the couple of companies that we've mentioned.

We've obviously got Food Innovation Wales also based in Llangefni. We obviously back them, along with the other two centres across Wales, and they are a key strategic partner. I've also met with the local further education college to discuss what they're doing around food preparation. So, it is something that we're continuing to look at, and if you want to meet with me again for an update, I'd be very happy to do that.

Diolch. Rydych yn llygad eich lle, ymwelais â chegin baratoi bwyty Dylan’s yn Llangefni. Bûm yn y bwyty ym Mhorthaethwy hefyd, a blasu’r bwyd môr lleol gwych.

Sylwais fod cwmnïau bwyd eraill ar y safle yn Llangefni hefyd—ond fel y dywedwch, ni chafodd ei adeiladu'n benodol ar gyfer hynny. Ac rwy'n amlwg yn ymwybodol iawn ein bod wedi cyfarfod—oddeutu’r amser hwn y llynedd, rwy’n credu—ac fe awgrymoch y dylid gwneud Ynys Môn yn hyb. Ac rwy'n dal yn awyddus iawn i wneud hynny, cael hyb bwyd a diod cenedlaethol i ymateb i'r cyfleoedd, yn enwedig o ran y seilweithiau pwysig sydd gennym yng ngogledd Cymru. Ac fel y dywedasoch eich hun, mae Ynys Môn yn enwog am ei bwyd a’i diod, nid am y ddau gwmni rydym wedi'u crybwyll yn unig.

Yn amlwg, mae Arloesi Bwyd Cymru hefyd wedi’u lleoli Llangefni. Rydym yn eu cefnogi, yn amlwg, ynghyd â'r ddwy ganolfan arall yng Nghymru, ac maent yn bartner strategol allweddol. Rwyf hefyd wedi cyfarfod â'r coleg addysg bellach lleol, i drafod yr hyn y maent yn ei wneud mewn perthynas â pharatoi bwyd. Felly, mae'n rhywbeth rydym yn parhau i edrych arno, ac os ydych yn awyddus i gyfarfod â mi eto i gael y wybodaeth ddiweddaraf, buaswn yn fwy na pharod i wneud hynny.

We've been in correspondence over recent months, on behalf of an Anglesey farmer—a lamb producer—who's highlighted the potential for Welsh lamb exports in, particularly, Saudi Arabia. He's also previously worked for the Meat Hygiene Service. He says the Saudis are far more interested in quality Welsh lamb carcasses than cuts, and, clearly, this will have implications for the importance of extending shelf life. But when he attended a Farming Connect meeting in June, the presentation by Hybu Cig Cymru on exports to Saudi Arabia made no reference to Saudi culture, where they like taking whole lamb carcasses out to the desert to cook.

In one of your replies to me, you said some red meat processors in Wales who export to distant markets are able to achieve a shelf life of 42 days for Welsh lamb products, but when I chased that up, you confirmed that only the Rhug Estate in Corwen is currently able to achieve that 42-day figure. Noting that the Department for Environment, Food and Rural Affairs has written to me, saying that they're working with the Saudi food and drink authority with a view to gaining market access for UK lamb, what engagement are you having not only in that engagement with DEFRA and the Saudis, but to ensure that Welsh lamb is able to meet the time period and the whole-carcass needs, which will drive access to Saudi Arabia and similar parts of the world?

Rydym wedi bod yn gohebu dros y misoedd diwethaf, ar ran ffermwr o Ynys Môn—cynhyrchydd cig oen—sydd wedi tynnu sylw at y potensial ar gyfer allforion cig oen Cymru, yn enwedig yn Sawdi Arabia. Roedd hefyd yn arfer gweithio i’r Gwasanaeth Hylendid Cig. Dywed fod gan bobl Sawdi Arabia lawer mwy o ddiddordeb mewn carcasau ŵyn Cymru na thoriadau cig, ac yn amlwg, bydd hyn yn effeithio ar bwysigrwydd ymestyn oes silff. Ond pan fynychodd gyfarfod Cyswllt Ffermio ym mis Mehefin, nid oedd y cyflwyniad gan Hybu Cig Cymru ar allforion i Sawdi Arabia yn cyfeirio o gwbl at ddiwylliant Sawdi Arabia, lle maent yn hoff o fynd â charcasau ŵyn cyfan i'r anialwch i’w coginio.

Mewn un o'ch atebion i mi, fe ddywedoch chi fod rhai proseswyr cig coch yng Nghymru sy'n allforio i farchnadoedd pell yn gallu sicrhau oes silff o 42 diwrnod ar gyfer cynhyrchion cig oen Cymru, ond pan holais ymhellach ynglŷn â hynny, fe gadarnhaoch chi mai dim ond Stad y Rhug yng Nghorwen sy’n gallu cyflawni'r ffigwr 42 diwrnod hwnnw ar hyn o bryd. O gofio bod Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig wedi ysgrifennu ataf yn dweud eu bod yn gweithio gydag awdurdod bwyd a diod Sawdi Arabia gyda’r bwriad o sicrhau mynediad at y farchnad ar gyfer cig oen y DU, pa gysylltiad sydd gennych, nid yn unig o ran ymgysylltu ag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig a swyddogion Sawdi Arabia, ond er mwyn sicrhau bod cig oen Cymru yn gallu bodloni'r gofynion o ran y cyfnod o amser a'r carcasau cyfan, a fydd yn sbarduno mynediad at farchnad Sawdi Arabia a rhannau tebyg o'r byd?

You raise several important points. Obviously, shelf life is something we're having to look at very carefully, particularly in light of Brexit. You'll be aware that a third of Welsh lamb currently is exported to the EU. So, with all the uncertainty around that, we are having to look at new markets and, obviously, the Middle East is one area that we are looking at, and, certainly, my officials too are engaged in relation to that. Carcasses—you're quite right, again; we are looking at the whole of an animal, and I think it's very important that these conversations are held. I was talking with a company at the winter fair on Monday around carcasses also, because, as you say, it is something that the Saudi culture likes to have. So, I just want to assure you that those conversations are ongoing with my officials at the current time. 

Rydych yn codi nifer o bwyntiau pwysig. Yn amlwg, mae oes silff yn rhywbeth y mae'n rhaid inni edrych yn ofalus iawn arno, yn enwedig yn sgil Brexit. Fe fyddwch yn gwybod bod traean o gig oen Cymru yn cael ei allforio i'r UE ar hyn o bryd. Felly, gyda'r holl ansicrwydd sydd ynghlwm wrth hynny, mae'n rhaid inni edrych ar farchnadoedd newydd, ac yn amlwg, mae'r Dwyrain Canol yn un ardal rydym yn edrych arni, ac yn sicr, mae fy swyddogion hefyd yn rhan o’r broses honno. O ran carcasau—rydych yn llygad eich lle, unwaith eto; rydym yn edrych ar yr anifail cyfan, a chredaf ei bod yn bwysig iawn i’r sgyrsiau hyn gael eu cynnal. Bûm yn siarad â chwmni yn y ffair aeaf ddydd Llun am garcasau hefyd, oherwydd, fel y dywedwch, mae'n rhywbeth y mae diwylliant Sawdi Arabia yn hoff ohono. Felly, rwyf am eich sicrhau bod y trafodaethau hynny'n mynd rhagddynt gyda fy swyddogion ar hyn o bryd.

13:35
Cwympo Coed yn Fforest Fawr
Tree Felling at Fforest Fawr

2. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'u cael gyda Cyfoeth Naturiol Cymru am y rhaglen cwympo coed yn Fforest Fawr yn Nhongwynlais? OAQ51376

2. What discussions has the Cabinet Secretary had with Natural Resources Wales about the tree felling programme at Fforest Fawr in Tongwynlais? OAQ51376

Responsibility for the Welsh Government woodland estate rests with Natural Resources Wales. I'm aware that larch trees infected by phytophthora ramorum are being felled at Fforest Fawr and Natural Resources Wales is managing this essential work. P.ramorum is the most serious tree disease problem to have affected forests in Wales. 

Cyfoeth Naturiol Cymru sy’n gyfrifol am ystadau coetir Llywodraeth Cymru. Rwy'n ymwybodol fod coed llarwydd sydd wedi’u heintio gan phytophthora ramorum yn cael eu cwympo yn Fforest Fawr ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn rheoli'r gwaith hanfodol hwn. P. ramorum yw'r clefyd coed mwyaf difrifol sydd wedi effeithio ar goedwigoedd yng Nghymru.

Thanks, Minister, for your response. Fforest Fawr is a well-used local walking area next to Castell Coch. Many locals are worried that NRW doesn't have any plan to replant the area following the culling. There is a campaign, which has been launched, calling for a replanting programme. Could I ask you to consult with NRW to ascertain what more might be done about the replanting?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Mae Fforest Fawr yn ardal gerdded leol boblogaidd iawn ger Castell Coch. Mae llawer o bobl leol yn poeni nad oes gan Cyfoeth Naturiol Cymru unrhyw gynllun ar waith i ailblannu'r ardal wedi’r difa. Lansiwyd ymgyrch i alw am raglen ailblannu. A gaf fi ofyn ichi ymgynghori â Cyfoeth Naturiol Cymru i ganfod beth arall y gellid ei wneud ynghylch yr ailblannu?

Thank you for your question. I'm aware that there is a campaign and that a petition has been launched. Natural Resources Wales are monitoring the situation and trying to go for the best option, which is natural regeneration. But, if this doesn't happen, they will look at other ways of restocking the tree population at Fforest Fawr. 

Diolch am eich cwestiwn. Rwy'n ymwybodol fod ymgyrch ar waith a bod deiseb wedi'i lansio. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn monitro'r sefyllfa ac yn ceisio dewis yr opsiwn gorau, sef adfywio naturiol. Ond os na fydd hyn yn digwydd, byddant yn edrych ar ffyrdd eraill o ailstocio'r coetir yn Fforest Fawr.

I know that a public meeting was held in Tongwynlais, which was well attended, and that NRW did make a convincing case for the natural regeneration of the woodland, and I believe that the people who attended the meeting were satisfied. But I think it's important, as the Minister has said, that if there fails to be natural regeneration, they should reconsider whether any trees should be planted. 

Gwn fod cyfarfod cyhoeddus wedi’i gynnal yn Nhongwynlais, a bod nifer o bobl wedi’i fynychu, a bod Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cyflwyno achos argyhoeddiadol dros adfywio'r coetir yn naturiol, a chredaf fod y bobl a fynychodd y cyfarfod yn fodlon. Ond credaf ei bod yn bwysig, fel y dywedodd y Gweinidog, os na cheir adfywio naturiol, eu bod yn ailystyried a ddylid plannu unrhyw goed.

Thank you to the Member for Cardiff North for her question. I know that you work very diligently day in, day out on behalf of your constituents, and I am sure you will monitor this situation, as I will be doing too. After the harvesting has taken place, NRW will encourage native species such as beech, oak, birch, wild cherry, rowan and hazel in the forest to naturally regenerate. But it will also monitor the regeneration in the forest before considering if any replanting is necessary and will also keep the local community updated with any developments. 

Diolch i'r Aelod dros Ogledd Caerdydd am ei chwestiwn. Gwn eich bod yn gweithio'n ddiwyd iawn bob dydd ar ran eich etholwyr, ac rwy’n siŵr y byddwch yn monitro'r sefyllfa hon, fel y byddaf innau'n ei wneud hefyd. Ar ôl i'r broses gynaeafu fynd rhagddi, bydd Cyfoeth Naturiol Cymru yn cynorthwyo’r rhywogaethau brodorol fel ffawydd, derw, bedw, ceirios gwyllt, coed criafol a choed cyll yn y goedwig i adfywio'n naturiol. Ond byddant hefyd yn monitro'r adfywio yn y goedwig cyn ystyried a oes angen ailblannu a byddant hefyd yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r gymuned leol ynglŷn ag unrhyw ddatblygiadau.

Can I welcome the Minister to her new responsibilities and wish her well with them?

Can I echo what other Members have said? This is such an important site in south Wales. It's so popular, within its own right but also in its close proximity to Castell Coch. I think the key thing is that, after two or three years, there's a proper assessment, and all the people that have been concerned, all the community groups, are given that information, so that they can see it, and then we can all be assured that either natural regeneration has worked, or is working, or it needs to be supplemented, or a new approach has to be taken. 

A gaf fi groesawu'r Gweinidog i'w chyfrifoldebau newydd a dymuno'n dda iddi gyda hwy?

A gaf fi adleisio'r hyn y mae Aelodau eraill wedi'i ddweud? Mae hwn yn safle mor bwysig yn ne Cymru. Mae'n boblogaidd iawn ynddo’i hun ond hefyd gan ei fod mor agos at Castell Coch. Credaf mai'r peth allweddol yw bod asesiad addas yn cael ei wneud ar ôl dwy neu dair blynedd a bod yr holl bobl sydd wedi bod bryderus ynglŷn â hyn, yr holl grwpiau cymunedol, yn cael y wybodaeth honno, fel y gallant ei gweld, ac yna, gall pob un ohonom fod yn sicr fod adfywio naturiol naill ai wedi gweithio, neu yn gweithio, neu fod angen ychwanegu at y broses, neu fod angen rhoi dull newydd ar waith.

Absolutely, and, as I said to Members in previous questions, Natural Resources Wales will monitor that, and I will expect them to keep us updated, and I expect Members to also do the same as well. 

Yn hollol, ac fel y dywedais wrth Aelodau eraill mewn cwestiynau eraill, bydd Cyfoeth Naturiol Cymru yn monitro hynny, a byddaf yn disgwyl iddynt roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni, ac rwy’n disgwyl i'r Aelodau wneud yr un peth hefyd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies. 

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Paul Davies. 

Diolch, Llywydd.

Cabinet Secretary, one of the biggest challenges facing Welsh farming is the Welsh Government's proposed designations for nitrate vulnerable zones, which, if implemented, could impose huge burdens on farmers and, as a result, force many out of business. Given that the Welsh Government's consultation ended almost a year ago, could you explain why the Welsh Government has yet to come to a decision regarding the proposed NVZ designations, and will you now commit to bringing a statement to the Assembly Chamber before the end of the year on the Welsh Government's position and explain why this decision has taken so long?

Diolch, Lywydd.

Ysgrifennydd y Cabinet, un o'r heriau mwyaf sy'n wynebu ffermio yng Nghymru yw dynodiadau arfaethedig Llywodraeth Cymru ar gyfer parthau perygl nitradau, a allai arwain at gryn bwysau ar ffermwyr pe baent yn cael eu rhoi ar waith, ac o ganlyniad i hynny, gallent orfodi llawer ohonynt allan o fusnes. O ystyried bod ymgynghoriad Llywodraeth Cymru wedi dod i ben bron i flwyddyn yn ôl, a allwch esbonio pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi dod i benderfyniad eto ynglŷn â'r dynodiadau arfaethedig ar gyfer parthau perygl nitradau, ac a wnewch chi ymrwymo yn awr i wneud datganiad gerbron Siambr y Cynulliad cyn diwedd y flwyddyn ar safbwynt Llywodraeth Cymru, ac esbonio pam fod y penderfyniad hwn wedi cymryd cymaint o amser?

Well, I've already given that commitment several times in this Chamber, so I'm very happy to give that commitment that I will certainly bring a statement forward before the end of this term, so within the next two weeks. The reasons why it's taken so long is that we received a large number of responses to the consultations, and we also received a large number of people's views and considerations to do things differently. I saw a presentation just last week—people are still coming forward with ideas—and, as I'm very open to these ideas, I wanted to give considerable time and consideration to these views.

Wel, rwyf eisoes wedi gwneud yr ymrwymiad hwnnw sawl gwaith yn y Siambr hon, felly rwy'n fwy na pharod i wneud yr ymrwymiad hwnnw y byddaf yn sicr o gyflwyno datganiad cyn diwedd y tymor hwn, felly o fewn y pythefnos nesaf. Y rhesymau pam fod hyn wedi cymryd cymaint o amser yw oherwydd ein bod wedi cael nifer fawr o ymatebion i'r ymgynghoriadau, ac am ein bod hefyd wedi cael nifer fawr o safbwyntiau pobl ac ystyriaethau i wneud pethau'n wahanol. Gwelais gyflwyniad yr wythnos diwethaf—mae pobl yn dal i gynnig syniadau—a chan fy mod yn agored iawn i'r syniadau hyn, roeddwn yn awyddus i roi digon o amser ac ystyriaeth i'r safbwyntiau hyn.

13:40

I'm very pleased that the Cabinet Secretary will be bringing forward a statement to this Chamber by the end of the term, and I look forward to that statement.

One of the concerns surrounding these proposals is that adhering to the slurry/manure storage capacity rules could see farm businesses burdened with large capital investments in storage facilities in order to be compliant. Indeed, the National Farmers Union tell us that the average cost of upgrading facilities is almost £80,000. If the Welsh Government presses ahead with these designations, can you tell us what funding will be put aside to help those farmers forced to comply with any new capacity rules, given that the overall funding allocation to your budget has actually been reduced?

Rwy'n falch iawn y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cyflwyno datganiad yn y Siambr hon cyn diwedd y tymor, ac edrychaf ymlaen at y datganiad hwnnw.

Un o'r pryderon sy'n gysylltiedig â'r cynigion hyn yw y gallai glynu wrth y rheolau ar gapasiti storio slyri/tail olygu bod yn rhaid i fusnesau fferm gael eu llethu gan fuddsoddiadau cyfalaf mawr mewn cyfleusterau storio er mwyn cydymffurfio. Yn wir, dywed Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr wrthym fod cost uwchraddio cyfleusterau bron yn £80,000 ar gyfartaledd. Os yw Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â'r dynodiadau hyn, a allwch ddweud wrthym pa arian fydd yn cael ei neilltuo i helpu'r ffermwyr sy'n gorfod cydymffurfio ag unrhyw reolau capasiti newydd, o ystyried bod y dyraniad cyllid cyffredinol i'ch cyllideb wedi lleihau mewn gwirionedd?

I think there are a couple of points that we need to consider there. Already I have been having discussions around the capacity of farmers' slurry pits and I think many of them are at a level that exceeds what is required at the moment. So, I've seen that cost of £80,000; I've also seen the cost of £150,000. So, again, I think we need to be realistic and pragmatic about the cost, but I do recognise that we might have to give help in certain areas around investment in the slurry pits. So, again, it's something that I've been discussing with officials to see how we can help with funding, where required.

Credaf fod angen inni ystyried ychydig o bwyntiau. Rwyf eisoes wedi bod yn cynnal trafodaethau ynghylch capasiti pyllau slyri ffermwyr a chredaf fod llawer ohonynt ar lefel uwch na'r hyn sy’n angenrheidiol ar hyn o bryd. Felly, rwyf wedi gweld y gost honno o £80,000; rwyf hefyd wedi gweld cost o £150,000. Felly, unwaith eto, credaf fod angen i ni fod yn realistig a phragmatig o ran y gost, ond rwy’n cydnabod y gall fod angen i ni roi cymorth mewn ambell fan mewn perthynas â buddsoddi yn y pyllau slyri. Felly, unwaith eto, mae'n rhywbeth rwyf wedi bod yn ei drafod gyda swyddogion i weld sut y gallwn gynorthwyo gyda chyllid, lle bo angen gwneud hynny.

You'll be aware that some Welsh farmers have already been taking steps to address the issue of nitrate pollution and to improve water quality. There's evidence of some very good work being done across Wales. For example, the Wales catchment-sensitive farming demonstration project is an example of a very successful voluntary scheme that was well received by farmers. Given that your consultation didn't consider voluntary arrangements and voluntary schemes, can you tell us why the Welsh Government didn't consider implementing a voluntary approach on this matter? Will you now consider working in partnership with farmers and with the agricultural industry to adopt voluntary measures instead?

Byddwch yn gwybod bod rhai o ffermwyr Cymru eisoes wedi bod yn cymryd camau i fynd i'r afael â llygredd nitrad ac i wella ansawdd dŵr. Ceir tystiolaeth fod gwaith da iawn yn cael ei wneud ledled Cymru. Er enghraifft, mae prosiect arddangos ffermio sensitif i ddalgylch Cymru yn esiampl o gynllun gwirfoddol llwyddiannus iawn a gafodd ei groesawu'n fawr gan ffermwyr. O gofio nad oedd eich ymgynghoriad yn ystyried trefniadau gwirfoddol a chynlluniau gwirfoddol, a allwch ddweud wrthym pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried gweithredu dull gwirfoddol mewn perthynas â'r mater hwn? A wnewch chi ystyried gweithio mewn partneriaeth â ffermwyr a chyda'r diwydiant amaethyddol i fabwysiadu mesurau gwirfoddol yn lle hynny?

I've constantly worked in partnership with the agricultural sector and with farmers. So, again, that's been something else that we have been considering over the last year, when we've looked at the vast array of responses that we've received. We did receive over 250 responses, but I've also had many conversations on a one-to-one basis and with groups of farmers over the past years.

I had to do the reivew; it is a statutory requirement under the nitrates directive. But we've also seen some significant agricultural pollution incidents this year, so I've had to bring everything together, and it's about getting that balance. But, as I said to the Member at the outset, I will be making a statement within the next two weeks.

Rwyf wedi gweithio mewn partneriaeth gyda'r sector amaethyddol a chyda ffermwyr yn gyson. Felly, unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth arall y buom yn ei ystyried dros y flwyddyn ddiwethaf, wrth edrych ar yr amrywiaeth eang o ymatebion a gawsom. Cawsom dros 250 o ymatebion, ond rwyf hefyd wedi cael llawer o sgyrsiau â ffermwyr unigol a grwpiau o ffermwyr dros y blynyddoedd diwethaf.

Bu'n rhaid i mi gwblhau'r arolwg; mae'n ofyniad statudol o dan y gyfarwyddeb nitradau. Ond rydym hefyd wedi gweld rhai achosion sylweddol o lygredd amaethyddol eleni, felly bu'n rhaid i mi ddwyn popeth ynghyd, ac mae hyn yn ymwneud â sicrhau'r cydbwysedd hwnnw. Ond fel y dywedais wrth yr Aelod ar y cychwyn, byddaf yn gwneud datganiad o fewn y pythefnos nesaf.

Llefarydd UKIP, Neil Hamilton.

The UKIP spokesperson, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Llywydd.

Just carrying on with NVZs, as the Cabinet Secretary knows, this is causing considerable concern amongst those who might be affected by it. I would just like to support the approach that has been taken by our colleague from Preseli. It is open to the Cabinet Secretary, of course, as a consequence of this consultation, to avoid a heavy-handed approach, if she's convinced that we can achieve the objectives of the habitats directives and environmental directives that are concerned here by voluntary means.

I'm sure she's aware of the experiment that has been undertaken in the Cleddau by farmers, which has successfully reduced nitrate levels on their farms to below those that are the limits in EU rules and regulations. They've achieved these outcomes at a fraction of the cost that they would have incurred if they'd had to install massive new vats for the storage of slurry et cetera. So, can she, without wishing in any way to anticipate the results of the inquiry, reassure us today that schemes of this kind will certainly be borne in mind so that we can reduce the cost to farmers of necessary environmental controls?

Diolch yn fawr, Lywydd.

Gan barhau i drafod parthau perygl nitradau, fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r mater hwn yn peri cryn bryder ymhlith y bobl a allai gael eu heffeithio ganddo. Hoffwn gefnogi'r dull o weithredu a fabwysiadwyd gan ein cyd-Aelod o'r Preseli. O ganlyniad i'r ymgynghoriad hwn, mae modd i Ysgrifennydd y Cabinet osgoi dull llawdrwm wrth gwrs os yw'n argyhoeddedig y gallwn gyflawni amcanion y gyfarwyddeb cynefinoedd a'r cyfarwyddebau amgylcheddol sy'n berthnasol yma drwy ddulliau gwirfoddol.

Rwy'n siŵr ei bod yn ymwybodol o arbrawf a gynhaliwyd gan ffermwyr yn y Cleddau sydd wedi llwyddo i leihau lefelau nitradau ar eu ffermydd i lai nai'r terfynau a geir yn rheolau a rheoliadau'r UE. Maent wedi cyflawni'r canlyniadau hyn am ran fach iawn o'r gost y byddent wedi mynd iddi pe baent wedi gorfod gosod pyllau newydd anferth ar gyfer storio slyri ac ati. Felly, a all hi, heb ddymuno rhagdybio canlyniadau'r ymchwiliad mewn unrhyw ffordd, roi sicrwydd i ni heddiw y bydd cynlluniau o'r math hwn yn sicr o gael eu cadw mewn cof fel y gallwn leihau costau rheolaethau amgylcheddol angenrheidiol i ffermwyr?

Yes, I've considered many different schemes, and farmers have come to me around what they have done around this issue. As I said in my answer to Paul Davies, I've seen figures of £80,000 and I've seen figures of £150,000. I spoke to a farmer, I think from Monmouthshire, who had done it at a fraction of that cost. So, I do want to reassure Members that I am very open to the suggestions that have come forward and that's why it has taken much longer than I did anticipate in the first place.

Ie, rwyf wedi ystyried sawl cynllun gwahanol, ac mae ffermwyr wedi sôn wrthyf am yr hyn y maent wedi'i wneud ynghylch y mater hwn. Fel y dywedais yn fy ateb i Paul Davies, rwyf wedi gweld ffigurau o £80,000 ac rwyf wedi gweld ffigurau o £150,000. Siaradais â ffermwr o Sir Fynwy, rwy'n credu, a oedd wedi gwneud hyn am ran fach iawn o'r gost honno. Felly, hoffwn sicrhau'r Aelodau fy mod yn agored iawn i'r awgrymiadau a gyflwynwyd, a dyna pam ei bod wedi cymryd llawer mwy o amser nag a ragwelais ar y cychwyn.

13:45

I'm sure that everybody wants the right decision to be made at the end of the day, and if a delay results in that, nobody's going to complain. Of course, the precondition is that we get the right decision at the end of the day. But, this particular experiment that I referred to a moment ago in the Cleddau has managed to reduce the nitrate leaches into the soil and the waterways by nearly 90 per cent. So, if that were to be extended countywide into Pembrokeshire, that would be a massive advantage to us. Schemes of this kind, I think, show the benefits of working with the industry to achieve desirable outcomes that will please those for whom environmental concerns are at the top of their agenda, without having to use a stick to force people to do what they don't want to do. This is in the best interests of farmers as well, because the National Farmers Union have developed this blue flag scheme, just like the red tractor, which would be a very useful method of marketing our products as well—that they're produced with environmentally sensitive policy. So, that's good news for farming as well as for the environment.

Rwy'n siŵr fod pawb yn awyddus i weld y penderfyniad cywir yn cael ei wneud yn y pen draw, ac os yw oedi yn arwain at hynny, ni fydd unrhyw un yn cwyno. Wrth gwrs, y rhagamod yw ein bod yn cael y penderfyniad cywir yn y pen draw. Ond mae'r arbrawf penodol hwn y cyfeiriais ato gynnau yn y Cleddau wedi llwyddo i leihau trwytholch nitradau i'r pridd a'r dyfrffyrdd bron i 90 y cant. Felly, pe bai hynny'n cael ei ymestyn dros y sir gyfan yn Sir Benfro, byddai hynny'n fantais enfawr i ni. Credaf fod cynlluniau o'r fath yn dangos manteision gweithio gyda'r diwydiant i sicrhau canlyniadau dymunol y bydd pobl sydd â phryderon amgylcheddol ar frig eu hagendâu yn eu croesawu, heb orfod defnyddio ffon i orfodi pobl i wneud pethau nad ydynt yn dymuno'u gwneud. Mae hyn er lles gorau ffermwyr hefyd, gan fod Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr wedi datblygu'r cynllun baner las hwn, yn union fel y tractor coch, a fyddai'n ddull defnyddiol iawn o farchnata ein cynnyrch hefyd—eu bod wedi eu cynhyrchu gyda pholisi amgylcheddol sensitif. Felly, mae hynny'n newyddion da i'r diwydiant ffermio yn ogystal ag i'r amgylchedd.

I absolutely think you have to work with the industry in relation to policy and strategies, and it was just last week that the Minister for Environment and myself had a presentation around the blue flag scheme. So, we are still considering everything that's come before us over the past year. And I reiterate again: I will be making a statement in the next two weeks.

Yn sicr, credaf fod yn rhaid i chi weithio gyda'r diwydiant mewn perthynas â pholisïau a strategaethau, a'r wythnos diwethaf, cafodd Gweinidog yr Amgylchedd a minnau gyflwyniad ynghylch y cynllun baner las. Felly, rydym yn dal i ystyried popeth sydd wedi dod ger ein bron dros y flwyddyn ddiwethaf. A dywedaf eto: byddaf yn gwneud datganiad yn y pythefnos nesaf.

It is important, of course, that environmental concerns are taken seriously, and, therefore, that the methods employed, if they're not controlled by statute or regulation, are properly audited and therefore the results can be regarded as credible. This particular scheme in the Cleddau is being audited by Natural Resources Wales, so there again, if the regulatory bodies are working hand in glove with the industry, at the end of the day, everybody is happy. And, after all, happiness is what we as politicians want to produce for our constituents. So, I hope that the Cabinet Secretary will, when she announces her result, be able to be the Cabinet Secretary for happiness in the countryside. 

Mae'n bwysig, wrth gwrs, fod pryderon amgylcheddol yn cael eu cymryd o ddifrif, a bod y dulliau a ddefnyddir felly, os na chânt eu rheoli drwy statud neu reoliadau, yn cael eu harchwilio'n briodol, a bod modd ystyried y canlyniadau'n rhai credadwy o'r herwydd. Mae'r cynllun penodol hwn yn y Cleddau yn cael ei archwilio gan Cyfoeth Naturiol Cymru, felly unwaith eto, os yw'r cyrff rheoleiddio yn gweithio law yn llaw â'r diwydiant, yn y pen draw, mae pawb yn hapus. Ac wedi'r cyfan, hapusrwydd yw'r hyn rydym ni fel gwleidyddion am ei sicrhau ar gyfer ein hetholwyr. Felly, gobeithiaf y bydd Ysgrifennydd y Cabinet, pan fydd yn cyhoeddi ei chanlyniad, yn gallu bod yn Ysgrifennydd y Cabinet dros hapusrwydd yng nghefn gwlad.

Well, yes, I'd like to think I am the Cabinet Secretary for happiness in the countryside. 

I think, at the beginning of that last question, you made a very important point about the balance. I always used to say, at that time, that I was Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, so it was absolutely imperative that I did that balancing. Now, obviously, we've got a Minister for Environment, but that doesn't mean that the environment is any less important to me as Cabinet Secretary.

So, it is absolutely vital that any policy you bring forward is a balanced approach. It's certainly been very helpful having so many responses to the consultation and having so many individual farmers—and then, obviously, the two farmers who came to see me around the blue flag scheme—bringing forward their ideas a bout how they've managed to reduce the nitrates, et cetera. So, yes, you're right, I will be bringing forward that statement.

Wel, ie, hoffwn feddwl mai fi yw Ysgrifennydd y Cabinet dros hapusrwydd yng nghefn gwlad.

Credaf, ar ddechrau'r cwestiwn diwethaf hwnnw, eich bod wedi gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â'r cydbwysedd. Roeddwn bob amser yn arfer dweud, ar y pryd, fy mod yn Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, felly roedd yn hollbwysig fy mod yn sicrhau'r cydbwysedd hwnnw. Nawr, wrth gwrs, mae gennym Weinidog yr Amgylchedd, ond nid yw hynny'n golygu bod yr amgylchedd yn llai pwysig i mi fel Ysgrifennydd y Cabinet.

Felly, mae'n gwbl hanfodol fod unrhyw bolisi a gyflwynwch yn cyfleu ymagwedd gytbwys. Yn sicr, mae wedi bod yn ddefnyddiol iawn cael cynifer o ymatebion i'r ymgynghoriad a chael cynifer o ffermwyr unigol—a hefyd, yn amlwg, y ddau ffermwr a ddaeth i'm gweld mewn perthynas â'r cynllun baner las—yn cyflwyno'u syniadau ynglŷn â sut y maent wedi llwyddo i leihau lefel y nitradau, ac ati. Felly, rydych yn llygad eich lle, byddaf yn gwneud y datganiad hwnnw.

Llefarydd Plaid Cymru, Simon Thomas.

Plaid Cymru spokesperson, Simon Thomas.

Thank you, Presiding Officer. Can I make the Cabinet Secretary very happy by saying I won't ask her about NVZs, but wait for her statement in a couple of weeks' time? But I'll make her less happy, perhaps, by asking her this: why has her department suffered the biggest single cut in the draft Welsh Government budget, and what does that really say about the commitment of the Government to the environment and rural affairs?

Diolch, Lywydd. A gaf fi wneud Ysgrifennydd y Cabinet yn hapus iawn drwy ddweud na fyddaf yn ei holi ynglŷn â pharthau perygl nitradau, ond yn aros am ei datganiad ymhen wythnos neu ddwy? Ond byddaf yn ei gwneud yn llai hapus, o bosibl, drwy ofyn hyn iddi: pam fod ei hadran wedi wynebu'r toriad unigol mwyaf yng nghyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru, a beth y mae hynny'n ei ddweud, mewn gwirionedd, am ymrwymiad y Llywodraeth i'r amgylchedd a materion gwledig?

Well, you'll appreciate that we've all had to make some very difficult decisions. I was in front of committee last week, having budget scrutiny, and you'll be aware that there was lots of noise around the fact that my budget had been cut by 5 per cent; it hadn't, because I transferred £35 million of waste funding into the revenue support grant. But still, I have had a cut of 1.5 per cent. I hope, again, I've balanced it. I've got a very broad portfolio, but I hope that no part of the portfolio feels that it's had cuts that aren't proportionate. 

Wel, byddwch yn deall fod pob un ohonom wedi gorfod gwneud rhai penderfyniadau anodd iawn. Roeddwn gerbron y pwyllgor yr wythnos diwethaf, yn ystod y broses o graffu ar y gyllideb, a byddwch yn gwybod fod llawer o sôn wedi bod ynglŷn â'r ffaith bod fy nghyllideb wedi'i thorri 5 y cant; nid oedd hynny'n wir, gan fy mod wedi trosglwyddo £35 miliwn o gyllid gwastraff i'r grant cynnal refeniw. Er hynny, rwyf wedi cael toriad o 1.5 y cant. Gobeithiaf, unwaith eto, fy mod wedi'i gydbwyso. Mae gennyf bortffolio eang iawn, ond rwy'n gobeithio nad oes unrhyw ran o'r portffolio yn teimlo eu bod wedi cael toriadau nad ydynt yn gymesur.

Nevertheless, her portfolio has suffered from the same 5 per cent cuts on local government grants, which have been recycled to help social services and health. She has confirmed, implicitly, that, in fact, her department has had the biggest cut of any department within the Welsh Government in this budget. We know that there are difficulties in the budget, but it's singular that this department has been singled out for that largest cut. 

Now, the finance Secretary told the Finance Committee last week that £100 million that has been held back in reserves in anticipation of further efficiency cuts can now be made available, as these cuts are not now expected, following the budget last week. So, can I ask her, as the Cabinet Secretary: what is she bidding for out of this £100 million? Last year, with a bit of Plaid Cymru chivvying along, she got a bit of extra money for flood prevention schemes, as I recall. What is she looking to reinstate now to her budget?

Serch hynny, mae ei phortffolio wedi dioddef o ganlyniad i'r un toriadau 5 y cant i grantiau llywodraeth leol, sydd wedi cael eu hailgylchu i helpu gwasanaethau cymdeithasol ac iechyd. Mae hi wedi cadarnhau'n bendant mai ei hadran hi, mewn gwirionedd, sydd wedi wynebu'r toriad mwyaf o unrhyw un o adrannau Llywodraeth Cymru yn y gyllideb hon. Gwyddom fod anawsterau ynghlwm wrth y gyllideb, ond mae'n rhyfedd fod yr adran hon wedi cael ei dewis ar gyfer y toriad mwyaf hwnnw.

Nawr, dywedodd yr Ysgrifennydd cyllid wrth y Pwyllgor Cyllid yr wythnos diwethaf fod £100 miliwn a oedd wedi'i gadw yn y cronfeydd wrth gefn wrth ragweld rhagor o doriadau effeithlonrwydd ar gael bellach, gan na ddisgwylir y toriadau hyn bellach, yn dilyn y gyllideb yr wythnos diwethaf. Felly, a gaf fi ofyn iddi, fel Ysgrifennydd y Cabinet: beth y mae'n cynnig amdano o'r £100 miliwn hwn? Y llynedd, gyda Phlaid Cymru yn ymlid, cafodd ychydig o arian ychwanegol ar gyfer cynlluniau atal llifogydd, yn ôl yr hyn a gofiaf. Beth y mae'n awyddus i'w adfer yn awr i'w chyllideb?

13:50

When I go back to my office after this question session, I will be meeting with officials ahead of writing to the finance Minister. I think I was the first to put a bid in, so you'll be pleased to hear that. I have confirmed that my department has had the biggest cut, because it has—it's a fact. So, I'm not going to try and hide behind that, but I think we have managed to balance things so that, as I said, no one part of the portfolio has had a bigger hit. We've tried to share the pain across, if you like. I didn't come into politics to make cuts—nobody did—but we are faced with the reality.

So, as you say, there's this £100 million now. What will I be looking to reinstate? Well, again, one of my priority areas, probably shared by many Members, is around warm homes. We need to be looking at what we are doing in retrofitting our housing stock, particularly to be able to meet the low-carbon budgets that, obviously, we'll be setting. So, that's one area I'm looking at. Flooding, obviously—we had some horrendous flooding last week. When I was up in Llangefni on Thursday, Llangefni suffered incredibly, and the Member for Ynys Môn has already written to me regarding the flooding in Menai Bridge—I think that's where specifically you raised. So, I will be looking, certainly, at flooding, also. But if Plaid Cymru want to come forward with any views, I'll be very happy to do that—obviously, you supported our budget.

Pan fyddaf yn dychwelyd i fy swyddfa ar ôl y sesiwn gwestiynau hon, byddaf yn cyfarfod â swyddogion cyn ysgrifennu at y Gweinidog cyllid. Credaf mai fi oedd y cyntaf i gyflwyno cynnig, felly byddwch yn falch o glywed hynny. Rwyf wedi cadarnhau mai fy adran i sydd wedi cael y toriad mwyaf, gan fod ganddi—mae'n ffaith. Felly, nid wyf am geisio cuddio y tu ôl i hynny, ond credaf ein bod wedi llwyddo i gydbwyso pethau fel nad oes un rhan o'r portffolio, fel y dywedais, wedi cael mwy o ergyd. Rydym wedi ceisio rhannu'r boen, os mynnwch. Ni ddeuthum i mewn i wleidyddiaeth i wneud toriadau—ni wnaeth unrhyw un—ond rydym yn wynebu'r realiti.

Felly, fel y dywedwch, mae'r £100 miliwn hwn gennym bellach. Beth y byddaf yn ceisio'i adfer? Wel, unwaith eto, un o'r blaenoriaethau rwy'n eu rhannu, fwy na thebyg, gyda llawer o'r Aelodau, yw cartrefi cynnes. Mae angen i ni edrych ar beth a wnawn mewn perthynas ag ôl-osod ein stoc dai, yn enwedig er mwyn gallu bodloni'r cyllidebau carbon isel y byddwn yn eu gosod, wrth gwrs. Felly, dyna un maes rwy'n edrych arno. Llifogydd, yn amlwg—cawsom lifogydd erchyll yr wythnos diwethaf. Pan oeddwn yn Llangefni ddydd Iau, dioddefodd Llangefni'n aruthrol, ac mae'r Aelod dros Ynys Môn eisoes wedi ysgrifennu ataf mewn perthynas â'r llifogydd ym Mhorthaethwy—rwy'n credu mai dyna lle y sonioch amdano'n benodol. Felly, byddaf yn edrych ar lifogydd hefyd, yn sicr. Ond os yw Plaid Cymru yn awyddus i gyflwyno safbwyntiau, rwy'n fwy na pharod i wneud hynny—yn amlwg, fe gefnogoch chi ein cyllideb.

You're quite right, we do have a budget agreement, and I'm very pleased with some of the things that we've got from that. Some of the things you mentioned, Cabinet Secretary, however, are important, but, on the whole, they're capital. You could be using the ability of the new much-talked-about but strange capital that's come to the Welsh Government, this transactional sort of capital, to look at how that could go into warm homes, for example. So, that still leaves you, I think, bidding for this £100 million, and I look forward to seeing the impact of your lobbying on the finance Cabinet Secretary in the final budget.

But, of course, though you have been successful in paying the basic farm payments, and you announced that in the winter show this week, there are wider questions about ongoing funding as we leave the European Union. It seems increasingly clear to me that, in fact, we cannot bank the promises that have been made about ongoing common agricultural policy and farm payments beyond 2020. There's been much talk about 2022, but, in fact, when you look at the guarantees, they are rock solid, perhaps, until 2020, but, after that, they look rather shaky to my mind. So, can I ask her whether she agrees with that analysis from the Westminster perspective and whether she is now in a position to give an unequivocal guarantee, in this Assembly, that at least for this Assembly term—this Assembly term—this Welsh Government will continue the current envelope of farm payments?

Rydych yn llygad eich lle, mae gennym gytundeb cyllidebol, ac rwy'n falch iawn o rai o'r pethau a gawsom o ganlyniad i hynny. Fodd bynnag, mae rhai o'r pethau a grybwyllwyd gennych, Ysgrifennydd y Cabinet, yn bwysig, ond ar y cyfan, cyfalaf ydynt. Gallech ddefnyddio gallu'r cyfalaf newydd rhyfedd hwn y mae llawer o sôn amdano sydd wedi dod i Lywodraeth Cymru, y math hwn o gyfalaf trafodiadol, i edrych ar sut y gallai hwnnw fynd tuag at gartrefi cynnes, er enghraifft. Felly, credaf fod hynny'n dal i olygu eich bod chi'n cynnig am y £100 miliwn hwn, ac edrychaf ymlaen at weld effaith eich lobïo ar Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid yn y gyllideb derfynol.

Ond wrth gwrs, er eich bod wedi llwyddo i dalu'r taliadau fferm sylfaenol, ac fe gyhoeddoch hynny yn y ffair aeaf yr wythnos hon, mae cwestiynau ehangach ynghylch arian parhaus wrth inni adael yr Undeb Ewropeaidd. Ymddengys yn gynyddol amlwg i mi na allwn ddibynnu ar yr addewidion a wnaed ynghylch polisi amaethyddol cyffredin a thaliadau fferm parhaus y tu hwnt i 2020. Mae llawer o sôn wedi bod am 2022, ond mewn gwirionedd, pan edrychwch ar y gwarantau, maent yn hollol gadarn tan 2020, efallai, ond ar ôl hynny, maent yn edrych braidd yn sigledig yn fy marn i. Felly, a gaf fi ofyn iddi a yw'n cytuno â'r dadansoddiad hwnnw o safbwynt San Steffan ac a yw bellach mewn sefyllfa i roi sicrwydd llwyr yn y Cynulliad, ar gyfer tymor y Cynulliad hwn o leiaf—tymor y Cynulliad hwn—y bydd Llywodraeth Cymru'n parhau'r amlen bresennol o daliadau fferm?

Yes, for this Assembly term we will—so, until 2021. I absolutely agree with you around 2020 and 2022. We have had assurance that we will have that funding until the end of the Westminster Parliament in 2022, but then you hear different noises coming around. But, as far as I'm concerned, the Treasury has given assurance to fully fund direct payments until 2022.

I'm very pleased you mentioned the basic payment scheme. I was very pleased to announce at the winter fair on Monday that 91 per cent of our farmers will be getting their payment on Friday. That's the first day possible that they can do that. So, we'll be paying, I think, £201 million to over 14,000 of our farmers, and I would just like to pay tribute to my team who have done that. They're not a very big team, but, again I think when—I haven't seen the other countries, what figures they're bringing forward, but I would imagine we'll be way ahead of the game again.

Ydw, ar gyfer tymor y Cynulliad hwn fe fyddwn yn gwneud hynny—felly, tan 2021. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi ynglŷn â 2020 a 2022. Rydym wedi cael sicrwydd y byddwn yn derbyn y cyllid hwnnw tan ddiwedd tymor Senedd San Steffan yn 2022, ond wedyn rydych yn clywed sibrydion gwahanol. Ond o'm rhan i, mae'r Trysorlys wedi rhoi sicrwydd i ariannu taliadau uniongyrchol yn llawn tan 2022.

Rwy'n falch iawn eich bod wedi crybwyll y cynllun taliadau sylfaenol. Roeddwn yn falch iawn o gyhoeddi yn y ffair aeaf ddydd Llun y bydd 91 y cant o'n ffermwyr yn derbyn eu taliadau ddydd Gwener. Dyna'r diwrnod cyntaf y bydd modd iddynt wneud hynny. Felly, credaf y byddwn yn talu £201 miliwn i dros 14,000 o'n ffermwyr, a hoffwn dalu teyrnged i fy nhîm sydd wedi gwneud hynny. Nid ydynt yn dîm mawr iawn, ond unwaith eto, credaf pan—nid wyf wedi gweld y gwledydd eraill, pa ffigurau y maent hwy yn eu cyflwyno, ond buaswn yn dychmygu y byddwn ymhell ar y blaen unwaith eto.

Llygredd Aer
Air Pollution

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am lefelau llygredd aer yng Ngorllewin De Cymru? OAQ51348

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on air pollution levels in South Wales West? OAQ51348

Average levels of air pollution across Wales, including in south-west Wales, have improved over recent decades, but we still face significant challenges. We must do more to improve air quality in all regions and I have tabled a debate in December to discuss plans for cross-government action.

Mae lefelau cyfartalog llygredd aer ledled Cymru, gan gynnwys yn ne-orllewin Cymru, wedi gwella dros y degawdau diwethaf, ond rydym yn dal i wynebu heriau sylweddol. Mae'n rhaid i ni wneud rhagor i wella ansawdd aer ym mhob ardal ac rwyf wedi cyflwyno dadl ar gyfer mis Rhagfyr i drafod cynlluniau ar gyfer gweithredu trawslywodraethol.

Can I thank the Minister for that reply? Further to that, recent data released by the Royal College of Physicians show that two areas in my region, Port Talbot and Swansea, are recognised amongst the worst areas in the UK in terms of air quality and are breaching World Health Organization guidelines at present. With Healthy Air Cymru stating that the Welsh Government needs to lead the way on reducing air pollution in these areas, what assurances can you provide that you recognise the scale of the problem, and do you agree that you need to raise the bar in terms of your collaborative work with local authorities to tackle the air pollution issues within these areas?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei hateb? Yn ychwanegol at hynny, dengys data diweddar a gyhoeddwyd gan Goleg Brenhinol y Meddygon fod dwy ardal yn fy rhanbarth, Port Talbot ac Abertawe, yn cael eu cydnabod ymhlith yr ardaloedd gwaethaf yn y DU o ran ansawdd aer a'u bod yn mynd yn groes i ganllawiau Sefydliad Iechyd y Byd ar hyn o bryd. Gyda Healthy Air Cymru yn datgan bod angen i Lywodraeth Cymru arwain mewn perthynas â lleihau llygredd aer yn yr ardaloedd hyn, pa sicrwydd y gallwch ei roi eich bod yn cydnabod maint y broblem, ac a ydych yn cytuno bod yn rhaid i chi godi'r safon o ran eich gwaith cydweithredol gydag awdurdodau lleol i fynd i'r afael â phroblemau llygredd aer yn yr ardaloedd hyn?

13:55

May I thank the Member for his question? You're absolutely right to raise this important issue, and it's something that will be high on my agenda going forward in this portfolio. We know that historically Port Talbot has a high level of PM10 pollution, and this is generally, obviously, attributed to the industrial nature of the area. I know that Welsh Government officials regularly meet with steelworks operators, Natural Resources Wales and Neath Port Talbot County Borough Council to identify potential sources of, and solutions for, the high PM10 levels. As I said, we are tabling a debate next week to discuss this. We will look at, actually, not just what local authorities are doing in terms of the clean air framework, but also what we can do across Government to meet those challenges and to create healthy, better air quality throughout Wales.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Rydych yn llygad eich lle i godi'r mater pwysig hwn, ac mae'n rhywbeth a fydd yn uchel ar fy agenda yn y portffolio hwn yn y dyfodol. Gwyddom, yn hanesyddol, fod lefel uchel o lygredd PM10 ym Mhort Talbot, ac yn gyffredinol, tybir bod hyn, yn amlwg, yn deillio o natur ddiwydiannol yr ardal. Gwn fod swyddogion Llywodraeth Cymru yn cyfarfod yn rheolaidd â gweithredwyr gwaith dur, Cyfoeth Naturiol Cymru a Chyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot i nodi ffynonellau posibl ac atebion i'r lefelau uchel o PM10. Fel y dywedais, byddwn yn cyflwyno dadl yr wythnos nesaf i drafod hyn. Byddwn yn ystyried nid yn unig beth y mae awdurdodau lleol yn ei wneud mewn perthynas â'r fframwaith aer glân, ond hefyd beth y gallwn ei wneud ar draws y Llywodraeth i oresgyn yr heriau hynny ac i greu ansawdd aer iach a gwell ledled Cymru.

I thank the Minister for her answers, in particular about Port Talbot, and identifying the actions you're taking. However, it's not just PM10s; it's PM2.5s as well. And knowing the area, it's not just the industry and the steelworks; it's also the motorway, which is caught on that narrow strip, and the roads on the side of it. So, one of the ways you can actually look at it is to actually look at planning, and maybe talk to your Cabinet Secretary colleague about planning regulations. Look at the cumulative impact of any decisions taken upon air pollution, not just the individual project, because the more we see coming in, which creates more pollution, it adds to what's already there, and what's already there is not getting lower. So, please look at the issue so we can ensure that we do start seeing a decrease, not an increase.

Diolch i'r Gweinidog am ei hatebion, yn enwedig ynglŷn â Phort Talbot, ac am nodi'r camau gweithredu rydych yn eu cymryd. Fodd bynnag, nid yw hyn yn ymwneud â llygredd PM10 yn unig; mae'n ymwneud â llygredd PM2.5 hefyd. Ac o adnabod yr ardal, nid yw'n ymwneud â'r diwydiant a'r gwaith dur yn unig; mae hefyd yn ymwneud â'r draffordd ar y rhimyn cul hwnnw, a'r ffyrdd wrth ei hymyl. Felly, un o'r ffyrdd y gallwch edrych ar y mater hwn yw edrych ar gynllunio, ac efallai siarad â'ch cyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn â rheoliadau cynllunio. Edrychwch ar effaith gronnol unrhyw benderfyniadau a wneir mewn perthynas â llygredd aer, nid y prosiect unigol yn unig, oherwydd po fwyaf a welwn yn cael ei roi ar waith, sy'n creu mwy o lygredd, mae hynny'n ychwanegu at yr hyn sydd yno eisoes, ac nid yw'r hyn sydd yno eisoes yn lleihau. Felly, os gwelwch yn dda, edrychwch ar y mater fel y gallwn sicrhau ein bod yn dechrau gweld gostyngiad yn hytrach na chynnydd.

Thank you, Dai Rees, for your question. You're absolutely right that we need to look at cross-government, cross-departmental working on this, and I'm sure I will speak to my Cabinet Secretary colleague on how we can actually go forward with this, not just across Government in terms of planning, but also transport, health and local government.

Diolch am eich cwestiwn, Dai Rees. Rydych yn llygad eich lle fod angen i ni edrych ar waith trawsadrannol, trawslywodraethol mewn perthynas â hyn, ac rwy'n siŵr y byddaf yn siarad â fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, ar sut y gallwn fwrw ymlaen â hyn, nid yn unig ar draws y Llywodraeth o ran cynllunio, ond hefyd o ran trafnidiaeth, iechyd a llywodraeth leol.

Can I congratulate you on your new job as well? Can I begin by saying that scrutiny has been brought to bear and, actually, the dreaded Nowcaster system in Swansea council, with which I appreciate you may not personally be familiar, is now up and running after several years of delay, and advising drivers in real time whether the air quality in that particular part of Swansea is safe enough to drive through. It doesn't tell them when the air quality is good enough, but it does tell them when it's bad. Your department has actually refused a further application for funding for this particular project. I appreciate you may not know much about it yourself, but do you think your department would be more likely to support an application to expand upon the Nowcaster system if the data collected by the machines could more widely inform traffic management in the city—for example, providing evidence for a Swansea bay regional metro, perhaps—or if it could help with the clean air framework in helping create enforceable targets for particulate reduction? Thank you.

A gaf fi eich llongyfarch ar eich swydd newydd hefyd? A gaf fi ddechrau drwy ddweud bod y broses graffu wedi'i chwblhau, a bod y system Nowcaster fondigrybwyll yng nghyngor Abertawe, ac rwy'n derbyn nad ydych, o bosibl, yn gyfarwydd â hi'n bersonol, bellach ar waith wedi sawl blwyddyn o oedi, ac yn cynghori gyrwyr mewn amser real pa un a yw ansawdd yr aer yn y rhan honno o Abertawe yn ddigon diogel i yrru drwyddo. Nid yw'n dweud wrthynt pan fo ansawdd yr aer yn ddigon da, ond mae'n dweud wrthynt pan fo'n wael. Mae eich adran wedi gwrthod cais pellach am gyllid ar gyfer y prosiect penodol hwn. Rwy'n derbyn efallai nad ydych yn gwybod llawer amdano eich hun, ond a ydych yn credu y byddai eich adran yn fwy tebygol o gefnogi cais i ymestyn y system Nowcaster pe gallai'r data a gasglwyd gan y peiriannau hysbysu'r broses o reoli traffig yn y ddinas yn well—er enghraifft, drwy ddarparu tystiolaeth ar gyfer metro rhanbarthol bae Abertawe, efallai—neu pe bai'n gallu helpu gyda'r fframwaith aer glân drwy gynorthwyo i greu targedau y gellir eu gorfodi mewn perthynas â lleihau lefel y gronynnau? Diolch.

Thank you, Suzy. Thank you for your question and thank you for your warm words of congratulations. I have had a brief—I am familiar with the Nowcaster system. You raised some very valid points there, and I think if you want to follow it up now with a letter to me—. And I think, going forward, as I said, I'm really keen to get this high on the agenda and making sure we work across Government and with local authorities and across the board on how we tackle this important issue, not just in south-west Wales, but across Wales.

Diolch, Suzy. Diolch am eich cwestiwn a diolch am eich llongyfarchiadau caredig. Rwyf wedi cael briff—rwy'n gyfarwydd â system Nowcaster. Rydych wedi codi pwyntiau dilys iawn, ac os ydych yn awyddus i fynd ar drywydd hynny drwy anfon llythyr ataf—. Ac rwy'n credu, yn y dyfodol, fel y dywedais, rwy'n awyddus iawn i sicrhau bod hyn yn uchel ar yr agenda, a gwneud yn siŵr ein bod yn gweithio ar draws y Llywodraeth a chydag awdurdodau lleol ac yn gyffredinol mewn perthynas â sut rydym yn mynd i'r afael â'r mater pwysig hwn, nid yn unig yn ne-orllewin Cymru, ond ledled Cymru.

I, too, wish to offer my congratulations to you. Cabinet Secretary—sorry; Minister—people living within my region have to contend with some of the worst air pollution in the UK. For a few days this month, children attending school in Margam had to contend with PM10s at twice the safe daily limit. According to Public Health Wales, this is one of the biggest public health challenges facing our nation, killing 2,000 people per year. Of course, the biggest contributor to poor air quality is transport, which is made much worse by the level of congestion we are seeing now on our roads. Minister, how will your Government ensure that new developments do not contribute to this congestion, and how can the planning system be utilised to limit congested road infrastructure?

Hoffwn innau eich llongyfarch hefyd. Ysgrifennydd y Cabinet—mae'n ddrwg gennyf; Weinidog—mae pobl sy'n byw yn fy rhanbarth yn gorfod ymdopi â pheth o'r llygredd aer gwaethaf yn y DU. Am ychydig ddyddiau yn ystod y mis hwn, bu'n rhaid i blant ysgol ym Margam ymdopi â lefelau PM10 ar ddwywaith y terfyn dyddiol diogel. Yn ôl Iechyd Cyhoeddus Cymru, dyma un o'r heriau iechyd cyhoeddus mwyaf sy'n wynebu ein cenedl, ac mae'n lladd 2,000 o bobl y flwyddyn. Wrth gwrs, y cyfrannwr mwyaf at ansawdd aer gwael yw trafnidiaeth, a gwneir hynny'n llawer gwaeth gan lefel y tagfeydd a welwn bellach ar ein ffyrdd. Weinidog, sut y bydd eich Llywodraeth yn sicrhau nad yw datblygiadau newydd yn cyfrannu at y tagfeydd hyn, a sut y gellir defnyddio'r system gynllunio i leihau tagfeydd ar y seilwaith ffyrdd?

Thank you again for your congratulations. Just to point out: I am the Minister, not the Cabinet Secretary. I don't want to upset my colleague at this early stage. Children and individuals are particularly susceptible to the effects of air pollution, and so local authorities do need to take a risk-based approach in looking at how we monitor the situation. But absolutely, I think we need to, going forward—. As I've said previously, it is a really important issue, and obviously with respect of planning, it is in the Cabinet Secretary's remit, so I'm sure we will be working together closely on this, going forward.

Diolch eto am eich llongyfarchiadau. Hoffwn nodi: y Gweinidog wyf fi, nid Ysgrifennydd y Cabinet. Nid wyf am bechu fy nghyd-Aelod ar y cam cynnar hwn. Mae plant ac unigolion yn arbennig o agored i effeithiau llygredd aer, ac felly mae angen i awdurdodau lleol fabwysiadu ymagwedd sy'n seiliedig ar risg wrth edrych ar sut rydym yn monitro'r sefyllfa. Ond yn sicr, credaf fod angen i ni, yn y dyfodol—. Fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen, mae'n fater pwysig iawn, ac yn amlwg, mewn perthynas â chynllunio, mae'n rhan o gylch gwaith Ysgrifennydd y Cabinet, felly rwy'n siŵr y byddwn yn gweithio'n agos gyda'n gilydd ar hyn, wrth symud ymlaen.

14:00
Mawndiroedd
Peatlands

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i warchod mawndiroedd? OAQ51359

4. What action is being taken by the Welsh Government to protect peatlands? OAQ51359

The Welsh Government is committed to bringing all peatlands supporting semi-natural habitats into sustainable management by 2020 and has established an integrated programme of delivery to ensure this target is met. The current programme is improving the condition of our peatlands, and we have secured funding for further action.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod yr holl fawndiroedd sy'n cynnal cynefinoedd lled-naturiol yn cael eu rheoli'n gynaliadwy erbyn 2020 ac wedi sefydlu rhaglen gyflawni integredig i sicrhau bod y targed hwn yn cael ei gyrraedd. Mae'r rhaglen bresennol yn gwella cyflwr ein mawndiroedd, ac rydym wedi sicrhau arian ar gyfer camau pellach.

Can I just remind you, and perhaps everybody else, that I did congratulate you when you came to committee? So I will add a further congratulations in here, but it has already been done.

What I was going to ask is: what progress has been made towards the target of getting all peatlands in Wales into restoration management by 2020, and do you expect that to be done on a linear basis, or do you expect it exponentially or inverse exponentially?

A gaf fi eich hatgoffa chi, a phawb arall, fy mod wedi eich llongyfarch pan ddaethoch i'r pwyllgor? Felly, ychwanegaf ragor o longyfarchiadau yma, ond mae hynny eisoes wedi'i wneud.

Yr hyn roeddwn am ei ofyn yw: pa gynnydd sydd wedi'i wneud tuag at y targed o sicrhau bod holl fawndiroedd Cymru yn rhan o'r broses o reoli gwaith adfer erbyn 2020, ac a ydych yn disgwyl y caiff hynny ei wneud ar sail linellol, neu a ydych yn ei ddisgwyl ar sail esbonyddol neu wrth-esbonyddol?

Thank you, and thank you again for joining in with the congratulations.

Can I thank Mike Hedges for his interest in this aspect of Welsh Government work? The Welsh Government is committed to bringing all peatlands support and semi-natural habitats into sustainable management by 2020, and has established an integrated programme of delivery to ensure this target is met. We have strong evidence from our monitoring programme that our integrated approach is having a positive impact, improving the condition and resilience of our peatlands. Our land management scheme, Glastir, is making a significant contribution to this programme, with over 65 per cent of our target area already under Glastir management. And I think our EU funds are playing in an important role in supporting us to improve the condition of approximately 690 hectares of our most important peatland sites.

Diolch, a diolch unwaith eto am eich llongyfarchiadau.

A gaf fi ddiolch i Mike Hedges am ei ddiddordeb yn yr agwedd hon ar waith Llywodraeth Cymru? Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i sicrhau bod yr holl gymorth i fawndiroedd, a chynefinoedd lled-naturiol, yn cael eu rheoli'n gynaliadwy erbyn 2020, ac wedi sefydlu rhaglen gyflawni integredig i sicrhau bod y targed hwn yn cael ei gyrraedd. Mae gennym dystiolaeth gadarn o'n rhaglen fonitro fod ein dull integredig yn cael effaith gadarnhaol, ac yn gwella cyflwr a gwydnwch ein mawndiroedd. Mae ein cynllun rheoli tir, Glastir, yn gwneud cyfraniad sylweddol i'r rhaglen hon, gyda dros 65 y cant o'n hardal darged eisoes o dan reolaeth Glastir. A chredaf fod ein harian o'r UE yn chwarae rhan bwysig yn ein cynorthwyo i wella cyflwr oddeutu 690 hectar o'n mawndiroedd pwysicaf.

Minister, having previously just now congratulated you, I think I should now switch into attack mode. [Laughter.] Otherwise, you will be given false reassurance about how you will be treated in this Chamber.

I think this is a really important question. Peatlands are the most important terrestrial carbon store in the UK—20 times more carbon stored there than in UK forests. You say that you have secured funding, but a lot of the funding at the moment for the management scheme is through EU LIFE funding. I just wonder what's going to happen to that. Are there any plans for 2020-1? Obviously, restoring these peatlands and then maintaining them—the maintaining bit is going to require ongoing funding.

Weinidog, a minnau newydd eich llongyfarch, credaf y dylwn newid i'r modd ymosod yn awr. [Chwerthin.] Fel arall, fe gewch sicrwydd ffug ynglŷn â sut y byddwch yn cael eich trin yn y Siambr hon.

Rwy'n credu bod hwn yn gwestiwn pwysig iawn. Mawndiroedd yw'r dull pwysicaf o storio carbon yn ddaearol yn y DU—mae 20 gwaith yn fwy o garbon wedi'i storio ynddynt nag yng nghoedwigoedd y DU. Rydych yn dweud eich bod wedi sicrhau cyllid, ond daw llawer o'r cyllid ar gyfer y cynllun rheoli drwy gyllid LIFE yr UE ar hyn o bryd. Tybed beth fydd yn digwydd i hwnnw? A oes unrhyw gynlluniau ar gyfer 2020-1? Yn amlwg, adfer y mawndiroedd hyn a'u cynnal—a bydd angen cyllid parhaus ar gyfer y gwaith cynnal.

Thanks for the question. I'm under no illusions that I should just make the most of the warm words of congratulations until we move on to real business in the Chamber.

It really is a very important area, and really important that we are able to sustain that going forward. I'm sure the Member appreciates that, being new to the portfolio, I'm still in discussions on how we take that forward after 2020. So, I'm happy to follow that up in writing to you.

Diolch am eich cwestiwn. Rwy'n hollol ymwybodol y dylwn wneud y gorau o'r llongyfarchiadau caredig cyn inni fwrw ymlaen â'r busnes go iawn yn y Siambr.

Mae'n faes pwysig iawn, ac mae'n bwysig iawn ein bod yn gallu cynnal hynny yn y dyfodol. Rwy'n siŵr fod yr Aelod yn deall, gan fy mod yn newydd i'r portffolio, fy mod yn dal i drafod sut y byddwn yn bwrw ymlaen â hynny ar ôl 2020. Felly, rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu atoch i fynd ar drywydd hynny.

Dileu TB Buchol
Bovine TB Eradication

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am raglen dileu TB buchol Llywodraeth Cymru yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ51366

5. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government’s bovine TB eradication programme in Mid and West Wales? OAQ51366

Thank you. Mid and West Wales conjointly encompasses high and intermediate TB areas. Here, we are focusing on developing bespoke action plans for persistent TB breakdowns, which contain measures aimed at clearing up infection. Action plans are agreed in consultation with the farmer, their private vet, and the Animal and Plant Health Agency.

Diolch. Mae Canolbarth a Gorllewin Cymru, gyda'i gilydd, yn cwmpasu ardaloedd TB uchel a chanolraddol. Yma, rydym yn canolbwyntio ar ddatblygu cynlluniau gweithredu pwrpasol ar gyfer achosion parhaus o TB, sy'n cynnwys mesurau gyda'r nod o glirio heintiau. Cytunir ar gynlluniau gweithredu mewn ymgynghoriad â'r ffermwr, eu milfeddyg preifat, a'r Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion.

I thank the Cabinet Secretary for that reply. Will she agree with me that, although there is no easy answer or simple solution to the eradication of TB in cattle, one promising way forward is a greater concentration upon genetics? The Agriculture and Horticulture Development Board has put together a genetic index; it is funded by UK farmers, of course, to undertake research and development on their behalf. This will enable us to target strains of cattle that have a greater propensity to resist TB. Therefore, this must for the future be an important element in the Government's overall strategy to eradicate this terrible disease. 

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei hateb. Er nad oes ateb hawdd na syml i ddileu TB mewn gwartheg, a yw hi'n cytuno mai un ffordd addawol ymlaen yw canolbwyntio rhagor ar eneteg? Mae'r Bwrdd Datblygu Amaethyddiaeth a Garddwriaeth wedi llunio mynegai genetig; fe'i hariennir gan ffermwyr y DU, wrth gwrs, i ymgymryd â gwaith ymchwil a datblygu ar eu rhan. Bydd hwn yn ein galluogi i dargedu mathau o wartheg sydd wedi datblygu gallu gwell i wrthsefyll TB. Felly, dylai hon fod yn elfen bwysig o strategaeth gyffredinol y Llywodraeth yn y dyfodol ar gyfer dileu'r clefyd ofnadwy hwn.

You raise a very important point, and I think you're right: there is no simple solution. Just this morning, I have had a meeting with officials, and that included people who were doing research into this area. You will be aware that, as part of the refresh of the eradication programme, one of the things I promised to bring forward was a target for when I would like to be officially TB free here in Wales, and that is an element of the discussions that we've been having. So, I think it is about bringing many enhanced measures together, but certainly research and development. Going forward, we need to be looking at absolutely everything and learning from other areas and other countries also. 

Rydych yn codi pwynt pwysig iawn, a chredaf eich bod yn llygad eich lle: nid oes ateb syml i'w gael. Cefais gyfarfod y bore yma gyda swyddogion, gan gynnwys pobl sy'n gwneud gwaith ymchwil yn y maes hwn. Fel rhan o'r gwaith o ddiweddaru'r rhaglen ddileu, fe fyddwch yn gwybod mai un o'r pethau yr addewais y byddwn yn eu cyflwyno oedd targed ar gyfer pan hoffwn fod yn rhydd rhag TB yn swyddogol yma yng Nghymru, ac mae honno'n elfen o'r trafodaethau rydym wedi'u cael. Felly, credaf fod hyn yn ymwneud â dod â llawer o fesurau pellach ynghyd, ond yn sicr ymchwil a datblygu. Yn y dyfodol, mae angen inni edrych ar bopeth a dysgu o ardaloedd eraill a gwledydd eraill hefyd.

I certainly welcome the new scheme to tackle bovine TB. I think we all want to see this cruel disease eradicated in both the wildlife population and in cattle. My concern is that no additional pressure is put on farmers who, for too long, have suffered the effects of bovine TB.

Now, you've already answered questions and talked about the significant cut to your budget. Can I ask, in relation to that, in relation to the draft budget, where there is a significant cut to your department, how do you feel that is going to affect how you are able to tackle bovine TB?

Yn sicr, croesawaf y cynllun newydd i fynd i'r afael â TB buchol. Credaf fod pob un ohonom yn awyddus i weld y clefyd creulon hwn yn cael ei ddileu mewn bywyd gwyllt ac mewn gwartheg. Fy mhryder i yw na ddylid rhoi pwysau ychwanegol ar ffermwyr sydd, ers llawer gormod o amser, wedi dioddef o ganlyniad i effeithiau TB buchol.

Nawr, rydych eisoes wedi ateb cwestiynau ac wedi sôn am y toriad sylweddol i'ch cyllideb. A gaf fi ofyn mewn perthynas â hynny, mewn perthynas â'r gyllideb ddrafft, lle y ceir toriad sylweddol i'ch adran, sut y teimlwch y bydd hynny'n effeithio ar eich gallu i fynd i'r afael â TB buchol?

14:05

There won't be any cut to the funding in relation to eradicating TB. You'll be aware that in the refreshed programme, in part of the programme, one of the things was reducing compensation by 50 per cent, for example, but that's more—. We are looking at—10 per cent, I think it is, of the budget to eradicate TB comes from the EU. So, I could be losing that in the future. So, we need to look at how we can make sure we do have enough funding. But it was one of the questions I was asked last week by the committee in budget scrutiny, but I will just have to find that from the animal health and welfare budget expenditure line. So, I don't think there will be any impact on that at all this year.

Ni fydd unrhyw doriad i'r cyllid mewn perthynas â dileu TB. Yn y rhaglen ar ei newydd wedd, mewn un rhan o'r rhaglen, fe fyddwch yn gwybod mai un o'r pethau oedd lleihau'r taliadau digolledu 50 y cant, er enghraifft, ond mae hynny'n fwy—. Rydym yn edrych ar—mae 10 y cant, rwy'n credu, o'r gyllideb i ddileu TB yn dod o'r UE. Felly, gallwn golli hynny yn y dyfodol. Felly, mae angen i ni edrych ar sut y gallwn sicrhau bod gennym ddigon o arian. Ond roedd hwnnw'n un o'r cwestiynau a ofynnwyd i mi yr wythnos diwethaf gan y pwyllgor yn ystod y broses o graffu ar y gyllideb, ond bydd yn rhaid i mi ddod o hyd iddo yn llinell wariant y gyllideb ar gyfer iechyd a lles anifeiliaid. Felly, ni chredaf y bydd unrhyw effaith ar hynny o gwbl eleni.

Un o'r pethau mwyaf trist y mae dyn yn gallu ei wneud fel Aelod sy'n cynrychioli'r rhanbarth yma yw cael gohebiaeth gan ffermwyr sy'n dioddef o TB ar y fferm a gweld beth sy'n digwydd i'w hanifeiliaid nhw. Ces i un yn y pythefnos diwethaf yn sôn am y fuches yn cael ei heffeithio, a chwe buwch yn cael eu lladd ar y fferm, a'r buchod hynny ar fin dod â lloi hefyd, ac roedd hynny'n torri calon y ffermwraig a oedd yn gyfrifol am y gwartheg hynny. 

Ond un o'r pethau a oedd hefyd yn peri tristwch iddi hi oedd y ffaith bod y profion wnaeth arwain at ladd y buchod hyn yn brofion amhenodol—hynny yw, inconclusive. Nawr, rwy'n gwybod bod rhaid inni gymryd camau, ond rwy'n gwybod hefyd fod yna brofion mwy cywir i'w cael ac yn cael eu defnyddio, er enghraifft, yng Ngogledd America. Pa waith ydych chi'n ei wneud i edrych nawr, o dan y cynllun newydd sydd gyda chi, a ydym ni nawr yn barod yng Nghymru, fel cenedl, i symud at wahanol brofion ar gyfer TB a rhai mwy cywir fel yr ŷm ni'n difa'r clefyd drwy'n gwlad ni?

One of the saddest things that one can do as a Member representing this region is receiving correspondence from farmers who are suffering as a result of TB on their farms and seeing what happens to their livestock. I received one such message over the past fortnight, talking about the herd being affected and six cows being destroyed on the farm, and they were about to calve too, and that was heartbreaking for the farmer responsible for those cattle.

But one of the things that was also very saddening for her was the fact that the tests that led to the destroying of those cattle were inconclusive tests. Now, I know that we do have to take steps, but I also know that there are more accurate tests available, which are used, for example, in North America. So, what work are you doing to look into whether now, under the new scheme that you have, we are ready in Wales, as a nation, to move towards different tests for TB that are more accurate as we deal with the disease?

I do not underestimate the distress that having a TB breakdown causes to farmers and their families, and I, too, received, I would imagine, the same correspondence that the Member has done. I met with the chief veterinary officer just this morning to discuss it, because it was indeed very distressing correspondence, and I will be writing direct to the farmer myself.

Again, going forward, we need to look at the very best testing that's possible, and if there are examples in other countries, I would want to obviously consider if they could be brought forward to Wales as part of those enhanced measures I referred to in relation to the refresh of the programme.

Nid wyf yn bychanu'r gofid y mae cael achosion o TB yn ei beri i ffermwyr a'u teuluoedd, ac rwyf innau hefyd, yn ôl pob tebyg, wedi derbyn yr un ohebiaeth â'r Aelod. Cyfarfûm â'r prif swyddog milfeddygol y bore yma i drafod y mater, gan fod yr ohebiaeth yn dorcalonnus iawn, a byddaf yn ysgrifennu'n uniongyrchol at y ffermwr fy hun.

Unwaith eto, yn y dyfodol, mae angen i ni edrych ar y profion gorau posibl, ac os ceir enghreifftiau mewn gwledydd eraill, yn amlwg buaswn yn awyddus i ystyried a ellid eu cyflwyno yng Nghymru fel rhan o'r mesurau pellach hynny y cyfeiriais atynt mewn perthynas ag adnewyddu'r rhaglen.

Nid yw Steffan Lewis yn y Siambr i ofyn cwestiwn 6 [OAQ51352], felly cwestiwn 7—Mark Isherwood.

Steffan Lewis is not in the Chamber to ask question 6 [OAQ51352]. Question 7—Mark Isherwood.

Ceisiadau Cynllunio ar Gyfer Datblygiadau Tai
Planning Applications for Housing Developments

7. Pa ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cyhoeddi ynghylch ceisiadau cynllunio ar gyfer datblygiadau tai? OAQ51343

7. What guidance does the Welsh Government issue regarding planning applications for housing developments? OAQ51343

Thank you. The Welsh Government’s planning policy for housing is set out in 'Planning Policy Wales'. Further guidance is provided in technical advice notes. 'Technical Advice Note 1: Joint Housing Land Availability Studies' provides advice on calculating housing land supply. 'Technical Advice Note 2: Planning and Affordable Housing' provides advice on the delivery of affordable housing.

Diolch. Nodir polisi cynllunio Llywodraeth Cymru ar gyfer tai yn 'Polisi Cynllunio Cymru'. Darperir canllawiau pellach mewn nodiadau cyngor technegol. Mae 'Nodyn Cyngor Technegol 1: Cydastudiaethau Argaeledd Tir Ar Gyfer Tai' yn darparu cyngor ar gyfrifo'r cyflenwad o dir ar gyfer tai. Mae 'Nodyn Cyngor Technegol 2: Cynllunio a Thai Fforddiadwy' yn darparu cyngor ar ddarparu tai fforddiadwy.

Thank you. Well, commenting in June in our mutual local paper, after the First Minister had approved a planning application in Llay on the basis of a recommendation by an independent inspector, you said that controversial issues such as this will continue until a council adopts a local development plan. I recently, at the request of residents, attended a public inquiry in Penyffordd, Flintshire. I know you can't comment on that, but the concern was expressed to me that, because their local development plan had not been concluded, quote, developers were taking advantage of the situation by citing five years' supply and loopholes in TAN 1 to get the planning through.

In October the leader of Conwy County Borough Council wrote to you saying that the calculation methodology of five-year land supply within TAN 1, revised by the Welsh Government in January 2015, is undermining local development plans across Wales. And in your response, which was actually quite helpful, you said that the lack of a five-year housing land supply may be one of the considerations—one of the considerations—determining a planning application; however, applications that do not meet the relevant policy requirements may be refused by the authority and planning inspector. Could you expand on that? How should a local authority, an applicant, and particularly a planning inspector, interpret that statement in this context?

Diolch. Wel, yn eich sylwadau ym mis Mehefin yn ein papur newydd lleol, ar ôl i'r Prif Weinidog gymeradwyo cais cynllunio yn Llai ar sail argymhelliad gan arolygydd annibynnol, dywedasoch y byddai materion dadleuol fel hyn yn parhau hyd nes bod y cyngor yn mabwysiadu cynllun datblygu lleol. Yn ddiweddar, ar gais trigolion, mynychais ymchwiliad cyhoeddus ym Mhenyffordd, Sir y Fflint. Gwn na allwch wneud sylwadau ar hynny, ond mynegwyd pryder i mi, oherwydd nad oedd eu cynllun datblygu lleol wedi'i gwblhau, ac rwy'n dyfynnu, fod datblygwyr yn manteisio ar y sefyllfa drwy gyfeirio at gyflenwad pum mlynedd a bylchau yn Nodyn Cyngor Technegol 1 er mwyn sicrhau'r cais cynllunio.

Ym mis Hydref, ysgrifennodd arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy atoch i ddweud bod y fethodoleg gyfrifo ar gyfer y cyflenwad tir pum mlynedd yn Nodyn Cyngor Technegol 1, a ddiwygiwyd gan Lywodraeth Cymru ym mis Ionawr 2015, yn tanseilio cynlluniau datblygu lleol ledled Cymru. Ac yn eich ymateb, a oedd yn eithaf defnyddiol mewn gwirionedd, dywedasoch y gallai'r diffyg cyflenwad tir ar gyfer tai dros bum mlynedd fod yn un o'r ystyriaethau—un o'r ystyriaethau—wrth bennu cais cynllunio; fodd bynnag, gall ceisiadau nad ydynt yn bodloni'r gofynion polisi perthnasol gael eu gwrthod gan yr awdurdod a'r arolygydd cynllunio. A allech ymhelaethu ar hynny? Sut y dylai awdurdod lleol, ymgeisydd, ac arolygydd cynllunio yn arbennig ddehongli'r datganiad hwnnw yn y cyd-destun hwn?

14:10

Thank you. Presiding Officer, if I could just take the opportunity—the first example Mark Isherwood gave was in my constituency, but obviously this decision was taken by the First Minister, not by me. 

In relation to the general point you raise about TAN 1, it is a very difficult situation if the five-year land supply isn't demonstrated, and certainly it's happening not just in north-east Wales, and north Wales, as you referred to, it's happening in other local authorities too. Unfortunately, if a local planning authority hasn't got a five-year housing land supply, they are open to speculative planning applications for housing development. However, all such applications should be assessed against all relevant policy considerations, including the need to increase housing land supply, and the principle of sustainable development. That was the point I was trying to make.

Diolch. Lywydd, hoffwn gymryd y cyfle—roedd yr enghraifft gyntaf a roddwyd gan Mark Isherwood yn fy etholaeth i, ond yn amlwg, gwnaed y penderfyniad hwn gan y Prif Weinidog, nid gennyf fi.

O ran y pwynt cyffredinol a godwch ynghylch Nodyn Cyngor Technegol 1, mae'n sefyllfa anodd iawn os nad yw'r cyflenwad tir pum mlynedd yn cael ei ddangos, ac yn sicr, mae'n digwydd nid yn unig yng ngogledd-ddwyrain Cymru a gogledd Cymru, fel y sonioch chi, ond mae'n digwydd mewn awdurdodau lleol eraill hefyd. Yn anffodus, os nad oes gan awdurdod lleol gyflenwad pum mlynedd o dir ar gyfer tai, maent yn agored i geisiadau cynllunio hapfasnachol ar gyfer datblygu tai. Fodd bynnag, dylid asesu pob cais o'r fath yn erbyn yr holl ystyriaethau polisi perthnasol, gan gynnwys yr angen i gynyddu'r cyflenwad tir ar gyfer tai, ac egwyddor datblygu cynaliadwy. Dyna'r pwynt roeddwn yn ceisio'i wneud.

Cabinet Secretary, there have been quite a number of significant housing developments, or proposed developments, in the Taff Ely and Pontypridd area. One of the issues, of course, that arises during that process is the capacity in respect of local public services. In particular, I have in mind general practitioner services. Will they be able to cope with the actual additional housing in that particular capacity? 

Now, it seems to me that one of the concerns we've had—and I've heard it expressed by a number of GP practices now—is that they are not statutory consultees in those planning processes. It seems to me, with the scale of housing developments we have, that it's very important that we actually have a review as to who actually are statutory consultees, and that serious consideration should now be given to including bodies like local general practitioner practices to participate within that. It's a directly relevant part of the process and very necessary information to have, but which isn't included as a matter of course at the moment. 

Ysgrifennydd y Cabinet, mae nifer fawr o ddatblygiadau tai sylweddol, neu ddatblygiadau arfaethedig, yn ardal Taf Elái a Phontypridd. Un o'r problemau, wrth gwrs, sy'n codi yn ystod y broses honno yw capasiti gwasanaethau cyhoeddus lleol. Yn benodol, rwy'n meddwl am wasanaethau meddyg teulu. A fyddant yn gallu ymdopi â thai ychwanegol yn y cyswllt penodol hwnnw?

Nawr, ymddengys i mi mai un o'r pryderon rydym wedi'u cael—ac rwyf wedi clywed nifer o bractisau meddygon teulu yn mynegi hyn bellach—yw nad ydynt yn ymgyngoreion statudol yn y prosesau cynllunio hynny. Ymddengys i mi, gyda maint y datblygiadau tai sydd gennym, ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cynnal adolygiad ynghylch pwy sy'n ymgyngoreion statudol, ac y dylid ystyried cynnwys cyrff fel practisau meddyg teulu lleol yn hynny o beth. Mae'n rhan uniongyrchol berthnasol o'r broses ac yn wybodaeth angenrheidiol iawn i'w chael, ond nid yw wedi'i chynnwys fel mater o drefn ar hyn o bryd.

Thank you. Yes, I agree—the capacity of primary care facilities is an important material consideration when considering the planning merits of a proposed development. Obviously, the local health board is responsible for providing primary care services for its local population, so I would expect them to engage in the preparation of any development plans. They know what capacity they've got. It's important that a GP surgery feeds that information through to the local health board. 

We are having discussions at the current time as to whether health boards should be statutory consultees for major planning applications.

Diolch. Ydw, rwy'n cytuno—mae gallu cyfleusterau gofal sylfaenol yn ystyriaeth berthnasol a phwysig wrth ystyried rhinweddau cynllunio datblygiadau arfaethedig. Yn amlwg, y bwrdd iechyd lleol sy'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau gofal sylfaenol ar gyfer y boblogaeth leol, felly buaswn yn disgwyl iddynt gymryd rhan wrth baratoi unrhyw gynlluniau datblygu. Maent yn gwybod pa gapasiti sydd ganddynt. Mae'n bwysig fod meddygfeydd yn bwydo'r wybodaeth honno i'r bwrdd iechyd lleol.

Rydym yn trafod ar hyn o bryd a ddylai'r byrddau iechyd fod yn ymgyngoreion statudol ar gyfer ceisiadau cynllunio mawr.

Prisiau Bwyd
Food Prices

8. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o'r gwahaniaeth rhwng prisiau bwyd y byd a phrisiau bwyd yr UE? OAQ51360

8. What assessment has the Cabinet Secretary made of the difference between world food prices and EU food prices? OAQ51360

Thank you. Food price differences between countries or blocks like the EU and global prices are driven by currency values, supply and demand, trade rules and internal market regulations. The EU Commission monitors European food prices and the Food and Agriculture Organization of the United Nations runs an international food price index of major commodities. 

Diolch. Mae gwahaniaethau mewn prisiau bwyd rhwng gwledydd neu flociau fel yr UE a phrisiau byd-eang yn cael eu hysgogi gan werthoedd arian, cyflenwad a galw, rheolau masnach a rheoliadau'r farchnad fewnol. Mae Comisiwn yr UE yn monitro prisiau bwyd Ewropeaidd ac mae Sefydliad Bwyd ac Amaeth y Cenhedloedd Unedig yn cynnal mynegai prisiau bwyd rhyngwladol ar gyfer nwyddau sylweddol.

And that monitoring shows that food prices in the EU are substantially higher than outside the EU. Once we leave the EU, does the Cabinet Secretary agree that it will be for the UK Government to determine the extent to which we apply World Trade Organization tariffs against imports from outside the EU, and it's up to that Government whether to apply those at all or whether to negotiate free trade deals with particular countries? Does she also accept that, in the unlikely event of there being WTO tariffs between the UK and the EU, while that would be very difficult for some sectors of the agricultural economy, notably lamb, other sectors, notably beef and dairy, would potentially have significant opportunities as imports from countries such as the Republic of Ireland were restricted?

A dengys y gwaith monitro hwnnw fod prisiau bwyd yn yr UE yn sylweddol uwch na'r tu allan i'r UE. Wedi i ni adael yr UE, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno mai mater i Lywodraeth y DU fydd pennu i ba raddau y byddwn yn defnyddio tariffau Sefydliad Masnach y Byd yn erbyn mewnforion o'r tu allan i'r UE, a mater i'r Llywodraeth honno fydd penderfynu a ddylid eu defnyddio o gwbl neu negodi cytundebau masnach rydd â gwledydd penodol? Pe bai'r sefyllfa annhebygol yn codi lle byddai tariffau Sefydliad Masnach y Byd yn bodoli rhwng y DU a'r UE, er y buasai hynny'n anodd iawn i rai sectorau yn yr economi amaethyddol, yn enwedig cig oen, a yw'n derbyn hefyd y buasai sectorau eraill, yn arbennig cig eidion a llaeth, yn elwa o bosibl o gyfleoedd sylweddol wrth i gyfyngiadau gael eu rhoi ar fewnforion o wledydd fel Gweriniaeth Iwerddon?

I think Brexit—it's a massive issue. It's really threatening our industry and I think it's causing a great deal of uncertainty. It is obviously for the UK Government to have those trade discussions and bring forward a trade deal. However, we've made it very clear to the UK Government the shape that we think these negotiations and these discussions need to take. 

I think everybody accepts—I'm sure, even on this side of the house—that the political situation we've got at the moment is creating a lot of tension. We are having those ongoing discussions. Obviously, the First Minister, the Cabinet Secretary for Finance and I primarily are having discussions around trade, and what tariffs will be imposed. You're quite right: I'm really fearful for the lamb sector, and some of our scenario planning is of great concern. We also know that the British Retail Consortium has suggested that, without a new trade agreement, if the UK and EU imposed WTO tariffs, the average cost of food imported by retailers could increase by 22 per cent. 

Credaf fod Brexit—mae'n fater enfawr. Mae'n bygwth ein diwydiant o ddifrif a chredaf ei fod yn achosi llawer iawn o ansicrwydd. Yn amlwg, mater i Lywodraeth y DU yw cael y trafodaethau masnach hynny a sicrhau cytundeb masnach. Fodd bynnag, rydym wedi dweud yn glir iawn wrth Lywodraeth y DU sut y credwn y dylai'r negodi a'r trafodaethau hyn fynd rhagddynt.

Credaf fod pawb yn derbyn—rwy'n siŵr, hyd yn oed ar yr ochr hon i'r tŷ—fod y sefyllfa wleidyddol sydd gennym ar hyn o bryd yn creu llawer o densiwn. Rydym yn cael y trafodaethau parhaus hynny. Yn amlwg, mae'r Prif Weinidog, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a minnau yn cael trafodaethau ynglŷn â masnach yn bennaf, a pha dariffau a gaiff eu gosod. Rydych yn llygad eich lle: rwy'n poeni'n fawr ynglŷn â'r sector cig oen, ac mae peth o'n gwaith cynllunio senario yn peri cryn bryder. Gwyddom hefyd fod Consortiwm Manwerthu Prydain wedi awgrymu, heb gytundeb masnach newydd, pe bai'r DU a'r UE yn gosod tariffau Sefydliad Masnach y Byd, y gallai cost gyfartalog bwyd a fewnforir gan fanwerthwyr gynyddu 22 y cant.

Unlike Mark Reckless, I'm not looking forward to the world of chlorinated chicken and hormone-fed beef, so I hope that we continue to have the high quality of food standards that we currently enjoy.

The messages coming from the British Ports Authority if we were to leave the customs union are not very optimistic, in the sense that whilst we currently have a free passport of goods to and from Britain, were we to crash out of the European Union this could actually bring all transactions to a horrible halt. And where we're talking about fresh produce, why would anybody bother to import fresh produce if they don't think they're going to be able to get it to market in time? I just wondered what assessment the Government has made of the impact of leaving the customs union, and the impact it would have on the food that we currently import, particularly fresh produce from the European Union. 

Yn wahanol i Mark Reckless, nid wyf yn edrych ymlaen at fyd o gyw iâr wedi'i glorineiddio a chig eidion wedi'i fwydo â hormonau, felly gobeithiaf y gallwn barhau i fod â'r safonau bwyd uchel sydd gennym ar hyn o bryd.

Nid yw'r negeseuon a ddaw gan Awdurdod Porthladdoedd Prydain pe baem yn gadael yr undeb tollau yn optimistaidd iawn, oherwydd er bod gennym basbort rhydd ar nwyddau i ac o Brydain ar hyn o bryd, pe baem yn gadael yr Undeb Ewropeaidd yn ddisymwth, gallai hynny roi terfyn ar bob trafodiad. A chan ein bod yn siarad am gynnyrch ffres, pam y buasai unrhyw un yn trafferthu mewnforio cynnyrch ffres os nad ydynt yn credu y gallant ei gael i'r farchnad mewn pryd? Tybed pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o effaith gadael yr undeb tollau, a'r effaith y byddai hynny'n ei chael ar y bwyd rydym yn ei fewnforio ar hyn o bryd, yn enwedig cynnyrch ffres o'r Undeb Ewropeaidd.

14:15

Thank you for that question. This forms part of our scenario planning, which I mentioned in my answer to Mark Reckless. Parts of this are indeed very, very scary. We are making our views very well known to the UK Government at every level that we should remain in the customs union. We need that free market that we've got right on our doorstep, and I would always hope that we will have a relationship with the EU. But from the discussions I had at the winter fair on Monday, people are very fearful at the uncertainty about the way the current discussions seem to be going, but we are, as a Welsh Government, particularly concerned that Brexit will drive food prices much higher unless we have a really excellent trade deal.

Diolch am eich cwestiwn. Mae hyn yn rhan o'n gwaith cynllunio senarios a grybwyllais yn fy ateb i Mark Reckless. Mae rhannau o hyn yn frawychus tu hwnt. Rydym yn sicrhau bod Llywodraeth y DU ar bob lefel yn hollol ymwybodol o'n barn y dylem barhau i fod yn rhan o'r undeb tollau. Mae arnom angen y farchnad rydd honno sydd ar garreg ein drws, a byddwn bob amser yn gobeithio y bydd gennym berthynas gyda'r UE. Ond o'r trafodaethau a gefais yn y ffair aeaf ddydd Llun, mae pobl yn ofnus iawn ynglŷn â'r ansicrwydd ynghylch y ffordd y mae'r trafodaethau presennol i'w gweld yn mynd rhagddynt, ond rydym ni, fel Llywodraeth Cymru, yn arbennig o bryderus y bydd Brexit yn arwain at brisiau bwyd uwch o lawer oni bai bod gennym gytundeb masnach rhagorol.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

Thank you, Cabinet Secretary. 

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus
2. Questions to the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services

Yr eitem nesaf felly yw'r cwestiynau i'r Ysgrifennydd Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus, a'r cwestiwn cyntaf, Leanne Wood. 

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services, and the first question is from Leanne Wood. 

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am waith y tasglu ar gyfer y cymoedd yn Rhondda? OAQ51381

1. Will the Cabinet Secretary provide an update on the work of the taskforce for the valleys in Rhondda? OAQ51381

Member
Alun Davies AM 14:17:17
Cabinet Secretary for Local Government and Public Services

The taskforce published a detailed delivery plan on 7 November. It identified how we will take forward actions in three priority areas: delivering good quality jobs and the skills to do them; supporting better public services; and strengthening communities. Many and most actions in the plan will positively impact the people living in the Rhondda valleys.

Cyhoeddwyd cynllun cyflawni manwl gan y tasglu ar 7 Tachwedd. Roedd yn nodi sut y byddwn yn bwrw ymlaen â chamau gweithredu mewn tri maes blaenoriaeth: darparu swyddi o ansawdd da a'r sgiliau i'w cyflawni; cefnogi gwasanaethau cyhoeddus gwell; a chryfhau cymunedau. Bydd llawer a'r rhan fwyaf o'r camau gweithredu yn y cynllun yn cael effaith gadarnhaol ar y bobl sy'n byw yng nghymoedd y Rhondda.

I thank you for your letter, Cabinet Secretary, which I received this morning, outlining how the recently published Valleys taskforce delivery plan will benefit people in the Rhondda constituency. In your letter, you talk about a number of things that you've just outlined there: improving childcare through a pilot scheme in Ferndale, supporting local builders, and

'improving public service provision through community hubs',

whatever that means. All of this is really vague, Cabinet Secretary, and I can't see how it's going to impact at all on the 33.1 per cent of Rhondda working-age population who are economically inactive. That's a figure that's much higher than the Welsh average of 24.8 per cent, and the UK figure which is 22 per cent. The reasons for this economic inactivity are historic, and the economic problems as a result are chronic. That is why the Rhondda needs specific action from your Government. The results of this plan will be determined by the number of people who end up in good jobs. Can you tell us by how much do you hope to reduce economic inactivity in the Rhondda after you've implemented the Valleys taskforce plan? Can you give us a figure, please?   

Diolch am eich llythyr a dderbyniais y bore yma, Ysgrifennydd y Cabinet, sy'n amlinellu sut y bydd cynllun cyflawni tasglu'r Cymoedd, a gyhoeddwyd yn ddiweddar, o fudd i bobl yn etholaeth y Rhondda. Yn eich llythyr, soniwch am nifer o bethau rydych newydd eu hamlinellu: gwella gofal plant drwy gynllun peilot yng Nglynrhedynog, cefnogi adeiladwyr lleol, a

'gwella darpariaeth gwasanaethau cyhoeddus drwy hybiau cymunedol',

beth bynnag y mae hynny'n ei olygu. Mae hyn oll yn amwys iawn, Ysgrifennydd y Cabinet, ac ni allaf weld sut y bydd yn effeithio o gwbl ar y 33.1 y cant o boblogaeth Rhondda o oedran gweithio sy'n economaidd anweithgar. Mae'r ffigur hwnnw'n llawer uwch na'r cyfartaledd yng Nghymru, sef 24.8 y cant, a'r ffigur ar gyfer y DU, sef 22 y cant. Mae'r rhesymau dros yr anweithgarwch economaidd hwn yn rhai hanesyddol, ac mae'r problemau economaidd o ganlyniad i hynny yn rhai cronig. Dyna pam fod y Rhondda angen i'ch Llywodraeth roi camau penodol ar waith. Pennir canlyniadau'r cynllun hwn gan nifer y bobl sydd mewn swyddi da yn y pen draw. A allwch ddweud wrthym i ba raddau rydych yn gobeithio lleihau anweithgarwch economaidd yn y Rhondda ar ôl i chi roi cynllun tasglu'r Cymoedd ar waith? A allwch roi ffigur i ni, os gwelwch yn dda?

I'm sure the Member for the Rhondda will join me in being very grateful for the way that many people from the Rhondda valleys have contributed to shaping our vision for the future. I'm sure that she's read the plan that we've outlined that we published on 7 November, and I'd be surprised if she could describe that plan as being vague. There are many tens of actions there with timescales and targets that outline exactly how we'll be answering the questions that she raises.

But she does raise an important point, of course, because economic inactivity is a fundamental issue facing all communities in the Valleys, including the Rhondda constituency she represents. We have put in our plan a target for creating 7,000 additional jobs over the coming four years in order to ensure that the communities of the Valleys have the same opportunities to access high-quality work as communities elsewhere in Wales. That target is in the plan and the timescales are in the plan. I would advise the Member for the Rhondda to read it.

Rwy'n siŵr y bydd yr Aelod dros y Rhondda yn ymuno â mi i ddiolch yn fawr am y modd y mae llawer o bobl o gymoedd y Rhondda wedi cyfrannu at y gwaith o lunio ein gweledigaeth ar gyfer y dyfodol. Rwy'n siŵr ei bod wedi darllen y cynllun rydym wedi'i amlinellu ac a gyhoeddwyd gennym ar 7 Tachwedd, a buaswn yn synnu pe gallai ddisgrifio'r cynllun hwnnw fel cynllun sy'n amwys. Mae degau o gamau gweithredu ynddo gydag amserlenni a thargedau sy'n amlinellu'n union sut y byddwn yn ateb y cwestiynau a ofynnwyd ganddi.

Ond mae'n nodi pwynt pwysig iawn, wrth gwrs, gan fod anweithgarwch economaidd yn fater hollbwysig sy'n wynebu holl gymunedau'r Cymoedd, gan gynnwys yr etholaeth y mae'n ei chynrychioli yn y Rhondda. Rydym wedi cynnwys targed yn ein cynllun i greu 7,000 o swyddi ychwanegol dros y pedair blynedd nesaf er mwyn sicrhau bod cymunedau'r Cymoedd yn cael yr un cyfleoedd i gael gwaith o ansawdd uchel â chymunedau mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae'r targed hwnnw yn y cynllun ac mae'r amserlenni yn y cynllun. Buaswn yn cynghori'r Aelod dros y Rhondda i'w ddarllen.

14:20

Cabinet Secretary, in your original speech on your taskforce activities, you identified the natural environment in the Valleys, and in particular the Rhondda valleys, as a good example of that, where large areas of common land exist at the very top of the Valleys, a hugely under-utilised asset that exists across south Wales. I'd be grateful to understand exactly, now some time has lapsed since your original identification of that environmental asset, how the Government is going to make better use of it to encourage greater economic activity within the Valleys, but, above all, a better lifestyle for people living in the Valleys by using that wonderful natural resource of the commons that exist across south Wales.

Ysgrifennydd y Cabinet, yn eich araith wreiddiol ar weithgareddau eich tasglu, fe nodoch yr amgylchedd naturiol yn y Cymoedd, ac yn enwedig yng nghymoedd y Rhondda, fel enghraifft dda o hynny, lle y ceir ardaloedd mawr o dir comin ar flaenau'r Cymoedd, ased ar draws de Cymru nad yw'n cael ei ddefnyddio'n ddigonol o bell ffordd. Gan fod peth amser wedi bod bellach ers i chi nodi'r ased amgylcheddol hwnnw, buaswn yn falch o wybod sut yn union y mae'r Llywodraeth yn mynd i wneud gwell defnydd ohono i hybu mwy o weithgarwch economaidd yn y Cymoedd, ond yn anad dim, ffordd well o fyw i'r bobl sy'n byw yn y Cymoedd drwy ddefnyddio adnodd naturiol gwych y tir comin ar draws de Cymru.

I would agree very much with the point that the Member for south Wales makes. Not only the common land, but the land across the environment of the Valleys of south Wales is a huge asset not only for those of us who were born in, brought up in, live in and represent the Valleys, but for the whole country. Through creating what we've called at the moment a landscape park in the Valleys, I hope that we will be able to maximise the potential of not only common land, but the environment as a whole, to ensure access for people in the Valleys to access the local environment, but also to protect and enhance that environment, to work with landowners and farmers and others in the area to ensure that we are able to appreciate and value the environment that we have in the Valleys, but also to ensure that we are able to deliver value for the communities that live alongside and within it. I hope that the landscape park is and will be a catalyst for action to enable all the ambitions that the Member has outlined, and which I share, to be met. 

Cytunaf yn llwyr â'r pwynt a wnaeth yr Aelod dros dde Cymru. Ac nid yn unig y tir comin, ond mae'r holl dir ar draws amgylchedd Cymoedd de Cymru yn ased enfawr nid yn unig i'r rhai ohonom a gafodd eu geni, eu magu, ac sy'n byw yn y Cymoedd ac yn eu cynrychioli, ond i'r wlad gyfan. Drwy greu'r hyn rydym wedi'i alw ar hyn o bryd yn barc tirlun yn y Cymoedd, rwy'n gobeithio y gallwn wneud y mwyaf nid yn unig o botensial y tir comin, ond yr amgylchedd yn ei gyfanrwydd, er mwyn sicrhau mynediad ar gyfer pobl yn y Cymoedd i'r amgylchedd lleol, ond hefyd i ddiogelu a gwella'r amgylchedd hwnnw, a gweithio gyda thirfeddianwyr a ffermwyr ac eraill yn yr ardal er mwyn sicrhau ein bod yn gallu gwerthfawrogi'r amgylchedd sydd gennym yn y Cymoedd, ond hefyd i sicrhau ein bod yn gallu sicrhau gwerth ar gyfer y cymunedau sy'n byw gerllaw'r amgylchedd hwnnw ac ynddo. Rwy'n gobeithio bod, ac y bydd y parc tirlun yn parhau i ysgogi camau i alluogi i bob un o'r uchelgeisiau a amlinellwyd gan yr Aelod, ac a rennir gennyf innau, gael eu bodloni.

Diwygio Etholiadol o fewn Llywodraeth Leol
Electoral Reform in Local Government

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddiwygio etholiadol o fewn llywodraeth leol yng Nghymru? OAQ51357

2. Will the Cabinet Secretary provide an update on electoral reform in local government in Wales? OAQ51357

I'm currently considering the responses to the consultation on electoral reform. I intend to make a statement on the next steps in February.

Rwy'n ystyried yr ymatebion i'r ymgynghoriad ar ddiwygio etholiadol ar hyn o bryd. Rwy'n bwriadu gwneud datganiad ar y camau nesaf ym mis Chwefror.

Thanks. Cabinet Secretary, I recently responded to the consultation. Question 33 stated: do you agree that it should not be permissible to serve both as an Assembly Member and councillor? Aside from that being very leading and unbefitting of a serious consultation, it's the Government's position, I understand, to ban AMs from also being councillors. I'll just point out that you're carrying out two roles: a ministerial role, which says that Ministers must keep separate their roles as Minister and Assembly Member. Effectively, they're two different jobs. Here, there are Members of the House of Lords—both a lord and a baroness—who are serving in your Government; we have a Member of the European Parliament who is unable to be here today; and we are successfully being presided over by an Assembly Member, who is also the Presiding Officer—[Laughter.]

Diolch. Ysgrifennydd y Cabinet, ymatebais i'r ymgynghoriad yn ddiweddar. Gofynnai cwestiwn 33: a ydych yn cytuno na ddylid caniatáu i neb wasanaethu fel Aelod Cynulliad a chynghorydd? Ar wahân i'r ffaith ei fod yn gwestiwn arweiniol iawn ac yn anaddas ar gyfer ymgynghoriad difrifol, safbwynt y Llywodraeth, yn ôl yr hyn a ddeallaf, yw gwahardd Aelodau Cynulliad rhag bod yn gynghorwyr hefyd. Hoffwn dynnu sylw at y ffaith eich bod chi'n cyflawni dwy rôl: rôl weinidogol, sy'n dweud bod yn rhaid i Weinidogion gadw eu rolau fel Gweinidogion ac Aelodau'r Cynulliad ar wahân. I bob pwrpas, maent yn ddwy swydd wahanol. Yma, ceir Aelodau o Dŷ'r Arglwyddi—arglwydd a barwnes—sy'n gwasanaethu yn eich Llywodraeth; mae gennym Aelod o Senedd Ewrop nad yw'n gallu bod yma heddiw; ac rydym yn ein cael ein llywyddu'n llwyddiannus gan Aelod Cynulliad, sydd hefyd yn Llywydd—[chwerthin.]

Carry on. I'm intrigued as to where you're going with it. [Laughter.]

Parhewch. Mae gennyf ddiddordeb mewn gweld i ble rydych yn mynd gyda hyn. [Chwerthin.]

In terms of roles, we also have company directors and people otherwise employed. So, really, to get to the nub of the question—[Laughter.] Thank you. What is it that offends the Government so much about an AM being a councillor? And, really, are you planning to stop AMs from acting as councillors simply to frustrate democracy and do through Government and legislation what you cannot do through the ballot box?

O ran rolau, mae gennym hefyd gyfarwyddwyr cwmnïau a phobl a gyflogir mewn rolau eraill. Felly, mewn gwirionedd, i fynd at wraidd y cwestiwn—[Chwerthin.] Diolch. Beth ynglŷn ag Aelod Cynulliad yn bod yn gynghorydd sy'n peri cymaint o ofid i Lywodraeth Cymru? Ac a ydych yn bwriadu atal Aelodau'r Cynulliad rhag bod yn gynghorwyr er mwyn rhwystro democratiaeth a gwneud yr hyn na allwch ei wneud drwy'r bocs pleidleisio drwy'r Llywodraeth a deddfwriaeth?

Presiding Officer, Councillor McEvoy will hear my conclusions at the same time as anyone else. I will say this to him: I believe it is important that people who are here serve democracy by not having any conflict of interest. It is my view that serving as a local authority member and a Member of this place creates a conflict of interest.

Lywydd, caiff y Cynghorydd McEvoy glywed fy nghasgliadau ar yr un pryd â phawb arall. Fe ddywedaf hyn wrtho: rwy'n credu ei bod yn bwysig fod pobl yn y lle hwn yn gwasanaethu democratiaeth drwy sicrhau na cheir unrhyw wrthdaro buddiannau. Yn fy marn i, mae gwasanaethu fel aelod o awdurdod lleol ac Aelod o'r lle hwn yn arwain at wrthdaro buddiannau.

Can I remind Members how overwhelmingly the alternative vote form of proportional representation was rejected in the referendum, and how the single transferable vote is based on 'guess how many seats you can win'? Will the Welsh Government legislate that a supermajority vote by councillors and councils of two thirds will be necessary if councils want to change their voting system?

A gaf fi atgoffa'r Aelodau o'r mwyafrif llethol a wrthododd y bleidlais amgen ar ffurf cynrychiolaeth gyfrannol yn y refferendwm, a sut y mae'r bleidlais sengl drosglwyddadwy yn seiliedig ar 'dyfalwch sawl sedd y gallwch ei hennill'? A wnaiff Llywodraeth Cymru ddeddfu y bydd mwyafrif llethol o ddwy ran o dair o bleidlais y cynghorwyr a'r cynghorau yn angenrheidiol os yw cynghorau'n awyddus i newid eu system bleidleisio?

Presiding Officer, I have already disappointed my good friend from Swansea East with my views on proportional representation; I don't propose to disappoint him again this afternoon. But, I will say to him that when we look at how we reform and deepen our democracy, I believe that we have to be bold and radical, and not conservative, and look and embrace change.

Lywydd, rwyf eisoes wedi siomi fy nghyfaill o Ddwyrain Abertawe gyda fy safbwyntiau ar gynrychiolaeth gyfrannol; nid wyf yn bwriadu ei siomi eto y prynhawn yma. Ond dywedaf hyn wrtho, wrth i ni edrych ar sut rydym yn diwygio ac yn dyfnhau ein democratiaeth, rwy'n credu bod rhaid i ni fod yn feiddgar ac yn radical, ac nid yn geidwadol, ac ystyried ac arddel newid.

14:25

Can I welcome the Cabinet Secretary to his new role? I once named you the Minister Emeritus, you may remember, and it seems you're clearly fitting with that name. [Interruption.] I never called him a boomerang. You said that.

Cabinet Secretary, the history of local government in Wales is one of reorganisation after reorganisation, reform after reform over very many years. I was very pleased when your predecessor kicked into the long grass the idea of local government reorganisation in Wales. Are you planning on revisiting that issue over the next few years? And would you agree with me that whatever you do decide or do not decide to do with local government organisation—and the electoral system that that may entail—that what local government in Wales needs is stability, so that elected officers and councillors in those authorities can get on with the job of delivering local services for local people, which they're elected to do?

A gaf fi groesawu Ysgrifennydd y Cabinet i'w rôl newydd? Efallai y cofiwch unwaith i mi eich galw'n Weinidog Emeritws, ac ymddengys eich bod yn gweddu i'r enw hwnnw. [Torri ar draws.] Nid wyf erioed wedi'i alw'n fwmerang. Chi a ddywedodd hynny.

Ysgrifennydd Cabinet, mae hanes llywodraeth leol yng Nghymru yn frith o ad-drefnu ar ôl ad-drefnu, diwygio ar ôl diwygio dros flynyddoedd lawer. Roeddwn yn falch iawn pan wthiodd eich rhagflaenydd y syniad o ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru o'r neilltu. A ydych yn bwriadu ailystyried y mater hwnnw dros yr ychydig flynyddoedd nesaf? Ac ni waeth beth rydych yn penderfynu neu'n penderfynu peidio â'i wneud gyda threfniadau llywodraeth leol—a'r system etholiadol a allai ddeillio o hynny—a ydych yn cytuno mai'r hyn sydd ei angen ar lywodraeth leol yng Nghymru yw sefydlogrwydd, fel y gall swyddogion a chynghorwyr etholedig yn yr awdurdodau hynny fwrw ymlaen â'r gwaith o ddarparu gwasanaethau lleol i bobl leol, sef yr hyn y cawsant eu hethol i wneud?

Yes, I do agree with that. I believe that we do require stability, but stability that is borne of a robust ability to deliver high-quality services. We heard from the WLGA last week that they do not believe that the current delivery of services is sustainable, and I think that we need to listen to those words. And, certainly, that is the consideration that I will be taking as I move forward with policy in this area.

Ydw, rwy'n cytuno â hynny. Credaf fod arnom angen sefydlogrwydd, ond sefydlogrwydd a ddaw o ganlyniad i allu cadarn i ddarparu gwasanaethau o ansawdd uchel. Clywsom Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn dweud yr wythnos diwethaf nad ydynt yn credu bod y ddarpariaeth gyfredol o wasanaethau yn gynaliadwy, a chredaf fod angen inni wrando ar y geiriau hynny. Ac yn sicr, byddaf yn ystyried hynny wrth i mi ddatblygu polisi yn y maes hwn.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cyfle nawr i lefarwyr y pleidiau i ofyn cwestiynau. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

An opportunity now for the party spokespeople to ask questions. Plaid Cymru's spokesperson, Adam Price.

Diolch, Llywydd. I'd like to return, if I may, to the Valleys taskforce implementation plan. I think all of us would agree that it contains, at a high level, very, very laudable aims in terms of our communities, and we thank members of the taskforce, and, indeed, all those who took part in the various consultations that occurred across the Valleys areas.

But as the Cabinet Secretary, I'm sure, will concede, the key will be in the detail, of course, of how the plan is delivered. There are 68 action points in the plan as a whole, but you refer to specific targets. Maybe I can help him out here because, actually, the plan itself, on page 46, actually shows that there are only two specific targets. After going through all the well-being indicators, there are only two. And 7,000 additional jobs, 2,000 of which will be created as a result of entrepreneurship activity. Could he say, just for clarity, are those net additional jobs—in the jargon? Are those jobs created rather than jobs created, safeguarded and assisted? Seeing as this is the only target in the plan, what budget has been set aside to create those jobs? Even if we take the standard, the £30,000 or £40,000 per job, which the Welsh Government uses, you're talking of hundreds of millions of additional funds. If, actually, we only achieve the level of job creation that we've seen in the enterprise zones—£90 million-odd in Ebbw Vale and only 170 jobs created in that case—then you're talking of billions, and yet there's no additional money set aside that I can see in the Welsh Government's draft budget.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddychwelyd, os caf, at gynllun gweithredu tasglu'r Cymoedd. Credaf y buasai pob un ohonom yn cytuno ei fod yn cynnwys, ar lefel uchel, amcanion canmoladwy tu hwnt o ran ein cymunedau, a diolch i aelodau'r tasglu, ac yn wir, i bawb a gymerodd ran yn yr amrywiol ymgynghoriadau a gynhaliwyd ar draws ardaloedd y Cymoedd.

Ond fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cyfaddef, rwy'n siŵr, bydd y modd y caiff y cynllun ei gyflawni, wrth gwrs, yn dibynnu'n allweddol ar y manylion. Mae 68 o gamau gweithredu yn y cynllun yn ei gyfanrwydd, ond rydych yn cyfeirio at dargedau penodol. Efallai y gallaf fod o gymorth iddo yma, gan fod y cynllun ei hun yn dangos, ar dudalen 46, mai dim ond dau darged penodol sydd yno mewn gwirionedd. Ar ôl edrych drwy'r holl ddangosyddion llesiant, dau yn unig sydd yno. A 7,000 o swyddi ychwanegol, gyda 2,000 ohonynt yn cael eu creu o ganlyniad i weithgarwch entrepreneuraidd. A all ddweud, er eglurder, ai swyddi ychwanegol net yw'r rheini—yn y jargon? Ai swyddi a grëwyd yw'r rhain yn hytrach na swyddi a grëwyd, a ddiogelwyd ac a gynorthwyir? Gan mai dyma'r unig darged yn y cynllun, pa gyllideb sydd wedi'i neilltuo i greu'r swyddi hynny? Hyd yn oed os cymerwn y safon, y £30,000 neu £40,000 ar gyfer pob swydd, y mae Llywodraeth Cymru yn ei defnyddio, rydych yn sôn am gannoedd o filiynau o arian ychwanegol. Pe baem ond yn cyflawni'r lefel o greu swyddi rydym wedi'i gweld yn yr ardaloedd menter—oddeutu £90 miliwn yng Nglyn Ebwy a chreu 170 o swyddi yn unig yn yr achos hwnnw—rydych yn sôn am biliynau, ac eto ni allaf weld unrhyw arian ychwanegol wedi'i neilltuo yng nghyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru.

I'm grateful for the question. The £90 million in Ebbw Vale, of course, also includes parts of the dualling of the A465 road, which was postponed by Plaid Cymru. In terms of the direct question you asked, whether it's net jobs, the answer is 'Yes, it is net jobs.' And in terms of the funding for that, the funding will be found from within the budgets of the Cabinet Secretaries that will be contributing towards that. 

What the taskforce of the Valleys seeks to do is to shape and to drive Government policy to enable us to achieve our ambitions in the Valleys. I know that you share those ambitions, and I'm grateful to you for the points that you've made in the past on that. We're currently leading a programme of seminars in each one of the seven strategic hubs to look at exactly how each hub will contribute, both to the jobs target you've outlined, but also to other targets that are outlined in the overall vision. When we've completed that task—I hope by the end of February—I'll be able to make a further statement on that.

Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn. Mae'r £90 miliwn yng Nglyn Ebwy, wrth gwrs, hefyd yn cynnwys rhannau o'r gwaith o ddeuoli ffordd yr A465, a ohiriwyd gan Blaid Cymru. O ran y cwestiwn uniongyrchol a ofynnoch, pa un a yw'r ffigur yn cyfeirio at swyddi net, yr ateb yw 'Ydy, mae'n cyfeirio at swyddi net.' Ac o ran y cyllid ar gyfer hynny, bydd yr arian yn dod o gyllidebau Ysgrifenyddion y Cabinet a fydd yn cyfrannu tuag at hynny.

Yr hyn y mae tasglu'r Cymoedd yn ceisio'i wneud yw llunio a llywio polisi'r Llywodraeth i'n galluogi i gyflawni ein huchelgeisiau yn y Cymoedd. Gwn eich bod yn rhannu'r uchelgeisiau hynny, ac rwy'n ddiolchgar i chi am y pwyntiau rydych wedi eu gwneud ynglŷn â hynny yn y gorffennol. Ar hyn o bryd, rydym yn arwain rhaglen o seminarau ym mhob un o'r saith hyb strategol i edrych ar sut yn union y bydd pob hyb yn cyfrannu at y targed swyddi a amlinellwyd gennych, ond hefyd at dargedau eraill a amlinellir yn y weledigaeth gyffredinol. Pan fyddwn wedi cwblhau'r dasg honno—erbyn diwedd mis Chwefror gobeithio—gallaf wneud datganiad pellach ynglŷn â hynny.

Cabinet Secretary, I suppose you and I kind of represent the arc of the Valleys, the former coalfield area—you representing the eastern Valleys, me representing the west. I was wondering if the geography, really, of this strategy at the moment is out of kilter. As we've heard from the leader of my party, really, there are areas in the Rhondda, Cynon, et cetera, which are not represented at all in the seven strategic hubs, which, to my mind at the moment, seem to have been chosen, if not quite at random, certainly in an ad hoc way, both in their location, but also, possibly, in their sectoral focus. We did have the announcement yesterday about two entrepreneurial tech hubs, which will be in the south-western Valleys and in the eastern Valleys. And there are also the community hubs—an unspecified number of community hubs—that we'll have there as well. But, even if you look at the map, Cabinet Secretary, Ammanford is actually outside the map, and many of the other western Valleys are actually not included within the definition of the Valleys area. So, surely, shouldn't we have actually, in order to underpin the strategy, a strategic development plan looking at the geography of the Valleys, making sure, for example, that these hubs are calibrated, in terms of the new metro stations, with the areas of investment? And who's going to deliver all this? With all these hubs, surely we need a hub of hubs, Cabinet Secretary—an agency or team of people who are going to deliver these 68 action points. And what's the provision currently, and what's the connection with the city deal? Because it seems to me that the Valleys taskforce and the implementation plan are over here, the city deals are over there, and there doesn't seem to be much interconnection between the two at the moment.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n debyg eich bod chi a minnau'n cynrychioli bwa'r Cymoedd, ardal yr hen feysydd glo—rydych chi'n cynrychioli'r Cymoedd dwyreiniol, a minnau'n cynrychioli'r gorllewin. Tybed a yw daearyddiaeth y strategaeth hon allan o drefn ar hyn o bryd. Fel rydym wedi'i glywed gan arweinydd fy mhlaid, ceir ardaloedd yn y Rhondda, Cwm Cynon, ac ati, nad ydynt yn cael eu cynrychioli o gwbl yn y saith hyb strategol, sy'n ymddangos i mi ar hyn o bryd fel pe baent wedi cael eu dewis, os nad ar hap yn llwyr, yna yn sicr mewn modd ad hoc, o ran eu lleoliad, ond hefyd, o bosibl, o ran eu ffocws sectoraidd. Cawsom y cyhoeddiad ddoe am ddau hyb technoleg entrepreneuraidd, a fydd wedi'u lleoli yng Nghymoedd y de-orllewin ac yn y Cymoedd dwyreiniol. A bydd yr hybiau cymunedol—nifer amhenodol o hybiau cymunedol—gennym yno hefyd. Ond hyd yn oed os edrychwch ar y map, Ysgrifennydd y Cabinet, mae Rhydaman oddi ar y map, ac mae llawer o'r Cymoedd gorllewinol eraill heb eu cynnwys yn y diffiniad o ardal y Cymoedd mewn gwirionedd. Felly, er mwyn ategu'r strategaeth, oni ddylai fod gennym gynllun datblygu strategol sy'n edrych ar ddaearyddiaeth y Cymoedd, gan sicrhau, er enghraifft, fod yr hybiau hyn yn cael eu graddnodi, o ran y gorsafoedd metro newydd, gydag ardaloedd y buddsoddiad? A phwy sy'n mynd i gyflawni hyn oll? Gyda'r holl hybiau hyn, onid oes angen hyb o hybiau arnom, Ysgrifennydd y Cabinet—asiantaeth neu dîm o bobl sy'n mynd i gyflawni'r 68 pwynt gweithredu hyn? A beth yw'r ddarpariaeth ar hyn o bryd, a beth yw'r cysylltiad gyda'r fargen ddinesig? Oherwydd ymddengys i mi fod tasglu'r Cymoedd a'r cynllun gweithredu yma fan hyn, mae'r bargeinion dinesig draw fan acw, ac nid yw'n ymddangos bod llawer o ryng-gysylltiad rhwng y ddau ar hyn o bryd.

14:30

Over the years, the Member for east Carmarthenshire has called for more strategic thinking in the Valleys and elsewhere in Wales, and has called for less of a pork-barrel approach to politics—I think you've made a number of different interventions along those lines, and I have always agreed with you on those matters. But, in the last few months, since these strategic hubs have been announced, I've received one letter from the Member for the Rhondda, asking for a strategic hub in the Rhondda, and another from yourself, asking for one in Ammanford. I'm not sure that always outlines the strategic thinking that you've had in mind. [Interruption.] The Member's called for strategic thinking.

What I will say to him is that each one of the seven hubs—I would be happy to consider developing a model, I have to say, but each of the seven strategic hubs is linked to the metro, is linked to public transport, is led both by local authorities, informed by the work being done on the city deals, and also by the Welsh Government. And that is why we're going through a process of seminars at the moment to ensure that we do understand what exactly we're trying to achieve with each one of these hubs.

But I will say to the Member that it is important that we do look across the whole of the Valleys region. The points he makes about the western Valleys are well made, and recognised; I accept those points. And I think we do need to look at how we constantly ensure that we're able to reach people across the whole of the Valleys regions. And I think that is a challenge that we accept, and a challenge I hope we will meet.

Dros y blynyddoedd, mae'r Aelod dros ddwyrain Sir Gaerfyrddin wedi galw am fwy o feddwl strategol yn y Cymoedd ac mewn mannau eraill yng Nghymru, ac mae wedi galw am lai o wleidyddiaeth pot mêl—credaf eich bod wedi gwneud nifer o ymyriadau gwahanol mewn perthynas â hynny, ac rwyf bob amser wedi cytuno â chi ar y materion hynny. Ond yn yr ychydig fisoedd diwethaf, ers i'r hybiau strategol hyn gael eu cyhoeddi, rwyf wedi cael llythyr gan yr Aelod dros Rhondda, yn gofyn am hyb strategol yn Rhondda, a llythyr arall gennych chi, yn gofyn am un yn Rhydaman. Nid wyf yn siŵr fod hynny bob amser yn amlinellu'r meddylfryd strategol sydd gennych mewn golwg. [Torri ar draws.] Mae'r Aelod wedi galw am feddylfryd strategol.

Yr hyn rwyf am ei ddweud wrtho yw bod pob un o'r saith hyb—buaswn yn hapus i ystyried datblygu model, mae'n rhaid i mi ddweud, ond mae pob un o'r saith hyb strategol yn gysylltiedig â'r metro, yn gysylltiedig â thrafnidiaeth gyhoeddus, o dan arweiniad awdurdodau lleol, wedi'u llywio gan y gwaith a wneir ar y bargeinion dinesig, a hefyd gan Lywodraeth Cymru. A dyna pam rydym yn dilyn proses o seminarau ar hyn o bryd i sicrhau ein bod yn deall beth yn union rydym yn ceisio ei gyflawni gyda phob un o'r hybiau hyn.

Ond rwyf am ddweud wrth yr Aelod ei bod yn bwysig ein bod yn edrych ar draws rhanbarth y Cymoedd yn ei gyfanrwydd. Mae'r pwyntiau y mae'n ei wneud am y Cymoedd gorllewinol yn rhai da, ac yn cael eu cydnabod; rwy'n derbyn y pwyntiau hynny. Ac rwy'n credu bod angen i ni edrych ar sut rydym bob amser yn sicrhau ein bod yn gallu cyrraedd pobl ledled rhanbarthau'r Cymoedd. A chredaf fod honno'n her rydym yn ei derbyn, ac yn her rwy'n gobeithio y byddwn yn ei goresgyn.

I was wondering—if we could step back a little bit as well—if we can ask ourselves a deeper question, which I'm not sure is sufficiently addressed yet in the plan that has been published, which is why the initiatives of the past have failed. Because the most sobering reading of all—. I urge honourable—oh, falling into bad habits there. I urge Members to read the engagement study, which is actually based on surveys with people in the Valleys about how they see things. And it's sobering reading indeed: 45 per cent saying that the state of their town centres were poor; 54 per cent saying that support for businesses was poor; 30 per cent saying that the local health services were poor; 45 per cent, poor transport services. And we have to ask ourselves why are we in this position. And unless we have a sufficient analysis and an honest analysis—and I realise that, for a Government that has been in power for the best part of two decades, that is a difficult question to ask—but, unless we ask it, then we are condemned, are we not, to repeat the failures of the past?

Roeddwn yn meddwl—os gallwn gamu'n ôl rhywfaint hefyd—tybed a allwn ofyn cwestiwn dyfnach i ni'n hunain, ac ni wn a yw hwnnw wedi cael sylw digonol eto yn y cynllun a gyhoeddwyd, a dyna pam fod mentrau'r gorffennol wedi methu. Oherwydd y peth mwyaf sobreiddiol rwyf wedi'i ddarllen—. Rwy'n annog yr Aelodau anrhydeddus—o, arfer drwg yn y fan honno. Rwy'n annog yr Aelodau i ddarllen yr astudiaeth ymgysylltu, sydd mewn gwirionedd yn seiliedig ar arolygon gyda phobl yn y Cymoedd ynglŷn â sut y maent yn gweld pethau. Ac mae'n sobreiddiol yn wir: gyda 45 y cant yn dweud bod cyflwr eu canol trefi'n wael; 54 y cant yn dweud bod cymorth ar gyfer busnesau'n wael; 30 y cant yn dweud bod y gwasanaethau iechyd lleol yn wael; a 45 y cant, gwasanaethau trafnidiaeth gwael. Ac mae'n rhaid i ni ofyn i ni ein hunain pam ein bod yn y sefyllfa hon. Ac oni bai bod gennym ddadansoddiad digonol a dadansoddiad onest—ac rwy'n sylweddoli, i Lywodraeth sydd wedi bod mewn grym ers bron i ddau ddegawd, fod hwnnw'n gwestiwn anodd i'w ofyn—ond os nad ydym yn ei ofyn, cawn ein condemnio, oni chawn, i ailadrodd methiannau'r gorffennol?

In many ways, the plan that I published on 7 November is a plan from the Valleys, and not simply a plan for the Valleys. It's about listening to people, talking with people, having conversations with people, about what they want to see in their communities for the future. And many of them do describe their communities in the way that you've illustrated this afternoon. I accept that fully. But what I will say to you is that it's not the role of Government simply to describe the problems; it's the role of Government to act as a catalyst to create solutions, and that is what this Government is seeking to do. 

Mewn llawer o ffyrdd, mae'r cynllun a gyhoeddais ar 7 Tachwedd yn gynllun o'r Cymoedd, yn hytrach na chynllun ar gyfer y Cymoedd yn unig. Mae'n ymwneud â gwrando ar bobl, siarad â phobl, cael sgyrsiau gyda phobl, ynglŷn â beth y maent eisiau ei weld yn eu cymunedau yn y dyfodol. Ac mae llawer ohonynt yn disgrifio eu cymunedau yn y ffordd rydych wedi'i ddangos y prynhawn yma. Rwy'n derbyn hynny'n llwyr. Ond yr hyn rwyf am ei ddweud wrthych yw nad rôl y Llywodraeth yw disgrifio'r problemau'n unig; rôl y Llywodraeth yw gweithredu fel catalydd i greu atebion, a dyna beth y mae'r Llywodraeth hon yn ceisio ei wneud.

14:35

Llefarydd y Ceidwadwyr, David Melding. 

Conservative spokesperson, David Melding. 

Diolch, Llywydd. It's now been two years since the innovative homelessness Measure and the Housing (Wales) Act 2014 were introduced, and I think it's won many plaudits for its preventative approach. I think it's been tougher to deal with rough-sleepers already on the streets, or on the verge of going on the streets, and I wonder if I can ask the Minister what the Welsh Government is doing to reduce the number of rough-sleepers in Wales. 

Diolch, Lywydd. Mae dwy flynedd wedi bod bellach ers cyflwyno'r Bil digartrefedd arloesol a Deddf Tai (Cymru) 2014, a chredaf ei fod wedi ennyn llawer o ganmoliaeth am ei ddull ataliol. Rwy'n credu ei bod wedi bod yn anos ymdrin â'r bobl sydd eisoes yn cysgu allan, neu'r bobl sydd ar fin mynd yn ddigartref, ac rwy'n meddwl tybed a gaf fi ofyn i'r Gweinidog beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i leihau nifer y bobl sy'n cysgu allan yng Nghymru.

I thank you for that question. As you'd imagine, tackling the issue of rough-sleeping is a priority for Welsh Government and a personal priority for me, especially at this particular time of year, as we're noticing the weather getting colder and we are actually seeing increased numbers of people sleeping on our streets. So, in 2016, Welsh Government improved the national rough-sleeper count, so that we're able to capture that truer picture of the number of people who are sleeping rough on the streets of our towns and cities and other communities across Wales. And I think that that's important, that we do get a better picture of the number of people involved and the issues facing those people involved, so that we can better target those services. Also, back in 2016, we introduced StreetLink Cymru, and that's a service that enables members of the public to alert authorities when they see an individual who is rough-sleeping, and then some outreach work can be done to reach out to that individual to explore what could be done to find them temporary, and hopefully, eventually, more permanent accommodation as well. 

In terms of the budget, we're seeking to increase the amount of money that we put into tackling homelessness more generally, with an additional £4 million for the homelessness prevention grant this particular year in order to prevent people from finding themselves in that particular situation. But it is, as you, I know, appreciate, a very complex picture. People who rough-sleep do have a wide variety of complex issues and life experiences that they're dealing with, so the response really has to be a partnership approach: Welsh Government working with local authorities, providing the resources that they need, but also making sure that we have that network of support locally with all of the organisations who do a fantastic job in terms of outreach and support for rough-sleepers. 

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw. Fel y buasech yn ei ddychmygu, mae mynd i'r afael â'r broblem o gysgu allan yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru ac yn flaenoriaeth bersonol i mi, yn enwedig ar yr adeg benodol hon o'r flwyddyn, wrth i ni sylwi ar y tywydd yn oeri ac rydym yn gweld niferoedd cynyddol o bobl yn cysgu ar ein strydoedd mewn gwirionedd. Felly, yn 2016, aeth Llywodraeth Cymru ati i wella'r cyfrif cenedlaethol o gysgu allan, fel y gallwn gael darlun mwy cywir o nifer y bobl sy'n cysgu allan ar strydoedd ein trefi a'n dinasoedd a chymunedau eraill ledled Cymru. A chredaf fod hynny'n bwysig, ein bod yn cael gwell darlun o nifer y bobl sy'n rhan o hyn a'r problemau sy'n wynebu'r bobl hynny, fel y gallwn dargedu'r gwasanaethau hynny'n well. Hefyd, yn ôl yn 2016, cyflwynwyd StreetLink Cymru gennym, ac mae hwnnw'n wasanaeth sy'n galluogi aelodau'r cyhoedd i roi gwybod i'r awdurdodau pan fyddant yn gweld unigolyn sy'n cysgu allan, ac yna gellir gwneud gwaith allgymorth i gynorthwyo'r unigolyn i archwilio beth y gellid ei wneud i ddod o hyd i lety dros dro iddynt, a gobeithio, yn y pen draw, llety mwy parhaol yn ogystal.

O ran y gyllideb, rydym yn ceisio cynyddu'r swm o arian rydym yn ei wario ar drechu digartrefedd yn fwy cyffredinol, gyda £4 miliwn ychwanegol ar gyfer y grant atal digartrefedd eleni er mwyn atal pobl rhag mynd i'r sefyllfa honno. Ond mae'n ddarlun cymhleth iawn, fel rydych yn deall, rwy'n gwybod. Mae gan bobl sy'n cysgu allan amrywiaeth eang o broblemau cymhleth a phrofiadau bywyd y maent yn ymdrin â hwy, felly mae'n rhaid i'r ymateb fod yn ddull partneriaeth mewn gwirionedd: Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol, gan ddarparu'r adnoddau y maent eu hangen, ond gan wneud yn siŵr hefyd fod gennym y rhwydwaith hwnnw o gymorth yn lleol gyda'r holl sefydliadau sy'n gwneud gwaith gwych o ran allgymorth a chymorth i bobl sy'n cysgu allan.

Can I say, Llywydd, I agree with the Minister that this is an important matter at this time of year, because we naturally, as Christmas approaches, think in particular of people who are having to sleep on the streets? But it really is a longstanding problem and it occurs all around the year, and it is multifaceted, you're quite right, in terms of why people feel forced to live on the streets. You're right about data collection. It has improved, and this probably accounts for some of the perceived increase, but The Wallich recently carried out a survey and recorded a 21 per cent increase in rough-sleepers in Swansea, a 67 per cent increase in Bridgend, and a 93 per cent increase in Newport. There are some signs of real initiative and hope as well. You may have seen in today's Western Mail the homelessness charity Llamau have announced a new project and they've had a lot of support from the business community in setting up, or seeking to set up, a helpline for, particularly, young people who are on the verge of living, or who may have just gone to live, on the streets. But, because of the multifaceted nature of this challenge, I wonder if the Welsh Government needs to do something really quite decisive—for instance, by declaring that it believes a housing first approach is the main way to combat rough-sleeping. 

A gaf fi ddweud, Lywydd, fy mod yn cytuno â'r Gweinidog fod hwn yn fater pwysig ar yr adeg hon o'r flwyddyn, gan ein bod yn naturiol, wrth i'r Nadolig agosáu, yn meddwl yn arbennig am bobl sy'n gorfod cysgu ar y strydoedd? Ond mae'n broblem sydd wedi bodoli ers tro byd mewn gwirionedd ac mae'n digwydd drwy gydol y flwyddyn, ac mae'n amlochrog, rydych yn hollol gywir, o ran pam fod pobl yn teimlo eu bod yn gorfod byw ar y strydoedd. Rydych yn iawn ynglŷn â chasglu data. Mae wedi gwella, a dyma sydd i gyfrif, yn ôl pob tebyg, am rywfaint o'r cynnydd canfyddedig, ond mae The Wallich wedi cynnal arolwg yn ddiweddar a oedd yn dangos cynnydd o 21 y cant yn nifer y bobl sy'n cysgu allan yn Abertawe, cynnydd o 67 y cant ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a chynnydd o 93 y cant yng Nghasnewydd. Ceir rhai arwyddion o fenter go iawn a gobaith yn ogystal. Efallai eich bod wedi gweld yn y Western Mail heddiw fod yr elusen digartrefedd Llamau wedi cyhoeddi prosiect newydd ac maent wedi cael llawer o gefnogaeth gan y gymuned fusnes i sefydlu, neu geisio sefydlu, llinell gymorth, yn arbennig ar gyfer pobl ifanc sydd ar fin mynd i fyw, neu sydd newydd fynd i fyw, ar y stryd. Ond oherwydd natur amlochrog yr her hon, rwy'n meddwl tybed a oes angen i Lywodraeth Cymru wneud rhywbeth eithaf pendant—er enghraifft, drwy ddatgan ei bod yn credu mai dull tai yn gyntaf yw'r brif ffordd o fynd i'r afael â chysgu allan.

I thank you for that question, and certainly we are expanding our approach to housing first, commissioning new housing first projects to help people into their own tenancies and increasing access to emergency accommodation. The previous Minister did provide some additional funding to improve and increase the capacity of emergency accommodation, particularly in the Cardiff area. But I agree that housing first is the way forward, in terms of ensuring that people do have access to a warm, safe, decent home, because so much more comes from that. I know also that we need to be working particularly with individual groups that are perhaps more vulnerable, so, young people particularly. I think you were at the launch of the Llamau project, which did involve businesses in terms of tackling young rough-sleeping, particularly, and that was also attended by the First Minister, because he's made it clear that youth homelessness is a particular personal priority for him as well.

I'm also keen, building on the work I did in my previous portfolio, to see what more we can do to support ex-service people who also often find themselves on the streets. We're developing a new housing pathway specifically for veterans to try and ensure that they are able to transition well into civilian life and also ways in which we can engage with them, if and when they are rough-sleepers, in a way that's appropriate to them and has a resonance for them.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw, ac yn sicr rydym yn ehangu ein dull tai yn gyntaf, gan gomisiynu prosiectau tai yn gyntaf newydd i helpu pobl i gael eu tenantiaethau eu hunain a gwella mynediad at lety brys. Darparodd y Gweinidog blaenorol rywfaint o arian ychwanegol i wella a chynyddu capasiti llety brys, yn enwedig yn ardal Caerdydd. Ond rwy'n cytuno mai tai yn gyntaf yw'r ffordd ymlaen, o ran sicrhau bod gan bobl fynediad at gartref cynnes, diogel a gweddus, oherwydd mae hynny'n arwain at gymaint mwy. Gwn hefyd fod angen i ni fod yn gweithio'n benodol gyda grwpiau unigol sydd efallai'n fwy agored i niwed, felly pobl ifanc yn arbennig. Rwy'n credu eich bod yn lansiad y prosiect Llamau, a oedd yn cynnwys busnesau mewn perthynas â mynd i'r afael â phobl ifanc yn cysgu allan yn arbennig, a mynychwyd y lansiad hwnnw hefyd gan y Prif Weinidog, oherwydd mae wedi dweud yn glir fod digartrefedd ymhlith pobl ifanc yn flaenoriaeth bersonol arbennig iddo ef yn ogystal.

Rwyf hefyd yn awyddus, gan adeiladu ar y gwaith a wneuthum yn fy mhortffolio blaenorol, i weld beth arall y gallwn ei wneud i gefnogi cyn-aelodau o'r lluoedd arfog sy'n aml yn mynd yn ddigartref. Rydym yn datblygu llwybr tai newydd yn benodol ar gyfer cyn-filwyr i geisio sicrhau eu bod yn gallu ymaddasu i fywyd sifil a hefyd sicrhau ffyrdd y gallwn ymgysylltu â hwy, os a phan fyddant yn cysgu allan, mewn ffordd sy'n briodol ac yn berthnasol iddynt hwy.

14:40

There's much I agree with in that response and, piecemeal, we see many, many good initiatives, and it's trying to combine them, and I just wonder if we need to look at traditional models that have not answered the problem to the extent that we would demand. They're basically treatment first models, usually based in hostel environments, rather than in a home that is then supported—you ensure that the person feels secure in their tenancy and in a home-based approach. But, as I said, the traditional models have been treatment first, and that's what you do before you put someone in a home of their own. 

Turning this around to a housing first model is a challenge, but already we're seeing remarkable success, for instance, in the project in Anglesey, which has been piloted by The Wallich foundation. We've seen some countries now adopt housing first, like Finland, where it's been remarkably successful. So, is the Welsh Government up to a fundamental review of the old systems—treatment first, generally—and looking at housing first?

Mae llawer rwy'n cytuno ag ef yn yr ymateb hwnnw, a phob yn dipyn, gwelwn lawer o fentrau da, a cheisio eu cyfuno yw'r her, ac rwy'n meddwl tybed a oes angen i ni edrych ar fodelau traddodiadol nad ydynt wedi ateb y broblem i'r graddau y buasem yn ei ddymuno. Modelau triniaeth yn gyntaf ydynt yn y bôn sydd fel arfer wedi'u lleoli mewn amgylcheddau hostel yn hytrach nag mewn cartref sy'n cael ei gefnogi—rydych yn sicrhau bod y person yn teimlo'n ddiogel yn eu tenantiaeth ac mewn dull sy'n canolbwyntio ar y cartref. Ond fel y dywedais, triniaeth yn gyntaf yw'r modelau traddodiadol wedi bod, a dyna a wnewch cyn i chi roi rhywun yn eu cartref eu hunain.

Mae trawsnewid hwn i fod yn fodel tai yn gyntaf yn her, ond rydym yn gweld llwyddiant rhyfeddol yn barod, er enghraifft, yn y prosiect ar Ynys Môn, sydd wedi cael ei dreialu gan sefydliad The Wallich. Rydym wedi gweld rhai gwledydd yn mabwysiadu tai yn gyntaf, fel yn y Ffindir, lle mae wedi bod yn hynod o lwyddiannus. Felly, a yw Llywodraeth Cymru yn barod i gynnal adolygiad sylfaenol o'r hen systemau—triniaeth yn gyntaf, yn gyffredinol—ac edrych ar fodel tai yn gyntaf?

I'm absolutely open to looking at what more we can do to expand housing first. As you do, I completely see the sense and the benefit in terms of ensuring that people have that warm, safe home and that's the building block then around which they can then start to build a life and tackle issues such as substance misuse and so on. Because we know that many people with substance misuse problems do have problems also maintaining a secure tenancy and that just compounds the kind of stresses and pressures on those individuals. I'd be more than happy to enter into some more detailed conversations. I'm very keen to look at the example in Finland and any other examples that there are of housing first and when it works well. But, to me, it makes perfect sense.

Rwy'n gwbl agored i edrych ar beth arall y gallwn ei wneud i ehangu tai yn gyntaf. Fel chithau, rwy'n gweld y synnwyr a'r manteision o ran sicrhau bod gan bobl gartref cynnes, diogel a hwnnw yw'r bloc adeiladu y gallant ei ddefnyddio i ddechrau adeiladu eu bywyd a mynd i'r afael â phroblemau megis camddefnyddio sylweddau ac ati. Oherwydd rydym yn gwybod bod llawer o bobl sydd â phroblemau camddefnyddio sylweddau hefyd yn cael trafferth cynnal tenantiaeth ddiogel ac mae hynny'n ychwanegu at y math o straen a phwysau sydd ar yr unigolion hynny. Buaswn yn fwy na pharod i gymryd rhan mewn trafodaethau mwy manwl. Rwy'n awyddus iawn i edrych ar yr enghraifft yn y Ffindir, ac unrhyw enghreifftiau eraill o'r model tai yn gyntaf a lle mae'n gweithio'n dda. Ond i mi, mae'n gwneud synnwyr perffaith.

Llefarydd UKIP, Gareth Bennett.

UKIP spokesperson, Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd. I'd like to welcome the Cabinet Secretary to his new role.

Diolch, Lywydd. Hoffwn groesawu Ysgrifennydd y Cabinet i'w rôl newydd.

So, welcome. [Laughter.] It's a bit of a reconfigured—[Interruption.] Sorry. It's a bit of a reconfigured department that you'll be running, in that you have the local government responsibilities that Mark Drakeford used to hold and also the communities portfolio, which has come from a different department. So, it may take us all a little while to get used to what is, essentially, a new portfolio. So, my first question is: how do you think this new department will better deliver on local government and public service issues in Wales?

Felly, croeso. [Chwerthin.] Mae'r adran y byddwch yn ei rhedeg wedi'i had-drefnu braidd—[Torri ar draws.] Mae'n flin gennyf. Mae'r adran y byddwch yn ei rhedeg wedi'i hadrefni braidd, yn yr ystyr fod gennych y cyfrifoldebau llywodraeth leol roedd Mark Drakeford yn arfer bod yn gyfrifol amdanynt a'r portffolio cymunedau hefyd, sydd wedi dod o adran wahanol. Felly, mae'n bosibl y bydd yn cymryd ychydig o amser i bawb ohonom ymgynefino â'r hyn sydd, i bob pwrpas, yn bortffolio newydd. Felly, fy nghwestiwn cyntaf yw: sut y credwch y bydd yr adran newydd hon yn cyflawni'n well mewn perthynas â materion llywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru?

Can I say how grateful I am to the Member for his very kind remarks—an example to all Members, I would say?

Presiding Officer, the portfolio I now have brings together a number of functions, as has been outlined by the Member. I hope that by bringing together a responsibility for both local government and the delivery of public services across the country we will be able to pursue a programme to sustain and support excellence in all of our public services, protecting and defending the people who deliver them and ensuring that the people that all of us serve, on all sides of the Chamber, have the best possible public services that we can deliver.

A gaf fi ddweud pa mor ddiolchgar wyf fi i'r Aelod am ei sylwadau caredig iawn—sy'n esiampl i'r holl Aelodau, buaswn yn ei ddweud?

Lywydd, mae'r portffolio sydd gennyf yn awr yn cyfuno nifer o swyddogaethau, fel yr amlinellodd yr Aelod. Rwy'n gobeithio y byddwn, drwy gyfuno cyfrifoldeb dros lywodraeth leol a darparu gwasanaethau cyhoeddus ledled y wlad, yn gallu dilyn rhaglen i gynnal a chefnogi rhagoriaeth ym mhob un o'n gwasanaethau cyhoeddus, gan ddiogelu ac amddiffyn y bobl sy'n eu darparu a sicrhau bod y bobl y mae pawb ohonom yn eu gwasanaethu, ar bob ochr i'r Siambr, yn cael y gwasanaethau cyhoeddus gorau posibl y gallwn eu darparu.

You also bring with you from your previous role the job of delivering the programme of the Valleys taskforce, which we've been hearing about at some length today. I think it's interesting that we have been talking about this a lot because it's possibly a subject that—over the last 18 months, we probably haven't heard enough about the mechanics of how it will work. So, I think we do need to look at it.

One aspect that I'm interested in is the retraining issue. We live, these days, in a fairly fluid labour market. If people leave their jobs for whatever reason, they may quickly need to retrain for another sector or work, and so skills is a key issue, as you've acknowledged in the past. How will the Valleys taskforce improve retraining and upskillng, and what sort of interaction will you have here with the skills Minister, Eluned Morgan?

Rydych hefyd yn dod â'ch gwaith o'ch rôl flaenorol o ddarparu rhaglen tasglu'r Cymoedd gyda chi, ac rydym wedi clywed cryn dipyn am hynny heddiw. Rwy'n credu ei bod yn ddiddorol ein bod wedi bod yn sôn llawer am hyn oherwydd mae'n bosibl ei fod yn bwnc—dros y 18 mis diwethaf, mae'n debyg nad ydym wedi clywed digon am fecanwaith y modd y bydd yn gweithio. Felly, credaf fod angen i ni edrych arno.

Un elfen y mae gennyf ddiddordeb ynddi yw'r mater ailhyfforddi. Rydym yn byw, y dyddiau hyn, mewn marchnad lafur gymharol hyblyg. Os yw pobl yn gadael eu swyddi am ba reswm bynnag, mae'n bosibl y bydd angen eu hailhyfforddi ar gyfer sector neu waith arall, ac felly mae sgiliau'n fater allweddol, fel rydych wedi'i gydnabod yn y gorffennol. Sut y bydd tasglu'r Cymoedd yn gwella ailhyfforddi ac uwchsgilio, a pha fath o ryngweithio y byddwch yn ei wneud yma gyda'r Gweinidog sgiliau, Eluned Morgan?

14:45

The former Minister for skills, who is now leader of the house, was and remains a member of the taskforce, and, at our taskforce meeting tomorrow in Pontypool, we will be inviting the new skills Minister to join the taskforce as well. So, we will have structural links across all of those departments.

I do wholly agree with the Member's analysis on the need for skills. I'm a member of the ministerial employability group, and we will be ensuring that exactly the programme that is being developed at the moment will meet the objectives that have been outlined by the Member.

Roedd y cyn-Weinidog sgiliau, sydd bellach yn arweinydd y tŷ, yn arfer bod, ac mae'n parhau i fod, yn aelod o'r tasglu, ac yn ein cyfarfod tasglu yfory ym Mhont-y-pŵl, byddwn yn gwahodd y Gweinidog sgiliau newydd i ymuno â'r tasglu hefyd. Felly, bydd gennym gysylltiadau strwythurol ar draws pob un o'r adrannau hynny.

Rwy'n cytuno'n llwyr â dadansoddiad yr Aelod o'r angen am sgiliau. Rwy'n aelod o'r grŵp cyflogadwyedd gweinidogol, a byddwn yn sicrhau y bydd yr union raglen sy'n cael ei datblygu ar hyn o bryd yn bodloni'r amcanion a amlinellwyd gan yr Aelod.

Thanks for that response. I hope that there will be a joined-up approach to this very important issue.

Now, an awful lot of young people these days go to university or college, as I'm sure you're aware. But this may not be the best route for everyone, and, indeed, a significant number of young people may not want to go to college and might prefer exclusively on-the-job training. Does this approach form part of your thinking in relation to the Valleys taskforce and the other relevant parts of your portfolio? 

Diolch am eich ateb. Rwy'n gobeithio y bydd yna ddull cydgysylltiedig o fynd i'r afael â'r mater pwysig hwn.

Nawr, mae llawer iawn o bobl ifanc y dyddiau hyn yn mynd i'r brifysgol neu i'r coleg, fel rwy'n siŵr eich bod yn gwybod. Ond efallai nad dyma'r llwybr gorau i bawb, ac yn wir, efallai bod nifer sylweddol o bobl ifanc nad ydynt eisiau mynd i'r coleg ac efallai y buasai'n well ganddynt gael hyfforddiant yn y gwaith yn unig. A yw'r dull hwn yn rhan o'ch syniadau mewn perthynas â thasglu'r Cymoedd a'r rhannau perthnasol eraill o'ch portffolio?

Yes. One of the most important pieces of work that has been driven by the former Minister for skills and now leader of the house, who is in her place today, has been to drive forward an employability programme and an all-age apprenticeship programme that will deliver skills for the twenty-first century, skills that will be required in the future and may not be available in the workforce of today. That will continue to be as important in the Valleys as it is elsewhere. How we deliver that programme in the Valleys, of course, may well be different, depending on local circumstances.

In answer to the questions from the Plaid Cymru spokesperson this afternoon, I tried to outline that we do have a number of different targets that will drive forward the creation of 7,000 new jobs in the Valleys. They will be jobs that will require skill levels that, perhaps, we don't have in the population at the moment, and we will be ensuring that we're able to deliver exactly those skills for the future.

Ydy. Un o'r meysydd gwaith a ysgogwyd gan y cyn-Weinidog sgiliau, ac arweinydd y tŷ bellach, sydd yn ei sedd heddiw, yw bwrw ymlaen â rhaglen gyflogadwyedd a rhaglen brentisiaeth i bobl o bob oed a fydd yn darparu sgiliau ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, sgiliau y bydd eu hangen yn y dyfodol ac nad ydynt ar gael, o bosibl, yn y gweithlu ar hyn o bryd. Bydd hynny'n parhau i fod yr un mor bwysig yn y Cymoedd ag ydyw mewn mannau eraill. Gall sut y byddwn yn darparu'r rhaglen honno yn y Cymoedd, wrth gwrs, fod yn wahanol, yn dibynnu ar amgylchiadau lleol.

Wrth ateb y cwestiynau gan lefarydd Plaid Cymru y prynhawn yma, ceisiais amlinellu bod gennym nifer o dargedau gwahanol a fydd yn ysgogi'r broses o greu 7,000 o swyddi newydd yn y Cymoedd. Byddant yn swyddi a fydd yn galw am lefelau sgiliau nad ydym yn meddu arnynt yn y boblogaeth ar hyn o bryd o bosibl, a byddwn yn sicrhau ein bod yn gallu darparu'r union sgiliau hynny ar gyfer y dyfodol.

Academi Lywodraeth Genedlaethol
National Academy of Government

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer academi lywodraeth genedlaethol? OAQ51380

3. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government's plans for a national academy of government? OAQ51380

Rydw i’n ystyried yr opsiynau ar gyfer symud ymlaen ar hyn fel rhan o’r cytundeb dwy flynedd ar y gyllideb gyda Phlaid Cymru. Mae Academi Wales yn darparu cymorth i’r Llywodraeth a gwasanaethau cyhoeddus ym meysydd arwain, llywodraethu, gwella a newid, ac yn datblygu perthynas tymor hir gyda sefydliadau academaidd allweddol.

I am considering the options for taking this forward as part of the two-year budget agreement with Plaid Cymru. Academi Wales provides support to Government and public services in the areas of leadership, governance, improvement and change, and is developing long-term relationships with key academic institutions.

Fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol, rydw i'n credu, mae'r Athro Gerry Holtham wedi bod yn hyrwyddo'r syniad, ers rhai blynyddoedd, fod yna gyfle fan hyn i Gymru ddatblygu canolfan a fyddai'n rhagori'n fyd-eang, o bosib. Hynny yw, creu école nationale, yng ngeiriau'r Athro Holtham, ar gyfer arweinwyr a rheolwyr o fewn y sector cyhoeddus.

Mae lot o bethau rydych chi'n gallu eu dweud am yr Athro Holtham, ond nid yw diffyg uchelgais yn un ohonyn nhw. Ond, pam lai? Pam na allwn ni, a dweud y gwir, nid yn unig ddiwallu ein hanghenion ein hunain trwy greu cenhedlaeth newydd o arweinwyr a rheolwyr yn y sector cyhoeddus, ond hefyd creu canolfan a fydd yn ennill ei bri ar lefel fyd-eang?  

As the Cabinet Secretary is aware, I believe Professor Gerry Holtham has been promoting the idea for some years that there’s an opportunity here for Wales to develop a centre that would be internationally renowned, to create an école nationale, in the words of Professor Holtham, for leaders and managers within the public sector.

There are many things that you can say about Professor Holtham, but lack of ambition is not one of them. Sp, why not? Why can’t we not only meet our own needs by creating a new generation of managers and leaders in the public sector, but also create a centre that will be world renowned?

Rydw i'n falch iawn i ddweud bod Academi Wales wedi bod yn datblygu llu o berthnasau gwahanol gyda sefydliadau ac academyddion mewn sefydliadau gwahanol ar draws Cymru a thu hwnt i'n ffiniau ni. Rydw i yn ymwybodol o safbwynt Gerry Holtham, ac nid wyf i'n anghytuno ag e. Rydw i'n gwybod bod hyn yn rhywbeth yr ydych chi wedi bod yn ei bwysleisio ers rhai blynyddoedd. Rydw i'n hapus iawn i barhau â'r drafodaeth gyda chi i edrych ar beth a sut rŷm ni'n gallu symud ymlaen a chydweithio gydag Academi Wales i weld a yw hynny'n bosibl ar gyfer y dyfodol.

I’m very pleased to say that Academi Wales has been developing a whole host of relationships with institutions and academics in various institutions across Wales and beyond our borders. I am aware of the views of Gerry Holtham and I don’t disagree with him. I know that this is something that you yourself have emphasised for some years and I am more than happy to continue that discussion with you to look at how we can make progress and work with Academi Wales to see whether that is possible for the future.

Cabinet Secretary, we all want high-quality leaders in public service. However, I'm afraid a school for bureaucrats is something that I think is completely unnecessary. We've got some excellent leadership schools already in our high-quality universities here in Wales, and I think we ought to take advantage of the opportunities that they present. Can I ask what sort of budget you have allocated from within your portfolio for this particular project and question you on whether that might be better spent, frankly, in investing in other ways?

Ysgrifennydd y Cabinet, rydym eisiau arweinwyr o ansawdd uchel yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, mae arnaf ofn fy mod yn credu bod ysgol i fiwrocratiaid yn rhywbeth cwbl ddiangen. Mae gennym eisoes rai ysgolion arweinyddiaeth rhagorol yn ein prifysgolion o ansawdd uchel yma yng Nghymru, a chredaf y dylem fanteisio ar y cyfleoedd y maent yn eu cynnig. A gaf fi ofyn pa fath o gyllideb rydych wedi'i dyrannu ar gyfer y prosiect penodol hwn yn eich portffolio a gofyn i chi oni fuasai'n well gwario hwnnw ar fuddsoddi mewn ffyrdd eraill a dweud y gwir?

14:50

I hope that all of us will be generous enough to see and appreciate what others are seeking to achieve, and I think seeking tabloid headlines probably undermines that ambition. I hope that Darren Millar will reflect on his contribution to this question and will reflect also on the ambition that we all share, which is to have the best possible leadership across all of our public services. That is something, actually, I believe everybody should then want to invest in.

Rwy'n gobeithio y bydd pob un ohonom yn ddigon hael i weld a gwerthfawrogi'r hyn y mae eraill yn ceisio ei gyflawni, ac rwy'n credu bod chwilio am benawdau tabloid yn tanseilio'r uchelgais hwnnw yn ôl pob tebyg. Rwy'n gobeithio y bydd Darren Millar yn myfyrio ar ei gyfraniad i'r cwestiwn hwn, ac y bydd yn myfyrio hefyd ar yr uchelgais a rennir gan bawb ohonom, sef cael yr arweinyddiaeth orau sy'n bosibl ar draws pob un o'n gwasanaethau cyhoeddus. Credaf fod hwnnw'n rhywbeth y dylai pawb fod eisiau buddsoddi ynddo mewn gwirionedd.

'Ein Cymoedd, Ein Dyfodol'
'Our Valleys, Our Future'

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gyflawni Ein Cymoedd, Ein dyfodol yng Ngorllewin De Cymru? OAQ51349

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the delivery of Our Valleys, Our Future within South Wales West? OAQ51349

Mae cynllun cyflawni’r Cymoedd yn cynnwys y Cymoedd yn etholaeth Gorllewin De Cymru, fel cwm Dulais a chwm Llynfi. Mae’n dangos sut bydd blaenoriaethau’r tasglu’n cael eu cyflawni, pwy fydd yn cymryd rhan, y manteision rydym ni’n disgwyl eu gweld a’r amserlen ar gyfer cwblhau’r gwaith.

The Valleys delivery plan covers the Valleys in the South Wales West constituency, such as the Dulais and Llynfi valleys. It sets out how the taskforce’s priorities will be delivered, who will be involved, the expected benefits and the timescales for completion.

Thank you for that answer. Clearly, we all want to see regeneration of the Valleys succeed, but residential development proposals for northern Bridgend, for example, are hardly groundbreaking visions of the future, and then there are areas, such as the Swansea valley, that are not likely to benefit very much at all, as the plan stands at the moment. In essence, many, as we've heard, believe that the delivery plan needs more work and scrutiny. So, when will the Assembly as a whole have an opportunity to scrutinise the delivery plan in detail?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Yn amlwg, rydym ni i gyd eisiau gweld y broses o adfywio'r Cymoedd yn llwyddo, ond prin fod cynigion datblygu eiddo preswyl yng ngogledd Pen-y-bont ar Ogwr, er enghraifft, yn weledigaethau arloesol ar gyfer y dyfodol, ac yna ceir ardaloedd, megis cwm Tawe, nad ydynt yn debygol o elwa llawer iawn o gwbl, fel y mae'r cynllun ar hyn o bryd. Yn ei hanfod, mae llawer yn credu, fel y clywsom, fod y cynllun cyflawni angen mwy o waith a chraffu. Felly, pryd y bydd y Cynulliad cyfan yn cael cyfle i graffu'n fanwl ar y cynllun cyflawni?

I'm rather surprised at the question from the Member for South Wales West. He's been a long-standing Member of this place, and he knows that scrutiny is what is actually taking place at the moment. I'm surprised he doesn't recognise that. He can scrutinise me at questions and in committee, at the time of their choosing. I attend all committees whenever I'm invited to do so. I will say to him that perhaps he needs to look harder at the region he represents. I was in Banwen a couple of weeks ago, speaking to members of the community there, and they were fully engaged in designing the sort of improvements they want to see in their community. I would suggest that the Member spends some time with them.

Rwy'n synnu braidd at y cwestiwn gan yr Aelod dros Orllewin De Cymru. Mae wedi bod yn Aelod hirdymor yn y lle hwn, a gŵyr mai gwaith craffu yw'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd mewn gwirionedd. Rwy'n synnu nad yw'n cydnabod hynny. Gall graffu arnaf yn ystod y cwestiynau ac mewn pwyllgorau, pan fo'n dewis gwneud hynny. Rwy'n mynychu pob pwyllgor pan gaf wahoddiad i wneud hynny. Rwyf am ddweud wrtho fod angen iddo edrych yn fanylach efallai ar y rhanbarth y mae'n ei gynrychioli. Roeddwn ym Manwen ychydig wythnosau'n ôl, yn siarad ag aelodau o'r gymuned yno, ac roeddent yn cymryd rhan lawn yn y broses o lunio'r math o welliannau y maent eisiau eu gweld yn eu cymuned. Buaswn yn awgrymu bod yr Aelod yn treulio rhywfaint o amser gyda hwy.

Cabinet Secretary, can I congratulate you on your promotion from the middle benches to the frontbench once again? But, also, you were talking about the Valleys taskforce, and you've highlighted two hubs, actually. You've put the Neath hub in and you've put the Llynfi valley one in now. Of course, the Afan valley is in between those two—

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi eich llongyfarch ar eich dyrchafiad o'r meinciau canol i'r fainc flaen unwaith eto? Ond hefyd, roeddech yn sôn am dasglu'r Cymoedd, ac rydych wedi tynnu sylw at ddau hyb, mewn gwirionedd. Rydych wedi cynnwys hyb Castell-nedd ac rydych newydd gynnwys un cwm Llynfi yn awr. Wrth gwrs, mae cwm Afan rhwng y ddau—

And the Rhondda. Thank you.

There are many of us who actually want it in our own Valleys, but the question that comes is how do you ensure you engage with those Valleys you have not identified will contain hubs and that are not in those particular areas, to ensure that those deprived communities—and they are deprived communities—are able to get benefits from these hubs and that we can see progress going across all the Valleys and not just the ones in which the hubs are located. And you're welcome to come to Cymmer any time, and Croeserw, to see for yourself.

A'r Rhondda. Diolch.

Mae llawer ohonom ei eisiau yn ein Cymoedd ein hunain mewn gwirionedd, ond y cwestiwn sy'n codi yw sut rydych yn sicrhau eich bod yn ymgysylltu â'r Cymoedd hynny nad ydych wedi'u nodi fel rhai a fydd yn cynnwys hybiau ac nad ydynt yn yr ardaloedd penodol hynny, er mwyn sicrhau bod y cymunedau difreintiedig hynny—ac maent yn gymunedau difreintiedig—yn gallu elwa o'r hybiau hyn ac y gallwn weld cynnydd ar draws y Cymoedd ac nid yn y rhai lle mae'r hybiau wedi'u lleoli yn unig. Ac mae croeso i chi ddod i Gymer unrhyw bryd, a Chroeserw, i weld â'ch llygaid eich hun.

The meeting that was held in that area, I think, was a lively meeting where you had a lot of those views expressed. We are seeking to continue to ensure that we do hold public events across the whole of the Valleys region, to ensure that we are able to listen to and to move forward on the basis of what we hear. One of the issues that we've found through the last year or so of public engagement, as the Member well knows, is that this is a plan from the Valleys and not just for the Valleys. It's something that has been designed for people in the Valleys, across the whole of the Valleys.

But, at the same time, we need to take strategic decisions, and it is simply not possible to have a strategic hub in every single valley, in every single constituency, in every single town and village across the whole of the Valleys region. That is the last thing we need at the moment. We need bold, strategic visions. We need delivery, we need investment and we need to bring people together. This Government needs to act as a leader and a catalyst, and this Government will certainly do that.

Roedd y cyfarfod a gynhaliwyd yn yr ardal honno, rwy'n credu, yn gyfarfod bywiog lle y mynegwyd llawer o'r safbwyntiau hynny. Rydym yn ceisio sicrhau ein bod yn cynnal digwyddiadau cyhoeddus ledled rhanbarth y Cymoedd, i sicrhau ein bod yn gallu gwrando a bwrw ymlaen ar sail yr hyn rydym yn ei glywed. Un o'r pethau rydym wedi'i ganfod yn ystod y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf o ymgysylltu cyhoeddus, fel y gŵyr yr Aelod yn iawn, yw bod hwn yn gynllun sy'n deillio o'r Cymoedd ac nid yn unig ar gyfer y Cymoedd. Mae'n rhywbeth sydd wedi cael ei gynllunio ar gyfer pobl yn y Cymoedd, ar hyd a lled y Cymoedd.

Ond ar yr un pryd, mae angen i ni wneud penderfyniadau strategol, ac nid yw'n bosibl cael hyb strategol ym mhob cwm, ym mhob etholaeth, ym mhob tref a phentref ar draws rhanbarth y Cymoedd. Dyna'r peth diwethaf rydym ei angen ar hyn o bryd. Rydym angen gweledigaethau strategol a beiddgar. Rydym angen cyflawni, rydym angen buddsoddiadau ac rydym angen dod â phobl at ei gilydd. Mae'r Llywodraeth hon angen gweithredu fel arweinydd ac fel catalydd, a bydd y Llywodraeth hon yn sicr o wneud hynny.

Can I offer my congratulations, as well, Cabinet Secretary?

I was slightly more excited to see that the Llynfi valley was included in your plans. But I do presume that you've already spoken to Bridgend County Borough Council about what your expectations of them are going to be, not just in terms of what they're going to do, but what the outcomes are going to be in this. I heard what you said to Dai Lloyd about there being an element of co-production in the design of this, but I think that's yet to be seen. I wonder if you could tell us who is going to be primarily responsible for the delivery of local action plans so that we know where to direct our scrutiny outside this Chamber.

A gaf fi eich llongyfarch hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet?

Roeddwn ychydig yn fwy cynhyrfus o weld bod cwm Llynfi yn cael ei gynnwys yn eich cynlluniau. Ond rwy'n tybio eich bod eisoes wedi siarad â Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ynglŷn â pha ddisgwyliadau fydd gennych ohonynt, nid yn unig o ran yr hyn y byddant yn ei wneud, ond beth fydd canlyniadau hyn. Clywais yr hyn a ddywedasoch wrth Dai Lloyd ynglŷn â'r ffaith bod elfen o gydgynhyrchu yn y broses o gynllunio hyn, ond nid wyf yn credu ein bod wedi gweld hynny eto. Rwy'n meddwl tybed a allech ddweud wrthym pwy fydd yn bennaf gyfrifol am ddarparu cynlluniau gweithredu lleol fel ein bod yn gwybod lle i gyfeirio ein gwaith craffu y tu allan i'r Siambr hon?

14:55

Well, let me say that I am responsible for the delivery of the plan as a whole, and you can scrutinise me on that. But, let me say that Bridgend County Borough Council have been very quick to tell me what their expectations are of me as well. I don't think there was so much a sense of me telling them what I wanted from them; they were certainly very anxious to tell me what they expected of me, and I'm grateful to the Member for Ogmore, who facilitated many of those conversations and who facilitated the meetings that we had to discuss those issues. We had a very, very successful public meeting in Maesteg, where we led a long conversation with people from those valleys about how we want to see the strategic hub in north Bridgend developing into the future. I hope that Members will continue to scrutinise me on the delivery of the Valleys taskforce project and plan. I can see there's a great interest in that this afternoon. We had hoped, of course, to hold a Government debate on this matter earlier in the month, and perhaps that's something I will reschedule for the new year.

Wel, gadewch i mi ddweud mai fi sy'n gyfrifol am gyflawni'r cynllun yn ei gyfanrwydd, a gallwch graffu ar fy ngwaith ar hynny. Ond gadewch i mi ddweud bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi bod yn gyflym iawn i ddweud wrthyf beth y maent yn ei ddisgwyl gennyf hefyd. Nid wyf yn credu ei fod yn ymwneud yn gymaint â fi'n dweud beth roeddwn ei eisiau ganddynt hwy; roeddent yn sicr yn awyddus iawn i ddweud wrthyf beth roeddent yn ei ddisgwyl gennyf fi, ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelod dros Ogwr, a hwylusodd lawer o'r sgyrsiau hynny ac a hwylusodd y cyfarfodydd a gawsom i drafod y materion hynny. Cawsom gyfarfod cyhoeddus llwyddiannus iawn ym Maesteg, lle cawsom sgwrs hir â phobl o'r cymoedd hynny ynglŷn â sut rydym eisiau gweld yr hyb strategol yng ngogledd Pen-y-bont ar Ogwr yn datblygu yn y dyfodol. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau'n parhau i graffu ar y modd rwy'n cyflawni prosiect a chynllun tasglu'r Cymoedd. Gallaf weld bod diddordeb mawr yn y mater hwnnw y prynhawn yma. Roeddem wedi gobeithio cynnal dadl ar y mater hwn yn y Llywodraeth yn gynharach yn y mis, wrth gwrs, ac efallai y bydd hynny'n rhywbeth y byddaf yn ei aildrefnu ar gyfer y flwyddyn newydd.

Effaith Awtomeiddio
The Impact of Automation

5. Pa asesiad sydd wedi cael ei wneud o effaith awtomateiddio ar gyflenwi gwasanaethau cyhoeddus? OAQ51365

5. What assessment has been made of the impact of automation on the delivery of public services? OAQ51365

There are significant opportunities for digital to support service transformation in the public services in Wales. Consideration of digital or automated solutions should be built into the development of new policies or services.

Mae yna gyfleoedd sylweddol i dechnoleg ddigidol gefnogi'r broses o drawsnewid gwasanaethau yn y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Dylid rhoi ystyriaeth i gynnwys atebion digidol neu awtomataidd wrth ddatblygu polisïau neu wasanaethau newydd.

Thank you, Cabinet Secretary, and can I welcome you to your new role? The most recent Public Policy Institute for Wales report for the Welsh Government predicts that a third of Welsh jobs are projected to be impacted by automation, but would the Cabinet Secretary agree that automation isn't something to try and halt; it's something to try and harness? These advances in technology present opportunities for public sector innovation and improvements in service delivery, freeing up people from routine tasks to deliver better public services. But, of course, there are private sector companies trying to tout it as a way of cutting jobs. So, to avoid hard-pressed councils from taking an ad hoc approach, would the Cabinet Secretary agree that a strategic approach is needed? And will he commit to a review of how local authorities can be supported to use automation for the improvement of public services and ensure they are equipped to meet the challenges ahead?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ac a gaf fi eich croesawu i'ch rôl newydd? Mae adroddiad diweddaraf Sefydliad Polisi Cyhoeddus Cymru ar gyfer Llywodraeth Cymru yn rhagweld y bydd traean o swyddi yng Nghymru yn cael eu heffeithio gan awtomatiaeth, ond a fuasai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno nad yw awtomatiaeth yn rhywbeth y dylem geisio ei atal; mae'n rhywbeth y dylem geisio ei harneisio? Mae'r datblygiadau hyn mewn technoleg yn cynnig cyfleoedd i arloesi yn y sector cyhoeddus a gwella'r modd y darparir gwasanaethau, gan ryddhau pobl o orfod gwneud tasgau cyffredin i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus gwell. Ond wrth gwrs, mae yna gwmnïau sector preifat sy'n ceisio ei bedlera fel ffordd o gael gwared ar swyddi. Felly, er mwyn rhwystro cynghorau sydd o dan bwysau rhag mabwysiadu dull ad hoc o weithredu, a fuasai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod angen dull strategol? Ac a wnaiff ymrwymo i gynnal adolygiad o sut y gellir cynorthwyo awdurdodau lleol i ddefnyddio awtomatiaeth ar gyfer gwella gwasanaethau cyhoeddus a sicrhau eu bod yn barod i wynebu'r heriau sydd o'u blaenau?

Can I say, Presiding Officer, I'm very happy to do that? I'm very happy to look at how our public services can deliver through digital and ensure that those opportunities are maximised. I'd be very happy to continue the conversation with the Member if he has ideas on how that might be achieved. I know he interviewed the Permanent Secretary on this matter in the Public Accounts Committee last month, and I hope that she was able to assure him, alongside the chief digital officer of the Welsh Government, Caren Fullerton, that the Welsh Government is and has a delivery plan on this matter for public services within our remit. But, clearly, if local authorities and— . Local authorities will be delivering services that they are responsible for, and if the Member wishes to continue the conversation on that matter, I'd be very happy to continue that with the Member concerned. 

A gaf fi ddweud, Lywydd, fy mod yn hapus iawn i wneud hynny? Rwy'n hapus iawn i edrych ar sut y gall ein gwasanaethau cyhoeddus gyflawni trwy gyfrwng technoleg ddigidol a sicrhau y manteisir i'r eithaf ar y cyfleoedd hynny. Buaswn yn hapus iawn i barhau â'r sgwrs gyda'r Aelod os oes ganddo syniadau ynglŷn â sut y gellid cyflawni hynny. Gwn ei fod wedi cyfweld yr Ysgrifennydd Parhaol ar y mater hwn yn y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus fis diwethaf, a gobeithiaf ei bod wedi llwyddo i'w sicrhau, gyda phrif swyddog digidol Llywodraeth Cymru, Caren Fullerton, fod gan Lywodraeth Cymru gynllun cyflawni ar y mater hwn ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yn rhan o'n cylch gwaith. Ond yn amlwg, os yw awdurdodau lleol a—. Bydd awdurdodau lleol yn darparu gwasanaethau y maent yn gyfrifol amdanynt, ac os yw'r Aelod yn dymuno parhau â'r sgwrs ar y mater hwnnw, buaswn yn hapus iawn i wneud hynny gyda'r Aelod dan sylw.

Cabinet Secretary, it's clear that automation is going to extend to the professional classes as well, such as doctors and many working in the health sector, but also others giving professional advice, and advice through local authorities and the civic sector in general. I think what's important is that much of this will offer a great way to complement those services, basically allowing people to have more time with the professionals they interface with, and for those professionals to put the information—the diagnostic information, for instance—that they're getting from artificial intelligence into a context, and then the follow-up work and ensuring the well-being of that person is foremost in whatever service they're getting. So, I'm not sure it's going to devastate job prospects for everyone, but it will need new protocols and very careful training in how to use this new technology, and that's something, if we want efficient public service, we must be very much aware of.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n amlwg y bydd awtomatiaeth yn ymestyn i'r dosbarthiadau proffesiynol yn ogystal, megis meddygon a llawer o bobl sy'n gweithio yn y sector iechyd, ond eraill hefyd sy'n rhoi cyngor proffesiynol, a chyngor drwy awdurdodau lleol a'r sector dinesig yn gyffredinol. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig yw y bydd llawer o hyn yn cynnig ffordd wych o ategu'r gwasanaethau hynny, gan ganiatáu i bobl gael mwy o amser gyda'r gweithwyr proffesiynol y maent yn rhyngwynebu â hwy yn y bôn, a bod y gweithwyr proffesiynol hynny'n gallu rhoi'r wybodaeth—y wybodaeth ddiagnostig, er enghraifft—y maent yn ei chael o ddeallusrwydd artiffisial mewn cyd-destun, ac yna'r gwaith dilynol a sicrhau mai llesiant yr unigolyn hwnnw sy'n dod gyntaf ym mha wasanaeth bynnag y maent yn ei gael. Felly, nid wyf yn siŵr y bydd yn dinistrio rhagolygon swyddi i bawb, ond bydd angen protocolau newydd a hyfforddiant gofalus iawn o ran sut i ddefnyddio'r dechnoleg newydd hon, ac os ydym eisiau gwasanaethau cyhoeddus effeithlon, mae hynny'n rhywbeth y bydd yn rhaid i ni fod yn ymwybodol iawn ohono.

I very much agree with the Member's observations. I will say that I see digital opportunities as a means of extending, deepening and broadening the opportunities we have to serve the public and to enable the public to access services more easily than is possible at present. I would urge all service providers to look at how they can positively and proactively approach service delivery to ensure that we expand the digital services currently available, but do so in a way that doesn't exclude those who are unable to access such services.

Rwy'n cytuno'n llwyr â sylwadau'r Aelod. Rwyf am ddweud fy mod yn gweld cyfleoedd digidol fel ffordd o ymestyn, dyfnhau ac ehangu'r cyfleoedd sydd gennym i wasanaethu'r cyhoedd ac i alluogi'r cyhoedd i gael mynediad at wasanaethau'n haws nag sy'n bosibl ar hyn o bryd. Buaswn yn annog yr holl ddarparwyr gwasanaethau i edrych ar sut y gallant ddarparu gwasanaethau mewn ffordd gadarnhaol a rhagweithiol er mwyn sicrhau ein bod yn ehangu'r gwasanaethau digidol sydd ar gael ar hyn o bryd, ond ein bod yn gwneud hynny mewn ffordd nad yw'n eithrio'r rhai nad ydynt yn gallu cael mynediad at wasanaethau o'r fath.

15:00
Cefnogi'r Lluoedd Arfog
Support for the Armed Forces

6. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi aelodau o gymuned y lluoedd arfog a'u teuluoedd yng Nghymru? OAQ51358

6. What are the Welsh Government’s priorities for supporting members of the armed forces community and their families in Wales? OAQ51358

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer y lluoedd arfog a chyn-filwyr yng Nghymru? OAQ51351

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government support for the armed forces and veterans in Wales? OAQ51351

Presiding Officer, I understand that you have given permission for questions 6 and 7 to be grouped. Our priority is to ensure we provide effective services that meet the needs of service families in areas such as health, housing and employment. Examples of these are the housing pathway, Veterans' NHS Wales and the development of an employment pathway for service personnel leaving the forces, as well as veterans.

Lywydd, deallaf eich bod wedi caniatáu i gwestiynau 6 a 7 gael eu grwpio. Ein blaenoriaeth yw sicrhau ein bod yn darparu gwasanaethau effeithiol sy'n diwallu anghenion teuluoedd aelodau o'r lluoedd arfog mewn meysydd megis iechyd, tai a chyflogaeth. Enghreifftiau o'r rhain yw'r llwybr tai, GIG Cymru i Gyn-filwyr a datblygiad llwybr cyflogaeth ar gyfer personél sy'n gadael y lluoedd arfog, yn ogystal â chyn-filwyr.

I'd like to thank you, Cabinet Secretary, for your answer and join others in congratulating you on your new role. RCT council recently received a gold award from the Ministry of Defence for its commitment to its armed forces community. It's the first and, so far, the only council in Wales to do so. Will you offer your congratulations to RCT, and how will you promote this best practice across Wales?

Hoffwn ddiolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ac ymuno ag eraill i'ch llongyfarch ar eich rôl newydd. Yn ddiweddar, cafodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf wobr aur gan y Weinyddiaeth Amddiffyn am ei ymrwymiad i gymuned y lluoedd arfog. Dyna'r cyngor cyntaf a'r unig gyngor yng Nghymru i wneud hynny hyd yma. A wnewch chi longyfarch Rhondda Cynon Taf, a sut y byddwch yn hyrwyddo'r arfer gorau hwn ledled Cymru?

I'm grateful to the Member for her kind remarks, and I'm sure that all of us will join you in congratulating RCT council in their award. I know it's a prestigious award, which recognises the outstanding support that the council has given to our armed forces community. I'm sure that everybody is very proud of the work that RCT does, and I'm sure that we would wish to extend our congratulations.

In terms of extending best practice, I hope that the conversation that we had during the debate on our armed forces last week would be a means of delivering that sort of best practice across the whole of Wales. We do have a strategy and a programme for doing this, and I will speak to my officials to ensure that the best practice we have observed in RCT is included in that, and that others across the country have an opportunity to share in that best practice.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei sylwadau caredig, ac rwy'n siŵr y bydd pob un ohonom yn ymuno â chi i longyfarch Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ar eu gwobr. Gwn ei bod yn wobr uchel ei bri, sy'n cydnabod y cymorth rhagorol y mae'r cyngor wedi'i roi i gymuned ein lluoedd arfog. Rwy'n siŵr fod pawb yn falch iawn o'r gwaith y mae Rhondda Cynon Taf yn ei wneud, ac rwy'n siŵr y buasem yn dymuno eu llongyfarch.

O ran hyrwyddo arferion gorau, rwy'n gobeithio y buasai'r sgwrs a gawsom yn ystod y ddadl ar ein lluoedd arfog yr wythnos diwethaf yn ffordd o sicrhau'r math hwnnw o arfer gorau ar hyd a lled Cymru gyfan. Mae gennym strategaeth a rhaglen ar gyfer gwneud hyn, a byddaf yn siarad â fy swyddogion i sicrhau bod yr arferion gorau rydym wedi'u gweld yn Rhondda Cynon Taf yn cael eu cynnwys yn hynny, a bod ardaloedd eraill ar draws y wlad yn cael cyfle i rannu'r arferion gorau hyn.

Cabinet Secretary, one of the recommendations in the report that we discussed last week was the suggestion that Wales ought to have an armed forces commissioner in order to identify the sort of best practice that Vikki Howells just referred to, and to ensure that that was shared widely across the country, and that people were held to account for their delivery against the armed forces covenant. I would be grateful to know whether this is something that you, as the Minister responsible for the armed forces, will consider putting in place here in Wales. I think it would give the veteran community and our armed forces family here in Wales some confidence about the continued commitment of your Government to the armed forces.

Ysgrifennydd y Cabinet, un o'r argymhellion yn yr adroddiad a drafodasom yr wythnos diwethaf oedd yr awgrym y dylai Cymru gael comisiynydd y lluoedd arfog er mwyn nodi'r math o arferion gorau y mae Vikki Howells newydd gyfeirio atynt, ac i sicrhau eu bod yn cael eu rhannu'n eang ledled y wlad, a bod pobl yn cael eu dwyn i gyfrif am eu cyflawni yn erbyn cyfamod y lluoedd arfog. Hoffwn gael gwybod a yw hyn yn rhywbeth y byddwch chi, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am y lluoedd arfog, yn ystyried ei roi ar waith yma yng Nghymru. Rwy'n credu y buasai'n rhoi rhywfaint o hyder i gymuned y cyn-filwyr a theulu ein lluoedd arfog yma yng Nghymru ynghylch ymrwymiad parhaus eich Llywodraeth i'r lluoedd arfog.

Presiding Officer, in replying to the debate last week, I gave an undertaking that I would consider all of the recommendations of the cross-party group with an open mind. I reiterate that undertaking this afternoon. I have also agreed to attend a meeting of the all-party group on the armed forces, and I reiterate again my commitment to doing that, and to continuing the conversation that we started last week on how we continue to support the armed forces and veterans community in this country.

Lywydd, mewn ymateb i'r ddadl yr wythnos ddiwethaf, rhoddais addewid y buaswn yn ystyried pob un o argymhellion y grŵp trawsbleidiol gyda meddwl agored. Rwy'n ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw y prynhawn yma. Rwyf wedi cytuno hefyd i fynychu cyfarfod y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog, ac rwy'n ailadrodd fy ymrwymiad i wneud hynny, ac i barhau â'r sgwrs a ddechreuasom yr wythnos diwethaf ar sut y gallwn barhau i gefnogi cymuned y lluoedd arfog a chyn-filwyr yn y wlad hon.

Cabinet Secretary, may I also welcome you to your role? We owe a huge debt of gratitude to our armed forces. The best way of repaying that debt is to ensure that we look after them and their families. Servicemen and women may need additional help with financial products due to multiple postings. The families of these personnel may require additional mental health care and support. The children of serving personnel may need additional support due to a lack of continuity as a result of moving schools. Therefore, Cabinet Secretary, how do you plan to strengthen the armed forces covenant in Wales, to ensure that we support our serving personnel in every possible way, and that they and their families have priority access to public services?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi hefyd eich croesawu i'ch rôl? Mawr yw ein diolch i'r lluoedd arfog. Y ffordd orau o ad-dalu'r ddyled yw sicrhau ein bod yn edrych ar eu hôl hwy a'u teuluoedd. Efallai y bydd aelodau o'r lluoedd arfog angen help ychwanegol gyda chynhyrchion ariannol oherwydd eu bod yn gorfod adleoli'n aml. Mae'n bosibl y bydd teuluoedd y personél hyn angen gofal a chymorth iechyd meddwl ychwanegol. Mae'n bosibl y bydd plant aelodau o'r lluoedd arfog angen cymorth ychwanegol oherwydd diffyg parhad o ganlyniad i newid ysgol. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, sut rydych yn bwriadu atgyfnerthu cyfamod y lluoedd arfog yng Nghymru, i sicrhau ein bod yn cefnogi ein lluoedd arfog ym mhob ffordd bosibl, a bod ganddynt hwy a'u teuluoedd fynediad blaenoriaethol at wasanaethau cyhoeddus?

The delivery on the covenant was something that I debated last week, and I'm happy to reiterate the points that I made last week. The covenant isn't simply delivered by a speech or by a gesture or by a debate. It's delivered by public service workers and the whole community, day in, day out. We ensure that we monitor the delivery of all of our commitments—the commitments that we've made in this area—and we will continue to monitor that and ensure that people are able to access exactly the services that the Member has outlined, day in, day out.

I'm grateful to all Members who took part in the debate last week. I'm also grateful for the work of the all-party group, which scrutinises Government in an informal way on this matter but also seeks to identify all the areas where there is a belief or a view that the Government needs to improve its service delivery and has further work to do. Last week, I accepted that I would look at all of the recommendationsall of that all-party group report with an open mind. I've already reiterated that commitment this afternoon, and I will attend another meeting of that group in order to continue this conversation.

Mae cyflawni'r cyfamod yn rhywbeth rwyf wedi'i drafod yr wythnos diwethaf, ac rwy'n hapus i ailadrodd y pwyntiau a wneuthum yr wythnos diwethaf. Nid yw'r cyfamod yn cael ei gyflawni'n syml drwy araith neu ddangos ewyllys da neu drwy ddadl. Caiff ei gyflawni gan weithwyr gwasanaethau cyhoeddus a'r gymuned gyfan ddydd ar ôl dydd. Rydym yn sicrhau ein bod yn monitro cyflawniad ein hymrwymiadau i gyd—yr ymrwymiadau rydym wedi'u gwneud yn y maes hwn—a byddwn yn parhau i'w monitro a sicrhau bod pobl yn gallu defnyddio'r union wasanaethau a amlinellwyd gan yr Aelod ddydd ar ôl dydd.

Rwy'n ddiolchgar i'r holl Aelodau a gymerodd ran yn y ddadl yr wythnos ddiwethaf. Rwyf hefyd yn ddiolchgar am waith y grŵp trawsbleidiol, sy'n craffu ar waith y Llywodraeth mewn ffordd anffurfiol ar y mater hwn ond sydd hefyd yn ceisio nodi pob maes lle y ceir cred neu farn fod angen i'r Llywodraeth wella'r modd y mae'n darparu gwasanaeth a bod ganddi fwy o waith i'w wneud. Yr wythnos diwethaf, derbyniais y buaswn yn edrych ar bob un o argymhellion adroddiad y grŵp trawsbleidiol gyda meddwl agored. Rwyf eisoes wedi ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw y prynhawn yma, a byddaf yn mynychu cyfarfod arall o'r grŵp hwnnw er mwyn parhau â'r sgwrs hon.

15:05

Cabinet Secretary, one of the areas of concern I have about the support that we give relates to that of residential care. I have an ex-serviceman in my constituency who's done numerous tours in Northern Ireland and various parts of the world and significantly suffers from post-traumatic stress, but he's had no success in finding the residential care place that he needs locally, only being offered places in Shropshire and Scotland, and, again, not that those are actually funded. So, I was wondering whether there is a possibility of reviewing the provision of services in order to ensure that every ex-serviceperson who needs residential support can actually have it and get it when they need it locally or, if it's not available locally, there would be some funding mechanism to support it elsewhere.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae un o'r pethau sy'n peri pryder i mi ynglŷn â'r cymorth rydym yn ei roi yn ymwneud â gofal preswyl. Mae gennyf gyn-aelod o'r lluoedd arfog yn fy etholaeth sydd wedi gwasanaethu droeon yng Ngogledd Iwerddon a rhannau amrywiol o'r byd ac mae'n dioddef gryn dipyn o straen wedi trawma, ond nid yw wedi llwyddo i ddod o hyd i'r lle gofal preswyl y mae ei angen yn lleol, ac nid yw ond wedi cael cynnig lleoedd yn swydd Amwythig a'r Alban, ac unwaith eto, nid yw'r rheini wedi eu hariannu mewn gwirionedd. Felly, roeddwn yn meddwl tybed a yw'n bosibl adolygu'r ddarpariaeth er mwyn sicrhau bod pob cyn-aelod o'r lluoedd arfog sydd angen cymorth preswyl yn gallu ei gael, mewn gwirionedd, a'i gael pan fyddant ei angen yn lleol, neu fod yna ryw fath o fecanwaith cyllido i'w gefnogi yn rhywle arall os nad yw ar gael yn lleol.

The Member makes a very good and important point. It's a point that's also been made by the Member for the Cynon Valley. I accept the point that he makes. Current research points to community-based treatment close to an individual's home and community as being the most effective method of treatment. The Member will be aware that, earlier this month, the Cabinet Secretary for Health and Social Services announced an additional £100,000 of recurrent funding on top of the nearly £600,000 that the Welsh Government provides annually to fund Veterans' NHS Wales. This provides additional support and care for veterans, with dedicated veteran therapists located in each health board area. They offer a range of evidence-based psychological therapies for a range of common mental health problems to improve the mental health and well-being of veterans in Wales. If the Member is concerned that that isn't currently delivering for the constituent that he is referring to, then I'd be grateful if he could write to me and I'd be happy to take that matter forward.

Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da a phwysig iawn. Mae'n bwynt a wnaed hefyd gan yr Aelod dros Gwm Cynon. Rwy'n derbyn y pwynt y mae'n ei wneud. Mae ymchwil cyfredol yn cyfeirio at driniaeth yn y gymuned, yn agos at gartref a chymuned yr unigolyn, fel y driniaeth fwyaf effeithiol. Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gynharach y mis hwn wedi cyhoeddi £100,000 ychwanegol o gyllid rheolaidd ar ben y swm o bron i £600,000 y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu bob blwyddyn i ariannu GIG Cymru i Gyn-filwyr. Mae hwn yn darparu cymorth a gofal ychwanegol i gyn-filwyr, gyda therapyddion penodedig ar gyfer cyn-filwyr wedi'u lleoli ym mhob ardal bwrdd iechyd. Maent yn cynnig amrywiaeth o therapïau seicolegol sy'n seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer amrywiaeth o broblemau iechyd meddwl cyffredin i wella iechyd meddwl a llesiant cyn-filwyr yng Nghymru. Os yw'r Aelod yn pryderu nad yw'r gwasanaeth yn cyflawni ar gyfer yr etholwr y mae'n cyfeirio ato ar hyn o bryd, yna buaswn yn ddiolchgar pe bai'n gallu ysgrifennu ataf a buaswn yn hapus i fwrw ymlaen â'r mater hwnnw.

I also congratulate the Cabinet Secretary on his new post. The thing is, in last week's debate we talked about post-traumatic stress syndrome in veterans, and also you just mentioned that mental health issues for armed forces veterans are pretty common. We have to look after them. I know you have not closed the door on the idea of creating an armed forces commissioner in Wales to co-ordinate and provide the support they need from public sector organisations. So, could I ask you to commit to making a statement on this issue early in the new year, please?

Rwyf finnau hefyd yn llongyfarch Ysgrifennydd y Cabinet ar ei swydd newydd. Y peth yw, yn y ddadl yr wythnos diwethaf buom yn sôn am anhwylder straen wedi trawma ymysg cyn-filwyr, a hefyd rydych newydd grybwyll fod problemau iechyd meddwl yn eithaf cyffredin ymysg cyn-filwyr y lluoedd arfog. Mae'n rhaid i ni edrych ar eu hôl. Gwn nad ydych wedi cau'r drws ar y syniad o greu comisiynydd y lluoedd arfog yng Nghymru i gydlynu a darparu'r cymorth y maent ei angen gan sefydliadau yn y sector cyhoeddus. Felly, a gaf fi ofyn i chi ymrwymo i wneud datganiad ar y mater hwn yn gynnar yn y flwyddyn newydd, os gwelwch yn dda?

Presiding Officer, I've given an undertaking that I'll discuss this matter with the all-party group, and I will certainly make a statement to the National Assembly after I've had an opportunity to have those discussions with the group.

Lywydd, rwyf wedi addo y byddaf yn trafod y mater hwn gyda'r grŵp trawsbleidiol, a byddaf yn sicr yn gwneud datganiad i'r Cynulliad Cenedlaethol ar ôl i mi gael cyfle i gael y trafodaethau hynny gyda'r grŵp.

Cabinet Secretary, will you agree with me that there was no greater champion from this Senedd for our armed forces than Carl Sargeant? As Cabinet Secretary for Communities and Children, Carl last year outlined in the Chamber Welsh Government action to support our armed forces and veterans, such as the innovative housing referral pathway to ensure that former members of the armed forces community are supported to find suitable accommodation and avoid homelessness—a devastating outcome of armed service. Keep Safe Cymru for veterans is a creative and highly valued initiative that allows veterans with specific health needs additional support from emergency services in times of crisis. Cabinet Secretary, what actions, therefore, will the Welsh Government take to build on Carl's passionate work and legacy in this area, to ensure that we continue to value our ongoing duty of care to those who have given their all—our veterans and their families—and continue to play our part in the repayment of a collective debt and duty to them?

Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi gytuno â mi nad oedd hyrwyddwr gwell ar ran ein lluoedd arfog yn y Senedd hon na Carl Sargeant? Yn y Siambr hon y llynedd, fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, amlinellodd Carl gamau gweithredu Llywodraeth Cymru i gefnogi ein lluoedd arfog a'n cyn-filwyr, megis y llwybr atgyfeirio tai arloesol i sicrhau bod cyn-aelodau o'r lluoedd arfog yn cael cymorth i ddod o hyd i lety addas ac osgoi digartrefedd—canlyniad trychinebus i fod yn aelod o'r lluoedd arfog. Mae Cadw'n Ddiogel Cymru ar gyfer cyn-filwyr yn fenter greadigol hynod o werthfawr sy'n caniatáu i gyn-filwyr sydd ag anghenion iechyd penodol gael cymorth ychwanegol gan y gwasanaethau brys ar adegau o argyfwng. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau gweithredu, felly, y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i adeiladu ar waith angerddol Carl yn y maes hwn, er mwyn sicrhau ein bod yn parhau i roi gwerth ar ein dyletswydd barhaus o ofal i'r rheini sydd wedi rhoi popeth—ein cyn-filwyr a'u teuluoedd—a pharhau i chwarae ein rhan yn ad-dalu ein dyled iddynt a'n dyletswydd tuag atynt?

Presiding Officer, I think Members across the whole Chamber paid tribute to the work of Carl Sergeant during our debate last week, and I was certainly very happy to add my voice to those tributes. Carl, in many ways, led the work of the whole Government on this area, and the fact that Wales is recognised as the leading country in the United Kingdom in terms of providing support to veterans and to service families and the service community is testament to the work that Carl led.

I will say to the Member that we will continue to work with the expert group that was established to ensure that we are able to respond to all the issues that are raised by the service community in this country, whether it's the health issues that have been raised this afternoon or housing issues or employment issues that have been raised on other occasions. We will work with our key partners across the community and throughout public services with newly appointed armed forces liaison officers. We will ensure that we deliver on the armed forces covenant consistently, across the whole country, throughout the whole year. 

Lywydd, rwy'n credu bod Aelodau ar draws y Siambr gyfan wedi talu teyrnged i waith Carl Sergeant yn ystod ein dadl yr wythnos ddiwethaf, ac roeddwn yn sicr yn falch iawn o ychwanegu fy llais at y teyrngedau hynny. Carl, mewn llawer o ffyrdd, a arweiniodd waith y Llywodraeth gyfan yn y maes hwn, ac mae'r ffaith bod Cymru'n cael ei chydnabod fel y wlad sydd ar y blaen yn y Deyrnas Unedig mewn perthynas â darparu cymorth i gyn-filwyr a theuluoedd a chymuned y lluoedd arfog yn tystio i'r gwaith a wnaed o dan arweiniad Carl.

Rwyf am ddweud wrth yr Aelod y byddwn yn parhau i weithio gyda'r grŵp arbenigol a sefydlwyd i sicrhau ein bod yn gallu ymateb i'r holl faterion sy'n cael eu codi gan gymuned y lluoedd arfog yn y wlad hon, boed yn faterion iechyd a godwyd y prynhawn yma neu faterion tai neu faterion cyflogaeth a godwyd ar adegau eraill. Byddwn yn gweithio gyda'n partneriaid allweddol ar draws y gymuned ac ar draws y gwasanaethau cyhoeddus gyda swyddogion cyswllt y lluoedd arfog sydd newydd eu penodi. Byddwn yn sicrhau ein bod yn cyflawni cyfamod y lluoedd arfog yn gyson, ar draws y wlad, drwy gydol y flwyddyn.

15:10

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

Thank you, Cabinet Secretary.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau amserol, a'r cwestiwn cyntaf—Russell George. 

The next item, therefore, is the topical questions, and the first question is from Russell George. 

Deuoli'r A465
The Dualling of the A465

1. O ystyried y cyhoeddwyd gorwariant o 23 y cant ar y prosiect i ddeuoli'r A465 rhwng y Fenni a Hirwaun, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau o ble y daw'r adnoddau ychwanegol i gyllido hyn? 73

1. Given the announced 23 per cent overspend on the project to dual the A465 between Abergavenny and Hirwaun, will the Cabinet Secretary confirm where the additional resource to fund this will come from? 73

The increased expenditure is spread over three financial years between now and the end of construction. Future budget profiles will reflect these increases. 

Caiff y cynnydd yn y gwariant ei rannu dros dair blynedd ariannol rhwng yn awr a diwedd y gwaith adeiladu. Bydd proffiliau cyllidebau'r dyfodol yn adlewyrchu'r cynnydd hwn.

I thank the Cabinet Secretary for his answer. We've heard from businesses, of course, who will face financial difficulty due to delays. There are the obvious frustrations and inconvenience to residents. Can I ask: when did you become aware that the project would likely go into an overspend situation? What provisions were made by the Welsh Government to cover the potential cost overruns of the scheme? Also, if the Welsh Government is liable for a proportion of the total cost of the overspend, what is that proportion? If you don't know what that figure is, can I ask why not? How was a procurement contract agreed for a project of this scale without your Government protecting taxpayers from an overspend that they're not responsible for, if that's the case? In addition, I want to ask what independent technical advice was sought by the Welsh Government in relation to many of the complex challenges associated with the scheme, importantly before the tendering specification was drawn up.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Rydym wedi clywed gan fusnesau, wrth gwrs, a fydd yn wynebu anawsterau ariannol oherwydd oedi. Mae yna rwystredigaethau ac anghyfleustra amlwg i breswylwyr. A gaf fi ofyn: pryd y daethoch yn ymwybodol y buasai'r prosiect yn debygol o wynebu gorwariant? Pa ddarpariaethau a wnaed gan Lywodraeth Cymru i dalu am orwariant posibl y cynllun? Hefyd, os yw Llywodraeth Cymru yn atebol am gyfran o gyfanswm cost y gorwariant, beth yw'r gyfran honno? Os nad ydych yn gwybod beth yw'r ffigur hwnnw, a gaf fi ofyn pam nad ydych yn gwybod? Sut y cytunwyd ar gytundeb caffael ar gyfer prosiect o'r maint hwn heb i'ch Llywodraeth amddiffyn trethdalwyr rhag gorwariant nad ydynt yn gyfrifol amdano, os yw hynny'n wir? Yn ogystal, rwyf eisiau gofyn pa gyngor technegol annibynnol y gofynnodd Llywodraeth Cymru amdano mewn perthynas â llawer o'r heriau cymhleth sy'n gysylltiedig â'r cynllun hwn, ac yn bwysig, cyn i'r fanyleb dendro gael ei llunio.

I'd like to thank the Member for his questions. I've already said to Members previously that I'd welcome any referral of businesses, or indeed individuals or self-employed people, who are suffering as a consequence of the roadworks on this particular stretch to be brought forward to Government with a view to us assisting.

I can say that the moment I was informed of costings problems in delivering this hugely ambitious scheme I ordered an immediate and comprehensive commercial review, which has now reported back. I can confirm as well that officials took specialist, commercial and legal advice on these matters, and the resolution and negotiation of such issues is a confidential and commercially sensitive process. But the contract is absolutely clear: the contractor is currently exposed to a greater level of financial risk from the overspend than Welsh Government. Their financial exposure should motivate them to reduce their level of risk.

I'll outline the process by which we entered into a contract with Costain. This is a hugely significant engineering and construction project, but I don't think there's any hiding my disappointment at the contractor's overspend and programme delay. We used the early contractor involvement process and also industry standards, terms and conditions in order to ensure that Welsh Government's exposure to risk was reduced as much as possible. The ECI approach is intended to bring in at a very early stage a contractor's expertise on buildability, ability to innovate and approach to effective management of risk in order to influence design development.

I think it's fair to say that a complicated scheme such as section 2 of this project is in theory very well suited to an ECI contract. But there was also a hold point in the contract between parts 1 and 2, which enabled either Welsh Government or the contractor to terminate the contract without penalty. It enabled Costain not to enter into the construction contract without penalty should they have felt that, based on all of the information that they held, their projected outturn cost would not be realistic. That said, Costain went ahead regardless, and I am determined that we will do everything we can to protect taxpayers from the additional costs, which we are assessing currently.

I think it's worth saying that we are satisfied that we have exercised the appropriate level of management and supervision on this project. Construction has already seen 2 million tonnes of earth and rock moved, 2.5 km of retaining wall built, 44 service diversions completed, over 6,000 soil nails installed and 4,000 trees planted. And whilst significant, these short-term impacts need to be balanced against the longer term benefits of this incredible project. I would encourage Members as well to attend the public exhibitions that commenced on 27 November, and to take part in site tours, where more questions can be asked and where they will be answered. 

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Rwyf eisoes wedi dweud wrth Aelodau y buaswn yn falch o weld unrhyw fusnesau, neu yn wir unigolion neu bobl hunangyflogedig, sy'n dioddef o ganlyniad i'r gwaith ar y ffordd benodol hon yn cael eu hatgyfeirio at y Llywodraeth fel y gallwn eu cynorthwyo.

Yr eiliad y cefais wybod am y problemau costio wrth gyflawni'r cynllun eithriadol o uchelgeisiol hwn, gallaf ddweud fy mod wedi galw am adolygiad masnachol cynhwysfawr ar unwaith, ac mae hwnnw bellach wedi cyflwyno ei adroddiad. Gallaf gadarnhau hefyd fod swyddogion wedi cael cyngor arbenigol, masnachol a chyfreithiol ar y materion hyn, ac mae datrys a thrafod materion o'r fath yn broses gyfrinachol a sensitif yn fasnachol. Ond mae'r cytundeb yn gwbl glir: mae'r contractwr yn agored i lefel uwch o risg ariannol o ganlyniad i'r gorwariant na Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd. Dylai'r ffaith eu bod yn agored i risg ariannol eu cymell i leihau eu lefel o risg.

Rwyf am amlinellu'r broses o lunio ein cytundeb gyda Costain. Mae hwn yn brosiect peirianyddol ac adeiladu sylweddol iawn, ond nid wyf yn credu y gallaf guddio fy siom ynglŷn â gorwariant y contractwr a'r oedi sydd wedi bod ar y rhaglen. Defnyddiwyd proses ymwneud cynnar gan gontractwr yn ogystal â safonau, telerau ac amodau'r diwydiant er mwyn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn agored i gyn lleied o risg â phosibl. Nod y dull o ymwneud cynnar gan gontractwr yw cyflwyno arbenigedd contractwr ar adeiladwyedd, gallu i arloesi a dull o reoli risg yn effeithiol yn gynnar iawn er mwyn dylanwadu ar ddatblygiad y cynllun.

Rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod cynllun cymhleth fel adran 2 o'r prosiect hwn yn addas iawn mewn theori i gytundeb ymwneud cynnar gan gontractwr. Ond roedd yna hefyd bwynt oedi yn y cytundeb rhwng rhannau 1 a 2, a oedd yn galluogi naill ai Llywodraeth Cymru neu'r contractwr i derfynu'r contract heb gosb. Roedd hyn yn galluogi Costain i beidio ag ymrwymo i gytundeb adeiladu heb gosb pe baent wedi teimlo, ar sail yr holl wybodaeth a oedd ganddynt, na fuasai eu cost alldro amcanol yn realistig. Wedi dweud hynny, penderfynodd Costain fwrw ymlaen beth bynnag, ac rwy'n benderfynol y byddwn yn gwneud popeth a allwn i amddiffyn trethdalwyr rhag y costau ychwanegol, ac rydym yn asesu'r rheini ar hyn o bryd.

Rwy'n credu ei bod yn werth dweud ein bod yn fodlon ein bod wedi arfer y lefel briodol o reolaeth a goruchwyliaeth ar y prosiect hwn. Mae'r gwaith adeiladu eisoes wedi symud 2 filiwn tunnell o ddaear a chraig, adeiladu 2.5 cilometr o wal, cwblhau 44 o ddargyfeiriadau gwasanaeth, gosod dros 6,000 o hoelion pridd a phlannu 4,000 o goed. Ac er eu bod yn sylweddol, mae angen cydbwyso'r effeithiau tymor byr hyn yn erbyn manteision mwy hirdymor y prosiect anhygoel hwn. Buaswn hefyd yn annog yr Aelodau i fynychu'r arddangosfeydd cyhoeddus a ddechreuodd ar 27 Tachwedd, ac i gymryd rhan mewn teithiau safle, lle y gellir holi mwy o gwestiynau a lle y cânt eu hateb.

15:15

Cabinet Secretary, no-one would disagree that this is a very challenging engineering project and that it will be a very fine stretch of road when it's complete, but nonetheless there are concerns across Wales and within this Chamber, but certainly locally with local residents I've met, and I think some of their fears would have been confirmed by the recent revelation about the 23 per cent overspend. For a long time now, there have been complaints made to me about Costain, the contractors, operating within a slacker fiscal regulatory environment than local residents would see fit. So, I think if you could revisit this and your arrangements for Costain. I hear what you say—that they are more liable to bear more of the risk than the Welsh Government is, and that's to be welcomed if that's the case, but currently, certainly in the local area, there are real concerns that there doesn't seem to be the sort of tight hold on the finances of this project and, indeed, on the deadlines for completing the project that we would all like to see. So, if you could review that, that would be very appreciated. 

Ysgrifennydd y Cabinet, ni fuasai neb yn anghytuno bod hwn yn brosiect peirianyddol heriol iawn ac y bydd yn ffordd dda iawn pan fydd wedi cael ei chwblhau, ond serch hynny, mae yna bryderon ledled Cymru ac yn y Siambr hon, ond yn sicr yn lleol gyda'r trigolion lleol rwyf wedi cyfarfod â hwy, a chredaf y buasai rhai o'u pryderon wedi cael eu cadarnhau gan y datgeliad diweddar ynglŷn â'r gorwariant o 23 y cant. Ers tro byd bellach, rwyf wedi cael cwynion am Costain, y contractwyr, yn gweithredu mewn amgylchedd rheoleiddio ariannol mwy llac nag y buasai trigolion lleol yn ei ystyried yn addas. Felly, rwy'n credu os gallech edrych eto ar hyn a'ch trefniadau ar gyfer Costain. Rwy'n clywed yr hyn a ddywedwch—eu bod yn fwy agored i ysgwyddo mwy o'r risg na Llywodraeth Cymru, ac mae hynny i'w groesawu os yw'n wir, ond ar hyn o bryd, yn sicr yn yr ardal leol, mae yna bryderon go iawn ei bod yn ymddangos nad oes yna afael tynn ar gyllid y prosiect hwn, nac yn wir, ar y terfynau amser ar gyfer cwblhau'r prosiect y buasai pawb ohonom yn hoffi eu gweld. Felly, os gallwch adolygu hynny, buasai'n cael ei werthfawrogi'n fawr.

I'd agree with the Member. I've already asked for a lessons learned analysis to be conducted by officials. I think the call for tighter regulatory controls over the costs of this project are fair. And also I'd agree with the Member that this is a particularly fine piece of road; in fact, it's going to have the biggest concrete arch of its kind anywhere on the planet. It will be a project that we can be proud of. I do sympathise with all of those people who are suffering as a consequence of delays, but it will be a major construction project that Wales will be proud of.    

Buaswn yn cytuno gyda'r Aelod. Rwyf eisoes wedi gofyn i swyddogion gynnal dadansoddiad o'r gwersi a ddysgwyd. Rwy'n credu bod yr alwad am reolaethau rheoleiddio tynnach dros gostau'r prosiect hwn yn deg. A hefyd buaswn yn cytuno gyda'r Aelod fod hon yn ffordd arbennig o wych; yn wir, bydd ganddi'r bwa concrit mwyaf o'i fath mewn unrhyw le ar y blaned. Bydd yn brosiect y gallwn fod yn falch ohono. Rwy'n cydymdeimlo â'r holl bobl sy'n dioddef o ganlyniad i'r oedi, ond bydd yn brosiect adeiladu mawr y bydd Cymru yn falch ohono.

It does seem as if interest in this particular scheme is coming from these benches, given that it's the biggest capital spend that the department has at the moment, and that the cost overrun running into excess somewhere north of £50 million is something that has to be managed. I do welcome the Minister's engagement today, and it is sad that the didn't give an oral statement when this first became a problem. I would ask the Minister if he could confirm whether he is confident that whatever proportion of the overspend will have to be met by his department—and he's indicated that it will be spread over three years—that additional moneys will be secured from Welsh Government reserves rather than the existing budgets having to be hollowed out to make up this overspend, because other projects around Wales—and I look at my own area, South Wales Central, which has a consultation at the moment about improving links to the M4, and also proposals around the Dinas Powys bypass—such projects, if these many millions of pounds have to be spend for the completion of the road, could be called into question. 

Mae'n ymddangos bod y diddordeb yn y cynllun penodol hwn yn dod o'r meinciau hyn, o ystyried mai dyma'r gwariant cyfalaf mwyaf sydd gan yr adran ar hyn o bryd, ac mae'r gorwariant o fwy na £50 miliwn yn rhywbeth sy'n rhaid ei reoli. Rwy'n croesawu cyfraniad y Gweinidog heddiw, ac mae'n drist na roddodd ddatganiad llafar pan ddaeth hon yn broblem gyntaf. Buaswn yn gofyn i'r Gweinidog a fuasai'n gallu cadarnhau ei fod yn hyderus y bydd yn rhaid i ba gyfran bynnag o'r gorwariant gael ei dalu gan ei adran—ac mae wedi dweud y bydd yn cael ei rannu dros dair blynedd—y bydd arian ychwanegol yn dod o gronfeydd wrth gefn Llywodraeth Cymru yn hytrach na bod cyllidebau cyfredol yn cael eu gwagio i wneud iawn am y gorwariant hwn, oherwydd mae prosiectau eraill ledled Cymru—ac rwy'n edrych ar fy ardal i, Canol De Cymru, sy'n cael ymgynghoriad ar hyn o bryd ynglŷn â gwella cysylltiadau â'r M4, yn ogystal â chynigion yn ymwneud â ffordd osgoi Dinas Powys—os oes rhaid gwario miliynau lawer o bunnoedd er mwyn cwblhau'r ffordd, gallai fod amheuaeth ynghylch prosiectau o'r fath.

Can I thank the Member for his question, and just remind Members again that this huge undertaking will open up the Heads of the Valleys for further economic development and prosperity? It's our intention, first of all, to minimise exposure to the Welsh Government and therefore to taxpayers as a consequence of the excessive costs, but once the level of Welsh Government's liability has been confirmed, decisions will then be made on how best to fund any shortfall, recognising what the opportunity costs of this increase will be. Future budget profiles will reflect these increases so that the impact can be considered as part of the ongoing delivery of the national transport finance plan. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn, ac atgoffa Aelodau unwaith eto y bydd yr ymrwymiad enfawr hwn yn agor Blaenau'r Cymoedd ar gyfer datblygiad economaidd a ffyniant pellach? Ein bwriad, yn gyntaf oll, yw lleihau'r risg i Lywodraeth Cymru ac felly i drethdalwyr o ganlyniad i'r costau gormodol, ond pan fydd lefel atebolrwydd Llywodraeth Cymru wedi'i chadarnhau, bydd penderfyniadau'n cael eu gwneud wedyn mewn perthynas â'r ffordd orau i ariannu unrhyw ddiffyg, gan gydnabod beth fydd costau cyfle'r cynnydd hwn. Bydd proffiliau cyllidebau'r dyfodol yn adlewyrchu'r cynnydd hwn fel y gellir ystyried yr effaith fel rhan o'r gwaith parhaus o gyflawni'r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet, a'r cwestiwn nesaf—Rhun ap Iorwerth.

Thank you, Cabinet Secretary, and the next question is from Rhun ap Iorwerth. 

Effaith y llifogydd diweddar ar rwydwaith ffyrdd Ynys Môn
The impact of the recent floods on Anglesey's road network
2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am effaith y llifogydd diweddar ar rwydwaith ffyrdd Ynys Môn? 75
2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact of the recent floods on Anglesey's road network? 75

Disruption was caused to the road network over the night of 22-23 November due to flooding. We continue to work hard and invest significant resources to build resilience in the network across north Wales. 

Tarfwyd ar y rhwydwaith ffyrdd yn ystod y nos ar 22-23 Tachwedd oherwydd llifogydd. Rydym yn parhau i weithio'n galed ac yn buddsoddi adnoddau sylweddol i feithrin cydnerthedd y rhwydwaith ar draws gogledd Cymru.

Diolch yn fawr iawn. A gaf i, ar ran y Cynulliad, yn gyntaf anfon ein cydymdeimlad at bawb gafodd eu taro gan y llifogydd? Rwyf wedi ymweld â'r rhan fwyaf o ardaloedd gafodd eu taro erbyn hyn ac mae'n dorcalonnus gweld yr effaith ar dai, y loes mae llifogydd yn ei achosi i bobl, llawer ohonyn nhw yn fregus, a busnesau hefyd—busnesau fel Becws Glandwr yn Llangefni, yn methu â phobi am y tro cyntaf mewn 40 mlynedd. Mae yna lawer o elfennau o’r llifogydd lle bydd angen gwneud cysylltiad â’r Llywodraeth a’i hasiantaethau, wrth gwrs, ar atal llifogydd—cyswllt efo Cyfoeth Naturiol Cymru ac ati—ond rwy’n falch o gael y cyfle yma i drafod yn benodol y difrod a gafodd ei achosi i'r A545 rhwng Porthaethwy a Biwmares, a goblygiadau hirdymor hynny.

Rwyf eisiau llongyfarch y cyngor am ymateb yn syth. Mi fues i’n siarad efo peirianwyr ddydd Gwener, wrth iddyn nhw wneud gwaith brys er mwyn gallu trio ailagor y ffordd honno, a hynny ar ben llethr serth iawn yn syth i’r môr. Rwyf yn gobeithio y bydd modd agor un lôn o’r ddwy yn fuan, achos ar hyn o bryd nid oes yr un ffordd ar agor i bob cerbyd allu mynd i Fiwmares o gwbl. Mae’n bosib i geir ddefnyddio cefnffyrdd, ond rwyf wedi siarad â busnesau, er enghraifft, sy’n gorfod teithio efo faniau i gyfarfod loris sy’n delifro nwyddau iddyn nhw sy’n methu â chyrraedd Biwmares o gwbl oherwydd pontydd isel i mewn i’r dref.

Mae yna lawer o dirlithriadau wedi bod ar y ffordd yma yn y gorffennol, ond llithriadau i’r ffordd o uwchben oedd y rheini. Y tro yma, llithriad o’r ffordd i gyfeiriad y môr sydd wedi bod. Mae hynny’n llawer mwy difrifol achos mae’n bygwth sylfeini’r ffordd ei hun, wrth gwrs. Rwyf yn y gorffennol wedi tynnu sylw’r Llywodraeth at yr ofnau bod angen gwneud gwaith cryfhau sylweddol ar y ffordd yma er mwyn ei diogelu at y dyfodol, ac mae’r costau yn mynd i fod yn sylweddol. Felly, a gaf i apelio ar y Llywodraeth i weld pa gymorth ariannol y gellir ei roi i Gyngor Sir Ynys Môn yn gyntaf, i drwsio’r difrod a achoswyd gan y llifogydd yma—mae hynny’n debyg o fod yn £0.25 miliwn—ond hefyd i wneud y gwaith cryfhau sydd ei angen ar gyfer gwytnwch hirdymor? Ni all Biwmares a dwyrain Ynys Môn fforddio cael eu hynysu fel hyn. Heb fuddsoddiad rŵan a chymorth gan y Llywodraeth, rwy’n ofni mai dyna fydd yn digwydd yn amlach ac yn amlach yn y dyfodol.

Thank you very much. May I, on behalf of the Assembly, send my sympathy to everyone who was affected by the floods? I have visited most of the areas affected and it is heartbreaking to see the impact on homes, the pain and anxiety caused for people, many of them vulnerable, and businesses have suffered—businesses like Becws Glandwr in Llangefni, for example, who couldn't bake for the first time in 40 years. There are many elements of the floods where I'll need to be in touch with Government and its agencies in terms of flood prevention—I'll be in touch with Natural Resources Wales and so on—but I am pleased to have this opportunity to specifically discuss the damage caused to the A545 between Menai Bridge and Beaumaris, and the long-term impacts of that.

I do want to congratulate the council for responding quickly. I spoke to engineers on Friday, as they carried out emergency works in order to try and reopen that road, and that was on a very steep slope that went directly to the sea. I do very much hope that one lane of the two will be open soon, because at the moment there is no road open for all vehicles to travel to Beaumaris at all. It's possible for cars to use back roads, but I've spoken to businesses who have to travel with vans to meet lorries that deliver goods to them but can't get to Beaumaris at all because of low bridges into the town.

There have been many landslides on this particular road in the past, but they were landslides onto the road from above. This time, it's been a landslide from the road towards the sea. That is far more serious because it threatens the foundations of the road itself, of course. In the past, I've drawn the Government's attention to the fears that works need to be done to strengthen this road substantially to safeguard it for the future, and the costs are going to be significant. So, may I appeal to Government to see what financial support can be provided to the Isle of Anglesey County Council first of all, in order to put right the damage caused by these floods—that's likely to be £0.25 million—but also to do the strengthening work required for the long-term resilience? Beaumaris and the east of Anglesey can't afford to be isolated in this way, and without investment now and support from Government I fear that that is what will happen more and more often in the future.

15:20

Can I thank the Member for the previous question, Presiding Officer, and add my sympathies to those who are affected by the floods, not just the motorists who were largely featured in the media but also the many businesses and home owners who were affected by recent floods?

The Member was right to outline the A545 as the responsibility of the Isle of Anglesey council, but my officials have already met with the local authority to discuss possible ways of improving the road's infrastructure and its resilience, and I've been in correspondence with the local authority with regard to the landslip experienced on the A545. I'm pleased to be able to say that I have already confirmed my willingness to consider a request for financial support to address such problems, and I also understand that the local authority are having discussions with Beaumaris Town Council on a possible improvement that could be partly funded as well by the town council. Between all of us working together, I hope that we will be able to bring greater security to the people of Beaumaris and indeed Anglesey and ensure that future floods do not affect people in the way that these floods recently have done.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn blaenorol, Lywydd, ac ychwanegu fy nghydymdeimlad i'r rheini a effeithiwyd gan y llifogydd, nid yn unig y modurwyr a gafodd fwyaf o sylw yn y cyfryngau ond hefyd y nifer o fusnesau a pherchnogion cartrefi a gafodd eu heffeithio gan y llifogydd diweddar?

Roedd yr Aelod yn iawn i ddweud mai cyfrifoldeb Cyngor Ynys Môn yw'r A545, ond mae fy swyddogion eisoes wedi cyfarfod â'r awdurdod lleol i drafod ffyrdd posibl o wella seilwaith y ffordd a'i gwytnwch, ac rwyf wedi bod yn gohebu â'r awdurdod lleol mewn perthynas â'r tirlithriad a gafwyd ar yr A545. Rwy'n falch o allu dweud fy mod eisoes wedi cadarnhau fy mharodrwydd i ystyried cais am gymorth ariannol i fynd i'r afael â phroblemau o'r fath, ac rwyf hefyd yn deall bod yr awdurdod lleol yn cael trafodaethau gyda Chyngor Tref Biwmares ar welliant posibl y gellid ei gyllido'n rhannol gan y cyngor tref hefyd. Gyda phob un ohonom yn gweithio gyda'n gilydd, rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu sicrhau mwy o ddiogelwch i bobl Biwmares, ac Ynys Môn yn wir, a sicrhau nad yw llifogydd yn y dyfodol yn effeithio ar bobl yn y ffordd y mae'r llifogydd diweddar hyn wedi'i wneud.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Y cwestiwn nesaf, felly, gan Darren Millar.

Thank you, Cabinet Secretary. The next question is from Darren Millar.

Honiadau o gam-drin ar Ynys Bŷr
Allegations of abuse on Caldey Island

3. Pa ystyriaeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i rhoi i gomisiynu ymchwiliad annibynnol i honiadau o gam-drin ar Ynys Bŷr? 76

3. What consideration has the Cabinet Secretary given to commissioning an independent inquiry into allegations of abuse on Caldey Island? 76

Any allegations of abuse are truly abhorrent, and survivors were not given the response they deserved when they first spoke out. We would advise anyone who suffered abuse to come forward in confidence and report allegations of abuse to the police by ringing 101 or to contact local authorities' social services or indeed the Truth Project on 0800 917 1000.

Mae unrhyw honiadau o gam-drin yn wirioneddol wrthun, ac ni chafodd goroeswyr yr ymateb roeddent yn ei haeddu pan roesant wybod am hyn gyntaf. Buasem yn cynghori unrhyw un sydd wedi dioddef cam-drin i roi gwybod i'r heddlu'n gyfrinachol am honiadau o gam-drin drwy ffonio 101 neu gysylltu â gwasanaethau cymdeithasol awdurdodau lleol, neu'n wir, y Prosiect Gwirionedd ar 0800 917 1000.

Cabinet Secretary, thank you for that response. Like you and everybody else in this Chamber, we were appalled and shocked at the allegations that have emerged in recent weeks of abuse by a monk on Caldey Island. Eleven women so far have come forward to say that they were abused by Father Thaddeus Kotik when they were children, and of course they are all suffering lifelong consequences as a result of that abuse. In fact, one of those women claims that a second person also abused her on that island. Who that person is and where they are we don't actually know, and we know that other cases may well come to light, and I too would encourage people to report their concerns.

We also know that allegations of abuse, of course, were brought to the attention of the abbot at Caldey Abbey back in 1990 but were not reported to the police at that time, and that since that date, a child sex offender, Paul Ashton, hid on Caldey Island for a period of seven years trying to evade justice. And I have to say, I think the whole thing stinks. It smacks of a deliberate cover-up of abuse by clergy on that island, which is frequently visited by young children, a place that ought to be safe, which hasn't been safe in the past. And I think we need answers. We need answers as to who knew what, when, and why the abbey didn't report things to the police when they ought to have done when things were brought to their attention. We also need to know when Pembrokeshire's social services department knew about these claims and what action they may or may not have taken in the past to protect young children visiting that island.

I'm appalled by this and I think that it would be wise to ask you to organise an independent inquiry into what went on, because we do need to learn lessons and we need to be confident now, particularly given that we don't know who this second person is, that young children are safe visiting that island in the future. School trips are still going on, Cabinet Secretary, and we need to be sure that those children are protected from abuse.

Ysgrifennydd y Cabinet, diolch i chi am eich ateb. Fel chi a phawb arall yn y Siambr hon, cawsom ein harswydo a'n dychryn gan y cyhuddiadau o gam-drin gan fynach ar Ynys Bŷr a ddaeth i'r amlwg yn ystod yr wythnosau diwethaf. Hyd yn hyn, mae un ar ddeg o fenywod wedi dweud eu bod wedi dioddef cam-drin gan y Tad Thaddeus Kotik pan oeddent yn blant, ac wrth gwrs mae pob un ohonynt yn dioddef canlyniadau gydol oes o ganlyniad i'r cam-drin hwnnw. Yn wir, mae un o'r menywod hynny'n honni bod ail berson wedi ei cham-drin ar yr ynys honno. Ni wyddom pwy yw'r person hwnnw na ble maent mewn gwirionedd, a gwyddom y gallai achosion eraill ddod i'r amlwg hefyd, a buaswn innau hefyd yn annog pobl i roi gwybod am eu pryderon.

Rydym hefyd yn gwybod bod honiadau o gam-drin, wrth gwrs, wedi eu dwyn i sylw'r abad yn Abaty Bŷr yn ôl ym 1990 ond ni roddwyd gwybod amdanynt i'r heddlu ar y pryd, ac ers y dyddiad hwnnw, gwyddom fod troseddwr rhyw, Paul Ashton, wedi cuddio ar Ynys Bŷr am gyfnod o saith mlynedd yn ceisio osgoi cyfiawnder. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n credu bod yr holl beth yn drewi. Mae'n drewi o ymdrech fwriadol i guddio'r gwir am gamdriniaeth gan glerigwyr ar yr ynys honno, ynys y bydd plant ifanc yn ymweld â hi'n aml, man a ddylai fod yn ddiogel ac nad yw wedi bod yn ddiogel yn y gorffennol. Ac rwy'n credu ein bod angen atebion. Rydym angen atebion o ran pwy sy'n gwybod beth, pryd, a pham na roddodd yr abaty wybod i'r heddlu am bethau pan ddylent fod wedi gwneud hynny yn syth ar ôl cael gwybod. Rydym hefyd angen gwybod pa bryd y daeth adran gwasanaethau cymdeithasol Sir Benfro i wybod am yr honiadau hyn a pha gamau gweithredu y maent wedi'u cymryd yn y gorffennol, os o gwbl, i amddiffyn plant ifanc sy'n ymweld â'r ynys honno.

Mae hyn yn codi arswyd arnaf a chredaf y buasai'n ddoeth gofyn i chi drefnu ymchwiliad annibynnol i'r hyn a ddigwyddodd, oherwydd mae angen i ni ddysgu gwersi, ac mae angen i ni fod yn hyderus yn awr, yn arbennig o ystyried nad ydym yn gwybod pwy yw'r ail berson hwn, fod plant ifanc yn ddiogel wrth ymweld â'r ynys honno yn y dyfodol. Mae teithiau ysgol yn digwydd o hyd, Ysgrifennydd y Cabinet, ac mae angen i ni fod yn siŵr fod y plant hynny'n cael eu hamddiffyn rhag camdriniaeth.

15:25

Thank you for those additional comments. Can I say that, in light of the recently emerging allegations and fresh allegations, Dyfed-Powys Police are currently engaged in ongoing investigations into these allegations? As such, I hope you'll understand, Darren, that it's not appropriate for me to comment further at this moment, because of the risk of jeopardising the police investigations and inquiries.

But Members will also note that the children's commissioner has written to Caldey Island abbey themselves to seek assurances, but also that she has said that it is, at this moment, too early to call for an inquiry, not least because of the detail that is still emerging and also because there is a police investigation currently live, under way. It is worth pointing out, however, that in addition to the massively transformed safeguarding environment for children and adults within Wales there is also a national Catholic safeguarding advice service. And as I mentioned, the children's commissioner has written directly to the abbey on Caldey Island seeking assurances that they are following the Catholic Church's national safeguarding policy—their own safeguarding policies as well—and their procedures on child protection.

Darren is absolutely right in saying that we need answers to this. We need to know how this happened, but also—it's often an overused phrase—to learn lessons about how we can avoid this and minimise the risk of it happening again. We have done so much in Wales in improving our safeguarding procedures, but if there are lessons to be learnt from this, both for the Catholic Church and also in terms of wider safeguarding, we will ensure that we learn those lessons. And in that respect, I fully understand the calls for the answers to the questions that have been put. But at this moment, there is a police investigation under way.

Diolch i chi am y sylwadau ychwanegol hynny. A gaf fi ddweud, yng ngoleuni'r honiadau newydd a'r honiadau a ddaeth i'r amlwg yn ddiweddar, fod Heddlu Dyfed-Powys yn parhau i ymchwilio i'r honiadau ar hyn o bryd? O ganlyniad, rwy'n gobeithio y byddwch yn deall, Darren, nad yw'n briodol i mi wneud sylwadau pellach ar hyn o bryd, oherwydd y risg o beryglu ymchwiliadau ac ymholiadau'r heddlu.

Ond bydd yr Aelodau hefyd yn nodi fod y comisiynydd plant wedi ysgrifennu at abaty Ynys Bŷr eu hunain i geisio sicrwydd, ond hefyd ei bod wedi dweud, ar hyn o bryd, ei bod yn rhy gynnar i alw am ymchwiliad, yn enwedig gan fod y manylion yn parhau i ymddangos a hefyd oherwydd bod ymchwiliad heddlu ar y gweill ar hyn o bryd. Mae'n werth nodi, fodd bynnag, yn ogystal â'r ffaith bod yr amgylchedd diogelu ar gyfer plant ac oedolion yng Nghymru wedi trawsnewid yn aruthrol, fod yna hefyd wasanaeth cyngor cenedlaethol Catholig ar ddiogelu yn bodoli. Ac fel y soniais, mae'r comisiynydd plant wedi ysgrifennu'n uniongyrchol at abaty Ynys Bŷr i geisio sicrwydd eu bod yn dilyn polisi diogelu cenedlaethol yr Eglwys Gatholig—eu polisïau diogelu eu hunain yn ogystal—a'u gweithdrefnau amddiffyn plant.

Mae Darren yn llygad ei le pan ddywed ein bod angen atebion i hyn. Mae angen i ni wybod sut y digwyddodd hyn, ond mae angen i ni hefyd—mae'n ymadrodd a gaiff ei orddefnyddio'n aml—ddysgu gwersi ynglŷn â sut y gellir osgoi hyn a lleihau'r risg y gallai hyn ddigwydd eto. Rydym wedi gwneud cymaint yng Nghymru i wella ein gweithdrefnau diogelu, ond os oes gwersi i'w dysgu o hyn, i'r Eglwys Gatholig a hefyd o ran diogelu ehangach, byddwn yn sicrhau ein bod yn dysgu'r gwersi hynny. Ac yn hynny o beth, rwy'n deall y galwadau am yr atebion i'r cwestiynau a ofynnwyd. Ond ar hyn o bryd, mae yna ymchwiliad heddlu ar y gweill.

Minister, I've listened very carefully to what you have said to Darren Millar, however I do have two other points I would like to make. The first is that Dyfed-Powys Police were aware of these allegations themselves in both 2014 and again in 2016. The reason they did not move to prosecution was they said there was little point because the monk in question had since died—he'd passed away. However, there should still have been some form of investigation, because how did they know that he was the only one? How did they know that he didn't have conspirators in terms of a cover-up? How did they know that there may not be other children put at risk? I'm not overly impressed with the actions of Dyfed-Powys Police on this matter, and I would like to ask you, as the Minister, to write to them in the strongest terms for them to actually investigate how they acted and whether or not they took the appropriate action at the time, because I think that they have been found wanting on this matter. They should have looked at it and not just said, 'Well, never mind, the chap's dead, it's an irrelevancy.' And I do not think that they should be allowed off the hook on this.

The second point I'd like to talk about is the fact that I wrote last week to the abbot at Caldey Island and I asked him if he would refer himself or set up a full investigation to be carried out by another independent organisation. I appreciate that you feel that you cannot move forward because of the current police investigation, however I've thought on this further, and, as I'm sure you are aware, the Catholic Church themselves have an ongoing independent inquiry into the sexual abuse and exploitation of children in the Roman Catholic Church. I appreciate that, at the moment, they are looking at the Benedictine congregation, but I wondered whether you, in your capacity as Minister, would write to that inquiry, and ask them whether they would also look at the Cistercian Order on Caldey Island, because they do have a wider remit than just the Benedictine congregation. And I think it's very important that the Catholic Church are struggling with this issue, and that this is yet another example of where, I think, they should be looking at it to ensure that there is not systemic abuse going on within any of these organisations.

Weinidog, rwyf wedi gwrando'n ofalus iawn ar yr hyn a ddywedasoch wrth Darren Millar, ond mae gennyf ddau bwynt arall yr hoffwn eu gwneud. Y cyntaf yw bod Heddlu Dyfed-Powys wedi dod yn ymwybodol o'r honiadau hyn yn 2014 ac eto yn 2016. Y rheswm na wnaethant erlyn oedd oherwydd eu bod yn dweud nad oedd llawer o bwynt gan fod y mynach dan sylw wedi marw. Fodd bynnag, dylai rhyw fath o ymchwiliad fod wedi cael ei gynnal, oherwydd sut y gwyddent mai ef oedd yr unig un? Sut y gwyddent nad oedd ganddo gynllwynwyr a oedd yn cuddio pethau? Sut y gwyddent na fyddai plant eraill yn cael eu rhoi mewn perygl? Nid wyf yn hapus iawn gyda chamau gweithredu Heddlu Dyfed-Powys ar y mater hwn, a buaswn yn hoffi gofyn i chi, fel Gweinidog, i ysgrifennu atynt yn y modd cryfaf posibl fel eu bod yn ymchwilio i'r modd y gwnaethant weithredu ac i weld a roddwyd y camau priodol ar waith ganddynt ar y pryd ai peidio, oherwydd credaf fod eu perfformiad yn is na'r safon ar y mater hwn. Dylent fod wedi edrych ar y mater a gwneud rhywbeth mwy na dweud, 'Wel, ta waeth, mae'r dyn wedi marw, mae'n amherthnasol.' Ac rwy'n credu y dylent gael eu dwyn i gyfrif am hyn.

Yr ail bwynt yr hoffwn siarad amdano yw'r ffaith fy mod wedi ysgrifennu at yr abad ar Ynys Bŷr yr wythnos diwethaf i ofyn iddo a fuasai'n cyfeirio'i hun neu'n sefydlu ymchwiliad llawn i'w gynnal gan gorff annibynnol arall. Rwy'n derbyn eich bod yn teimlo na allwch symud ymlaen oherwydd ymchwiliad cyfredol yr heddlu, ond rwyf wedi meddwl mwy am hyn, ac fel y gwyddoch rwy'n siŵr, mae gan yr Eglwys Gatholig eu hunain ymchwiliad annibynnol ar y gweill ar gam-drin a chamfanteisio'n rhywiol ar blant yn yr Eglwys Gatholig. Rwy'n deall, ar hyn o bryd, eu bod yn edrych ar y cynulliad Benedictaidd, ond tybed a fuasech chi, yn rhinwedd eich swydd fel Gweinidog, yn ysgrifennu at yr ymchwiliad hwnnw, a gofyn iddynt a fuasent hefyd yn edrych ar yr Urdd Sistersaidd ar Ynys Bŷr, oherwydd mae ganddynt gylch gwaith ehangach na'r cynulliad Benedictaidd yn unig. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod yr Eglwys Gatholig yn mynd i'r afael â'r y mater hwn, a bod hon yn enghraifft arall o ble y credaf y dylent fod yn edrych arno er mwyn sicrhau nad oes cam-drin systemig yn digwydd yn unrhyw un o'r sefydliadau hyn.

15:30

Thank you, again, for those additional comments and queries. And you're right in that there is a separate review within the Catholic Church itself of its safeguarding arrangements. We also note that the independent inquiry into child sex abuse is considering issues of failures of religious institutions, as part of the UK-wide inquiry. I can confirm that my officials have been in touch with the inquiry about the reported abuse, and we will of course not only keep a close eye on the way that that inquiry proceeds, but also seek to learn lessons from the inquiry's wider findings into religious bodies, into the investigations of religious institutions.

I will certainly consider the points that have been raised about writing further to others, but it is worth pointing out, even at this stage, whilst not saying anything in terms of the current police investigations that are proceeding—and I have to make sure that we do not jeopardise those live investigations—my officials will, under my instruction, request that both CYSUR and the mid and west safeguarding board keep me and the Welsh Government fully updated on progress so far with the investigation, but also on whether there are any current shortfalls in arrangements, and keep me up to date with that. I will certainly also write to the National Catholic Safeguarding Advisory Service to seek their assurances, both on historic matters, and on current issues as well. I will go back and speak to my officials on whether there are additional reassurances that we can give, in light of the points that the Member has raised.

Diolch i chi, unwaith eto, am y sylwadau a'r ymholiadau ychwanegol hynny. Ac rydych yn gywir i ddweud bod yna adolygiad ar wahân yn yr Eglwys Gatholig ei hun o'i threfniadau diogelu. Nodwn hefyd fod yr ymchwiliad annibynnol i achosion o gam-drin plant yn rhywiol yn ystyried methiannau sefydliadau crefyddol, fel rhan o ymchwiliad yn y DU gyfan. Gallaf gadarnhau bod fy swyddogion wedi bod mewn cysylltiad â'r ymchwiliad mewn perthynas â'r cam-drin a gofnodwyd, a byddwn wrth gwrs yn cadw llygad barcud ar y ffordd y mae'r ymchwiliad hwnnw'n mynd rhagddo, ond hefyd yn ceisio dysgu gwersi o ganfyddiadau ehangach yr ymchwiliad i gyrff crefyddol, i ymchwiliadau sefydliadau crefyddol.

Byddaf yn sicr yn ystyried y pwyntiau sydd wedi cael eu codi ynglŷn ag ysgrifennu ymhellach at eraill, ond mae'n werth nodi, hyd yn oed ar y cam hwn, er nad wyf yn dweud unrhyw beth ynglŷn ag ymchwiliadau cyfredol yr heddlu sy'n mynd rhagddynt—ac mae'n rhaid i mi wneud yn siŵr nad ydym yn peryglu'r ymchwiliadau byw hynny—bydd fy swyddogion, yn ôl fy nghyfarwyddiadau, yn gofyn i CYSUR a bwrdd diogelu canolbarth a gorllewin Cymru sicrhau fy mod i a Llywodraeth Cymru yn cael y wybodaeth ddiweddaraf yn llawn am gynnydd yr ymchwiliad hyd yn hyn, ond hefyd ynglŷn ag a oes unrhyw ddiffygion yn y trefniadau ar hyn o bryd, ac yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i mi ynglŷn â hynny. Byddaf yn sicr yn ysgrifennu at y Gwasanaeth Cyngor Cenedlaethol Catholig ar Ddiogelu hefyd i geisio sicrwydd ar faterion hanesyddol, a materion cyfredol yn ogystal. Byddaf yn siarad â fy swyddogion i weld a oes yna sicrwydd ychwanegol y gallwn ei roi, yng ngoleuni'r pwyntiau a gododd yr Aelod.

In addition to the questions that have already been raised, I think it is important to underline that Caldey is a place of pilgrimage and sanctuary, which has been in the Christian tradition for over 1,600 years in Wales and people will continue to go there. And the current monks, although they're not directly involved in this scandal, are the inheritors of the tradition there and are therefore the keepers, quite literally the keepers, of the flame, in terms of the standards that need to be upheld on the island.

What concerns me from what I've heard and read in the press, and your reply today, is that even at the time that the original complaint was made, the rules in place then—even then; you've talked about the improvements since, but even then—meant that that complaint should have been referred to the police. It wasn't, and the then abbot—not the current, but the then abbot—in effect covered it up. That is a pattern of behaviour that we've seen wider, not in the Catholic Church only, but in church institutions—in all institutions, let's be honest; it's an institutional thing.

So, although in reply to other Members you've talked about the children's commissioner writing to ascertain that procedures are in place, what I'd like to hear from you today is that the Welsh Government will do that, and, ideally, that you can give assurances here to the Chamber today that you have either seen or have had assurances about the protection procedures for not just children, but vulnerable adults as well, on Caldey Island, and that these procedures are ones that are not only in place, but are actively followed, and that the right training has been put in place to ensure that the situation would be resolved if anything were to happen today. It's not just historic, it's not that the procedures were bad in the past; they weren't even followed. There was a deliberate cover up, and it's not that long ago, and we must be assured that it can't happen again.

Yn ychwanegol at y cwestiynau a godwyd eisoes, credaf ei bod yn bwysig tanlinellu bod Ynys Bŷr yn fan pererindod ac yn noddfa, sydd wedi bod yn rhan o'r traddodiad Cristnogol ers dros 1,600 o flynyddoedd yng Nghymru, a bydd pobl yn parhau i fynd yno. A'r mynaich sydd yno ar hyn o bryd, er nad ydynt wedi chwarae rhan uniongyrchol yn y sgandal, sy'n etifeddu'r traddodiad yno ac felly hwy yw ceidwaid y fflam, yn llythrennol, o ran y safonau sydd angen eu cynnal ar yr ynys.

Yr hyn sy'n peri pryder i mi o'r hyn a glywais ac a ddarllenais yn y wasg, a'ch ymateb heddiw, yw bod y rheolau a oedd ar waith bryd hynny, hyd yn oed ar yr adeg y cafodd y gŵyn wreiddiol ei gwneud—bryd hynny hyd yn oed; rydych wedi sôn am y gwelliannau ers hynny, ond bryd hynny hyd yn oed—yn golygu y dylai'r gŵyn fod wedi ei chyfeirio at yr heddlu. Ni ddigwyddodd hynny, a chafodd y mater ei guddio gan yr abad ar y pryd i bob pwrpas—nid yr abad cyfredol, ond yr abad ar y pryd. Mae hwn yn batrwm o ymddygiad rydym wedi'i weld yn ehangach, nid yn yr Eglwys Gatholig yn unig, ond mewn sefydliadau eglwysig—ym mhob sefydliad, gadewch i ni fod yn onest; mae'n beth sefydliadol.

Felly, er eich bod wrth ymateb i Aelodau eraill wedi sôn am y comisiynydd plant yn ysgrifennu i sicrhau bod gweithdrefnau ar waith, yr hyn yr hoffwn ei glywed gennych heddiw yw y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud hynny, ac yn ddelfrydol, eich bod yn gallu rhoi sicrwydd yma yn y Siambr heddiw eich bod naill ai wedi gweld neu wedi cael sicrwydd ynglŷn â'r gweithdrefnau amddiffyn, nid yn unig ar gyfer plant, ond oedolion agored i niwed hefyd, ar Ynys Bŷr, a bod y gweithdrefnau hyn nid yn unig ar waith, ond eu bod yn cael eu dilyn yn weithredol, a bod yr hyfforddiant cywir wedi'i roi ar waith i sicrhau y buasai'r sefyllfa'n cael ei datrys pe bai unrhyw beth yn digwydd heddiw. Nid mater hanesyddol yn unig ydyw, nid yw'n ymwneud â'r ffaith bod y gweithdrefnau'n wael yn y gorffennol; ni chawsant eu dilyn hyd yn oed. Cafodd pethau eu cuddio'n fwriadol, ac nid oedd mor bell â hynny'n ôl, ac mae'n rhaid i ni gael sicrwydd na all ddigwydd eto.

Simon reminds us of the fact that, whilst we cannot ever rule out any eventuality of an instance of abuse—on a child or an adult—we do recognise that it is incumbent upon us as Welsh Government, not only police, not only safeguarding boards, to be active within our determination, not only to deal with the historic issues that have been raised today in the Chamber, but also to ensure that we absolutely minimise the chances of this happening. We have, indeed, across Welsh Government previously taken such action, not only in terms of changing the whole landscape of the safeguarding environment in Wales, both for adults and children with the national safeguarding board, the child and adult safeguarding boards, but also in our response to, for example, the Waterhouse recommendations where right across the piste if there were lessons to be learned and actions to be taken, we took those actions, and the same, I say to you, we will do again now.

And we're not taking a passive role in this. My officials are actively engaged, both with what is currently going on and the allegations emerging, but also what lessons can be learnt from historic allegations as well. We need to make sure that we keep to the absolute minimum the chances of this happening to any individual. He rightly points out the fact that Caldey Island, currently mired within the allegations that have come forward, also, for many people, is a place of religious sanctity. We have to make sure, and it's incumbent upon us as well as those acting on the ground—Dyfed-Powys Police, the safeguarding boards, Pembrokeshire council and others—to make sure that we put in place the safeguards, collectively, so that this cannot happen, and that we learn the lessons. But I'm afraid you have to understand that I don't want to comment further, particularly while there is a live investigation going on, but we will learn what lessons arise from this. 

Mae Simon yn ein hatgoffa o'r ffaith, er na allwn fyth ddiystyru'r posibilrwydd o unrhyw achos o gam-drin—plentyn neu oedolyn—rydym yn cydnabod ei bod yn ddyletswydd arnom fel Llywodraeth Cymru, nid yn unig yr heddlu, nid yn unig byrddau diogelu, i fod yn weithgar yn ein penderfyniad, nid yn unig i ymdrin â'r materion hanesyddol a godwyd heddiw yn y Siambr, ond hefyd i sicrhau ein bod yn lleihau'r tebygolrwydd y bydd hyn yn digwydd. Yn wir, rydym eisoes wedi rhoi camau o'r fath ar waith ar draws Llywodraeth Cymru, nid yn unig o ran newid tirlun cyfan yr amgylchedd diogelu yng Nghymru, ar gyfer oedolion a phlant gyda'r bwrdd diogelu cenedlaethol, y byrddau diogelu oedolion a phlant, ond hefyd yn ein hymateb, er enghraifft, i argymhellion Waterhouse, ac ym mhob achos, os oedd gwersi i'w dysgu a chamau i'w cymryd, fe roesom y camau hynny ar waith, ac rwy'n dweud wrthych y byddwn yn gwneud yr un peth yn awr.

Ac nid ydym yn chwarae rôl oddefol yn hyn o beth. Mae fy swyddogion wrthi'n brysur gyda'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd a'r honiadau sy'n dod i'r amlwg, ond hefyd o ran pa wersi y gellir eu dysgu o honiadau hanesyddol yn ogystal. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn cadw'r tebygolrwydd y bydd hyn yn digwydd i unrhyw unigolyn mor fach â phosibl. Mae'n gywir yn nodi'r ffaith bod Ynys Bŷr, sydd wedi'i llethu ar hyn o bryd gan yr honiadau sydd wedi dod i'r amlwg, yn lleoliad cysegredig crefyddol i lawer o bobl hefyd. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr, ac mae'n ddyletswydd arnom ni yn ogystal â'r rhai sy'n gweithredu ar lawr gwlad—Heddlu Dyfed-Powys, y byrddau diogelu, Cyngor Sir Benfro ac eraill—i sicrhau ein bod yn rhoi'r trefniadau diogelu ar waith gyda'n gilydd fel na all hyn ddigwydd, ac fel y gallwn ddysgu'r gwersi. Ond mae arnaf ofn fod yn rhaid i chi ddeall nad wyf eisiau gwneud sylwadau pellach, yn enwedig tra bod ymchwiliad byw ar y gweill, ond byddwn yn dysgu pa wersi fydd yn codi o hyn.

15:35

Diolch i'r Gweinidog, a'r cwestiwn nesaf, felly, Leanne Wood. 

Thank you, Minister, and the next question, Leanne Wood.

Asesiadau Effaith Brexit Llywodraeth y DU
The UK Government's Brexit Impact Assessments

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y goblygiadau i Gymru o asesiadau effaith Brexit Llywodraeth y DU ar ôl iddynt gael eu rhyddhau ddydd Mawrth? 78

4. Will the First Minister make a statement on the implications for Wales of the UK Government's Brexit impact assessments following their release on Tuesday? 78

Llywydd, the UK Government's sectoral Brexit reports were sent to the Welsh Government late on Monday. They are now being studied to ascertain what, if any, new insights and implications they contain. We believe that these reports should be in the public domain, but that is a decision that only the UK Government can make. 

Lywydd, anfonwyd adroddiadau sectoraidd Brexit Llywodraeth y DU at Lywodraeth Cymru yn hwyr ddydd Llun. Maent bellach yn cael eu hastudio er mwyn canfod pa syniadau a goblygiadau newydd y maent yn eu cynnwys, os o gwbl. Rydym yn credu y dylai'r adroddiadau hyn fod yn gyhoeddus, ond Llywodraeth y DU yn unig a all wneud y penderfyniad hwnnw.

Cabinet Secretary, I'm sure that the Brexit impact assessments passed on to you were redacted or incomplete, just as they were for the Brexit Select Committee at Westminster. The UK Government are in contempt of Parliament, and are showing nothing but contempt for Wales. This is crucial information that needs to be revealed. We need those 58 sectors analysed fully, so that we can prepare Wales for any adverse impacts from leaving the single market or the customs union, and I hope that pressure can be put on them at both ends of the M4 for those assessments to be published in full.

Cabinet Secretary, have you been given sufficient information to conduct Wales-specific sectoral analyses? If not, what can you do as a Government to ensure that enough economic intelligence exists for Wales to be able to provide for Brexit? Can you publish your own economic forecasts for the different Brexit scenarios? And will you provide support to businesses and exporters ahead of, and following, the UK's withdrawal from the European Union?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n siŵr fod yr asesiadau effaith Brexit a roddwyd i chi yn anghyflawn neu wedi cael eu golygu, fel roeddent ar gyfer Pwyllgor Dethol Brexit yn San Steffan. Mae Llywodraeth y DU yn dirmygu'r Senedd, ac yn dangos dim llai na dirmyg tuag at Gymru. Dyma wybodaeth hanfodol y mae angen ei datgelu. Rydym angen i'r 58 sector gael eu dadansoddi'n llawn, fel y gallwn baratoi Cymru ar gyfer unrhyw effeithiau andwyol ar ôl gadael y farchnad sengl neu'r undeb tollau, a gobeithiaf y gellir rhoi pwysau arnynt ar bob pen i'r M4 i adael i'r asesiadau hynny gael eu cyhoeddi'n llawn.

Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych wedi cael digon o wybodaeth i gynnal dadansoddiadau sectoraidd penodol i Gymru? Os nad ydych, beth y gallwch ei wneud fel Llywodraeth i sicrhau bod digon o ddeallusrwydd economaidd yn bodoli i Gymru allu darparu ar gyfer Brexit? A allwch chi gyhoeddi eich rhagolygon economaidd eich hun ar gyfer y gwahanol senarios Brexit? Ac a wnewch chi ddarparu cymorth i fusnesau ac allforwyr cyn ac ar ôl i'r DU adael yr Undeb Ewropeaidd?

Llywydd, the leader of Plaid Cymru is absolutely right that the documents sent to us were the heavily edited versions sent to the House of Commons Select Committee, despite a binding vote in the House of Commons to release the documents in full. Those documents are being studied in the Welsh Government, but I think we can already align ourselves with the conclusions of Michael Russell, from the Scottish Brexit committee, when he said in his letter to David Davis yesterday that whatever else they may contain, it is clear that these reports do not contain any actual impact analysis.

In the Welsh context, the Welsh Government has been able to conduct analysis of that sort. We published a set of annexes to the White Paper that we published jointly with Plaid Cymru in January that did set out the economic analysis that lay behind the conclusions we drew in that White Paper. Our 'Brexit and Fair Movement of People' document included extensive analysis from King's College London and from the university here in Cardiff in relation to migration and its impact sectorally here in Wales. We will publish, as I promised to the External Affairs and Additional Legislation Committee last week, more detailed sectoral analysis, which is currently being undertaken for us by Cardiff University, and we hope to be able to put that into the public domain in January.

Lywydd, mae arweinydd Plaid Cymru yn llygad ei lle mai'r dogfennau a anfonwyd atom oedd y fersiynau a olygwyd yn helaeth a anfonwyd at Bwyllgor Dethol Tŷ'r Cyffredin, er gwaethaf pleidlais orfodi yn Nhŷ'r Cyffredin i ryddhau'r dogfennau'n llawn. Mae'r dogfennau hynny'n cael eu hastudio yn Llywodraeth Cymru, ond credaf y gallwn eisoes gytuno â chasgliadau Michael Russell, o bwyllgor Brexit yr Alban, pan ddywedodd yn ei lythyr at David Davis ddoe ei bod yn amlwg, beth bynnag arall y gallant ei gynnwys, nad yw'r adroddiadau hyn yn cynnwys unrhyw ddadansoddiad gwirioneddol o'r effaith.

Yng nghyd-destun Cymru, mae Llywodraeth Cymru wedi gallu cynnal dadansoddiad o'r fath. Rydym wedi cyhoeddi cyfres o atodiadau i'r Papur Gwyn ar y cyd â Phlaid Cymru ym mis Ionawr a oedd yn nodi'r dadansoddiad economaidd a oedd wrth wraidd y casgliadau y daethom iddynt yn y Papur Gwyn hwnnw. Roedd ein dogfen 'Brexit a Thegwch o ran Symudiad Pobl' yn cynnwys dadansoddiad helaeth gan Goleg y Brenin Llundain a chan y brifysgol yma yng Nghaerdydd mewn perthynas â mudo a'i effaith yn sectoraidd yma yng Nghymru. Fel yr addewais i'r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol yr wythnos diwethaf, byddwn yn cyhoeddi dadansoddiad sectoraidd mwy manwl, sy'n cael ei gynnal ar ein rhan gan Brifysgol Caerdydd ar hyn o bryd, ac rydym yn gobeithio gallu gwneud hwnnw'n gyhoeddus ym mis Ionawr.

15:40

I'm surprised to hear the Cabinet Secretary criticise the UK Government for lack of openness and transparency in this respect, because researchers from my office on 13 October made a similar request to the Welsh Government—to the First Minister—to publish documents relating to the Welsh Government's understanding of the impact of Brexit upon Wales, and the response that we got was this:

'The negotiations on the UK's withdrawal from the EU are ongoing with no clear indication of what the resulting situation will be. The Welsh Government is exploring a range of potential outcomes and implications for Wales and the work is in constant development as negotiations progress and is therefore incomplete. I do not believe that releasing information at this stage would be in the wider public interest.' 

So, isn't the Cabinet Secretary's response to the leader of Plaid Cymru hypocrisy of a high order?

Rwy'n synnu clywed Ysgrifennydd y Cabinet yn beirniadu Llywodraeth y DU am ddiffyg tryloywder a didwylledd yn y cyswllt hwn, oherwydd gwnaed cais tebyg i Lywodraeth Cymru gan ymchwilwyr o fy swyddfa ar 13 Hydref—i'r Prif Weinidog—i gyhoeddi dogfennau sy'n ymwneud â dealltwriaeth Llywodraeth Cymru o effaith Brexit ar Gymru, a'r ateb a gawsom oedd hwn:

Mae'r trafodaethau ar ymadawiad y DU â'r Undeb Ewropeaidd yn parhau ac nid oes arwydd clir o beth fydd y sefyllfa o ganlyniad i hynny. Mae Llywodraeth Cymru yn archwilio ystod o ganlyniadau a goblygiadau posibl i Gymru ac mae'r gwaith yn datblygu'n gyson wrth i'r trafodaethau ddatblygu ac felly nid yw'n gyflawn eto. Nid wyf yn credu y buasai rhyddhau gwybodaeth ar y cam hwn o fudd i'r cyhoedd yn ehangach.

Felly, onid yw ymateb Ysgrifennydd y Cabinet i arweinydd Plaid Cymru yn rhagrith o'r mwyaf?

That's just nonsensical, Llywydd, as you can tell. I've already explained that the Welsh Government has put a series of analytical documents into the public domain when they are in the developed state they need to be in order to have a proper influence on the debate.

I was asked originally about documents that the Secretary of State for Exiting the European Union had originally described as containing detailed impact assessments across 58 sectors. It then turned out, in his own words, that they were no such thing. But we deserve to be in a position where we can judge that for ourselves and the sooner that they are released in full into the public domain, the better able we will all be to do that.

Mae hynny'n hurt, Lywydd, fel y gallwch ddweud. Rwyf eisoes wedi egluro bod Llywodraeth Cymru wedi gwneud cyfres o ddogfennau dadansoddol yn gyhoeddus pan fônt yn y cyflwr datblygedig y mae angen iddynt fod ynddo er mwyn dylanwadu'n briodol ar y ddadl.

Cefais fy holi'n gyntaf am ddogfennau roedd yr Ysgrifennydd Gwladol ar gyfer Ymadael â'r Undeb Ewropeaidd wedi'u disgrifio'n wreiddiol fel dogfennau sy'n cynnwys asesiadau effaith manwl ar draws 58 sector. Daeth yn amlwg wedyn, yn ei eiriau ei hun, nad dyna oeddent o gwbl. Ond rydym yn haeddu bod mewn sefyllfa lle y gallwn farnu hynny drosom ein hunain a gorau po gynharaf y cânt eu rhyddhau'n llawn i'r cyhoedd i ni allu gwneud hynny.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw'r datganiadau 90 eiliad, ond ni dderbyniwyd unrhyw geisiadau am ddatganiad felly.

The next item is the 90-second statements, but no requests were received for 90-second statements.

5. Cynnig o dan Reol Sefydlog 17.2 i roi cyfarwyddiadau i'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog
5. Motion under Standing Order 17.2 to give instructions to the Committee for the Scrutiny of the First Minister

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Julie James. 

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Julie James.

Dyma ni'n cyrraedd eitem 5, felly, sef y cynnig o dan Rheol Sefydlog 17.2 i roi cyfarwyddiadau i'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog.

Rwy'n galw ar Paul Davies i wneud y cynnig.

That brings us to item 5, namely the motion under Standing Order 17.2, to give instruction to the Committee for the Scrutiny of the First Minister.

I call on Paul Davies to move the motion.

Cynnig NDM6573 Paul Davies

Cefnogwyd gan Neil Hamilton

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.2, yn cyfarwyddo'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog yn unol â'r amodau hyn:

1. Y dylid cynnal cyfarfod arbennig o'r Pwyllgor ar y cyfle cyntaf i sefydlu ymchwiliad i'r honiadau a wnaed gan gyn-aelodau a chynghorwyr i Lywodraeth Cymru mewn perthynas â bwlio, bygwth a thanseilio Gweinidogion.

2. Y dylai'r Pwyllgor sefydlu'r canlynol fel rhan o'i ymchwiliad:

a) pryd y gwnaed honiadau i'r Prif Weinidog a/neu ei swyddfa;

b) sut yr ymchwiliwyd i'r honiadau;

c) pa gamau a gymerwyd o ganlyniad i unrhyw ymchwiliad;

d) rôl y Prif Weinidog a'i swyddfa yn y broses o ymdrin â'r materion hyn; ac

e) dilysrwydd yr atebion a roddwyd gan y Prif Weinidog i Gy