National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/07/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Datganiad gan y Llwydd
1. Statement by the Llywydd

Members will be aware that a point of order was raised yesterday regarding the use of language in the Chamber. This has prompted me to reflect more generally on a recent tendency among Members to sail close to the wind in relation to the words they choose to use. I’m satisfied that my response to date has been correct and in accordance with our Standing Orders. However, judgments of this kind are finely balanced and can depend much on the context in each case. This is why no Member should interpret a ruling as having established some hard-and-fast line of what constitutes acceptable behaviour.

Whilst I have made clear from the start that I want to ensure robust scrutiny and lively debate, the people of Wales would not expect this Chamber to become a place where accusations about the personal integrity of Members are thrown around lightly or frequently. All Members must think carefully about the words they use. I will not allow a pattern of behaviour to develop that deliberately tests our boundaries.

Bydd yr Aelodau’n ymwybodol fod pwynt o drefn wedi cael ei godi ddoe ynglŷn â’r defnydd o iaith yn y Siambr. Mae hyn wedi fy annog i fyfyrio’n fwy cyffredinol ynglŷn â thueddiad diweddar ymysg yr Aelodau i wthio’u lwc mewn perthynas â’r geiriau y maent yn dewis eu defnyddio. Rwy’n fodlon fod fy ymateb hyd yn hyn wedi bod yn gywir ac yn unol â’n Rheolau Sefydlog. Fodd bynnag, mae dyfarniadau o’r fath yn benodol iawn a gallant ddibynnu llawer ar gyd-destun pob achos. Dyma pam na ddylai unrhyw Aelod ddehongli dyfarniad fel un sy’n sefydlu cynsail pendant ar gyfer ymddygiad derbyniol.

Er fy mod wedi dweud yn glir o’r dechrau fy mod yn awyddus i sicrhau y ceir craffu cadarn a dadleuon bywiog, ni fyddai pobl Cymru yn disgwyl i’r Siambr hon fod yn fan lle y gwneir cyhuddiadau ynghylch uniondeb personol yr Aelodau yn aml neu ar chwarae bach. Dylai pob Aelod feddwl yn ofalus ynglŷn â’r geiriau y maent yn eu defnyddio. Ni fyddaf yn caniatáu i batrwm o ymddygiad ddatblygu sy’n profi ein ffiniau yn fwriadol.

2. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
2. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Felly, rydym ni’n symud ymlaen i’r eitem gyntaf ar yr agenda, sef y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Rhianon Passmore.

So, we move on to the first item on the agenda, which is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. And the first question is from Rhianon Passmore.

Twristiaeth yn Islwyn

Tourism in Islwyn

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddatblygu twristiaeth yn Islwyn er mwyn cynorthwyo adfywio economaidd? OAQ(5)0199(EI)

1. Will the Cabinet Secretary outline what actions the Welsh Government is taking to develop tourism in Islwyn to aid economic regeneration? OAQ(5)0199(EI)

Member
Ken Skates AM 13:31:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. Our tourism strategy sets out our principles and priorities to support the industry across Wales. This includes marketing campaigns in the UK and overseas, it includes capital development funding for new and existing tourism businesses, and it also includes revenue funding for regional projects.

Gwnaf. Mae ein strategaeth dwristiaeth yn nodi ein hegwyddorion a’n blaenoriaethau ar gyfer cefnogi’r diwydiant ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys ymgyrchoedd marchnata yn y DU a thramor, mae’n cynnwys cyllid datblygu cyfalaf ar gyfer busnesau twristiaeth newydd a rhai sy’n bodoli eisoes, ac mae hefyd yn cynnwys cyllid refeniw ar gyfer prosiectau rhanbarthol.

Thank you, Cabinet Secretary. The Valleys taskforce has expressed its desire to use the wonderful natural landscape of Wales to promote our economy. In Islwyn, we have the wondrous Cwmcarn forest scenic drive, which we need reopened. We have the historic grade II Navigation colliery, with its grade II listed buildings. Cabinet Secretary, what can the Welsh Government do to showcase the great Valleys to the world and, as a consequence, revitalise our economy?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae tasglu’r Cymoedd wedi mynegi eu dymuniad i ddefnyddio tirwedd naturiol wych Cymru i hyrwyddo ein heconomi. Yn Islwyn, mae gennym daith olygfaol ryfeddol coedwig Cwmcarn, ac mae angen ei hailagor. Mae gennym bwll glo hanesyddol gradd II Navigation, gyda’i adeiladau rhestredig gradd II. Ysgrifennydd y Cabinet, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i arddangos y Cymoedd gwych i’r byd, ac o ganlyniad, i adfywio ein heconomi?

Well, can I thank the Member for her further question, and also thank her for the keen interest she’s shown in the visitor economy? The Valleys could benefit considerably from the growth in tourists to Wales in recent years. The thematic years, I think, have been particularly beneficial, being focused on the great outdoors, building on the primary purpose that people come to Wales for holidays for, which is to experience adventure, the great outdoors, outdoor discoveries. And I’m hoping that, in the years to come, communities in my colleague’s constituency will benefit further from our initiatives.

In terms of the specific projects that the Member highlights, I do believe that the Crumlin Navigation colliery is probably the finest surviving group of former colliery buildings in Wales, and it’s been supported with financial resource from the Welsh Government to undertake reclamation works. It’s my hope that we will see further improvements there in the years to come.

In terms of the Cwmcarn forest drive, this is something that I know was incredibly popular when it was in operation. Perhaps we could look to the Year of Discovery in 2019 as a way, and as an opportunity, to reopen that drive. I think it would be fantastic to see it reopened. I do recognise the challenges—financial challenges—facing Natural Resources Wales, but we are looking for major events, new and innovative activities, which can be launched in 2019, and perhaps I could meet with the Member to run through the opportunities for that particular project and more widely in her constituency.

Wel, a gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn pellach, a diolch iddi hefyd am y diddordeb brwd y mae hi wedi’i ddangos yn yr economi ymwelwyr? Gallai’r Cymoedd elwa’n sylweddol o ganlyniad i’r twf yn nifer y twristiaid i Gymru dros y blynyddoedd diwethaf. Credaf fod y blynyddoedd thematig wedi bod yn arbennig o fuddiol, gan ganolbwyntio ar yr awyr agored, a chan adeiladu ar y prif reswm y daw pobl i Gymru ar wyliau, sef i brofi antur, yr awyr agored, darganfyddiadau’r awyr agored. Ac rwy’n gobeithio, yn y blynyddoedd i ddod, y bydd y cymunedau yn etholaeth fy nghyd-Aelod yn elwa ymhellach ar ein cynlluniau.

O ran y prosiectau penodol y cyfeiria’r Aelod atynt, credaf mai pwll glo Navigation yng Nghrymlyn, yn ôl pob tebyg, yw’r grŵp gorau o hen adeiladau pyllau glo sydd wedi goroesi yng Nghymru, ac fe’i cefnogwyd gan adnoddau ariannol gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cyflawni gwaith adfer. Gobeithiaf y byddwn yn gweld rhagor o welliannau yno yn y blynyddoedd i ddod.

O ran taith olygfaol coedwig Cwmcarn, mae’n rhywbeth y gwn ei fod yn hynod boblogaidd pan oedd yn weithredol. Efallai y gallem edrych ar y Flwyddyn Darganfod yn 2019 fel ffordd, a chyfle, i ailagor y daith. Credaf y byddai’n wych ei gweld yn ailagor. Rwy’n cydnabod yr heriau—heriau ariannol—sy’n wynebu Cyfoeth Naturiol Cymru, ond rydym yn chwilio am ddigwyddiadau mawr, gweithgareddau newydd ac arloesol, y gellir eu lansio yn 2019, ac efallai y gallwn gyfarfod â’r Aelod i drafod y cyfleoedd ar gyfer y prosiect penodol hwnnw, ac yn fwy cyffredinol yn ei hetholaeth.

Cabinet Secretary, earlier this month, the director of the Welsh Centre for Tourism Research at Cardiff Metropolitan University said that Wales is not reaching its full potential in attracting high-spending international tourists. She pointed out that Wales was not doing as well internationally as our competitors, getting about 3 per cent of visitors and 2 per cent of spend. Given the importance of tourism to the Welsh economy, what action does the Cabinet Secretary intend to take to increase the number of international tourists coming to Islwyn, and Wales altogether? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, yn gynharach y mis hwn, dywedodd cyfarwyddwr Canolfan Ymchwil Twristiaeth Cymru ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd nad yw Cymru yn cyrraedd ei photensial llawn o ran denu twristiaid rhyngwladol sy’n gwario llawer o arian. Nododd nad yw Cymru’n gwneud cystal â’n cystadleuwyr yn rhyngwladol, gydag oddeutu 3 y cant o’r ymwelwyr a 2 y cant o’r gwariant. O ystyried pwysigrwydd twristiaeth i economi Cymru, pa gamau y bwriada Ysgrifennydd y Cabinet eu cymryd i gynyddu nifer y twristiaid rhyngwladol a ddaw i Islwyn, a Chymru yn gyffredinol? Diolch.

Yes, I appreciate the points made by the Member. The challenge of getting international visitors out of London is one that faces all regions outside of London. Wales is not unique in that regard. But we have redoubled our efforts to attract visitors to Wales, and the results, I think, are quite impressive, in terms of all types of visits. We saw an increase of 15 per cent last year on the previous year. In terms of day visits, we’ve seen numbers increase to above 103 million last year, and, in terms of international visitors, trips were up last year by 10.8 per cent compared with the year before. In terms of spend, which is really what matters to businesses in the visitor economy, the sums that were spent increased by more than 8 per cent. It is now a fact that, when visitors come to Wales on day trips, they now spend more per head than is the UK average. But we don’t want to rest there—we want to continue to attract more international visitors to Wales and that’s why we’re increasing our marketing activities, making sure that we attend more travel expos abroad, bringing in more tourism experts and travel writers on familiarity trips, to get more people interested in the incredible offer that we have in our country.

Ie, rwy’n gwerthfawrogi’r pwyntiau a wnaed gan yr Aelod. Mae’r her o ddenu ymwelwyr rhyngwladol allan o Lundain yn un sy’n wynebu pob rhanbarth y tu allan i Lundain. Nid yw Cymru’n unigryw yn hynny o beth. Ond rydym wedi atgyfnerthu ein hymdrechion i ddenu ymwelwyr i Gymru, ac mae’r canlyniadau, yn fy marn i, yn eithaf trawiadol, mewn perthynas ag ymweliadau o bob math. Gwelsom gynnydd o 15 y cant y llynedd ar y flwyddyn flaenorol. O ran ymweliadau dydd, gwelsom y niferoedd yn cynyddu i dros 103 miliwn y llynedd, ac o ran ymwelwyr rhyngwladol, roedd nifer y teithiau 10.8 y cant yn uwch y llynedd o gymharu â’r flwyddyn flaenorol. O ran gwariant, sef yr hyn sy’n bwysig, mewn gwirionedd, i fusnesau yn yr economi ymwelwyr, gwelwyd cynnydd o fwy nag 8 y cant yn y symiau a wariwyd. Mae bellach yn ffaith, pan ddaw ymwelwyr i Gymru ar dripiau undydd, eu bod bellach yn gwario mwy y pen na’r cyfartaledd yn y DU. Ond nid ydym am orffwys ar ein bri—rydym am barhau i ddenu rhagor o ymwelwyr rhyngwladol i Gymru a dyna pam ein bod yn cynyddu ein gweithgarwch marchnata, yn sicrhau ein bod yn mynychu mwy o expos teithio tramor, ac yn gwahodd mwy o arbenigwyr twristiaeth ac awduron teithio ar deithiau ymgyfarwyddo, i sicrhau mwy o ddiddordeb yn y cynnig anhygoel sydd gennym yn ein gwlad.

Datblygu Economaidd yng Ngorllewin Cymru

Economic Development in West Wales

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i hyrwyddo datblygu economaidd yng ngorllewin Cymru yn ystod y pumed Cynulliad? OAQ(5)0201(EI)

2. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government’s plans to promote economic development in west Wales during the fifth Assembly? OAQ(5)0201(EI)

Thank you. Yes, we are developing a strategic approach to economic development based on prosperity for all, enabling all parts of Wales to benefit from economic growth and the opportunity to secure greater degrees of job creation.

Diolch. Rydym yn datblygu ymagwedd strategol tuag at ddatblygu economaidd yn seiliedig ar ffyniant i bawb, gan alluogi pob rhan o Gymru i elwa ar dwf economaidd a’r cyfle i sicrhau y caiff mwy o swyddi eu creu.

Thank you for that, Cabinet Secretary. As you will know, the Pembrokeshire Coast National Park covers vast swathes of my constituency, and the decisions taken by them can have major impacts on businesses operating either wholly within the park or partly park and partly the rest of Pembrokeshire. Whilst I understand the need for consideration to be offered to the park’s overriding principles, it is vital for economic development in west Wales that businesses can grow and mature. Can you outline what support your department, along with the department of the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, can offer to businesses to ensure that decisions taken by the national parks are taken in the timeliest manner so as to minimise the economic impact on businesses operating in the area? Otherwise, I fear that a number of businesses will be driven from west Wales.

Diolch am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y gwyddoch, mae rhannau helaeth o fy etholaeth ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, a gall y penderfyniadau a wneir gan y parc effeithio’n sylweddol ar fusnesau sy’n gweithredu naill ai’n gyfan gwbl o’i fewn, neu’n rhannol o’i fewn ac yn rhannol yng ngweddill Sir Benfro. Er fy mod yn deall bod angen rhoi ystyriaeth i brif egwyddorion y parc, mae’n hanfodol i ddatblygiad economaidd yng ngorllewin Cymru fod busnesau’n gallu tyfu ac aeddfedu. A allwch amlinellu pa gefnogaeth y gall eich adran, ynghyd ag adran Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, ei chynnig i fusnesau er mwyn sicrhau y gwneir penderfyniadau yn y modd mwyaf amserol gan y parciau cenedlaethol i leihau’r effaith economaidd ar fusnesau sy’n gweithredu yn yr ardal? Fel arall, ofnaf y bydd nifer o fusnesau yn cael eu gyrru o orllewin Cymru.

I’d agree with the Member that our national parks do need to work in partnership with the businesses that are located within them. We do see, in many parts of Wales, very proactive national parks working effectively and very efficiently with businesses in the spirit of partnership. With regard to the national park in Pembrokeshire, I think there has been a concerted effort by the park to take advantage of the Year of Legends and the forthcoming Year of the Sea, working in partnership with the local authority and crucially with businesses.

The Member is absolutely right that the park must be proactive in reaching out to businesses and in assisting businesses to—I was going to say, ‘exploit’—take advantage and work with the park to draw more visitors in and to make sure that visitors stay for longer. There are some phenomenal attractions on the Pembrokeshire coast. That’s why I go there every summer for my personal and private holiday with my family. It’s an amazing place, but we’d like to translate more day visits and weekend visits into week-long visits, and you can only do that by having a partnership approach that brings together all businesses and brings together those providers of attractions and events.

Byddwn yn cytuno â’r Aelod fod angen i’n parciau cenedlaethol weithio mewn partneriaeth â’r busnesau sydd wedi’u lleoli ynddynt. Mewn sawl rhan o Gymru, rydym yn gweld parciau cenedlaethol rhagweithiol iawn yn gweithio’n effeithiol ac yn effeithlon iawn gyda busnesau mewn ysbryd o bartneriaeth. Mewn perthynas â’r parc cenedlaethol yn Sir Benfro, credaf ei fod wedi gwneud ymdrech gydunol i fanteisio ar Flwyddyn y Chwedlau a Blwyddyn y Môr sydd i ddod, gan weithio mewn partneriaeth â’r awdurdod lleol, ac yn hanfodol, gyda busnesau.

Mae’r Aelod yn llygad ei le fod yn rhaid i’r parc fod yn rhagweithiol wrth ymgysylltu â busnesau ac wrth gynorthwyo busnesau i—roeddwn yn mynd i ddweud, ‘ecsbloetio’—i fanteisio a gweithio gyda’r parc i ddenu mwy o ymwelwyr a sicrhau bod yr ymwelwyr yn aros am fwy o amser. Mae rhai atyniadau rhyfeddol ar arfordir Sir Benfro. Dyna pam rwy’n mynd yno bob haf ar fy ngwyliau personol a phreifat gyda fy nheulu. Mae’n lle anhygoel, ond hoffem droi ymweliadau dydd ac ymweliadau penwythnos yn ymweliadau wythnos o hyd, a dim ond drwy fabwysiadu dull partneriaeth a ddaw â’r holl fusnesau a darparwyr yr atyniadau a’r digwyddiadau hynny ynghyd y gallwch wneud hynny.

Bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn ymwybodol bod maes cyhoeddi llyfrau yn bwysig iawn yng ngorllewin Cymru yn ogystal, ac rwy’n datgan buddiant, fel sydd yn y gofrestr, gan fod fy ngwraig a fy nith yn gweithio yn y maes yma. Hoffwn ofyn iddo am y maes cyhoeddi, ond gan ddechrau trwy dalu teyrnged, os caf fi, i Tony Bianchi—gŵr a fu farw tua thair wythnos yn ôl. Gŵr o Newcastle a ddysgodd Gymraeg ac a drodd yn llenor o fri yn yr iaith Gymraeg, a hyrwyddodd lenyddiaeth a chyhoeddi yng Nghymru, a phroffesiynoleiddio’r grefft hefyd.

Yn y cyd-destun hwnnw, mae ganddo, wrth gwrs, adroddiad gan yr Athro Medwin Hughes, sydd wedi creu tipyn bach o gur pen iddo fe o bryd i’w gilydd yn ystod yr wythnosau diwethaf. Hoffwn i ddiolch iddo fe am y ffordd y mae wedi ymateb i’r adroddiad a’r ffordd y mae wedi dod â phawb at ei gilydd i gytuno ffordd ymlaen. A gaf fi ofyn iddo fe yn benodol a wnaiff e wneud yn siŵr, gan ein bod ni mewn sefyllfa lle mae pobl sydd yn cael eu gweld yn cael eu heffeithio’n ddrwg gan yr adroddiad ar hyn o bryd yn codi eu lleisiau, y bydd hefyd yn gwrando ar y bobl hynny sydd efallai yn fwy tawel ar hyn o bryd ond sydd eisiau gweithio gydag ef, a phawb yn y maes, i sicrhau dyfodol ffyniannus i gyhoeddi yng Nghymru?

Thank you, Llywydd. The Cabinet Secretary will be aware that publishing books is very important in the west of Wales, and I declare an interest, as is in the register of interests, as my wife and my niece work in this area. So, I’d like to ask him about publishing but starting by paying tribute, if I may, to Tony Bianchi, a gentleman who passed away some three weeks ago, who was from Newcastle, who learnt Welsh and became an eminent Welsh writer and promoted Welsh writing and publishing in Wales and professionalised the art too.

In that context, we have the Professor Medwin Hughes report, which has created something of a headache, from time to time, for the Cabinet Secretary over the past few weeks. I would like to thank him for the way he’s responded to the report and the way he’s brought everyone together to agree a way forward. Can I ask him specifically whether he will ensure that, as we are in a situation where the people who are seen to be criticised in the report are raising their voices, he will also listen to those people who are frankly less vocal but do want to work with him and everyone in the area to secure a prosperous future for publishing in Wales?

Can I thank Simon Thomas for his question? Simon makes an important point that we should all behave responsibly and fairly when we respond to a report of this nature. Can I also pay tribute to Tony Bianchi and the incredible work that he produced and also his commitment to Welsh literature? His passing is very much missed, I’m sure, not just in my colleague’s constituency and region, but right across the country and beyond given the reach that his work had. I think, in terms of publishing, the report was designed and is designed to strengthen literature and publishing in Wales. Now that it has been produced, I think it’s important that all interested bodies work together to ensure that all interested bodies become strengthened in their respective areas, and deliver better what they have been delivering well to date. The arts council, the Welsh Books Council and Literature Wales—they all have delivered magnificent events, services and activities, and do an incredible amount to promote publishing. I want to make sure that these bodies go on strengthening and flourishing in the future.

A gaf fi ddiolch i Simon Thomas am ei gwestiwn? Mae Simon yn gwneud pwynt pwysig y dylai pob un ohonom ymddwyn yn gyfrifol ac yn deg wrth ymateb i adroddiad o’r math hwn. A gaf fi hefyd dalu teyrnged i Tony Bianchi a’r gwaith anhygoel a gynhyrchwyd ganddo a’i ymrwymiad i lenyddiaeth Cymru? Bydd yn chwith ar ei ôl, rwy’n siŵr, nid yn unig yn etholaeth a rhanbarth fy nghyd-Aelod, ond ledled y wlad a thu hwnt o ystyried pa mor bellgyrhaeddol oedd ei waith. Mewn perthynas â chyhoeddi, credaf fod yr adroddiad wedi’i gynllunio i gryfhau llenyddiaeth a chyhoeddi yng Nghymru. Nawr ei fod wedi’i gynhyrchu, credaf ei bod yn bwysig i’r holl gyrff cyfrannog gydweithio i sicrhau bod pob corff cyfrannog yn cryfhau yn eu meysydd eu hunain, ac yn darparu’r hyn y maent wedi bod yn ei ddarparu’n dda hyd yma hyd yn oed yn well. Cyngor y celfyddydau, Cyngor Llyfrau Cymru a Llenyddiaeth Cymru—mae pob un ohonynt wedi darparu digwyddiadau, gwasanaethau a gweithgareddau godidog, ac yn gwneud llawer iawn i hyrwyddo cyhoeddi. Rwy’n awyddus i sicrhau bod y cyrff hyn yn parhau i gryfhau a ffynnu yn y dyfodol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau i ofyn eu cwestiynau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

I call on the party spokespeople to ask their questions of the Cabinet Secretary. Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, in November last year, you told the Economy, Infrastructure and Skills Committee that the First Minister had said that he expects the economic strategy to be with him by the spring of 2017. Earlier this year, you said in Plenary that you had to wait until the UK’s industrial strategy had been published in January. On 8 February, a Government amendment to a debate on the economy noted:

the Welsh Government’s plan to publish a cross-cutting strategy to support economic growth later in the spring.’

The First Minister, on 16 May, in response to a question by David Rees, said,

We intend to publish our strategic approach to building prosperity for all before the summer recess.’

And, finally, just a couple of weeks ago, Cabinet Secretary, on 3 July, at the external affairs committee, you said you would publish this strategy in this term. Cabinet Secretary, this is the last day of term: where’s the strategy?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ym mis Tachwedd y llynedd, fe ddywedoch wrth Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau fod y Prif Weinidog wedi dweud ei fod yn disgwyl y byddai’r strategaeth economaidd ganddo erbyn gwanwyn 2017. Yn gynharach eleni, fe ddywedoch yn y Cyfarfod Llawn fod yn rhaid i chi aros tan i strategaeth ddiwydiannol y DU gael ei chyhoeddi ym mis Ionawr. Ar 8 Chwefror, roedd gwelliant gan y Llywodraeth i ddadl ar yr economi yn nodi:

‘cynllun Llywodraeth Cymru i gyhoeddi strategaeth drawsbynciol ar gyfer cefnogi twf economaidd yn nes ymlaen yn y gwanwyn.’

Dywedodd y Prif Weinidog, ar 16 Mai, mewn ymateb i gwestiwn gan David Rees,

‘Rydym ni’n bwriadu cyhoeddi ein dull strategol o greu ffyniant i bawb cyn toriad yr haf.’

Ac yn olaf, ychydig wythnosau yn ôl yn unig, Ysgrifennydd y Cabinet, ar 3 Gorffennaf, yn y pwyllgor materion allanol, fe ddywedoch y byddech yn cyhoeddi’r strategaeth hon yn ystod y tymor hwn. Ysgrifennydd y Cabinet, dyma ddiwrnod olaf y tymor: ble mae’r strategaeth?

I’m pleased to be able to inform the Member that the cross-cutting strategy ‘prosperity for all’ was approved by Cabinet this week. It has been completed. It will be published early in the autumn on return of this Assembly, and, over the summer, we will be engaging in an extensive—[Interruption.]—in an extensive stakeholder engagement programme to further refine the work, based in action, after the strategy has been published.

Rwy’n falch o allu rhoi gwybod i’r Aelod fod y strategaeth drawsbynciol ‘ffyniant i bawb’ wedi cael ei chymeradwyo gan y Cabinet yr wythnos hon. Mae wedi’i chwblhau. Bydd yn cael ei chyhoeddi yn gynnar yn yr hydref wedi i’r Cynulliad hwn ddychwelyd, a dros yr haf, byddwn yn ymgymryd â—[Torri ar draws.]—rhaglen helaeth i ymgysylltu â rhanddeiliaid er mwyn mireinio’r gwaith ymhellach, yn seiliedig ar weithredu, wedi i’r strategaeth gael ei chyhoeddi.

For the record, Members are asking which autumn of which year we’re talking about. So, maybe the Cabinet Secretary might want to put that on the record. Now, maybe one of the reasons for it being delayed was because you had to rewrite it following the fall-out of your decision over the Circuit of Wales. Now, on 27 June, Cabinet Secretary, you told the Assembly that you could not have a definitive answer from the Office for National Statistics on the balance sheet issue until after contracts were signed. There was a risk that, many months down the line, you could find yourself with a project on the balance sheet with all the implications that would have. You’ve now admitted to me in a written answer that there was an alternative: you could have asked for a provisional ruling from ONS. Why didn’t you?

Ar gyfer y cofnod, mae’r Aelodau’n holi hydref pa flwyddyn rydym yn sôn amdani. Felly, efallai yr hoffai Ysgrifennydd y Cabinet gofnodi hynny. Nawr, efallai mai un o’r rhesymau dros yr oedi yw oherwydd eich bod wedi gorfod ailysgrifennu’r strategaeth ar ôl canlyniadau eich penderfyniad ynglŷn â Cylchffordd Cymru. Nawr, ar 27 Mehefin, Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch wrth y Cynulliad na allech gael ateb pendant gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ar fater y fantolen hyd nes bod y contractau wedi cael eu llofnodi. Roedd perygl y gallech, fisoedd lawer yn ddiweddarach, fod â phrosiect ar y fantolen gyda’r holl oblygiadau a fyddai’n deillio o hynny. Rydych bellach wedi cyfaddef i mi mewn ateb ysgrifenedig fod dewis arall: gallech fod wedi gofyn am ddyfarniad dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Pam na wnaethoch chi hynny?

Can I first of all thank the Member for his good humour, this being the last opportunity that he will have in this current term to question me? Can I also thank him for the 12 months that we’ve had of grilling and probing and having me on the rack, during which time we have disagreed on a number of occasions, but I hope we have been able to agree on a number of subjects as well? I recognise the Member’s deep belief in the Circuit of Wales project, and I also recognise his disappointment that we were unable to support it. It would have been wholly irresponsible to have taken it forward on the basis of risk that was presented. And, in terms of the point that the Member makes, provisional advice on potential developments can be sought from the ONS, but that should only be when contractual documentation is in a near final form and following a decision in principle to offer Government support.

A gaf fi ddiolch, yn gyntaf oll, i’r Aelod am ei hwyliau da, gan mai hwn fydd ei gyfle olaf yn ystod y tymor hwn i fy holi? A gaf fi ddiolch iddo hefyd am y 12 mis rydym wedi’i gael o holi perfedd a chroesholi a chael fy arteithio, wrth inni anghytuno ar nifer o achlysuron, ond gobeithiaf ein bod wedi gallu cytuno ar nifer o bynciau hefyd? Rwy’n cydnabod ffydd yr Aelod ym mhrosiect Cylchffordd Cymru, ac rwyf hefyd yn cydnabod ei siom nad oedd modd inni ei gefnogi. Byddai bwrw ymlaen ag ef wedi bod yn gwbl anghyfrifol ar sail y risg a gyflwynwyd. Ac mewn perthynas â’r pwynt y mae’r Aelod yn ei wneud, gellir gofyn am gyngor dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ar ddatblygiadau posibl, ond dylid gwneud hynny pan fo’r ddogfennaeth gytundebol ar ffurf sydd bron yn derfynol yn unig, ac yn dilyn penderfyniad mewn egwyddor i gynnig cefnogaeth y Llywodraeth.

Well, Cabinet Secretary, your Government did ask for a provisional ruling from ONS when you made a decision in principle on your own Government’s mutual investment model in October 2016. Furthermore, isn’t it true, Cabinet Secretary, that ONS has also got provision for policy proposals that are not at a near final stage? Their classification guidelines, which you yourself referenced in your answer to me, say this:

government departments might seek a view on a proposal at an early stage of development. In such cases, ONS will provide provisional advice on the expected classification of the proposal, based on information available at the time.’

So, my question to you is this: did you seek, and were you given, provisional advice on the expected classification of the Circuit of Wales proposal from ONS? And let’s be clear: what I’m asking you is not whether you spoke to them and then formed your own view based on what they said, but did you ask them for their provisional advice in the terms set out in their guidelines? And as the Cabinet Secretary invites me to end the scrutiny on a more positive note, can I ask him this one last thing? If, out of the rubble, the Circuit of Wales project was rescued by the local authorities in the city region—with the prospect now, of course, of Formula 1 being a possibility as well—and the Welsh Government were asked not for their money, but for their blessing, would you welcome the project being salvaged in this way?

Wel, Ysgrifennydd y Cabinet, gofynnodd eich Llywodraeth am ddyfarniad dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol pan wnaethoch benderfyniad mewn egwyddor ynglŷn â model buddsoddi cydfuddiannol eich Llywodraeth eich hun ym mis Hydref 2016. Yn ychwanegol at hynny, onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, fod darpariaeth gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol hefyd ar gyfer cynigion polisi nad ydynt ar gam bron yn derfynol? Mae eu canllawiau dosbarthu, y cyfeirioch atynt yn eich ateb i mi, yn dweud hyn:

gall adrannau llywodraeth ofyn am gyngor ar gynnig ar gam cynnar o’i ddatblygiad. Mewn achosion o’r fath, bydd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn rhoi cyngor dros dro ar ddosbarthiad disgwyliedig y cynnig, yn seiliedig ar yr wybodaeth sydd ar gael ar y pryd.

Felly, fy nghwestiwn i chi yw hwn: a ofynnoch chi am gyngor, ac a gawsoch chi gyngor dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ynglŷn â dosbarthiad disgwyliedig cynnig Cylchffordd Cymru? A gadewch i ni fod yn glir: nid wyf yn gofyn a siaradoch chi â hwy ac yna ffurfio eich barn eich hun ar sail yr hyn a ddywedasant, ond a wnaethoch chi ofyn iddynt am eu cyngor dros dro yn y termau a nodir yn eu canllawiau? A chan fod Ysgrifennydd y Cabinet yn fy ngwahodd i ddod â’r craffu i ben ar nodyn mwy cadarnhaol, a gaf fi ofyn un peth olaf iddo? Pe bai prosiect Cylchffordd Cymru yn cael ei achub o’r rwbel gan yr awdurdodau lleol yn y dinas-ranbarth—gyda’r gobaith bellach, wrth gwrs, y gallai Fformiwla 1 fod yn bosibilrwydd hefyd—a phe gofynnid i Lywodraeth Cymru, nid am ei harian, ond am ei bendith, a fyddech yn croesawu’r syniad o achub y prosiect yn y ffordd hon?

Can I thank the Member for his further questions? Of course, the one big question that we’re still awaiting an answer for is whether he agrees with our decision that was taken last month, and unfortunately there is no agreement, which I’m sure indicates that the Member would have been content to have signed off the project, only to have returned here, in all likelihood in six months’ time, to tell the Chamber that he was having to put on ice more than £300 million of capital programmes, which, as I’ve said in this Chamber before, would amount to 5,000 affordable homes or 10 schools or one superhospital. I don’t just call that irresponsible; I call that reckless in the extreme. [Interruption.] I hear the leader of UKIP—we’re entering the pantomime audition season—entering the fray from the side, but the point is that he too would have signed off this project in a demonstration of huge irresponsibility.

The fact is that we took responsible action on what was a controversial subject, which did fire up passions and beliefs in the Valleys, but we are now moving on with a clear vision for the Heads of the Valleys and we will deliver. The people of Ebbw Vale, Blaenau Gwent and the Heads of the Valleys have waited long enough. We are here to deliver and we will do just that.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau pellach? Wrth gwrs, yr un cwestiwn mawr rydym yn dal i aros am ateb iddo yw a yw’n cytuno â’n penderfyniad a wnaed y mis diwethaf, ac yn anffodus nid oes cytundeb, ac rwy’n siŵr fod hynny’n dangos y byddai’r Aelod wedi bod yn fodlon cymeradwyo’r prosiect, a dychwelyd yma, yn ôl pob tebyg ymhen chwe mis, i ddweud wrth y Siambr fod yn rhaid iddo gau’r drws ar dros £300 miliwn o raglenni cyfalaf, sydd, fel rwyf wedi’i ddweud yn y Siambr hon o’r blaen, yn cyfateb i 5,000 o gartrefi fforddiadwy neu 10 ysgol neu un uwchysbyty. Rwy’n galw hynny’n anghyfrifol; rwy’n galw hynny’n eithriadol o ddi-hid. [Torri ar draws.] Clywaf arweinydd UKIP—mae’r tymor clyweliadau ar gyfer pantomeimiau ar y gweill—yn dadlau o’r esgyll, ond y pwynt yw y byddai yntau hefyd wedi cymeradwyo’r prosiect hwn mewn modd anghyfrifol tu hwnt.

Y ffaith yw ein bod wedi cymryd camau cyfrifol ar bwnc dadleuol, sydd wedi tanio angerdd a safbwyntiau yn y Cymoedd, ond rydym bellach yn symud ymlaen gyda gweledigaeth glir ar gyfer Blaenau’r Cymoedd a byddwn yn ei chyflawni. Mae pobl Glynebwy, Blaenau Gwent a Blaenau’r Cymoedd wedi aros yn ddigon hir. Rydym yma i gyflawni a byddwn yn gwneud hynny.

You didn’t answer the question.

Nid ydych wedi ateb y cwestiwn.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Conservative spokesperson, Russell George.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, infrastructure projects have too often been delayed by short-term political considerations, and this has often led to spiralling costs and the cancellation of projects altogether. In addition, where high levels of uncertainty hang above infrastructure schemes, potentially, private sector investors are often deterred from providing financial backing for these kinds of projects. When infrastructure is planned and delivered within the context of a secure, credible and long-term view, these projects often secure a greater level of private sector interest and investment. So, can I ask you, perhaps in the light of recent events as well, to reconsider putting the national infrastructure commission on a statutory footing? I would also suggest that it will be a missed opportunity for you not to do that. I think what the Government needs to do is to demonstrate a genuine commitment to creating a stable and long-term approach to infrastructure development in Wales.

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae prosiectau seilwaith wedi cael eu gohirio’n rhy aml gan ystyriaethau gwleidyddol tymor byr, ac mae hyn yn aml wedi arwain at gostau cynyddol a chanslo prosiectau yn gyfan gwbl. Yn ogystal, pan fo lefelau uchel o ansicrwydd ynghlwm wrth gynlluniau seilwaith, o bosibl, yn aml nid yw buddsoddwyr sector preifat yn awyddus i ddarparu cefnogaeth ariannol ar gyfer y mathau hyn o brosiectau. Pan fo’r seilwaith wedi’i gynllunio a’i ddarparu yng nghyd-destun gweledigaeth gadarn, gredadwy a hirdymor, mae’r prosiectau hyn yn aml yn denu lefel uwch o ddiddordeb a buddsoddiad sector preifat. Felly, a gaf fi ofyn, efallai yng ngoleuni digwyddiadau diweddar hefyd, i chi ailystyried rhoi’r comisiwn seilwaith cenedlaethol ar sail statudol? Byddwn hefyd yn awgrymu y byddech yn colli cyfle drwy beidio â gwneud hynny. Credaf mai’r hyn sydd angen i’r Llywodraeth ei wneud yw dangos ymrwymiad gwirioneddol i greu dull sefydlog a hirdymor o ddatblygu seilwaith yng Nghymru.

Can I thank the Member for his question and also for the work that he led in assessing the establishment of the national infrastructure commission of Wales? Of course, we already utilise innovative forms of funding. We are doing that with the dualling of the A465, and we will continue to do so. The work that’s taking place on the infrastructure commission is taking place at speed. We are now looking at the appointments of the chair and the members of that commission in the early autumn, and as I’ve said on previous occasions, we will review the operations of the commission before the end of this Assembly term. I have given my undertaking to do that. As of yet, we have received no compelling evidence for putting it on a statutory footing. However, we will be reviewing the effectiveness and the delivery of the commission by the end of this Assembly.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, yn ogystal â’r gwaith y bu’n ei arwain mewn perthynas ag asesu’r broses o sefydlu comisiwn seilwaith cenedlaethol Cymru? Wrth gwrs, rydym eisoes yn defnyddio mathau arloesol o gyllid. Rydym yn gwneud hynny gyda’r gwaith o ddeuoli’r A465, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Mae’r gwaith sy’n mynd rhagddo ar y comisiwn seilwaith yn digwydd yn gyflym. Ar hyn o bryd, rydym yn edrych ar benodi cadeirydd ac aelodau’r comisiwn hwnnw yn gynnar yn yr hydref, ac fel rwyf wedi’i ddweud o’r blaen, byddwn yn adolygu gweithgarwch y comisiwn cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn. Rwyf wedi ymrwymo i wneud hynny. Hyd yn hyn, nid oes unrhyw dystiolaeth symbylol wedi dod i law i’w roi ar sail statudol. Fodd bynnag, byddwn yn adolygu effeithiolrwydd a chyflawniad y comisiwn erbyn diwedd y Cynulliad hwn.

Well, I would put it to you, Cabinet Secretary, that we do need a more long-term and stable approach in Wales—more than ever before. Over the last number of years, the Welsh Government has presided over a number of significant major project failures, I’m afraid to say. That has created confusion and uncertainty for potential private sector investors, and the failure and the process with regard to the Circuit of Wales—as Adam Price has mentioned earlier—is one example where we see, potentially, a reduced confidence amongst investors that Wales is indeed open for business. Do you, Cabinet Secretary, acknowledge that the creation of the infrastructure commission should be followed up by the introduction of legislation to equip the commission with the extra weight and clout it needs to do its work?

Wel, carwn awgrymu, Ysgrifennydd y Cabinet, fod arnom angen dull mwy hirdymor a sefydlog yng Nghymru—yn fwy nag erioed o’r blaen. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae arnaf ofn fod Llywodraeth Cymru wedi llywyddu dros nifer o brosiectau mawr sydd wedi methu. Mae hynny wedi creu dryswch ac ansicrwydd ymhlith darpar fuddsoddwyr sector preifat, ac mae’r methiant a’r broses mewn perthynas â Cylchffordd Cymru—fel y soniodd Adam Price yn gynharach—yn un enghraifft lle y gwelwn lai o hyder, o bosibl, ymysg buddsoddwyr fod Cymru yn agored i fusnes yn wir. A ydych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yn cydnabod y dylid dilyn y broses o greu’r comisiwn seilwaith drwy gyflwyno deddfwriaeth i sicrhau bod gan y comisiwn y pwysau a’r dylanwad ychwanegol sydd eu hangen arno i gyflawni ei waith?

As I’ve said, we will be assessing the effectiveness of the commission by the end of this Assembly term. We will be establishing it by the end of this year. I must disagree with the assertion made by the Member that Wales may appear not to be open for business given the latest results for inward investment, which show, I believe, that it was the third most successful year. Indeed, investment from within the UK into Wales reached a record high. We are continuing with our efforts to bring in major projects. Just last week we were able to announce the investment by Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles—a huge investment that will bring monumental change to Newport and the economy of south-east Wales, creating 300 jobs, but also, crucially, offering enormous potential for expansion. That’s something that we will build upon. Since May of this year, we have announced, through our support, the creation of more than 500 jobs in this current year, and we are also working to establish many more jobs across—and that’s just in Wales in this past eight weeks. But we are also working with a pipeline of interests at the moment to create further employment opportunities in the months to come.

Fel rwyf wedi’i ddweud, byddwn yn asesu effeithiolrwydd y comisiwn erbyn diwedd tymor y Cynulliad hwn. Byddwn yn ei sefydlu erbyn diwedd eleni. Mae’n rhaid i mi anghytuno â’r honiad a wnaed gan yr Aelod ei bod yn ymddangos efallai nad yw Cymru yn agored i fusnes, o ystyried y canlyniadau diweddaraf ar gyfer mewnfuddsoddi, sy’n dangos, rwy’n credu, mai hon oedd y flwyddyn fwyaf llwyddiannus ond dwy. Yn wir, cyrhaeddodd y buddsoddiad o’r DU yng Nghymru y lefel uchaf erioed. Rydym yn parhau â’n hymdrechion i ddenu prosiectau mawr. Yr wythnos diwethaf, gallasom gyhoeddi buddsoddiad gan Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles—buddsoddiad enfawr a fydd yn dod â newid aruthrol i Gasnewydd ac economi de-ddwyrain Cymru, gan greu 300 o swyddi, ond hefyd, yn hollbwysig, un sy’n cynnig potensial enfawr ar gyfer ehangu. Mae hynny’n rhywbeth y byddwn yn adeiladu arno. Ers mis Mai eleni, rydym wedi cyhoeddi bod mwy na 500 o swyddi wedi’u creu eleni drwy ein cymorth ni, ac rydym hefyd yn gweithio i greu llawer mwy o swyddi ledled—a hynny yng Nghymru’n unig dros yr wyth wythnos ddiwethaf. Ond rydym hefyd yn gweithio gyda ffrwd o fuddiannau ar hyn o bryd i greu rhagor o gyfleoedd cyflogaeth dros y misoedd i ddod.

And finally, Cabinet Secretary, if I could perhaps pursue an issue that Adam Price raised in his first question, there’s still some confusion for me in this regard, certainly when it comes to your publishing of ‘prosperous and secure’ and your economic strategy. I’m aware that you did tell the External Affairs and Additional Legislation Committee that you’d publish it this term; I’m aware that last week, in the Economy, Infrastructure and Skills Committee, you said it would be the autumn; however, in the Committee for the Scrutiny of the First Minister on Friday of this week, I asked the First Minister and put it to him, and he said that ‘prosperous and secure’ would be published this term. So, I have to say I am a little bit confused. So, reflecting on what the Presiding Officer said at the beginning of proceedings today, who is right? Is it yourself or the First Minister?

Ac yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, os caf fynd ar drywydd mater a gododd Adam Price yn ei gwestiwn cyntaf efallai, mae peth dryswch i mi o hyd yn hyn o beth, yn sicr mewn perthynas â ‘ffyniannus a diogel’ a’ch strategaeth economaidd. Rwy’n ymwybodol eich bod wedi dweud wrth y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol y byddech yn ei chyhoeddi yn ystod y tymor hwn; rwy’n ymwybodol eich bod wedi dweud yr wythnos diwethaf ym Mhwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, y byddai’n digwydd yn yr hydref; fodd bynnag, yn y Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog ddydd Gwener yr wythnos hon, gofynnais hynny i’r Prif Weinidog, a dywedodd y byddai ‘ffyniannus a diogel’ yn cael ei chyhoeddi yn ystod y tymor hwn. Felly, mae’n rhaid i mi ddweud fy mod ychydig yn ddryslyd. Felly, gan gofio’r hyn a ddywedodd y Llywydd ar ddechrau trafodion heddiw, pwy sy’n iawn? Ai chi neu’r Prif Weinidog?

I can assure the Member—I can assure the Member because we were all there at Cabinet—that ‘prosperity for all’ was approved, was signed off by all members of the Cabinet on Tuesday, and will be published as soon as we return.

Gallaf roi sicrwydd i’r Aelod—gallaf roi sicrwydd i’r Aelod oherwydd bod pob un ohonom yno yn y Cabinet—fod ‘ffyniant i bawb’ wedi cael ei derbyn, wedi cael ei chymeradwyo gan bob aelod o’r Cabinet ddydd Mawrth, ac y bydd yn cael ei chyhoeddi cyn gynted ag y byddwn yn dychwelyd.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. I’m not sure whether the Cabinet Secretary recalls it, but as long ago as yesterday I questioned you on the availability of funding, particularly for small and medium-sized enterprises in the research and development sector. In evidence to the EIS committee last week, you indicated that the development bank of Wales would be moving away from direct grants to repayable loans. Do you not think that this would present a particular obstacle to such companies, as these may not see the financial benefits of their research for many years?

Diolch, Llywydd. Nid wyf yn siŵr a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cofio hyn, ond cyn belled yn ôl â ddoe, bûm yn eich holi ynglŷn ag argaeledd cyllid, yn enwedig ar gyfer mentrau bach a chanolig eu maint yn y sector ymchwil a datblygu. Yn eich tystiolaeth i Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch y byddai banc datblygu Cymru yn symud oddi wrth grantiau uniongyrchol tuag at fenthyciadau ad-daladwy. Onid ydych yn credu y byddai hyn yn peri rhwystr penodol i gwmnïau o’r fath, gan ei bod yn bosibl na fyddant yn gweld manteision ariannol eu hymchwil am sawl blwyddyn?

Well, there is a need to balance direct support in the form of grants with repayable loans, because repayable loans offer an evergreen approach that can recycle investments into other businesses, but I do take the point that the Member raises, which is that a repayable loan is not the answer and not the best means of supporting all businesses. For that reason we will maintain other forms of direct support, be it grants or indeed advice through Business Wales and the development bank itself.

Wel, mae angen cydbwyso cefnogaeth uniongyrchol ar ffurf grantiau gyda benthyciadau ad-daladwy, gan fod benthyciadau ad-daladwy yn cynnig dull bytholwyrdd sy’n gallu ailgylchu buddsoddiadau i mewn i fusnesau eraill, ond rwy’n derbyn y pwynt y mae’r Aelod yn ei wneud, nad benthyciad ad-daladwy yw’r ateb a’r ffordd orau o gefnogi pob busnes. Am y rheswm hwnnw, byddwn yn parhau â mathau eraill o gymorth uniongyrchol, boed hynny’n grantiau, neu’n wir, yn gyngor, drwy Busnes Cymru a’r banc datblygu ei hun.

Well, forgive me if I show some continuing frustration, Cabinet Secretary, but I have personal involvement with a constituent who is seeking funding for what seems to be a project that fits all the Welsh Government criteria, in that it involves cutting-edge nanotechnology, will have a hugely beneficial environmental impact and has massive growth potential, and yet although some funding has been made available through his engagement with both Bangor and Swansea universities, I have seen at first hand how difficult it is to access further funding to take this product to fruition. Surely, Cabinet Secretary, if Wales is to succeed in its aspirations to become a world leader in this environmentally friendly technology, we have to have the funding processes that will allow this to happen.

Wel, maddeuwch i mi os wyf yn parhau i ymddangos yn rhwystredig, Ysgrifennydd y Cabinet, ond mae gennyf gysylltiad personol ag etholwr sy’n chwilio am arian ar gyfer prosiect sydd i’w weld yn bodloni holl feini prawf Llywodraeth Cymru, gan ei fod yn ymwneud â nanotechnoleg arloesol, bydd ei effaith amgylcheddol yn hynod o fuddiol ac mae ganddo botensial enfawr o ran twf, ac eto, er bod rhywfaint o arian wedi’i ddarparu o ganlyniad i’w ymgysylltiad â phrifysgolion Bangor ac Abertawe, rwyf wedi gweld drosof fy hun pa mor anodd yw cael gafael ar ragor o gyllid i sicrhau bod y cynnyrch hwn yn dwyn ffrwyth. Yn sicr, Ysgrifennydd y Cabinet, os yw Cymru am lwyddo gyda’i dyheadau i fod yn arweinydd byd yn y dechnoleg ecogyfeillgar hon, mae’n rhaid i ni sicrhau bod gennym brosesau ariannu a fydd yn caniatáu i hyn ddigwydd.

We do, indeed. Research funding is absolutely crucial, and that’s why we’ve been very clear that any research funding that could potentially be lost when we exit the EU is made good by the UK Government. In terms of the specific company that the Member mentions, it’s not clear whether they have an account manager within Business Wales to support them, but I would gladly make contact with the company if the Member can provide details of it and ensure that Business Wales are there to give support and signpost the company to the best method of financing their product so it can reach market.

Rhaid, yn wir. Mae cyllid ymchwil yn gwbl hanfodol, a dyna pam rydym wedi bod yn glir iawn y dylai Llywodraeth y DU wneud iawn am unrhyw gyllid ymchwil a allai gael ei golli, o bosibl, pan fyddwn yn gadael yr UE. O ran y cwmni penodol y sonia’r Aelod amdano, nid yw’n glir a oes ganddynt reolwr cyfrif yn Busnes Cymru i’w cefnogi, ond byddwn yn fwy na pharod i gysylltu â’r cwmni, os gall yr Aelod ddarparu manylion yn ei gylch, a sicrhau bod Busnes Cymru yno i roi cefnogaeth a chyfeirio’r cwmni at y dull gorau o gyllido eu cynnyrch iddo allu cyrraedd y farchnad.

Datblygu Economaidd yng Nghymoedd De Cymru

Economic Development in the South Wales Valleys

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer datblygu economaidd yng nghymoedd de Cymru? OAQ(5)0203(EI)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government plans for economic development in the south Wales valleys? OAQ(5)0203(EI)

Yes. Tomorrow we will publish ‘Our Valleys, Our Future’, a high-level plan for action, building on the work of the Valleys taskforce, and in addition to this, we will continue to invest in infrastructure improvements and skills and the general environment for business across the south Wales Valleys.

Gwnaf. Yfory byddwn yn cyhoeddi ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’, cynllun gweithredu lefel uchel, sy’n adeiladu ar waith tasglu’r Cymoedd, ac yn ogystal â hyn, byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn gwelliannau seilwaith a sgiliau a’r amgylchedd cyffredinol ar gyfer busnes ledled Cymoedd de Cymru.

I thank the Cabinet Secretary for his answer. I’m sure he would agree with me that the industrial and manufacturing heritage of the Valleys is not something that should be confined to its past, but should be central to its future as well. We’ve got particular challenges facing us in terms of research and development and productivity, and I hope he won’t underestimate the potential for Welsh Government to make meaningful interventions that can transform the economic prospects of that region. Last month, the Scottish Government announced that it was going to create a national manufacturing institute in Scotland, based on the very successful advanced manufacturing centre in Sheffield. The one in Sheffield has 100 private partners plus, and it supports very highly skilled and highly paid jobs in that region. So, now that he’s got a little bit more time to tinker with his economic strategy over the summer, I wonder if he will look into the merits of creating a niche manufacturing institute, and of course that that should be located in the south Wales Valleys.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Rwy’n siŵr y byddai’n cytuno â mi nad yw treftadaeth ddiwydiannol a gweithgynhyrchu’r Cymoedd yn rhywbeth y dylid ei chyfyngu i’w gorffennol, ond dylai fod yn ganolog i’w dyfodol hefyd. Mae heriau arbennig yn ein hwynebu o ran ymchwil a datblygu a chynhyrchiant, a gobeithiaf na fydd yn tanamcangyfrif potensial Llywodraeth Cymru i wneud ymyriadau ystyrlon a all drawsnewid rhagolygon economaidd y rhanbarth hwnnw. Y mis diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth yr Alban y bydd yn creu sefydliad gweithgynhyrchu cenedlaethol yn yr Alban, yn seiliedig ar y ganolfan weithgynhyrchu uwch lwyddiannus iawn yn Sheffield. Mae gan yr un yn Sheffield dros 100 o bartneriaid preifat, ac mae’n cynnal swyddi tra medrus â chyflogau uchel yn y rhanbarth hwnnw. Felly, gan fod ganddo ychydig mwy o amser yn awr i chwarae â’i strategaeth economaidd dros yr haf, tybed a allai edrych ar rinweddau creu sefydliad gweithgynhyrchu arbenigol, ac ar ei leoli, wrth gwrs, yng Nghymoedd de Cymru.

I’m very pleased to say to the Member that I’ve already done it. In fact, I announced last week that an advanced manufacturing institute based on the Advanced Manufacturing Research Centre in Sheffield, which will be delivered with the University of Sheffield and universities in Wales, is being built. I approved the funding for the first phase of the institute just last week.

It’s also my vision that, as part of the technology park that we’ll be developing in Ebbw Vale, we will see an advanced manufacturing centre of excellence configured there as well. The model of the AMRC is already proven. Institutions and businesses have access to £0.5 billion-worth of research equipment. That’s why the model is so attractive. The advanced manufacturing and research institute in north Wales will build on that model, and I was also able to reveal that, according to the business case, the AMRI in north Wales will have an economic impact of up to £4 billion on GVA in the next 20 years. I want to make sure that we replicate that sort of model of success in the south Wales Valleys.

Rwy’n falch iawn o ddweud wrth yr Aelod fy mod eisoes wedi gwneud hynny. Yn wir, yr wythnos diwethaf cyhoeddais y bwriad i adeiladu sefydliad gweithgynhyrchu uwch yn seiliedig ar y ganolfan ymchwil weithgynhyrchu uwch yn Sheffield, ac a fydd yn cael ei ddarparu gyda Phrifysgol Sheffield a phrifysgolion yng Nghymru. Cymeradwyais y cyllid ar gyfer cam cyntaf y sefydliad yr wythnos diwethaf.

Fy ngweledigaeth hefyd, fel rhan o’r parc technoleg y byddwn yn ei ddatblygu yng Nglynebwy, yw y byddwn yn gweld canolfan ragoriaeth ar gyfer gweithgynhyrchu uwch yn cael ei ffurfio yno hefyd. Mae model y ganolfan ymchwil weithgynhyrchu uwch eisoes wedi’i brofi. Mae gan sefydliadau a busnesau fynediad at werth £0.5 biliwn o offer ymchwil. Dyna pam fod y model mor ddeniadol. Bydd y sefydliad gweithgynhyrchu ac ymchwil uwch yng ngogledd Cymru yn adeiladu ar y model hwnnw, a gellais ddangos hefyd, yn ôl yr achos busnes, y bydd y sefydliad gweithgynhyrchu ac ymchwil uwch yng ngogledd Cymru ag effaith economaidd o hyd at £4 biliwn ar werth ychwanegol gros yn yr 20 mlynedd nesaf. Rwy’n awyddus i sicrhau ein bod yn ailadrodd model o lwyddiant o’r math hwnnw yng Nghymoedd de Cymru.

I look forward to scrutinising in this Chamber ‘Our Valleys, Our Future’, because we certainly need a transformative vision for the Valleys. I’m not sure the Valleys landscape park would constitute a hub, but it would be a transformative vision, potentially. We’ve got to start to recognise the real potential of this resource. The Valleys were once amongst Britain’s most beautiful spots, and travellers from all over the UK would come and paint pictures and write poetry about this wonderful landscape. They should come again, and more of them. I commend the sort of vision that your colleague Huw Irranca-Davies has for a Valleys forest, for instance. There is great potential there, and now we need to match it with vision.

Edrychaf ymlaen at graffu ar ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’ yn y Siambr hon, oherwydd yn sicr, mae arnom angen gweledigaeth drawsffurfiol ar gyfer y Cymoedd. Nid wyf yn siŵr a fyddai parc tirlun y Cymoedd yn ganolbwynt, ond gallai fod yn weledigaeth drawsffurfiol. Mae’n rhaid i ni ddechrau cydnabod gwir botensial yr adnodd hwn. Arferai’r Cymoedd fod ymhlith mannau harddaf Prydain, a byddai teithwyr o bob rhan o’r DU yn dod i baentio lluniau ac ysgrifennu barddoniaeth am y dirwedd wych hon. Dylent ddod eto, a mwy ohonynt. Cymeradwyaf y math o weledigaeth sydd gan eich cyd-Aelod, Huw Irranca-Davies, ar gyfer coedwig y Cymoedd, er enghraifft. Mae potensial mawr yn hynny o beth, ac mae angen inni sicrhau yn awr fod gennym weledigaeth sy’n cyd-fynd â hynny.

Can I thank David Melding for his question, and also for, once again in this Chamber, touching on the importance of well-being to the economy, and the contribution that the natural landscape can make to our well-being? My colleague the Minister for Lifelong Learning and Welsh Language will be making a statement in the Chamber concerning the idea of a Valleys park. I’m sure that it’s an idea that you will very much welcome, and will incorporate, I am sure, a good degree of forestry and outdoor health activities.

A gaf fi ddiolch i David Melding am ei gwestiwn, a hefyd am gyfeirio, unwaith eto yn y Siambr hon, at bwysigrwydd llesiant i’r economi, a’r cyfraniad y gall y dirwedd naturiol ei wneud i’n llesiant? Bydd fy nghyd-Aelod, Gweinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, yn gwneud datganiad yn y Siambr ynglŷn â’r syniad o barc y Cymoedd. Rwy’n siŵr ei fod yn syniad y byddwch yn ei groesawu’n fawr iawn, ac rwy’n siŵr y bydd yn cynnwys cryn dipyn o goedwigaeth a gweithgareddau iechyd awyr agored.

Cabinet Secretary, given the contribution that tourism is making to economic development across the country, I’m pleased to note the tremendous success that we’ve seen with the tourist investment support scheme across Wales. But I am concerned to note that, of the 205 schemes that have received offers of grant support under the tourism investment support scheme since April 2011, only four of those were located in the south Wales Valleys region. I’m very pleased to say that Rock UK in my constituency was one of them. Given the beautiful countryside that David Melding’s just been talking about, and the rich industrial and social heritage of the area, do you share my concern at this limited take-up in the Valleys, even given that TISS is a funder of last resort? Could I ask you if you’d consider undertaking some research into why businesses in this area are reluctant to take advantage of this specific source of funding and whether in fact there is scope for extending the scheme—for extending the scope of the scheme?

Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried y cyfraniad y mae twristiaeth yn ei wneud i ddatblygiad economaidd ledled y wlad, rwy’n falch o nodi’r llwyddiant ysgubol rydym wedi’i weld gyda’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth ledled Cymru. Ond mae’n peri pryder i mi nodi, o’r 205 o gynlluniau sydd wedi derbyn cynigion am gymorth grant o dan y cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth ers mis Ebrill 2011, mai pedwar yn unig o’r rheini sydd wedi’u lleoli yn rhanbarth Cymoedd de Cymru. Rwy’n falch iawn o ddweud bod Rock UK yn fy etholaeth yn un ohonynt. O ystyried yr harddwch gwledig y mae David Melding newydd fod yn siarad amdano, a threftadaeth ddiwydiannol a chymdeithasol gyfoethog yr ardal, a ydych yn rhannu fy mhryder ynglŷn â’r nifer gyfyngedig sydd wedi manteisio ar hyn yn y Cymoedd, hyd yn oed o ystyried bod y cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth yn gyllidwr pan fetha popeth arall? A gaf fi ofyn a fyddech yn ystyried gwneud rhywfaint o ymchwil mewn perthynas â pham nad yw busnesau yn yr ardal hon yn barod i fanteisio ar y ffynhonnell benodol hon o gyllid ac a oes lle, mewn gwirionedd, i ehangu’r cynllun—i ehangu cwmpas y cynllun?

Can I thank Dawn Bowden for her interest again in the visitor economy? Dawn has recognised regularly in this Chamber the value that tourism can make to communities in her constituency. I do share her concerns about the number of projects funded through TISS that have actually been delivered in the communities that she’s spoken about. For that reason, we carried out a piece of work to understand why fewer businesses come forward in the Valleys than in other areas of Wales.

As part of that work, we’ve also secured tourism funding from the rural development programme, which will enable us to deliver a higher intervention rate to businesses, and my officials will be undertaking a scoping study and an engagement programme, with a view to being able to develop more reputation-changing, interesting, innovative, creative tourism attractions in the Valleys communities.

I think the Member’s already identified one particular attraction that has proven to be quite game changing within her community. There are many others. There are, for example, activities based on biking and mountain biking, such as Bike Park Wales, that have proven enormously successful and have changed perceptions of the area.

A gaf fi ddiolch i Dawn Bowden am ei diddordeb unwaith eto yn yr economi ymwelwyr? Yn rheolaidd yn y Siambr hon, mae Dawn wedi cydnabod gwerth posibl twristiaeth i gymunedau yn ei hetholaeth. Rhannaf ei phryderon ynglŷn â nifer y prosiectau a ariennir drwy’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth sydd wedi cael eu rhoi ar waith, mewn gwirionedd, yn y cymunedau y soniai amdanynt. Am y rheswm hwnnw, gwnaethom waith i geisio deall pam fod llai o fusnesau wedi dangos diddordeb yn y Cymoedd nag mewn ardaloedd eraill yng Nghymru.

Fel rhan o’r gwaith hwnnw, rydym hefyd wedi sicrhau cyllid twristiaeth o’r rhaglen datblygu gwledig, a fydd yn ein galluogi i ddarparu cyfradd ymyrraeth uwch i fusnesau, a bydd fy swyddogion yn cynnal astudiaeth gwmpasu a rhaglen ymgysylltu gyda’r bwriad o allu datblygu mwy o atyniadau twristiaeth creadigol, diddorol ac arloesol sy’n newid delwedd yng nghymunedau’r Cymoedd.

Credaf fod yr Aelod eisoes wedi nodi un atyniad penodol sydd wedi gweddnewid pethau yn ei chymuned. Ceir llawer o rai eraill. Mae gweithgareddau sy’n seiliedig ar feicio a beicio mynydd, er enghraifft, megis Parc Beicio Cymru, wedi bod yn llwyddiannus tu hwnt ac wedi newid canfyddiadau pobl ynglŷn â’r ardal.

Digwyddiadau Mawr yng Ngogledd Cymru

Major Events in North Wales

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer cynnal digwyddiadau mawr yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0195(EI)

4. Will the Cabinet Secretary provide an update on Welsh Government support for the hosting of major events in north Wales? OAQ(5)0195(EI)

Yes. This year we are supporting a range of sporting and cultural events in north Wales, including FOCUS Wales, Hijinx Unity Festival, RawFfest, the Good Life Experience, and Wales Rally GB. We wish to attract more major international events to Wales and are in ongoing discussions with partners in north Wales to identify new opportunities.

Gwnaf. Eleni, rydym yn cefnogi amrywiaeth o ddigwyddiadau chwaraeon a digwyddiadau diwylliannol yng ngogledd Cymru, gan gynnwys FFOCWS Cymru, Gŵyl Undod Hijinx, GŵylGrai, The Good Life Experience, a Rali Cymru Prydain Fawr. Rydym yn awyddus i ddenu rhagor o ddigwyddiadau rhyngwladol pwysig i Gymru ac rydym yn cynnal trafodaethau parhaus gyda phartneriaid yng Ngogledd Cymru i nodi cyfleoedd newydd.

Thank you, Cabinet Secretary. I’m pleased to hear of the ongoing discussions to identify opportunities. You’ll be aware that, in the past few months alone, north Wales has successfully hosted a number of high-profile stadium concerts, from Olly Murs at the Racecourse, to the now annual epic Access All Eirias at Eirias Park, and Llanfest in your own constituency, which had the Manic Street Preachers there this year.

Flintshire is also home to the national Wales rugby league team, the only national team to actually be based in north Wales, and who later this year will compete in the Rugby League World Cup in Australia, New Zealand, and Papua New Guinea, supported by a lot of local organisations and businesses in my constituency, including being suited and booted by Vaughan Davies of Mold.

I’m sure the Cabinet Secretary and other colleagues will join me in wishing the Wales rugby union—rugby league team, sorry, every success in the Rugby League World Cup, but I’m also aware from constituents and others that there’s growing public support for us to be able to host major events and teams in north Wales, along with the investment in infrastructure that is needed to expand our offer.

So, can I urge a further commitment from the Welsh Government to further invest in our area, to show we have the greater capacity to host events, whether that be in iconic and historic locations like Flint Castle, existing stadiums, or perhaps one day looking at a future stadium or a location in the Flintshire area of north-east Wales?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n falch o glywed am y trafodaethau parhaus i nodi cyfleoedd. Fe fyddwch yn ymwybodol fod gogledd Cymru, dros y misoedd diwethaf yn unig, wedi cael cryn lwyddiant yn cynnal nifer o gyngherddau stadiwm amlwg, o Olly Murs ar y Cae Ras, i Access All Eirias ym Mharc Eirias, sydd bellach yn ddigwyddiad mawr blynyddol, a Llanfest yn eich etholaeth, a oedd yn cynnwys y Manic Street Preachers eleni.

Mae Sir y Fflint hefyd yn gartref i dîm rygbi cynghrair cenedlaethol Cymru, yr unig dîm cenedlaethol sydd wedi’i leoli yng ngogledd Cymru, a thîm a fydd, yn ddiweddarach eleni, yn cystadlu yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd yn Awstralia, Seland Newydd, a Papua Gini Newydd, gyda chefnogaeth llawer o sefydliadau a busnesau lleol yn fy etholaeth, gan gynnwys siwtiau ac esgidiau gan Vaughan Davies o’r Wyddgrug.

Rwy’n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet a chyd-Aelodau eraill yn ymuno â mi i ddymuno pob lwc i dîm rygbi undeb Cymru—tîm rygbi cynghrair Cymru, mae’n ddrwg gennyf, yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd, ond rwyf hefyd yn ymwybodol, wrth siarad ag etholwyr ac eraill, fod cefnogaeth gyhoeddus gynyddol i ni allu cynnal digwyddiadau a thimau mawr yng ngogledd Cymru, ynghyd â’r buddsoddiad mewn seilwaith sydd ei angen i ni allu ehangu ein cynnig.

Felly, a gaf fi annog ymrwymiad pellach gan Lywodraeth Cymru i fuddsoddi ymhellach yn ein hardal, er mwyn dangos ein gallu gwell i gynnal digwyddiadau, boed hynny mewn lleoliadau eiconig a hanesyddol fel Castell y Fflint, stadia sy’n bodoli eisoes, neu gan edrych un diwrnod efallai ar stadiwm neu leoliad yn y dyfodol yn ardal Sir y Fflint yng ngogledd-ddwyrain Cymru?

Yes, very much so. I’m looking forward to being at Flint castle this very Friday, where we’ll reveal a world-class arts installation design, which I’m sure will capture the imagination not just of people in Flint but the people of north Wales and beyond. I’d also like to extend my best wishes to the Welsh team as they go out to the Rugby League World Cup. I’m sure that they will perform magnificently and do us proud and I wish them all the best.

Officials recently engaged with 30 events organisers in north Wales to scope out further opportunities. We currently spend around about £1.7 million in supporting major events in north Wales, but we want to build on the reputation that north Wales now has globally as one of the best destinations to visit for a holiday and for outdoor adventure. So, our investment must continue in those innovative products such as Surf Snowdonia, as well as the innovative major events, which can attract new and existing visitors alike.

The Member may also be aware that a sports facilities study has been commissioned. Work is under way to assess what facilities are needed for future major events to be hosted in Wales. That study will look at all parts of Wales and will assess existing infrastructure as well as the demands for new sports stadia. The Member may also be interested to know that I did recently meet with the Welsh Curling Association to discuss the building of a bespoke facility in the adjoining constituency of Alyn and Deeside.

Gallwch, ar bob cyfrif. Rwy’n edrych ymlaen at fod yng nghastell y Fflint ddydd Gwener, lle byddwn yn datgelu dyluniad gosodiad celfyddydol o’r radd flaenaf, a fydd nid yn unig yn ysbrydoli pobl y Fflint, ond pobl gogledd Cymru a thu hwnt, rwy’n siŵr. Hoffwn ddymuno’n dda hefyd i dîm Cymru yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd. Rwy’n siŵr y byddant yn perfformio’n wych ac yn destun balchder i ni, a dymunaf bob hwyl i bob un ohonynt.

Yn ddiweddar, bu swyddogion yn gweithio gyda 30 o drefnwyr digwyddiadau yng ngogledd Cymru i wneud gwaith cwmpasu ar gyfleoedd pellach. Ar hyn o bryd, rydym yn gwario oddeutu £1.7 miliwn ar gefnogi digwyddiadau mawr yng ngogledd Cymru, ond rydym yn awyddus i adeiladu ar yr enw da sydd gan ogledd Cymru yn fyd-eang erbyn hyn fel un o’r cyrchfannau gorau ar gyfer gwyliau ac ar gyfer gweithgareddau antur yn yr awyr agored. Felly mae’n rhaid inni barhau â’n buddsoddiad yn y cynhyrchion arloesol hyn megis Surf Snowdonia, yn ogystal â’r digwyddiadau mawr arloesol, sy’n gallu denu ymwelwyr newydd yn ogystal â’r ymwelwyr sydd gennym eisoes.

Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol hefyd fod astudiaeth wedi’i chomisiynu ar gyfleusterau chwaraeon. Mae gwaith ar y gweill i asesu pa gyfleusterau sydd eu hangen i allu cynnal digwyddiadau mawr yng Nghymru yn y dyfodol. Bydd yr astudiaeth honno’n edrych ar bob rhan o Gymru a bydd yn asesu’r seilwaith presennol yn ogystal â’r galw am stadia chwaraeon newydd. Efallai y byddai o ddiddordeb i’r Aelod hefyd fy mod wedi cyfarfod â Chymdeithas Cwrlio Cymru yn ddiweddar i drafod adeiladu cyfleuster pwrpasol yn yr etholaeth gyfagos, Alun a Glannau Dyfrdwy.

On 9 July, I had the pleasure, with many others, of watching Bryan Adams at Eirias Park in Colwyn Bay who was, of course, preceded the night before by Little Mix, and I’m looking forward, as you may be, on 4 to 6 August, to one of the highlights of my year, which is the Mold Blues and Soul festival—absolutely wonderful: great music, great local ale, great food, and, hopefully, fantastic weather, fingers crossed. Recognising that research and practice show that major popular music events are a fantastic way of stimulating the visitor economy in north Wales, what role is or could the Welsh Government play in helping to promote that within the wider regional offer?

Ar 9 Gorffennaf, cefais y pleser, gyda llawer o bobl eraill, o wylio Bryan Adams ym Mharc Eirias ym Mae Colwyn, a Little Mix y noson cynt wrth gwrs, ac edrychaf ymlaen, fel chithau, o bosibl, at un o uchafbwyntiau fy mlwyddyn, ar 4 i 6 Awst, sef Gŵyl Blŵs a Soul yr Wyddgrug—hollol ardderchog: cerddoriaeth wych, cwrw lleol gwych, bwyd gwych, a thywydd gwych, hei lwc. Gan gydnabod bod ymchwil ac arfer yn dangos bod digwyddiadau cerddoriaeth boblogaidd mawr yn ffordd wych o ysgogi’r economi ymwelwyr yng ngogledd Cymru, pa rôl y mae Llywodraeth Cymru yn ei chwarae, neu ba rôl y gallai ei chwarae, yn helpu i hyrwyddo hynny o fewn y cynnig rhanbarthol ehangach?

Can I thank Mark Isherwood for his question? I’m looking forward to joining him at Mold Blues and Soul Festival in August. Perhaps we could share a pint at the Alehouse or the Glasfryn afterwards. I’m sure it will be a magnificent event. Mold has carved out an enviable reputation in the region for hosting cultural food and drink and sporting events, and I’m sure that the Blues and Soul Festival will prove hugely successful. We fund, through the tourism product innovation fund, a number of regional and local events and activities that are designed to align with the thematic years, and in north Wales this year there have been a number of events that we’ve funded to capitalise on the Year of Legends, most notably in Conwy, where an incredible festival recently took place based on what was called ‘the tournament’ and included jousting. We work with local communities, with tourism providers, and with events organisers through Visit Wales to promote all activities that are taking place, but particularly with those that are aligned with the thematic years. We noticed that, in rallying the entire sector together by using the thematic years, we’ve been able to gain added value in terms of our offer, and that’s what’s lead to a significant increase in the marketing spend that’s been generated as a consequence of the thematic years, up by around about 18 per cent, we believe, just last year.

A gaf fi ddiolch i Mark Isherwood am ei gwestiwn? Edrychaf ymlaen at ymuno ag ef yng Ngŵyl Blŵs a Soul yr Wyddgrug ym mis Awst. Efallai y gallwn rannu peint yn yr Alehouse neu’r Glasfryn wedi hynny. Rwy’n siŵr y bydd yn ddigwyddiad gwych. Mae gan yr Wyddgrug enw da iawn yn y rhanbarth am gynnal digwyddiadau diwylliannol, bwyd a diod a chwaraeon, ac rwy’n siŵr y bydd yr Ŵyl Blŵs a Soul yn llwyddiant ysgubol. Drwy’r gronfa arloesi cynnyrch twristiaeth, rydym yn ariannu nifer o ddigwyddiadau a gweithgareddau rhanbarthol a lleol a gynlluniwyd i gyd-fynd â’r blynyddoedd thematig, ac yng ngogledd Cymru eleni, rydym wedi ariannu nifer o ddigwyddiadau i fanteisio ar Flwyddyn y Chwedlau, yn fwyaf nodedig yng Nghonwy, lle y cynhaliwyd gŵyl anhygoel yn ddiweddar, yn seiliedig ar yr hyn a gâi ei alw’n dwrnamaint, a oedd yn cynnwys ymwan. Rydym yn gweithio gyda chymunedau lleol, darparwyr twristiaeth, a threfnwyr digwyddiadau drwy Croeso Cymru i hyrwyddo’r holl weithgareddau sy’n digwydd, ond yn enwedig gyda’r rheini sy’n cyd-fynd â’r blynyddoedd thematig. Wrth ddod â’r sector cyfan ynghyd drwy ddefnyddio’r blynyddoedd thematig, rydym wedi sylwi ein bod wedi gallu sicrhau gwerth ychwanegol o ran ein cynnig, a dyna sydd wedi arwain at y cynnydd sylweddol yn y gwariant marchnata a gynhyrchwyd o ganlyniad i’r blynyddoedd thematig, cynnydd y credwn ei fod tua 18 y cant, y llynedd yn unig.

Un o’r canolfannau sydd yn ceisio sefydlu ei hunan, wrth gwrs, fel lle ar gyfer cynnal digwyddiadau gyda rhai o’r bandiau mawr yw’r Cae Ras. Rydw i’n gyson wedi codi yr angen i fuddsoddi yn y Cae Ras gyda chi, achos mae angen iddo fe fod—ac mi ddylai fe fod—yn ganolfan adloniant o bwys, ond hefyd, wrth gwrs, yn stadiwm chwaraeon o ansawdd rhyngwladol. Nawr, rydym ni’n gyson yn clywed y Llywodraeth yma yn gwneud datganiadau rhagweithiol iawn ynglŷn â chanolfannau cynadleddau ac yn y blaen. Pryd a welwn ni’r Llywodraeth yn bod yr un mor rhagweithiol wrth sicrhau buddsoddiad yn y Cae Ras?

One of the centres trying to establish itself as a venue for events with some of the major bands is the Racecourse. I have regularly raised the need to invest in the Racecourse with you, because it needs to be—and it should be—an important centre for entertainment, but also an international standard sport stadium. We constantly hear this Government making very proactive statements about conference centres and so on. When will we see the Government being as proactive in ensuring investment in the Racecourse?

Can I thank Llyr for his question? I know he shares a very keen interest in this subject with my colleague Lesley Griffiths, and with the local Member of Parliament, Ian Lucas. I’m sure all of you would like to see, as I would, the Racecourse receive investment to become a more active and vibrant hub within the Wrexham community, but, indeed, in the wider region. My officials, I’m pleased to say, recently met with Wrexham football trust. They discussed the vision for the stadium, but of key significance will be the role that the local authority plays in devising a masterplan for the town to ensure that any future investment in the stadium is aligned with other facilities and other services that are being developed in Wrexham, but, to my mind, there is no doubt that the Racecourse deserves to have investment to make sure that it can go on being the oldest international stadium in Britain, in Europe, and possibly the world. To do that, it will need further investment, and the further investment will only come as a consequence of a sound business case and a very clear vision, and that’s exactly what, through my officials, we are now trying to draw together.

A gaf fi ddiolch i Llyr am ei gwestiwn? Gwn ei fod yn rhannu diddordeb brwd iawn yn y pwnc hwn gyda fy nghyd-Aelod Lesley Griffiths, a’r Aelod Seneddol lleol, Ian Lucas. Rwy’n siŵr y byddai pob un ohonoch, fel minnau, yn hoffi gweld buddsoddiad yn y Cae Ras er mwyn iddo ddod yn ganolbwynt mwy gweithredol a bywiog yn y gymuned yn Wrecsam, ac yn wir, yn y rhanbarth ehangach. Yn ddiweddar, rwy’n falch o ddweud bod fy swyddogion wedi cyfarfod ag ymddiriedolaeth bêl-droed Wrecsam. Buont yn trafod y weledigaeth ar gyfer y stadiwm, ond bydd rôl allweddol gan yr awdurdod lleol i’w chwarae yn llunio uwchgynllun ar gyfer y dref er mwyn sicrhau bod unrhyw fuddsoddiad yn y stadiwm yn y dyfodol yn cydweddu â chyfleusterau eraill a gwasanaethau eraill sy’n cael eu datblygu yn Wrecsam, ond yn fy marn i, nid oes amheuaeth fod y Cae Ras yn haeddu buddsoddiad er mwyn sicrhau y gall barhau i fod yn stadiwm ryngwladol hynaf Prydain, Ewrop, ac o bosibl, y byd. I wneud hynny, bydd angen buddsoddiad pellach, ac ni ddaw hwnnw heb achos busnes cadarn a gweledigaeth glir iawn, a dyna’n union rydym ni, drwy fy swyddogion, yn ceisio’i sicrhau yn awr.

Statws Cymru fel Rhan Dlotaf y Deyrnas Unedig

Wales’s Status as the Poorest Part of the UK

5. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i newid statws Cymru fel rhan dlotaf y Deyrnas Unedig? OAQ(5)0212(EI)

5. What is the Welsh Government doing to change Wales’s status as the poorest part of the UK? OAQ(5)0212(EI)

Well, on measures of household incomes and wealth, Wales is not the poorest part of the UK. Nonetheless, we do need to improve wealth and well-being considerably. Therefore, we are taking a range of actions to deliver prosperity for all in Wales, including investing in skills and infrastructure and creating an environment where businesses can start up and grow.

Wel, ar fesurau incwm a chyfoeth aelwydydd, nid Cymru yw rhan dlotaf y DU. Serch hynny, mae angen i ni wella cyfoeth a llesiant yn sylweddol. Felly, rydym yn cymryd ystod o gamau i ddarparu ffyniant i bawb yng Nghymru, gan gynnwys buddsoddi mewn sgiliau a seilwaith a chreu amgylchedd lle y gall busnesau sefydlu a thyfu.

Well, thank you for that answer, Cabinet Minister. I asked the question because it appears that, after many years of this institution, we are now relatively poorer than we were at the start of devolution. Why, after billions of pounds of so-called European structural funding, do we find ourselves in such a position? Surely, it is time to address this situation with fundamentally different solutions than those applied before. It is time for Wales to turn away from an economy dominated by the public sector to one that is a dynamic industrial powerhouse that competes with the best in the world. We have the resources, skills, hard-working, industrious population, to make this happen. I know the Cabinet Secretary possesses those very same attributes, so will he apply them to drive this new industrial revolution in Wales and put a stop to this endless cycle of poverty?

Wel, diolch am eich ateb, Gweinidog y Cabinet. Gofynnais y cwestiwn gan yr ymddengys ein bod, wedi blynyddoedd lawer o’r sefydliad hwn, yn gymharol dlotach bellach nag yr oeddem ar ddechrau datganoli. Pam, ar ôl biliynau o bunnoedd o’r hyn a elwir yn ariannu strwythurol Ewropeaidd, ein bod mewn sefyllfa o’r fath? Yn sicr, mae’n bryd mynd i’r afael â’r sefyllfa hon gydag atebion cwbl wahanol i’r rhai a ddefnyddiwyd o’r blaen. Mae’n bryd i Gymru droi oddi wrth economi sy’n cael ei dominyddu gan y sector cyhoeddus ac at un sy’n bwerdy diwydiannol dynamig sy’n cystadlu gyda’r gorau yn y byd. Mae gennym yr adnoddau, y sgiliau, a phoblogaeth weithgar, ddiwyd i sicrhau bod hyn yn digwydd. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn meddu ar y priodoleddau hynny, felly a wnaiff eu defnyddio i lywio’r chwyldro diwydiannol newydd hwn yng Nghymru ac i roi terfyn ar y cylch diddiwedd hwn o dlodi?

Can I thank the Member for his question, the keen interest he shows in this area, and the passion with which he speaks about the need to grow wealth in the aggregate as well as at a community level, making sure that we spread prosperity more evenly across Wales? In terms of activities since devolution, Wales has had the fifth highest increase in gross value added per head compared to the 12 UK countries and English regions. We’ve seen a record number of people entering into work, unemployment is consistently at a very low rate, and we’ve seen the number of business births now rise to record levels.

We know that there are almost—we’re just about touching on 100,000 businesses that are headquartered in Wales. But what we wish to see take place in the coming years is a move towards strengthening regional economies in Wales so that we can decentralise and deconcentrate investment. For that reason, I’m reshaping my department so that we have strong regional units that can work with the city regions, and with the growth region, and with local authorities on a regional footprint, to assess what the key sectoral strengths are across Wales, and then to hone in, develop them, and, during the fourth industrial revolution, make sure that people are skilled and make sure that businesses are futureproofed in order to create a higher-value economy, one that benefits the whole of Wales.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, y diddordeb brwd y mae’n ei ddangos yn y maes hwn, a’i angerdd wrth siarad am yr angen i dyfu cyfoeth yn ei grynswth yn ogystal ag ar lefel gymunedol, gan wneud yn siŵr ein bod yn lledaenu ffyniant yn fwy cyfartal ar draws Cymru? O ran gweithgareddau ers datganoli, Cymru sydd wedi gweld y cynnydd mwyaf ond pedwar mewn gwerth ychwanegol gros y pen o gymharu â 12 rhanbarth a gwlad y DU. Rydym wedi gweld y nifer uchaf erioed o bobl yn cael gwaith, mae diweithdra ar gyfradd isel iawn yn gyson, ac rydym bellach wedi gweld nifer y busnesau newydd yn codi i’r lefelau uchaf erioed.

Rydym yn gwybod bod bron—rydym bron â chyrraedd 100,000 o fusnesau sydd â’u pencadlysoedd yng Nghymru. Ond yn y blynyddoedd sydd i ddod rydym am weld symudiad tuag at gryfhau economïau rhanbarthol yng Nghymru er mwyn inni allu datganoli a datgrynhoi buddsoddiad. Am y rheswm hwnnw, rwy’n ail-lunio fy adran fel bod gennym unedau rhanbarthol cryf sy’n gallu gweithio gyda’r dinas-ranbarthau, a chyda’r ardal dwf, a chydag awdurdodau lleol ar ôl troed rhanbarthol, er mwyn asesu beth yw’r cryfderau sectoraidd allweddol ar draws Cymru, ac yna mireinio, eu datblygu, ac yn ystod y pedwerydd chwyldro diwydiannol, sicrhau bod sgiliau gan bobl a gwneud yn siŵr fod busnesau yn cael eu diogelu ar gyfer y dyfodol er mwyn creu economi gwerth uwch, un sydd o fudd i Gymru gyfan.

Cabinet Secretary, one of the best ways out of poverty is through work, and that means creating an efficient integrated transport network to allow people, particularly young people, to access jobs within a reasonable distance of their homes. However, the cost of fares can often be a deterrent to young people being able to access jobs. Given that the Welsh Government’s mytravelpass scheme, offering young people a third off bus fares, ended in March this year, what plan does the Cabinet Secretary have to assist young jobseekers with their transport costs when looking for work across Wales? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, un o’r ffyrdd gorau o godi allan o dlodi yw drwy waith, ac mae hynny’n golygu creu rhwydwaith trafnidiaeth integredig effeithlon i ganiatáu i bobl, yn enwedig pobl ifanc, allu cyrraedd swyddi o fewn pellter rhesymol i’w cartrefi. Fodd bynnag, gall cost tocynnau fod yn rhwystr yn aml i bobl ifanc rhag gallu cyrraedd swyddi. O ystyried bod cynllun fyngherdynteithio Llywodraeth Cymru, a oedd yn cynnig gostyngiad o draean oddi ar bris tocynnau bws i bobl ifanc, wedi dod i ben ym mis Mawrth eleni, pa gynllun sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i helpu pobl ifanc sy’n chwilio am waith gyda’u costau trafnidiaeth wrth chwilio am waith ar draws Cymru? Diolch. 

Can I thank the Member for his question? He is absolutely right in that the lack of affordable, reliable, and frequent public transport is a major barrier preventing many people from gaining work. We know, based on all available statistics, that in the Growth Track 360 region of north Wales and the Mersey Dee area approximately a quarter of people who receive job interviews are not able to go to them because they cannot get transport to those interviews. That is an appalling—an appalling—statistic, which must be addressed.

We have piloted the mytravelpass. It’s continuing whilst we consult with young people and with the bus sector on a sustainable replacement scheme. It’s my view that there are current schemes operating in the UK that are sustainable that we could look to to learn from. I was recently, with colleagues, in Liverpool learning about the Merseytravel scheme for young people, which I believe operates on the basis of £3 can get you anywhere anytime, as many trips as you want per day in that region. That’s the sort of model that’s innovative, it’s sustainable, and it’s fair, and that’s the sort of development I’d like to see in Wales.

But, fundamentally, we need to reform the bus sector itself—modernise the bus sector, get better-quality buses being utilised, and change perceptions of bus travel as well, so that people access bus services not as a last resort but because they are of a sufficiently high quality to experience an enjoyable trip. I think in terms of rural communities especially bus services are absolutely vital. We’ve maintained the bus services support grant of £25 million for several years now, because we’ve recognised the value of bus services in rural communities. I’m keen to make sure that we work with the sector and with passenger groups to find more sustainable ways of growing patronage on bus services so that the level of public subsidy can be reduced without affecting the attractiveness of transport on buses.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn? Mae’n hollol gywir fod diffyg trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy, ddibynadwy a chyson yn rhwystr mawr sy’n atal llawer o bobl rhag dod o hyd i waith. Rydym yn gwybod, yn seiliedig ar yr holl ystadegau sydd ar gael, yn rhanbarth Growth Track 360 gogledd Cymru ac ardal Mersi a’r Ddyfrdwy, nad yw oddeutu chwarter y bobl sy’n cael cyfweliadau am swyddi yn gallu eu mynychu oherwydd na allant ddod o hyd i drafnidiaeth i gyrraedd y cyfweliadau hynny. Mae hynny’n ystadegyn ofnadwy—ofnadwy—ac mae’n rhaid mynd i’r afael ag ef.

Rydym wedi treialu’r cynllun fyngherdynteithio. Mae’n parhau tra’n bod yn ymgynghori â phobl ifanc ac â’r sector bysiau ar gynllun newydd cynaliadwy. Yn fy marn i, mae yna gynlluniau cynaliadwy sy’n gweithredu yn y DU ar hyn o bryd y gallem geisio dysgu oddi wrthynt. Yn ddiweddar, bûm yn Lerpwl, gyda chyd-Aelodau, yn dysgu am y cynllun Merseytravel ar gyfer pobl ifanc y credaf ei fod yn gweithio ar y sail fod £3 yn gallu eich cludo i unrhyw le ar unrhyw adeg, ar gynifer o deithiau ag y dymunwch yn y rhanbarth hwnnw bob dydd. Dyna’r math o fodel sy’n arloesol, yn gynaliadwy, ac yn deg, a dyna’r math o ddatblygiad yr hoffwn ei weld yng Nghymru.

Ond yn y bôn, mae angen i ni ddiwygio’r sector bysiau ei hun—moderneiddio’r sector bysiau, sicrhau bod bysiau o ansawdd gwell yn cael eu defnyddio, a newid canfyddiadau ynglŷn â theithio ar fysiau yn ogystal, fel bod pobl yn cael mynediad at wasanaethau bws, nid fel dewis olaf ond oherwydd eu bod o ansawdd digon uchel i gael taith bleserus. Rwy’n credu bod gwasanaethau bws yn gwbl hanfodol yn enwedig mewn cymunedau gwledig. Rydym wedi cadw’r grant cynnal gwasanaethau bws gwerth £25 miliwn ers nifer o flynyddoedd bellach, oherwydd ein bod wedi cydnabod gwerth gwasanaethau bysiau mewn cymunedau gwledig. Rwy’n awyddus i wneud yn siŵr ein bod yn gweithio gyda’r sector a chyda grwpiau teithwyr i ddod o hyd i ffyrdd mwy cynaliadwy o ddatblygu nawdd ar wasanaethau bws fel y gellir lleihau lefel y cymhorthdal cyhoeddus heb effeithio ar atyniad teithio ar fysiau.

Cabinet Secretary, I’m sure you’d agree with me that the recent announcement by CAF of the 200 to 300 jobs in Newport—quality jobs building the trains of the future to help take that integrated transport system forward—is very valuable, and I’d be very interested to know how we can capitalise on that investment by attracting further investment and, indeed, making sure that local suppliers and local firms benefit from this very welcome development.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr y byddech yn cytuno bod y cyhoeddiad diweddar gan y Fframwaith Arfarnu Cyffredin parthed y 200 i 300 o swyddi yng Nghasnewydd—swyddi o ansawdd yn adeiladu trenau’r dyfodol i helpu i ddatblygu’r system drafnidiaeth integredig—yn werthfawr iawn, a byddai’n dda iawn gennyf wybod sut y gallwn fanteisio ar y buddsoddiad hwnnw drwy ddenu buddsoddiad pellach ac yn wir, sicrhau bod cyflenwyr lleol a chwmnïau lleol yn elwa o’r datblygiad hwn sydd i’w groesawu’n fawr.

Can I thank John Griffiths for his question? I know that he’s warmly welcomed the announcement by CAF of £30 million in his constituency, which will lead to the establishment of a fairly major manufacturing facility, employing 300 people. It’s worth saying that we managed to beat more than 100 locations around the world to secure this investment for Wales, once again stepping up and beating our competitors around the planet. Now, the facility will enable the company to assemble, test and commission new vehicles in Wales. It will have the capacity to undertake future manufacturing projects, as well as maintenance and servicing activities. When you align that to the development of the metro and investment in the next franchise, I think there are huge opportunities for us to grow a skills base in this particular sector that will maintain people in employment for a generation.

A gaf fi ddiolch i John Griffiths am ei gwestiwn? Rwy’n gwybod ei fod yn croesawu’r cyhoeddiad gan y Fframwaith Arfarnu Cyffredin o £30 miliwn yn ei etholaeth, a fydd yn arwain at sefydlu cyfleuster gweithgynhyrchu go fawr, a fydd yn cyflogi 300 o bobl. Mae’n werth dweud ein bod wedi llwyddo i guro mwy na 100 o leoliadau ar draws y byd i sicrhau’r buddsoddiad hwn i Gymru, gan gamu ymlaen unwaith eto a churo ein cystadleuwyr o amgylch y blaned. Nawr, bydd y cyfleuster yn galluogi’r cwmni i gydosod, profi a chomisiynu cerbydau newydd yng Nghymru. Bydd ganddo’r gallu i gyflawni prosiectau gweithgynhyrchu yn y dyfodol, yn ogystal â gweithgareddau cynnal a chadw a gwasanaethu. Pan fyddwch yn gosod hynny ochr yn ochr â datblygiad y metro a’r buddsoddiad yn y fasnachfraint nesaf, rwy’n credu bod yna gyfleoedd enfawr i ni dyfu sylfaen sgiliau yn y sector hwn a fydd yn cadw pobl mewn gwaith am genhedlaeth.

Ffyniant yng Nghymoedd De Cymru

Prosperity in the South Wales Valleys

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i wella ffyniant yng nghymoedd de Cymru? OAQ(5)0207(EI)

6. Will the Cabinet Secretary outline how the Welsh Government is working to improve prosperity in the south Wales valleys? OAQ(5)0207(EI)

Yes. Tomorrow, we will publish ‘Our Valleys, Our Future’, building on the work of the Valleys taskforce chaired by my colleague Alun Davies. In addition to this, we’ll continue to invest in skills, in infrastructure and in the right business environment for companies to flourish.

Gwnaf. Yfory, byddwn yn cyhoeddi ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’, gan adeiladu ar waith tasglu’r Cymoedd a gaiff ei gadeirio gan fy nghyd-Aelod Alun Davies. Yn ogystal â hyn, byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn sgiliau, mewn seilwaith ac yn yr amgylchedd busnes cywir i gwmnïau allu ffynnu ynddo.

Cabinet Secretary, the proposals put forward by the Department for Work and Pensions over the future of their estate in Wales will see a relocation of some 200 skilled staff out of Cwmbran town centre. Not only would this have a devastating impact on the local economy in Cwmbran, but would pose enormous difficulties for staff with caring responsibilities who are unable to travel to the location that’s been proposed, which is the Treforest area. The fact that that location has been chosen suggests that the DWP have little or no understanding of the geography of Wales. I know that the Minister for Skills and Science, Julie James, who’s been incredibly helpful, was meeting with the UK Minister last Thursday, and I’d be grateful if, as a Government, you could provide an update to Members. But can I also ask you for your assurances, Cabinet Secretary, that you will do all you can personally to work with Julie James to represent the staff affected by these proposals, which will have a devastating impact on one of the poorest parts of Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, bydd y cynigion a gyflwynwyd gan yr Adran Gwaith a Phensiynau ynghylch dyfodol eu hystâd yng Nghymru yn golygu adleoli tua 200 o staff medrus allan o ganol tref Cwmbrân. Byddai hyn nid yn unig yn cael effaith ddinistriol ar yr economi leol yng Nghwmbrân, ond byddai’n creu anawsterau enfawr i staff â chyfrifoldebau gofalu nad ydynt yn gallu teithio i’r lleoliad arfaethedig, sef ardal Trefforest. Mae’r ffaith fod y lleoliad hwnnw wedi cael ei ddewis yn awgrymu nad oes gan yr Adran Gwaith a Phensiynau fawr ddim dealltwriaeth o ddaearyddiaeth Cymru. Gwn fod y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth, Julie James, sydd wedi bod o gymorth mawr, wedi cyfarfod â Gweinidog y DU ddydd Iau diwethaf, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi, fel Llywodraeth, roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau. Ond a gaf fi hefyd ofyn i chi roi sicrwydd, Ysgrifennydd y Cabinet, y byddwch yn gwneud popeth yn eich gallu yn bersonol i weithio gyda Julie James i gynrychioli’r staff yr effeithir arnynt gan y cynigion hyn, a fydd yn cael effaith ddinistriol ar un o rannau tlotaf Cymru?

The Member is absolutely right, and I’ll just reiterate our strong disappointment that the DWP did not consult with Welsh Government ahead of the decision being made, without any alternative solutions being considered. And I know that the Minister has now met with the UK Government Minister, and I’m sure will be providing a written update to Members in the coming days on the discussions that took place and the further activity that will now be undertaken. And I can assure the Member as well that if any workers take redundancy, then we will offer ReAct as a means of ensuring that people can get back into work without a lengthy period of unemployment. It’s absolutely crucial that anyone affected by this who is left without work does not stay in unemployment for a long period of time, and we will help in every way possible.

Mae’r Aelod yn llygad ei lle, a hoffwn ailadrodd ein siom fawr na lwyddodd yr Adran Gwaith a Phensiynau i ymgynghori â Llywodraeth Cymru cyn i’r penderfyniad gael ei wneud, heb i unrhyw atebion eraill gael eu hystyried. A gwn fod y Gweinidog yn awr wedi cyfarfod â Gweinidog Llywodraeth y DU, ac rwy’n siŵr y bydd yn darparu diweddariad ysgrifenedig i’r Aelodau yn y dyddiau nesaf ar y trafodaethau a gynhaliwyd a’r gwaith pellach a wneir yn awr. A gallaf sicrhau’r Aelod yn ogystal, os bydd unrhyw weithwyr yn cael eu diswyddo, yna byddwn yn cynnig ReAct fel ffordd o sicrhau bod pobl yn gallu dychwelyd i waith heb gyfnod hir o ddiweithdra. Mae’n gwbl hanfodol nad oes unrhyw un yr effeithir arnynt gan hyn, sy’n cael eu gadael heb waith, yn aros yn ddi-waith am gyfnod hir o amser, a byddwn yn helpu ym mhob ffordd bosibl.

Minister, you just said that the strategy will be unveiled tomorrow. The Minister, Alun Davies, made a statement last week. I did press him on his statement to try and explain what the hubs economically are going to achieve. He talked that there would be six hubs. One of those six is the automotive enterprise park—call it what you will—in Blaenau Gwent that has been allocated £100 million over 10 years. He was unable to give any information at all; I’m not sure whether that was because he didn’t know what they were going to do, or whether he was just being guarded because, obviously, there was so much focus on the Circuit of Wales concept that, obviously, sits in his constituency. I’d be grateful from your perspective if you could enlighten me as to exactly how these hubs will operate. Will they be merely just small enterprise zones? Will they be themed? Geographically, where will they be located? And what budget lines are going to be allocated to them? Given that we know £100 million has been allocated to the one in Blaenau Gwent, are we talking similar sorts of moneys for the other hubs that will be dotted around the rest of the Valleys as part of the strategy?

Gweinidog, rydych newydd ddweud y bydd y strategaeth yn cael ei chyhoeddi yfory. Gwnaeth y Gweinidog, Alun Davies, ddatganiad yr wythnos ddiwethaf. Fe bwysais arno yn ystod ei ddatganiad i geisio egluro beth y bydd y canolfannau yn ei gyflawni’n economaidd. Dywedodd y byddai yna chwech o ganolfannau. Un o’r chwech yw’r parc menter modurol—beth bynnag y mynnwch ei alw—ym Mlaenau Gwent y dyfarnwyd £100 miliwn iddo dros 10 mlynedd. Ni allodd roi unrhyw wybodaeth o gwbl; nid wyf yn siŵr ai’r rheswm am hynny oedd nad oedd yn gwybod beth roeddent yn bwriadu ei wneud, neu a oedd yn bod yn ofalus oherwydd, yn amlwg, roedd cymaint o ffocws ar gysyniad Cylchffordd Cymru sydd yn ei etholaeth, wrth gwrs. Byddwn yn ddiolchgar o’ch safbwynt chi pe gallech fy ngoleuo ynglŷn â sut yn union y bydd y canolfannau hyn yn gweithredu. Ai ardaloedd menter bach yn unig fydd y rhain? A fydd themâu iddynt? Ble fyddant yn ddaearyddol? A pha linellau cyllideb a ddyrennir iddynt? O gofio ein bod yn gwybod bod £100 miliwn wedi’i ddyrannu i’r un ym Mlaenau Gwent, a ydym yn sôn am arian tebyg i’r canolfannau eraill a fydd wedi’u gwasgaru o amgylch gweddill y Cymoedd yn rhan o’r strategaeth?

Can I thank Andrew R.T. Davies for his questions? Very important points were raised—the need to ensure that hubs operate in a way that generates sustainable growth. I envisage the hubs developing as opportunities for clustering and agglomeration in certain specialisms. So, it may be, for example, in Ebbw Vale, automotive. It may be, in another hub, based on house building. So, my view is that the hubs have the potential to become recognisable clusters of specialisms that, again, can enable skills partnerships across the Valleys region to home in on opportunities that are emerging through the pipeline of interests that we already have, and the pipeline of interests that we already have will lead funding to be delivered on an on-demand basis. So, any funding requirements will be drawn down from my department, and potentially other departments, if it crosses subject boundaries.

In terms of the further detail that the Member requests, this is something that Alun Davies will be revealing tomorrow, but the aim of the clusters, the aim of the hubs, is to make sure that there is a concentration of activity in certain areas based on emerging economic and manufacturing trends and to take advantage of the theme of better jobs closer to home, offering people access into work and then career progression in areas of economic activity where we know there is a sustainable future.

A gaf fi ddiolch i Andrew R.T. Davies am ei gwestiynau? Cododd bwyntiau pwysig iawn—yr angen i sicrhau bod canolfannau’n gweithredu mewn ffordd sy’n cynhyrchu twf cynaliadwy. Rwy’n rhagweld y bydd y canolfannau’n datblygu fel cyfleoedd i glystyru a chrynhoi mewn meysydd arbenigol penodol. Er enghraifft felly, mae’n bosibl y bydd yn fodurol yng Nglynebwy. Mewn canolfan arall, gall fod yn seiliedig ar adeiladu tai. Felly, yn fy marn i, mae gan y canolfannau botensial i fod yn glystyrau cyfarwydd o arbenigeddau, unwaith eto, a all alluogi partneriaethau sgiliau ar draws rhanbarth y Cymoedd i ganolbwyntio ar gyfleoedd sy’n dod i’r amlwg drwy’r ffrwd o fuddiannau sydd gennym eisoes, a bydd y ffrwd o fuddiannau sydd gennym eisoes yn arwain at ddarparu cyllid yn ôl y galw. Felly, bydd unrhyw ofynion cyllido yn dod o fy adran, ac adrannau eraill o bosibl, os yw’n croesi ffiniau pynciau.

O ran y manylion pellach y mae’r Aelod yn gofyn amdanynt, mae hyn yn rhywbeth y bydd Alun Davies yn ei ddatgelu yfory, ond nod y clystyrau, nod y canolfannau, yw sicrhau bod crynodiad o weithgaredd mewn rhai ardaloedd yn seiliedig ar dueddiadau economaidd a gweithgynhyrchu sy’n dod i’r amlwg ac i fanteisio ar thema swyddi gwell yn nes at adref, gan gynnig mynediad at waith i bobl a chyfle i gamu ymlaen yn eu gyrfa mewn meysydd gweithgarwch economaidd lle y gwyddom fod yna ddyfodol cynaliadwy.

Amgueddfa Bêl-droed Genedlaethol

National Football Museum

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am yr amgueddfa bêl-droed genedlaethol arfaethedig? OAQ(5)0205(EI)[W]

7. Will the Cabinet Secretary provide an update on the proposed national football museum? OAQ(5)0205(EI)[W]

Yes. Can I thank the Member for this question? It’s very exciting. We are currently running a procurement exercise on Sell2Wales to appoint a contractor to complete a feasibility study on the football museum. The study is set to commence around the end of August and will be completed within six months.

Gwnaf. A gaf fi ddiolch i’r Aelod am y cwestiwn hwn? Mae’n gyffrous iawn. Ar hyn o bryd rydym yn cynnal ymarfer caffael ar GwerthwchiGymru i benodi contractwr i gwblhau astudiaeth ddichonoldeb ar yr amgueddfa bêl-droed. Bydd yr astudiaeth yn cychwyn tua diwedd mis Awst a bydd wedi’i chwblhau o fewn chwe mis.

Well, thank you for your answer, and I welcome, obviously, the commissioning of this study as a consequence of an agreement between the Government and Plaid Cymru, of course. But some people are asking the question of whether there’s a slight change in direction here because the original commitment was to look into a football museum located in the north, whereas the feasibility study looks at a more general sporting museum, which, potentially, could be anywhere in Wales. Now, some people are worried that north-east Wales might lose out.

Wel, diolch i chi am eich ateb, ac rwy’n amlwg yn croesawu’r ffaith fod yr astudiaeth hon yn cael ei chomisiynu o ganlyniad i gytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru, wrth gwrs. Ond mae rhai pobl yn gofyn tybed a oes newid bach wedi bod yn y cyfeiriad yma oherwydd yr ymrwymiad gwreiddiol oedd i edrych ar leoli amgueddfa bêl-droed yn y gogledd, ond mae’r astudiaeth ddichonoldeb yn edrych ar amgueddfa chwaraeon fwy cyffredinol, a allai fod yn unrhyw le yng Nghymru o bosibl. Nawr, mae rhai pobl yn poeni y gallai gogledd-ddwyrain Cymru fod ar eu colled.

Okay. Can I just assure the Member that the specification does state that the preferred location is in Wrexham or elsewhere in north Wales? I think it’s well recognised that north Wales would do well to have a sports museum or a football museum—a specialist football museum. It could potentially complement the football museum that exists in Manchester. Given that it’s a live procurement, there’s a limited amount that I can say on this, but we have honoured the agreement that we reached, and I’m excited about this piece of work. I think it could produce a very, very enticing idea that we would be keen to deliver, provided the feasibility study makes it an affordable one.

Iawn. A gaf fi sicrhau’r Aelod fod y fanyleb yn nodi mai’r lleoliad a ffafrir yw Wrecsam neu rywle arall yng ngogledd Cymru? Rwy’n credu bod y ffaith y byddai Gogledd Cymru yn elwa o gael amgueddfa chwaraeon neu amgueddfa bêl-droed—amgueddfa bêl-droed arbenigol—wedi’i chydnabod. Gallai ategu’r amgueddfa bêl-droed ym Manceinion o bosibl. O ystyried ei fod yn destun caffael sydd ar y gweill ar hyn o bryd, ni allaf ddweud llawer ynglŷn â hyn, ond rydym wedi anrhydeddu’r cytundeb rhyngom, ac rwy’n llawn o gyffro ynglŷn â’r gwaith. Rwy’n credu y gallai gynhyrchu syniad deniadol iawn y byddem yn awyddus i’w gyflawni, ar yr amod fod yr astudiaeth ddichonoldeb yn ei wneud yn un fforddiadwy.

On a similar theme, I’ve also had similar concerns raised with me regarding the feasibility study—the procurement document you refer to—which does, I’m told, talk of there being a sports museum in Wales, so I’m reassured by your comments. But do you agree that it is important that what comes out of this ensures that the north-east is recognised for its pioneering role in promoting what’s become, for many, the national sport—some might argue it’s rugby union but, for many others, it’s football—recognising that this club started in 1872, that it’s where the first international match was played in Wales, where the Football Association of Wales was formed, and that it’s home, of course, to one of the world’s oldest football clubs?

Ar thema debyg, mynegwyd pryderon tebyg wrthyf hefyd ynglŷn â’r astudiaeth ddichonoldeb—y ddogfen gaffael y cyfeiriwch ati—sydd, yn ôl y sôn, yn sôn am amgueddfa chwaraeon yng Nghymru, felly mae eich sylwadau’n tawelu fy meddwl. Ond a ydych yn cytuno ei bod yn bwysig fod yr hyn a ddaw o’r astudiaeth yn sicrhau bod ardal y gogledd-ddwyrain yn cael ei chydnabod am ei rôl arloesol yn hyrwyddo camp sydd wedi datblygu, i lawer o bobl, i fod yn gamp genedlaethol—gallai rhai ddadlau mai rygbi’r undeb yw’r gamp genedlaethol, ond i lawer o bobl eraill, pêl-droed yw hi—gan gydnabod bod y clwb hwn wedi cychwyn ym 1872, mai dyma ble y chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf yng Nghymru, lle y cafodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru ei ffurfio, a’i fod yn gartref, wrth gwrs, i un o glybiau pêl-droed hynaf y byd?

Yes, absolutely. Wrexham Association Football Club have an incredible history that deserves to be recognised and promoted. I can also assure Members, because I heard on the opposition benches concerns expressed about whether this would be a national museum of Wales or just a football museum. We will be engaging the National Museum Wales in discussions and deliberations as part of the feasibility study. As far as Wrexham AFC and football as a whole are concerned, north-east Wales has a very proud heritage in the sport. Many of us from that part of Wales would consider it to be certainly one of the national sports—probably the one that was most widely played by us when we were growing up—and we’re keen to make sure that any investment in a facility such as this serves to inspire people as well as to capture the past and to inspire people to go on to be very successful in football in the future.

Ydw, yn bendant. Mae gan Glwb Pêl-droed Wrecsam hanes anhygoel sy’n haeddu cael ei gydnabod a’i hyrwyddo. Gallaf hefyd sicrhau’r Aelodau, oherwydd clywais ambell un ar feinciau’r gwrthbleidiau yn mynegi pryderon ynglŷn ag a fyddai hon yn amgueddfa genedlaethol i Gymru neu’n amgueddfa bêl-droed yn unig. Byddwn yn ymgysylltu ag Amgueddfa Genedlaethol Cymru mewn trafodaethau yn rhan o’r astudiaeth ddichonoldeb. O ran Clwb Pêl-droed Wrecsam a phêl-droed yn gyffredinol, mae gan y gogledd-ddwyrain dreftadaeth falch iawn yn y gamp. Yn sicr, byddai llawer ohonom o’r rhan honno o Gymru yn ei hystyried yn un o’r campau cenedlaethol—yr un a chwaraeid yn fwyaf eang gennym yn ôl pob tebyg pan oeddem yn tyfu i fyny—ac rydym yn awyddus i sicrhau bod unrhyw fuddsoddiad mewn cyfleuster fel hwn yn fodd o ysbrydoli pobl yn ogystal â chofio’r gorffennol ac i ysbrydoli pobl i gael llwyddiant mawr yn y byd pêl-droed yn y dyfodol.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
3. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf, felly, yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, a’r cwestiwn cyntaf—Rhun ap Iorwerth.

The next item, therefore, is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, and the first question is from Rhun ap Iorwerth.

Triniaeth Orthopedig yng Ngogledd Cymru

Orthopaedic Treatment in North Wales

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am nifer y cleifion sy’n cael eu cyfeirio am driniaeth orthopedig yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0201(HWS)[W]

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the number of patients referred for orthopaedic treatment in north Wales? OAQ(5)0201(HWS)[W]

Thank you for the question. There has been a significant increase in orthopaedic referrals in Betsi Cadwaladr over the last four years and capacity has not met demand. The local health board is taking a range of measures to deal with the increase, including the use of various triage services such as physiotherapists in general practitioner practices and lifestyle and weight management clinics, in line with recommendations of the planned care programme.

Diolch am y cwestiwn. Mae cynnydd sylweddol wedi bod mewn atgyfeiriadau orthopedig ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr yn ystod y pedair blynedd diwethaf ac nid yw’r capasiti wedi gallu ateb y galw. Mae’r bwrdd iechyd lleol yn rhoi ystod o gamau ar waith i ymdopi â’r cynnydd, gan gynnwys defnyddio gwasanaethau brysbennu amrywiol megis ffisiotherapyddion mewn meddygfeydd meddygon teulu a chlinigau ffordd o fyw a rheoli pwysau, yn unol ag argymhellion y rhaglen gofal wedi’i gynllunio.

Mae dros 1,200 o gleifion yn aros mwy na blwyddyn am driniaeth yn y gogledd, ac nid ydy hynny’n dderbyniol. Rydw i’n gobeithio y byddwch chi’n cytuno â hynny. Mae papur diweddar gan y bwrdd ar ddatblygu gwasanaethau orthopedig yn pwysleisio’r angen am fwy o lefydd hyfforddi er mwyn darparu’r gweithlu angenrheidiol i greu gwasanaeth cynaliadwy sy’n gallu cyrraedd targedau rhesymol. Onid ydy’r datganiad y gwnaethoch chi ddoe nad oes yna achos dros sefydlu ysgol feddygol yn y gogledd yn mynd yn gwbl groes i ysbryd y papur hwnnw ac yn groes i’r hyn a ddywedwyd yn adroddiad diweddar y pwyllgor iechyd? Wrth gwrs na all ysgol feddygol gael ei sefydlu dros nos, ond nid ydy eich addewid chi i gael mwy o fyfyrwyr i dreulio mwy o amser yn y gogledd, fel petai hi’n rhyw wlad bellennig, yn amlwg, yn ddigon da. Pryd ydych chi am ddangos rhywfaint o uchelgais ar y mater yma a gosod nod er mwyn inni gael dechrau symud tuag ato fo?

More than 1,200 patients are waiting longer than a year for treatment in north Wales and that is unacceptable. I hope that you would agree with that. A recent paper from the board on developing orthopaedic services emphasises the need for more training places in order to provide the necessary workforce to create a sustainable service that can meet reasonable targets. Isn’t the statement that you made yesterday that there is no case for establishing a medical school in north Wales entirely contrary to the spirit of that paper and runs contrary to what was said in the recent health committee report? Of course a medical school cannot be established overnight, but your pledge to have more students spending more time in the north, as if it were some far-flung country, clearly isn’t enough. So, when are you going to show some ambition on this issue and set a target so that we can start to move towards it?

Thank you for the follow-up questions. I do agree that long waits are unacceptable. There’s a real challenge for Betsi Cadwaladr in actually delivering property capacity and demand within its services. We know that there’s likely to be more demand as we move forward and that’s why they have to take a range of measures. The initial orthopaedic plan they had at board wasn’t endorsed because there’s still further work to do on it.

There’s a challenge here about a range of our services, not just specialist services but elective services as well, in understanding how we use properly the capacity we have and in reconfiguring that capacity to make better use of it. I think the link that you attempt to draw between a decision over a medical school and the ability to recruit enough staff to work within a different model—I don’t accept that there is a direct link in the way in which you try to present it.

The decision that I announced yesterday was meeting the commitment that I gave to the Assembly to give that indication before recess, and it was deliberately done before questions today to make sure there are opportunities to have this debate within the Chamber. But the health committee report did not say that there should be a medical school in north Wales. It made a number of points that I do take seriously about the case being made to make sure that training across the country takes place, and where those medical education places are actually provided. That includes a proper conversation with the two medical schools about where their students are housed and where they undertake their medical education, and, as I indicated in my statement yesterday, I do think there is a proper case to take forward to ensure that more people undertake medical education within north Wales.

So, there has to be a proper partnership carried forward between Bangor, Cardiff and Swansea universities and the national health service to make sure we do deliver more places for medical education to take place. That must take place regardless of any expansion in numbers, because if I were to try and tell you and other people this will only take place if there is an expansion in numbers in medical education, it would be the wrong signal to give. I think it’s important with our current cohort we think about how we provide the opportunity for more of those people to undertake their education in different settings. That does tie in with work already in place, and I’m committed to doing that and to having and open and a sensible conversation with stakeholders, not just across the national health service but in this Chamber and beyond to deliver on that ambition, because I do think there will then be a greater prospect of people either staying in north Wales or returning to north Wales to undertake further periods of medical education and actually staying to work within the national health service thereafter.

Diolch am y cwestiynau dilynol. Rwy’n cytuno bod amseroedd aros hir yn annerbyniol. Mae yna her wirioneddol i fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr o ran darparu gallu priodol a galw yn ei wasanaethau mewn gwirionedd. Rydym yn gwybod ei bod yn debygol y bydd mwy o alw wrth i ni symud ymlaen a dyna pam fod yn rhaid iddynt roi ystod o gamau ar waith. Ni chafodd y cynllun orthopedig cychwynnol a oedd ganddynt yn y bwrdd ei gymeradwyo oherwydd bod gwaith pellach i’w wneud arno o hyd.

Mae yna her yma am amrywiaeth o’n gwasanaethau, nid gwasanaethau arbenigol yn unig, ond gwasanaethau dewisol yn ogystal, o ran deall sut rydym yn defnyddio’r gallu sydd gennym yn briodol a sut rydym yn ad-drefnu’r gallu hwnnw i wneud defnydd gwell ohono. Rwy’n credu bod y cyswllt rydych yn ceisio’i wneud rhwng penderfyniad ynglŷn ag ysgol feddygol a’r gallu i recriwtio digon o staff i weithio o fewn model gwahanol—nid wyf yn derbyn bod yna gysylltiad uniongyrchol yn y ffordd rydych yn ceisio’i gyflwyno.

Roedd y penderfyniad a gyhoeddais ddoe yn bodloni’r ymrwymiad a roddais i’r Cynulliad i roi gwybod am hyn cyn y toriad, a chafodd ei wneud yn fwriadol cyn y cwestiynau heddiw er mwyn sicrhau bod yna gyfleoedd i gael y ddadl hon yn y Siambr. Ond nid oedd adroddiad y pwyllgor iechyd yn dweud y dylid cael ysgol feddygol yng ngogledd Cymru. Roedd yn gwneud nifer o bwyntiau rwy’n eu cymryd o ddifrif ynglŷn â bod yr achos wedi’i wneud dros sicrhau bod hyfforddiant yn digwydd ar draws y wlad, a ble y caiff y lleoedd addysg feddygol hynny eu darparu mewn gwirionedd. Mae hynny’n cynnwys sgwrs briodol gyda’r ddwy ysgol feddygol ynglŷn â ble mae eu myfyrwyr yn byw, a ble maent yn cael eu haddysg feddygol, ac fel y dywedais yn fy natganiad ddoe, rwy’n credu bod achos priodol dros sicrhau bod mwy o bobl yn cael addysg feddygol yng ngogledd Cymru.

Felly, mae’n rhaid cael partneriaeth briodol rhwng prifysgolion Bangor, Caerdydd ac Abertawe a’r gwasanaeth iechyd gwladol wrth i ni symud ymlaen er mwyn sicrhau ein bod yn darparu mwy o leoedd ar gyfer addysg feddygol. Mae’n rhaid i hynny ddigwydd heb ystyried unrhyw gynnydd yn y niferoedd, oherwydd pe bawn yn ceisio dweud wrthych chi a phobl eraill na fydd hyn yn digwydd oni bai bod yna gynnydd yn y niferoedd sy’n cael addysg feddygol, byddai’n rhoi’r neges anghywir. Rwy’n credu ei bod yn bwysig, gyda’n cohort presennol, ein bod yn meddwl sut y gallwn roi cyfle i fwy o’r bobl hynny ymgymryd â’u haddysg mewn gwahanol leoliadau. Mae hynny’n cyd-fynd â gwaith sydd eisoes ar y gweill, ac rwy’n ymrwymo i wneud hynny ac i gael sgwrs agored a chall gyda rhanddeiliaid, nid ar draws y gwasanaeth iechyd gwladol yn unig ond yn y Siambr hon a’r tu hwnt er mwyn cyflawni’r uchelgais hwnnw, oherwydd rwy’n credu y bydd yna fwy o obaith wedyn y bydd pobl naill ai’n aros yng ngogledd Cymru neu’n dychwelyd i ogledd Cymru i ymgymryd â chyfnodau pellach o addysg feddygol ac yn aros i weithio yn y gwasanaeth iechyd gwladol wedi hynny mewn gwirionedd.

Thank you to the Member from Ynys Môn for raising this once again in this Chamber. Now, according to the latest Welsh Government figures, the number of patients left waiting over 36 weeks, which is twice as long as long as in England, for trauma and orthopaedic treatment in north Wales now stands at 3,336. This is the highest it has ever been. Anecdotally, an 84-year-old female constituent of mine waited 103 weeks—84 years old—that’s over 720 days, almost two years, for their surgery. And a male constituent waited three years for hip operations. In response to my correspondence, you state that you expect all patients to be seen at the earliest opportunity. That is a laugh. What are you going to do about your failure to deliver for these 3,500 patients in north Wales? It’s your Government—you hold the brief and portfolio for health. And I have raised this question time and time again, and we get very, very waffly answers. Tell the people in north Wales—the 3,336 who have been waiting over 36 weeks, twice as long as in England—tell them when are they going to have their operations.

Diolch i’r Aelod o Ynys Môn am godi hyn unwaith eto yn y Siambr. Nawr, yn ôl y ffigurau diweddaraf gan Lywodraeth Cymru, mae nifer y cleifion sy’n gorfod aros dros 36 wythnos am driniaeth orthopedig a thriniaeth ar gyfer trawma yng ngogledd Cymru bellach yn 3,336, ddwywaith mor hir ag amseroedd aros yn Lloegr. Dyma’r uchaf iddo fod erioed. Yn anecdotaidd, bu’n rhaid i fy etholwr benywaidd 84 oed aros 103 o wythnosau—84 oed—mae hynny’n fwy na 720 diwrnod, bron i ddwy flynedd, am ei llawdriniaeth. A bu’n rhaid i etholwr gwrywaidd aros am dair blynedd am lawdriniaethau clun. Mewn ymateb i fy ngohebiaeth, rydych yn dweud eich bod yn disgwyl y bydd bob claf yn cael eu gweld ar y cyfle cyntaf. Mae hynny’n chwerthinllyd. Beth rydych chi’n bwriadu ei wneud ynglŷn â’ch methiant i gyflawni ar gyfer y 3,500 o gleifion yng ngogledd Cymru? Eich Llywodraeth chi yw hi—chi sy’n gyfrifol am y briff a’r portffolio iechyd. Ac rwyf wedi gofyn y cwestiwn hwn dro ar ôl tro, ac rydym yn cael atebion niwlog iawn. Dywedwch wrth y bobl yng ngogledd Cymru—y 3,336 sydd wedi bod yn aros dros 36 wythnos, ddwywaith cyhyd ag yn Lloegr—dywedwch wrthynt pryd y byddant yn cael eu llawdriniaethau.

I can assure the Member this is not a laughing matter and it’s certainly not something that I find amusing at all. The challenge always is, whether in relation to an issue where we understand there is more than one reason for a rise in demand, and the inability of the health service to meet that demand—. The demand for a simple answer, to flick a switch and deal with it—that’s unlikely to be the case. And I would much rather be honest and deal with Janet Finch-Saunders saying that I’m waffling by explaining honestly and clearly the challenges we face and what is being done about them, rather than pretend that there is a magic lever within Government to make all of this go away. I think that is absolutely the wrong thing to do.

But I am clear—I do expect people to be seen at the earliest opportunity. And that is why I’m very clear, not just to her, but to other Members in the Chamber, across other parties too, that I do think that waiting times within north Wales are unacceptable. That’s why I expect the health board to improve. That’s why I expect to see a real plan for orthopaedic services in north Wales to make a real difference, not just at a long point within the future, but progressively over the rest of this term as well.

Gallaf sicrhau’r Aelod nad yw hwn yn fater chwerthin ac yn sicr nid yw’n rhywbeth rwy’n ei weld yn ddoniol o gwbl. Yr her bob amser, boed mewn perthynas â mater lle rydym yn deall fod mwy nag un rheswm dros gynnydd yn y galw, ac anallu’r gwasanaeth iechyd i ateb y galw hwnnw—. Mae’r galw am ateb syml, gwasgu botwm ac ymdrin ag ef—mae hynny’n annhebygol o ddigwydd. A byddai’n llawer gwell gennyf fod yn onest ac ymdrin â Janet Finch-Saunders yn dweud fy mod yn niwlog drwy esbonio’r heriau sy’n ein hwynebu yn onest ac yn glir a’r hyn sy’n cael ei wneud yn eu cylch, yn hytrach nag esgus bod yna lifer hud yn y Llywodraeth ar gyfer datrys hyn i gyd. Rwy’n credu’n sicr mai dyna’r peth anghywir i’w wneud.

Ond rwy’n glir—rwy’n disgwyl i bobl gael eu gweld ar y cyfle cyntaf. A dyna pam fy mod yn glir iawn, nid yn unig gyda hi, ond gydag Aelodau eraill yn y Siambr, ar draws y pleidiau eraill hefyd, fy mod yn credu bod amseroedd aros yng ngogledd Cymru yn annerbyniol. Dyna pam rwy’n disgwyl i’r bwrdd iechyd wella. Dyna pam rwy’n disgwyl gweld cynllun go iawn ar gyfer gwasanaethau orthopedig yng ngogledd Cymru yn gwneud gwahaniaeth go iawn, nid yn unig yn y dyfodol hirdymor, ond yn raddol dros weddill y tymor hwn hefyd.

Cadw Staff Presennol yn y Gwasanaeth Iechyd

Retaining Existing Staff in the Health Service

2. Pa ymdrechion y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i gadw staff presennol yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru? OAQ(5)0196(HWS)

2. What efforts are being made by the Welsh Government to retain existing staff in the health service in Wales? OAQ(5)0196(HWS)

There are a range of measures in place. The Welsh Government remains committed to supporting and retaining the existing NHS workforce. We have an open and constructive dialogue with trade unions and other staff representatives and we’re determined to create a supportive learning environment for our staff to work in and deliver high-quality care with and for the people of Wales.

Mae amrywiaeth o fesurau ar waith. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi a chadw gweithlu presennol y GIG. Rydym yn cynnal deialog agored ac adeiladol gyda’r undebau llafur a chynrychiolwyr staff eraill ac rydym yn benderfynol o greu amgylchedd dysgu cefnogol i’n staff weithio ynddo a darparu gofal o ansawdd uchel gyda, ac ar gyfer pobl Cymru.

There’s a link between waiting times and the number of staff that you’ve got working in the service. Recent figures have shown that the number of nurses and midwives in the UK leaving the profession has risen by 51 per cent in four years. Within these figures, released by the Nursing and Midwifery Council, home-grown nurses have been found to be leaving in the largest numbers. Now, the Royal College of Nursing and the Royal College of Midwives have both called for the pay cap to be scrapped to prevent this situation from getting worse. Do you not agree that it is time for you to fulfil the Welsh Labour manifesto pledge to scrap the cap, to ensure that nurses remain in post in Wales? Secondly, by ensuring that you stick to your manifesto commitment, you will help to prevent further damage to people’s trust in politics.

Mae yna gysylltiad rhwng amseroedd aros a nifer y staff sydd gennych yn gweithio yn y gwasanaeth. Mae ffigurau diweddar wedi dangos bod nifer y nyrsys a bydwragedd yn y DU sy’n gadael y proffesiwn wedi codi 51 y cant mewn pedair blynedd. O fewn y ffigurau hyn, a gyhoeddwyd gan y Cyngor Nyrsio a Bydwreigiaeth, gwelir mai ein nyrsys a hyfforddwyd yn y wlad hon sy’n gadael yn y niferoedd mwyaf. Nawr, mae’r Coleg Nyrsio Brenhinol a Choleg Brenhinol y Bydwragedd wedi galw am ddiddymu’r cap cyflog i atal y sefyllfa hon rhag gwaethygu. Onid ydych yn cytuno ei bod yn bryd i chi wireddu addewid maniffesto Llafur Cymru i gael gwared ar y cap, er mwyn sicrhau bod nyrsys yn aros yn eu swyddi yng Nghymru? Yn ail, drwy sicrhau eich bod yn cadw at ymrwymiad eich maniffesto, byddwch yn helpu i atal niwed pellach i ffydd pobl mewn gwleidyddiaeth.

There is a real issue about staff within the service, and the pay cap is not just about people’s financial means—there are real issues about value. And that was set out very clearly in the last NHS pay review body report. It was set out again, not just within the health service but across the public sector, in a report from the senior salaries review body, issued this week and in the armed forces’ pay review body as well. There is a real issue about the continuing pay cap, and the effective approximately 14 per cent drop in real-terms income.

This Government wants to see the pay cap removed. We’ve been very clear about that. I’ve discussed that with both the RCN and other trade unions as well. And trade unions themselves understand very well that this requires the UK Government to shift its position. The remit that is given to pay review bodies essentially comes in the financial envelope from the resources available. And that means that if the UK Government do not shift their position and provide resources to deliver a real-terms pay increase, what we could do is give them a remit to give a bigger increase to staff, and we’d then have to fund that increase for national health service workers on the back of redundancies in other parts of the public service.

That is the reality of where we are. And it’s no use the leader of Plaid Cymru saying that isn’t true—we need to deal in reality, because people in our public services are facing the reality of a pay cap. They face the reality of the Tories continuing that pay cap. You may think the right way to approach this is to give the Tories a free pass on the issue. I think all of us who want to see a real-terms pay rise for public service workers need to identify the real cause of the problem, and make sure the Tories do not get away scot-free—that we do make sure that the UK Government deliver on the signals they give and actually make sure that the pay cap is ended. That is what trade unions want; that is what our staff want; that is what this Government wants.

Ceir problem wirioneddol gyda staff o fewn y gwasanaeth, ac nid yw’r cap cyflog yn ymwneud â modd ariannol pobl yn unig—mae yna faterion gwirioneddol yn codi ynglŷn â gwerth. A chafodd hynny ei nodi’n glir iawn yn adroddiad diwethaf corff adolygu cyflogau’r GIG. Cafodd ei nodi eto, nid yn unig o fewn y gwasanaeth iechyd ond ar draws y sector cyhoeddus, mewn adroddiad gan y corff adolygu cyflogau uwch-swyddogion, a gyhoeddwyd yr wythnos hon a chorff adolygu cyflogau’r lluoedd arfog hefyd. Ceir problem wirioneddol gyda’r cap cyflog sy’n parhau, a’r gostyngiad o tua 14 y cant mewn incwm o ran ei effaith mewn termau real.

Mae’r Llywodraeth eisiau cael gwared ar y cap cyflog. Rydym wedi bod yn glir iawn ynglŷn â hynny. Rwyf wedi trafod hynny gyda’r Coleg Nyrsio Brenhinol ac undebau llafur eraill yn ogystal. Ac mae undebau llafur eu hunain yn deall yn dda iawn fod hyn yn ei gwneud hi’n ofynnol i Lywodraeth y DU newid ei safbwynt. I bob pwrpas, mae’r gorchwyl a roddir i gyrff adolygu cyflogau yn dod yn yr amlen ariannol o’r adnoddau sydd ar gael. Ac mae hynny’n golygu, os nad yw Llywodraeth y DU yn newid eu safbwynt ac yn darparu adnoddau i roi codiad cyflog mewn termau real, yr hyn y gallem ei wneud yw rhoi gorchwyl iddynt i roi mwy o godiad cyflog i staff, ac yna byddai’n rhaid i ni ariannu’r codiad cyflog hwnnw i weithwyr y gwasanaeth iechyd gwladol drwy ddiswyddiadau mewn rhannau eraill o’r gwasanaeth cyhoeddus.

Dyna yw realiti ein sefyllfa. Ac nid yw arweinydd Plaid Cymru yn dweud nad yw hynny’n wir o unrhyw ddefnydd—mae angen i ni ymdrin â’r sefyllfa fel y mae, oherwydd mae pobl yn ein gwasanaethau cyhoeddus yn wynebu realiti cap cyflog. Maent yn wynebu realiti’r Torïaid yn parhau â’r cap cyflog hwnnw. Mae’n bosibl eich bod yn credu mai’r ffordd orau o fynd i’r afael â hyn yw drwy roi rhwydd hynt i’r Torïaid ar y mater. Rwy’n credu bod angen i bob un ohonom sydd eisiau gweld codiad cyflog mewn termau real i weithwyr gwasanaethau cyhoeddus nodi achos go iawn y broblem, a gwneud yn siŵr nad yw’r Torïaid yn dianc heb unrhyw gosb o gwbl—ein bod yn gwneud yn siŵr fod Llywodraeth y DU yn cyflawni’r hyn y maent yn ei ddynodi ac yn gwneud yn siŵr fod y cap cyflog yn dod i ben mewn gwirionedd. Dyna beth y mae undebau llafur ei eisiau; dyna beth y mae ein staff ei eisiau; dyna beth y mae’r Llywodraeth hon ei eisiau.

The concern raised with me in mid Wales is not so much about retention, but about the recruitment of health professionals in the first place. There are concerns raised with me on a regular basis about the severe shortage of the recruitment of dentists in mid Wales. So, can I ask: what is the Welsh Government doing to incentivise the recruitment of dentists, GPs and other medical professionals to take up positions in mid Wales in particular?

Nid yw’r pryder a fynegwyd wrthyf yng nghanolbarth Cymru yn ymwneud yn gymaint â chadw, ond yn hytrach â recriwtio gweithwyr iechyd proffesiynol yn y lle cyntaf. Mynegir pryderon wrthyf yn rheolaidd ynglŷn â’r prinder difrifol o ddeintyddion sy’n cael eu recriwtio yng nghanolbarth Cymru. Felly, a gaf fi ofyn: beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gymell recriwtio deintyddion, meddygon teulu a gweithwyr proffesiynol meddygol eraill i gymryd swyddi yng nghanolbarth Cymru yn benodol?

In terms of reviewing and understanding the recruitment across mid Wales and, in fact, every other part of Wales, health boards themselves, within their integrated medium-term plans, are supposed to be able to plan for the workforce. We are taking forward measures to more properly understand the needs of the workforce and our training and education requirements. That’ll get taken forward with the introduction of Health Education and Improvement Wales—that’s part of the picture.

But the general picture of recruitment is also affected by the issue that we’ve just discussed with the leader of Plaid Cymru, about the continuing pay cap—that is a real issue about how people are valued. The way in which our services work is also a particular challenge for us. To try to pretend that there is one single issue to resolve all of these just means that a politician may have an easy answer to give, but will not deal with the issues that public servants face or that our communities face.

The other aspect in the recruitment that none of us should forget is the onrushing juggernaut of Brexit. If we don’t have a proper deal about what this will look like, those European Union staff who have already left all parts of the service that you refer to, and those who are already considering leaving as well—that will make it worse, not better. If we can’t understand that all of those issues have an impact in every single part of Wales, then we will fail to not just understand the challenge, but to actually have a proper answer to make sure that we have a well-funded and well-resourced public health service, including, of course, the staff to actually undertake the work.

O ran adolygu a deall y broses recriwtio ar draws canolbarth Cymru ac yn wir, ym mhob rhan arall o Gymru, mae’r byrddau iechyd eu hunain, o fewn eu cynlluniau tymor canolig integredig, i fod i allu cynllunio ar gyfer y gweithlu. Rydym yn datblygu mesurau i ddeall anghenion y gweithlu a’n gofynion hyfforddiant ac addysg yn fwy priodol. Bydd hynny’n cael ei ddatblygu drwy gyflwyno Addysg a Gwella Iechyd Cymru—mae hwnnw’n rhan o’r darlun.

Ond mae’r darlun cyffredinol o’r broses recriwtio hefyd yn cael ei effeithio gan y mater rydym newydd ei drafod gydag arweinydd Plaid Cymru, ynglŷn â’r cap cyflog sy’n parhau—mae honno’n broblem go iawn yn ymwneud â’r modd y mae pobl yn cael eu gwerthfawrogi. Mae’r ffordd y mae ein gwasanaethau’n gweithio hefyd yn her arbennig i ni. Byddai ceisio esgus bod yna un peth unigol i ddatrys pob un o’r rhain yn golygu y gallai fod gan wleidydd ateb hawdd i’w roi, ond ni fydd yn mynd i’r afael â’r materion y mae ein gweision cyhoeddus yn eu hwynebu neu y mae ein cymunedau yn eu hwynebu.

Yr agwedd arall ar y broses recriwtio na ddylai’r un ohonom ei anghofio yw’r ffaith fod y bwystfil hwnnw a elwir yn Brexit yn prysur agosáu. Os nad oes gennym gytundeb priodol o ran sut olwg fydd ar hyn, bydd y staff o’r Undeb Ewropeaidd sydd eisoes wedi gadael pob rhan o’r gwasanaeth rydych yn cyfeirio ato, a’r rhai sydd eisoes yn ystyried gadael yn ogystal—bydd hynny’n gwneud y sefyllfa’n waeth, nid yn well. Os na allwn ddeall bod pob un o’r materion hynny’n cael effaith ym mhob rhan o Gymru, yna byddwn yn methu deall yr her ac mewn gwirionedd, byddwn yn methu cael ateb priodol i wneud yn siŵr fod gennym wasanaeth iechyd cyhoeddus wedi’i ariannu’n dda ac sydd â digon o adnoddau, gan gynnwys, wrth gwrs, y staff i wneud y gwaith.

As has been pointed out in this Chamber on numerous occasions, there’s a nurse shortage in the NHS. This shortage has been getting progressively worse for years, and that’s basically because both UK and Welsh Governments have failed to ensure that there are sufficient nurse training places being funded to provide care for an ever-increasing population. What measures are you taking to increase the number of nurse training places in Wales?

Fel y nodwyd yn y Siambr hon ar sawl achlysur, mae prinder nyrsys yn y GIG. Mae’r prinder wedi bod yn gwaethygu’n raddol ers blynyddoedd, a’r rheswm dros hynny, yn y bôn, yw bod Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wedi methu sicrhau bod digon o leoedd hyfforddi nyrsys yn cael eu hariannu i ddarparu gofal ar gyfer poblogaeth sy’n cynyddu’n barhaol. Pa gamau rydych yn eu cymryd i gynyddu nifer y lleoedd hyfforddi nyrsys yng Nghymru?

I’m happy to confirm that this Government has progressively increased the number of nurse training places within Wales. I announced in February this year another significant increase on the back of increases in the previous two years. If you went and spoke to the Royal College of Nursing, or to Unison, as the trade union representing the largest number of nurses in Wales, they would recognise that this Government is increasing training places, in addition to the ‘Train. Work. Live.’ campaign that we’ve introduced, working alongside stakeholders within the service, and in addition to keeping the NHS bursary that we are proud to have kept, unlike the decision made across our border.

This is a Government that is serious about workforce planning, serious about working alongside staff representatives and serious about having the staff to undertake the job to do. But that does require a different conversation about resources, and Members from any party cannot simply point the finger to this Government and say, ‘Make more resources available to the national health service’ without then setting out which other parts of public service spending in Wales will have further cuts imposed upon them to do that. We already make incredibly painful choices to put extra resources into the national health service. I think that our staff and our public deserve honesty in this debate and that is what this Government will do.

Rwy’n falch o gadarnhau bod y Llywodraeth hon wedi cynyddu nifer y lleoedd hyfforddi nyrsys yng Nghymru yn gynyddol. Ym mis Chwefror eleni, cyhoeddais gynnydd sylweddol arall ar ben cynnydd yn y ddwy flynedd flaenorol. Pe baech yn mynd i siarad â’r Coleg Nyrsio Brenhinol, neu ag Unsain, fel yr undeb llafur sy’n cynrychioli’r nifer fwyaf o nyrsys yng Nghymru, byddent yn cydnabod bod y Llywodraeth hon yn cynyddu lleoedd hyfforddi, yn ogystal â’r ymgyrch ‘Hyfforddi/Gweithio/Byw’ a gyflwynwyd gennym, gan weithio ochr yn ochr â rhanddeiliaid yn y gwasanaeth, ac yn ychwanegol at gadw bwrsariaeth y GIG rydym yn falch o fod wedi’i chadw, yn wahanol i’r penderfyniad a wnaed dros y ffin.

Mae hon yn Llywodraeth sydd o ddifrif ynglŷn â chynllunio gweithlu, o ddifrif ynglŷn â gweithio ochr yn ochr â chynrychiolwyr staff ac o ddifrif ynglŷn â chael y staff i wneud y gwaith sydd i’w wneud. Ond mae hynny’n galw am sgwrs wahanol ynglŷn ag adnoddau, ac ni all Aelodau o unrhyw blaid bwyntio bys at y Llywodraeth hon a dweud, ‘Rhyddhewch fwy o adnoddau i’r gwasanaeth iechyd gwladol’ heb nodi pa rannau eraill o wariant gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru y dylid gwneud toriadau pellach ynddynt er mwyn gwneud hynny. Rydym eisoes yn gwneud penderfyniadau hynod o boenus i roi adnoddau ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd gwladol. Credaf fod ein staff a’n cyhoedd yn haeddu gonestrwydd yn y ddadl hon a dyna beth y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Angela Burns.

Questions now from the party spokespeople. Welsh Conservative spokesperson, Angela Burns.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, the interim parliamentary review on health and social care has highlighted that there remain significant barriers for good ideas and policies to translate fully throughout the whole of the NHS due to cultural resistance and a fear of failure. There’s a recognition, evidence based, that a significant proportion of the public sector are often doing things without understanding what really works, and it stresses the need not to be afraid of failure, but to learn from it, because this approach will allow for a far more innovative and open approach to change that can only have positive outcomes.

Cabinet Secretary, I’m sure you’re aware that the Behavioural Insights Team, which works very closely with the Westminster Government, sets out to encourage the public sector to address change in a more similar way to the private sector. I was wondering, and what I would like to know is: have you engaged with or considered engaging with organisations such as the Behavioural Insights Team so that we can fully engineer effective and sustainable change throughout the Welsh NHS?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r adolygiad seneddol interim ar iechyd a gofal cymdeithasol wedi amlygu bod rhwystrau sylweddol o hyd sy’n atal syniadau a pholisïau da rhag cael eu gweithredu’n llawn drwy’r GIG oherwydd gwrthwynebiad diwylliannol ac ofn methiant. Mae yna gydnabyddiaeth, sy’n seiliedig ar dystiolaeth, fod cyfran sylweddol o’r sector cyhoeddus yn aml yn gwneud pethau heb ddeall beth sy’n gweithio mewn gwirionedd, ac mae’n pwysleisio’r angen i beidio â bod ofn methiant, ond i ddysgu ohono, oherwydd bydd y dull hwn yn caniatáu ar gyfer agwedd lawer mwy arloesol ac agored at newid na all ond esgor ar ganlyniadau cadarnhaol.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol fod y Tîm Dirnad Ymddygiad, sy’n gweithio’n agos iawn gyda Llywodraeth San Steffan, yn mynd ati i annog y sector cyhoeddus i fynd i’r afael â newid mewn ffordd debycach i’r sector preifat. Roeddwn yn meddwl tybed, a’r hyn yr hoffwn ei wybod yw: a ydych wedi ymgysylltu neu wedi ystyried ymgysylltu â sefydliadau megis y Tîm Dirnad Ymddygiad fel y gallwn gynllunio newid effeithiol a chynaliadwy yn llawn ar draws y GIG yng Nghymru?

There is a serious point in the question that the Member asks about our ability to change and reform public services by choice, and understanding the choice we’ll be making in delivering a different service. There are arguments that we want the service to be broken before we fix it. And I accept that there are significant cultural challenges within every public service, including the health service. So, part of our challenge is, as you correctly identified, looking at where that experience exists. We have work ongoing, and I am certainly prepared to listen to and for the service and to engage with a range of different people, because, actually, delivering significant change in a large private sector employer isn’t easy, necessarily, and so there are insights to be gained in the private and the public sectors too. That does not mean we surrender the values and the ethos of the service, but we do need to understand how we deliver the change that is plainly required.

Mae pwynt difrifol yn y cwestiwn y mae’r Aelod yn ei ofyn ynglŷn â’n gallu i newid a diwygio gwasanaethau cyhoeddus drwy ddewis, a deall y dewis y byddwn yn ei wneud wrth ddarparu gwasanaeth gwahanol. Ceir dadleuon ein bod eisiau i’r gwasanaeth fod wedi torri cyn ein bod yn ei drwsio. Ac rwy’n derbyn bod yna heriau diwylliannol sylweddol ym mhob gwasanaeth cyhoeddus, gan gynnwys y gwasanaeth iechyd. Felly, rhan o’n her, fel y nodoch yn gywir, yw edrych i weld ble y cafwyd y profiad hwnnw. Mae gennym waith ar y gweill, ac rwy’n sicr yn barod i wrando ar y gwasanaeth ac ar ei gyfer ac i ymgysylltu ag amrywiaeth o wahanol bobl, oherwydd mewn gwirionedd, nid yw cyflawni newid sylweddol mewn cyflogwr sector preifat mawr yn hawdd o reidrwydd, ac felly mae pethau i’w dysgu yn y sector preifat a’r sector cyhoeddus hefyd. Nid yw hynny’n golygu ein bod yn ildio gwerthoedd ac ethos y gwasanaeth, ond mae angen i ni ddeall sut rydym yn cyflawni’r newid sydd ei angen yn amlwg.

Business process re-engineering is never easy to deliver, but the tactics of nudge and leading and culture change are very well evidenced and have been used successfully in the private and public sectors. And I would urge the Cabinet Secretary to engage with organisations like that, because we can all learn, and there are good practices to learn from these kinds of organisations. Whilst the parliamentary review team are also going to be working, over the next few months, to develop more of a detailed map to aid the identified direction of travel for the NHS and social care sectors, do you think that these sectors should continue with current plans for structural reform? If you do, is there any Government-led work to ensure that any divergence is minimised between proposed structural reform now and what the parliamentary review may say in the longer term?

Nid yw ailgynllunio’r broses waith byth yn beth hawdd i’w gyflawni, ond ceir tystiolaeth dda iawn i gefnogi tactegau procio ac arwain a newid diwylliant ac maent wedi cael eu defnyddio’n llwyddiannus yn y sector preifat a’r sector cyhoedd. A byddwn yn annog Ysgrifennydd y Cabinet i ymgysylltu â sefydliadau fel hynny, oherwydd gall pob un ohonom ddysgu, ac mae yna arferion da i’w dysgu oddi wrth y mathau hyn o sefydliadau. Er y bydd y tîm adolygu seneddol hefyd yn gweithio dros yr ychydig fisoedd nesaf ar ddatblygu map mwy manwl i gynorthwyo’r cyfeiriad teithio a nodwyd ar gyfer y GIG a sectorau gofal cymdeithasol, a ydych yn credu y dylai’r sectorau hyn barhau gyda chynlluniau cyfredol ar gyfer diwygio strwythurol? Os ydych, a oes unrhyw waith a arweinir gan y Llywodraeth i sicrhau bod unrhyw wahaniaeth rhwng diwygio strwythurol arfaethedig ar hyn o bryd a’r hyn y gallai’r adolygiad seneddol ei ddweud yn y tymor hwy yn cael ei leihau?

This goes back to the conundrum that we discussed in actually setting up and agreeing the terms of reference for the parliamentary review. Not just yourselves, but the spokesperson for Plaid Cymru also raised the point about, ‘Will the review mean that you will stop doing things you need to do now and kick things into the long grass?’ You have to look at the balance, in saying, ‘Do we want to put something off until the review comes up with their recommendations?’ There’s a balance to be struck, but I still think that where there is a clear case for services needing to change, and there is a clear case for different parts of the service needing to work more closely together, then that should happen. So, for example, on elective care, Hywel Dda health board and Abertawe Bro Morgannwg have had a joint planning meeting. I expect those to be a regular occurrence. The health boards in south-east Wales—Cwm Taf, Aneurin Bevan and Cardiff and Vale—are having joint planning meetings as well. So, there has to be an understanding of what needs to take place now under that, and not simply waiting and putting everything off for the parliamentary review to report. Because the challenge you raised in your first question about the cultural challenges—they exist among clinicians, they exist among the public and, indeed, politicians in our ability and our willingness to support and get behind change. So, I don’t think there is a need to put off the drivers to try and discuss and talk about change, but there is a need to properly understand what the parliamentary review will come forward with in a number of months—and I think they will go quite quickly—and then to understand how we do what they suggest and understand what we think works and then to do so rapidly and at scale across the national health service.

Mae hyn yn mynd yn ôl at y benbleth a drafodwyd gennym mewn perthynas â gosod a chytuno ar y cylch gorchwyl ar gyfer yr adolygiad seneddol. Ar wahân i chi eich hunain, mae llefarydd Plaid Cymru hefyd wedi codi’r pwynt ynglŷn ag ‘A fydd yr adolygiad yn golygu y byddwch yn rhoi’r gorau i wneud pethau y mae angen i chi eu gwneud yn awr ac yn gosod pethau o’r neilltu?’ Mae’n rhaid i chi edrych ar y cydbwysedd wrth ddweud, ‘A ydym eisiau gohirio rhywbeth hyd nes y bydd yr adolygiad yn cyflwyno eu hargymhellion?’ Mae angen cael cydbwysedd, ond rwy’n parhau i gredu, lle y ceir achos clir sy’n dangos bod angen i wasanaethau newid, ac achos clir sy’n dangos bod angen i wahanol rannau o’r gwasanaeth weithio’n agosach gyda’i gilydd, yna dylai hynny ddigwydd. Felly, er enghraifft, ar ofal dewisol, mae bwrdd iechyd Hywel Dda a bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg wedi cael cyfarfod cynllunio ar y cyd. Rwy’n disgwyl y bydd y cyfarfodydd hynny’n digwydd yn rheolaidd. Mae’r byrddau iechyd yn ne-ddwyrain Cymru—Cwm Taf, Aneurin Bevan a Chaerdydd a’r Fro—yn cael cyfarfodydd cynllunio ar y cyd yn ogystal. Felly mae’n rhaid cael dealltwriaeth o’r hyn sydd angen digwydd yn awr o ran hynny, yn hytrach nag aros a gohirio popeth hyd nes y bydd yr adolygiad seneddol yn adrodd yn eu cylch. Oherwydd mae’r her a nodwyd gennych yn eich cwestiwn cyntaf am yr heriau diwylliannol—maent yn bodoli ymhlith clinigwyr, maent yn bodoli ymhlith y cyhoedd ac, yn wir, ymhlith gwleidyddion yn ein gallu a’n parodrwydd i gefnogi a hyrwyddo newid. Felly, nid wyf yn credu bod angen gohirio’r cymhelliant i geisio trafod a siarad am newid, ond mae angen deall yn iawn beth fydd yr adolygiad seneddol yn ei gyflwyno mewn nifer o fisoedd—ac rwy’n credu y byddant yn mynd heibio’n go gyflym—ac yna deall sut rydym yn gwneud yr hyn y maent yn ei awgrymu a deall yr hyn rydym yn credu sy’n gweithio ac yna gwneud hynny’n gyflym ac ar raddfa fawr ar draws y gwasanaeth iechyd gwladol.

I think that the parliamentary review interim report is very clear on the direction of travel, and my understanding is it has buy-in from not just the health and social care sectors, but also political buy-in in terms of that direction of travel. The question I actually asked you was: is there some kind of oversight going on to ensure that any structural reforms that are currently being undertaken or currently being proposed by health boards have got some kind of backstop review to ensure that they are going in approximately the right direction of travel? Because, like you, I do not think we can just stop everything until we have a nice fat report in our hands that we can all study.

And, of course, one of the areas that has been highly identified by all of us here, by the health boards, by the parliamentary review, is that mental health services in Wales need, to be frank, to be totally overhauled for both adults and children. I do appreciate that there is work ongoing, and, indeed, I was pleased to sponsor and chair a session arranged by the NHS Confederation in which initiatives were outlined as to what we’re going to be doing to—or what they intend to do to improve and deliver transformative change within adult and child mental health services. And it is obvious that some areas in Wales have made outstanding progress. So, again, I ask you: whilst we’re not going to wait for this report to deliver all, what will you be doing to drive and to identify those initiatives that have delivered some outstanding changes, transformative changes, to child and adult mental health care? What will you be doing to identify those and to try to ensure that they are consistently and quickly applied throughout the rest of Wales? Because this is one area where we as a nation are not doing so very well.

Credaf fod adroddiad interim yr adolygiad seneddol yn glir iawn o ran y cyfeiriad teithio, a deallaf ei fod wedi cael cefnogaeth y sectorau iechyd a gofal cymdeithasol, yn ogystal â chefnogaeth wleidyddol o ran y cyfeiriad teithio. Y cwestiwn a ofynnais i chi mewn gwirionedd oedd: a oes rhyw fath o drosolwg yn digwydd i sicrhau bod unrhyw ddiwygiadau strwythurol sy’n cael eu cyflawni ar hyn o bryd, neu sy’n cael eu cynnig gan fyrddau iechyd ar hyn o bryd, wedi cael rhyw fath o adolygiad dros dro er mwyn sicrhau eu bod yn mynd i’r cyfeiriad teithio cywir at ei gilydd? Oherwydd, fel chi, nid wyf yn credu y gallwn roi stop ar bopeth hyd nes y bydd gennym adroddiad mawr trwchus yn ein dwylo y gallwn i gyd ei astudio.

Ac wrth gwrs, un o’r meysydd sydd wedi cael ei nodi’n fynych gan bob un ohonom yma, gan y byrddau iechyd, gan yr adolygiad seneddol, yw bod angen i wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru, a bod yn onest, gael eu hailwampio’n llwyr ar gyfer oedolion a phlant. Rwy’n derbyn bod gwaith ar y gweill, ac yn wir, roeddwn yn falch o noddi a chadeirio sesiwn a drefnwyd gan Gydffederasiwn y GIG lle y cafodd cynlluniau eu hamlinellu o ran yr hyn y byddwn yn ei wneud i—neu’r hyn y maent yn bwriadu ei wneud i wella a sicrhau newid trawsnewidiol o fewn gwasanaethau iechyd meddwl ar gyfer oedolion a phlant. Ac mae’n amlwg bod rhai ardaloedd yng Nghymru wedi gwneud cynnydd rhagorol. Felly, unwaith eto, rwy’n gofyn i chi: er nad ydym yn disgwyl y bydd yr adroddiad hwn yn cyflawni popeth, beth fyddwch chi’n ei wneud i ysgogi ac i nodi’r mentrau hynny sydd wedi cyflawni rhai newidiadau rhagorol, newidiadau trawsnewidiol, i ofal iechyd meddwl ar gyfer plant ac oedolion? Beth fyddwch chi’n ei wneud i nodi’r rheini a cheisio sicrhau eu bod yn cael eu cymhwyso’n gyson ac yn gyflym drwy weddill Cymru? Oherwydd mae hwn yn un maes lle nad ydym ni fel cenedl yn gwneud yn dda iawn.

I thank the Member for the question. In the general sense, about the backstop and the ability to think about whether we’re delivering change and making sure it’s going in broadly the right direction, that’s why there’s an NHS collaborative, bringing chief execs together to discuss and review evidence for changes that are proposed. That’s why we have integrated medium-term plans to try and set up the direction of travel for each health board—to have a plan, moving forward, about the changes that are being contemplated and delivered. It’s why health boards themselves [Inaudible.] they have processes that return a capital investment as well. There has to be a business case, and then there’s an investment board that looks at all-Wales capital bids, so, where capital is being used to try and re-engineer a service.

There are different layers of oversight about some of the plans and challenges over service reformation. In the particular area you raise about children and young people, I would not be quite so pessimistic about the need for a total overhaul. There are challenges in different parts of the country, of differing scale, but that’s part of the reason why, in recognising, if you like, the short-term, significant build-up of pressure that came in, we made the choices to start the Together for Children and Young People exercise with the NHS, working with the third sector, working with statutory partners, and, indeed, with young people themselves having an engagement in it, and it’s then about delivering a service model they recommend. That’s also why we invested the additional sums of money. We are seeing waiting times come down in this particular service area, and we are seeing faster access to therapies, backed up, of course, by tougher standards on waiting times in this area. But this is not a position where any of us should say we now have the perfect solution and the answer.

The progress we’ve made is real. The reality is that it’s also real that there are still too many children and young people and their families who wait too long, and it’s a constant process of reviewing where we are and what we need to do next, and that is already delivering transformative change within our service. But it isn’t just the specialist end; it is about the wider, broader services that wrap around families, and you’re right that it is about the consistency of the ability to do that. That’s why being reflective, having a national mechanism as well as a local mechanism to do so, really matters, and it’s also why we take the third sector and the voices of children and young people themselves seriously in designing and delivering our services.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Yn yr ystyr gyffredinol, ynglŷn ag adolygiad dros dro a’r gallu i feddwl a ydym yn cyflawni newid ac yn gwneud yn siŵr ei fod yn mynd, yn fras, i’r cyfeiriad cywir, dyna pam fod yna gydweithrediaeth y GIG, sy’n dod â phrif weithredwyr at ei gilydd i drafod ac adolygu tystiolaeth ar gyfer newidiadau a gaiff eu hargymell. Dyna pam fod gennym gynlluniau tymor canolig integredig i geisio sefydlu’r cyfeiriad teithio ar gyfer pob bwrdd iechyd—i gael cynllun, wrth symud ymlaen, ar gyfer y newidiadau sy’n cael eu hystyried a’u cyflwyno. Dyna pam fod gan fyrddau iechyd eu hunain [Anghlywadwy.] brosesau sy’n cynhyrchu buddsoddiad cyfalaf hefyd. Mae’n rhaid cael achos busnes, yna ceir bwrdd buddsoddi sy’n edrych ar geisiadau cyfalaf Cymru gyfan, felly, lle y caiff cyfalaf ei ddefnyddio i geisio ailgynllunio gwasanaeth.

Ceir gwahanol haenau o drosolwg mewn perthynas â rhai o’r cynlluniau a’r heriau sy’n gysylltiedig â diwygio gwasanaethau. Yn y maes penodol rydych yn sôn amdano mewn perthynas â phlant a phobl ifanc, ni fyddwn mor besimistaidd ynglŷn â’r angen am ailwampiad llwyr. Ceir heriau mewn gwahanol rannau o’r wlad, o wahanol faint, ond mae hynny’n rhan o’r rheswm—wrth gydnabod, os mynnwch, fod y pwysau wedi cynyddu’n sylweddol yn y tymor byr—pam y gwnaethom y penderfyniadau i ddechrau ymarfer Law yn Llaw at Blant a Phobl Ifanc gyda’r GIG, gan weithio gyda’r trydydd sector, gweithio gyda phartneriaid statudol, ac yn wir, gyda phobl ifanc eu hunain yn cael rhan ynddo, ac mae wedyn yn ymwneud â darparu model gwasanaeth y maent yn ei argymell. Dyna pam rydym wedi buddsoddi’r symiau ychwanegol o arian hefyd. Rydym yn gweld amseroedd aros yn gostwng yn y maes gwasanaeth penodol hwn, ac rydym yn gweld mynediad cyflymach at therapïau, wedi’i gefnogi, wrth gwrs, gan safonau llymach ar amseroedd aros yn y maes hwn. Ond nid yw hon yn sefyllfa lle y dylai unrhyw un ohonom ddweud yn awr fod gennym yr ateb perffaith.

Mae’r cynnydd rydym wedi’i wneud yn gynnydd go iawn. Y gwir amdani yw ei bod hefyd yn wir fod yna ormod o blant a phobl ifanc a’u teuluoedd yn aros yn rhy hir o hyd, ac mae’n broses barhaus o adolygu ein sefyllfa a’r hyn sydd angen i ni ei wneud nesaf, ac mae hynny eisoes yn sicrhau newid trawsffurfiol yn ein gwasanaeth. Ond nid yw’n ymwneud yn unig â’r pen arbenigol; mae’n ymwneud â’r gwasanaethau ehangach sy’n gofalu am deuluoedd, ac rydych yn iawn i ddweud ei fod yn ymwneud â chysondeb y gallu i wneud hynny. Dyna pam fod myfyrio, cael mecanwaith cenedlaethol yn ogystal â mecanwaith lleol i wneud hynny, yn wirioneddol bwysig, a dyna pam hefyd ein bod o ddifrif ynglŷn â’r trydydd sector a lleisiau plant a phobl ifanc eu hunain wrth ddylunio a darparu ein gwasanaethau.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr. On Monday, the auditor general released a critical report about the behaviour of Cardiff and Vale regarding procurement and recruitment. Now, I understand that. In response, NHS Wales’s chief executive has written to LHBs to seek assurances about their processes. What’s your hunch? Do you think that this was a one-off?

Diolch yn fawr. Ddydd Llun, rhyddhaodd yr archwilydd cyffredinol adroddiad beirniadol am ymddygiad Caerdydd a’r Fro mewn perthynas â chaffael a recriwtio. Nawr, rwy’n deall hynny. Mewn ymateb, mae prif weithredwr GIG Cymru wedi ysgrifennu at Fyrddau Iechyd Lleol i ofyn am sicrwydd ynglŷn â’u prosesau. Beth yw eich barn chi? A ydych yn credu mai un digwyddiad ar ei ben ei hun oedd hwn?

I think it is likely to have been a one-off, but part of the point about the chief executive writing to all health boards is to ensure that it has been a one-off. If there are other issues, then we want those to be uncovered and dealt with, because the Wales Audit Office investigation revealed a picture that is simply not acceptable and not in line with the established processes and recommendations, and, again, the chief executive’s letter to every chief executive in NHS Wales makes very clear that we expect those standards to be strictly adhered to.

Rwy’n credu ei fod yn debygol o fod yn ddigwyddiad ar ei ben ei hun, ond rhan o’r pwynt am y prif weithredwr yn ysgrifennu at bob bwrdd iechyd yw sicrhau mai digwyddiad ar ei ben ei hun ydoedd. Os oes materion eraill yn codi, rydym eisiau eu canfod a rhoi sylw iddynt, gan fod ymchwiliad Swyddfa Archwilio Cymru wedi datgelu darlun nad yw’n dderbyniol o gwbl ac nad yw’n unol â’r prosesau a’r argymhellion sefydledig, ac unwaith eto, mae llythyr y prif weithredwr at bob prif weithredwr GIG Cymru yn dangos yn glir iawn ein bod yn disgwyl i bawb gadw at y safonau hynny’n llwyr.

The report itself highlighted what I think we’re justified in calling ‘nepotism’ when it came to procurement and recruitment. The auditor general also noted it proved extremely difficult to obtain a clear position of the facts relating to the matters subject to audit. UHB officers and former officers provided conflicting and inconsistent accounts. There was a tendency for them to blame each other for the failings identified in the report. I could go on.

Cabinet Secretary, we have some excellent—many excellent—managers and officers in the NHS in Wales, but I’m sure you’d agree that, in this case, behaviour has been unacceptable. We have a GMC for doctors, an NMC for nurses and midwives, so where is the body for regulation of NHS managers? Of course, managers can do just as much damage to patients from poor decision making. Is this something that you would consider?

Amlygodd yr adroddiad ei hun yr hyn rwy’n credu y gallwn gyfiawnhau ei alw’n ‘nepotiaeth’ mewn perthynas â chaffael a recriwtio. Nododd yr archwilydd cyffredinol hefyd ei bod yn anodd iawn cael darlun clir o’r ffeithiau mewn perthynas â’r materion sy’n rhan o’r archwiliad. Mae swyddogion Bwrdd Iechyd y Brifysgol a chyn-swyddogion wedi darparu adroddiadau sy’n anghyson ac yn groes i’w gilydd. Roedd tuedd iddynt feio’i gilydd am y methiannau a nodwyd yn yr adroddiad. Gallwn fynd ymlaen.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gennym rai rheolwyr a swyddogion rhagorol—nifer o reolwyr a swyddogion rhagorol—yn y GIG yng Nghymru, ond rwy’n siŵr y byddech yn cytuno, yn yr achos hwn, fod ymddygiad wedi bod yn annerbyniol. Mae gennym y Cyngor Meddygol Cyffredinol ar gyfer meddygon, mae gennym y Cyngor Nyrsio a Bydwreigiaeth ar gyfer nyrsys a bydwragedd, felly ble mae’r corff ar gyfer rheoleiddio rheolwyr y GIG? Wrth gwrs, gall rheolwyr wneud yr un faint o niwed i gleifion drwy wneud penderfyniadau gwael. A yw hyn yn rhywbeth y byddech yn ei ystyried?

I’m always open to considering whether our accountability framework is in place as it should be, but this should work by the proper challenge of the board itself—those independent members, the non-exec members. And that’s part of the challenge here in understanding what information was provided, how information was not provided to the board, and I think the honest truth is that the people responsible for the choices in this particular report, as has been revealed by the Wales Audit Office’s report, which is an unusual step—. It is unusual for a report to be provide all of that and I do not think the auditor general has provided a report like this before about NHS Wales. It’s a bit more common in England, where procurement is a different beast. The challenge here is to make sure that we are clear about our expectations, clear about the accountability that must flow where people do get this wrong, and that that is proper accountability. I think, actually, the health board now—and I was encouraged by the response from the new chief executive, who, again, made clear that what had happened was not acceptable and won’t be defended, and it’s important that there is confidence amongst the staff and the public about the processes in place today, and the expectation of behaviour today as well.

Rwyf bob amser yn agored i ystyried a yw ein fframwaith atebolrwydd yn gweithio fel y dylai, ond dylai hyn weithio drwy her briodol y bwrdd ei hun—yr aelodau annibynnol, yr aelodau anweithredol. A dyna ran o’r her yma wrth ddeall pa wybodaeth a ddarparwyd, sut na chafodd gwybodaeth ei darparu i’r bwrdd, ac rwy’n credu mai’r gwir yn onest yw bod y bobl sy’n gyfrifol am y penderfyniadau yn yr adroddiad penodol hwn, fel y cafodd ei ddatgelu yn adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru, sy’n gam anarferol—. Mae’n anarferol i adroddiad ddarparu hynny i gyd, ac nid wyf yn credu bod yr archwilydd cyffredinol wedi darparu adroddiad fel hwn am GIG Cymru o’r blaen. Mae rywfaint yn fwy cyffredin yn Lloegr, lle mae caffael yn anifail gwahanol. Yr her yma yw gwneud yn siŵr ein bod yn glir ynglŷn â’n disgwyliadau, yn glir ynglŷn â’r atebolrwydd sy’n gorfod dilyn pan fo pobl yn cael hyn yn anghywir, a bod hwnnw’n atebolrwydd priodol. Rwy’n credu, mewn gwirionedd, fod y bwrdd iechyd yn awr—ac roedd yn galonogol clywed ymateb y prif weithredwr newydd, sydd, unwaith eto, wedi dweud yn glir nad oedd yr hyn a ddigwyddodd yn dderbyniol ac na fydd yn cael ei amddiffyn, ac mae’n bwysig fod hyder ymhlith y staff a’r cyhoedd ynglŷn â’r prosesau sydd ar waith heddiw, a’r disgwyliad mewn perthynas ag ymddygiad heddiw hefyd.

You mentioned their accountability within the NHS and how the NHS itself seeks to better itself through its own governance. You have recently published a White Paper on reforming NHS governance, and real concerns, actually, have been brought to my attention about some of the suggestions that have been made, certainly in relation to the replacement of community health councils with new arrangements and, in particular, the potential erosion of local knowledge, and also a lack of assurance that there will be a continued, real, strong patient voice in any new proposals. But, would you accept that a better way forward perhaps, rather than reforming NHS governance now, would be initially to have an independent review of management across NHS Wales, highlighting and seeking to promote the undoubted good practice that we have, whilst at the same time trying to root out the bad and using that as a basis for new legislation?

Fe sonioch am eu hatebolrwydd o fewn y GIG a sut y mae’r GIG ei hun yn ceisio gwella’i hun drwy ei ddull llywodraethu ei hun. Yn ddiweddar, fe gyhoeddwyd Papur Gwyn gennych ar ddiwygio dull llywodraethu’r GIG, a thynnwyd fy sylw at bryderon go iawn, mewn gwirionedd, ynglŷn â rhai o’r awgrymiadau a wnaed, yn sicr o ran cael gwared ar gynghorau iechyd cymuned a gwneud trefniadau newydd yn eu lle ac yn benodol, y posibilrwydd y bydd gwybodaeth leol yn erydu, a hefyd diffyg sicrwydd y bydd llais cryf a pharhaus i gleifion mewn unrhyw argymhellion newydd. Ond a fyddech yn derbyn mai ffordd well ymlaen, efallai, yn hytrach na diwygio dull llywodraethu’r GIG yn awr, fyddai cael adolygiad annibynnol o reolaeth ar draws GIG Cymru i gychwyn, gan amlygu a cheisio hyrwyddo’r arferion da diamheuol sydd gennym, gan geisio cael gwared ar y drwg ar yr un pryd a defnyddio hynny fel sail ar gyfer deddfwriaeth newydd?

Well, the White Paper is a genuine consultation. So, it really is only for people to express their views and, if they don’t support the proposals, to think about alternatives to improve the quality and governance and direction of the national health service. So, this is not the Government saying, ‘We’re asking you, but we’ve already made our minds up’. It is a genuine consultation.

On the point about whether there is now a case for an independent review of managers and management within the health service, I would need to be persuaded that that’s the right thing to do, but if you think there is a compelling case to make, I’d be happy to consider representations that you provide on how that can add value over and above what we already have in place, and over and above the professional expectations we could and should properly have of NHS senior managers and the operation of boards within the national health service.

Wel, mae’r Papur Gwyn yn ymgynghoriad dilys. Felly, mae’n wir mai ei unig bwrpas yw er mwyn i bobl fynegi eu barn, ac os nad ydynt yn cefnogi’r argymhellion, i feddwl am ddewisiadau eraill i wella ansawdd a dull llywodraethu a chyfeiriad y gwasanaeth iechyd gwladol. Felly, nid y Llywodraeth yn dweud, ‘Rydym yn gofyn i chi, ond rydym eisoes wedi penderfynu’ yw hyn. Mae’n ymgynghoriad dilys.

Ar y pwynt ynglŷn ag a oes achos bellach dros gael adolygiad annibynnol o reolwyr a rheolaeth o fewn y gwasanaeth iechyd, byddai’n rhaid i mi gael fy mherswadio mai dyna’r peth iawn i’w wneud, ond os ydych yn credu bod achos cryf dros wneud hynny, byddwn yn hapus i ystyried sylwadau gennych ar sut y gall hynny ychwanegu gwerth y tu hwnt i’r hyn sydd gennym eisoes ar waith, ac yn ychwanegol at y disgwyliadau proffesiynol y gallem ac y dylem eu cael yn briodol mewn perthynas ag uwch-reolwyr y GIG a gweithrediad y byrddau o fewn y gwasanaeth iechyd gwladol.

Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

The UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, the second Wales cancer patient experience survey has, once again, highlighted the fact that many cancer patients still do not have a key worker. While we have made progress, 14 per cent of patients still don’t have a key worker, and more than a quarter of patients said it was often difficult to contact the key worker. The survey also highlighted the benefits patients found in having a clinical nurse specialist, with the majority of the 81 per cent of patients who had one stating that their treatment was greatly improved due to this. As a result, Macmillan Wales is calling for every person with cancer in Wales to have access to a clinical nurse specialist. Cabinet Secretary, do you support this view and do you agree that the clinical nurse specialist should act as a key worker for Welsh cancer patients?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r ail arolwg profiad cleifion canser Cymru unwaith eto wedi tynnu sylw at y ffaith fod llawer o gleifion canser heb weithiwr allweddol o hyd. Er ein bod wedi gwneud cynnydd, nid oes gan 14 y cant o gleifion weithiwr allweddol o hyd, a dywedodd mwy na chwarter y cleifion ei bod yn aml yn anodd cysylltu â’r gweithiwr allweddol. Mae’r arolwg hefyd wedi tynnu sylw at y manteision a brofodd rhai cleifion o gael nyrs glinigol arbenigol, gyda’r rhan fwyaf o’r 81 y cant o gleifion a oedd ag un yn datgan bod eu triniaeth wedi gwella’n fawr o ganlyniad i hyn. O ganlyniad, mae Macmillan Cymru wedi galw am fynediad at nyrs glinigol arbenigol i bob person sydd â chanser yng Nghymru. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn cefnogi’r farn hon ac a ydych yn cytuno y dylai’r nyrs glinigol arbenigol weithredu fel gweithiwr allweddol ar gyfer cleifion canser yng Nghymru?

We certainly want every patient, where a clinical nurse specialist is appropriate to provide care, to have one. The challenge about whether the clinical nurse specialist is the key worker, I think, is different, because, for some people, it need not be the clinical nurse specialist who acts as the key worker, although, in practice, in the great majority of cases, it is the clinical nurse specialist who undertakes that role. There’s been a significant improvement on people knowing who their key worker is. In the previous cancer patient survey, in 2013, 66 per cent of people knew who their allocated key worker was. In this survey, that’s gone up to 86 per cent. Again, this is a significant undertaking. Over 6,700 staff have given up their time to provide their view on a wide range of their own experience of cancer care, and it’s as a result of this wide-ranging survey that we’re able to understand the state of our current services, the areas where we’ve improved, and, equally, those areas where we still need to improve further in the future.

Rydym yn sicr eisiau i bob claf gael nyrs glinigol arbenigol lle bo’n briodol ar gyfer darparu gofal. Mae’r her ynglŷn ag ai’r nyrs glinigol arbenigol yw’r gweithiwr allweddol, rwy’n credu, yn wahanol, oherwydd, i rai pobl, nid oes raid mai’r nyrs glinigol arbenigol sy’n gweithredu fel gweithiwr allweddol, er mai’r nyrs glinigol arbenigol, yn ymarferol, yn y mwyafrif helaeth o achosion, sy’n cyflawni’r rôl honno. Mae gwelliant sylweddol wedi bod o ran sicrhau bod pobl yn gwybod pwy yw eu gweithiwr allweddol. Yn yr arolwg cleifion canser blaenorol, yn 2013, 66 y cant o bobl oedd yn gwybod pwy oedd eu gweithiwr allweddol dynodedig. Yn yr arolwg hwn, mae’r ffigur wedi codi i 86 y cant. Unwaith eto, mae hwn yn ymrwymiad sylweddol. Mae dros 6,700 o staff wedi rhoi eu hamser i roi eu barn ar ystod eang o’u profiad eu hunain o ofal canser, ac o ganlyniad i’r arolwg eang hwn, rydym yn gallu deall cyflwr ein gwasanaethau presennol, y meysydd lle rydym wedi gwella, ac yr un modd, y meysydd lle mae angen i ni wella ymhellach yn y dyfodol.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Staying with the Wales cancer patient experience survey, nearly a quarter of patients said that the GP didn’t take their symptoms seriously before their diagnosis. In fact, 6 per cent of patients stated they had to see their GP at least five times before being referred to hospital. As stated in the cancer delivery plan, detecting cancer earlier makes it more likely that treatment can be curative, less intensive and less expensive. It is therefore vital that, when someone presents with symptoms that could be caused by cancer, they are taken seriously. Unfortunately, we seem to operate in a model where we rule conditions in rather than out. We work up to the most serious rather than working back. So, Cabinet Secretary, what more can be done to improve early cancer diagnosis in primary care?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Gan aros gydag arolwg profiad cleifion canser Cymru, dywedodd bron i chwarter y cleifion nad oedd y meddyg teulu wedi bod o ddifrif ynglŷn â’u symptomau cyn eu diagnosis. Yn wir, dywedodd 6 y cant o gleifion eu bod wedi gorfod gweld eu meddyg teulu o leiaf bum gwaith cyn cael eu hatgyfeirio i’r ysbyty. Fel y nodwyd yn y cynllun cyflawni ar gyfer canser, mae canfod canser yn gynharach yn ei gwneud yn fwy tebygol y gall triniaeth fod yn iachaol, yn llai dwys ac yn llai costus. Felly, mae’n hanfodol, pan fydd rhywun â symptomau a allai gael eu hachosi gan ganser, eu bod yn cael eu cymryd o ddifrif. Yn anffodus, mae’n ymddangos ein bod yn gweithredu mewn model lle rydym yn ystyried cyflyrau drwy ddechrau o ddim yn hytrach na’u diystyru yn eu tro. Rydym yn gweithio tuag at y cyflyrau mwyaf difrifol yn hytrach na gweithio’n ôl ohonynt. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth arall y gellir ei wneud i wella’r broses o ganfod canser yn gynnar mewn gofal sylfaenol?

I don’t think the way in which you’ve characterised the way that general practitioners approach their job is particularly fair. I do think there is a serious case, though, about improving the number and the quality of referrals. This is a really big challenge for the health service, because the overwhelming majority of people referred in with suspected cancer are actually given the all clear. So, we already have a significant undertaking where we’re looking for the minority of people who are referred in and who are then told that there is a form of cancer to be treated.

It is also the case that cancer referrals have gone up significantly in this last year. They’re up 12 per cent within this year alone, and it is about how we continue to improve the rate of referral, but also what the conversion rate is as well, because, within health boards, there are different referral rates, but also different conversion rates. So, for those who aren’t aware, the conversion rate is the number of people who are referred in and then go on to be told that they have a particular cancer. That may be about the communities themselves. It may also be about the numbers of people and how and why they are being referred in. It’s really important again that we have a properly reflective approach where general practitioners are able to talk to each other, and other actors within the service, to understand what is happening and the outcomes they’re delivering for their patients. I think there’s got to be a properly reflective and supportive approach as opposed to looking to say that there will be blame apportioned to GPs, who are being told that they are doing their job in their wrong way. I think that’s unlikely to see the sort of reflective and positive approach that people want to take. Let’s not forget that people make a choice to go into medicine to care for people and to help improve lives, and we need to help them to do their job as well as being properly reflective of where that improvement is required.

Nid wyf yn credu fod y modd rydych wedi disgrifio’r ffordd y mae meddygon teulu yn gwneud eu gwaith yn arbennig o deg. Rwy’n credu bod achos difrifol, fodd bynnag, dros wella nifer ac ansawdd atgyfeiriadau. Mae hon yn her fawr iawn i’r gwasanaeth iechyd, oherwydd mae’r mwyafrif llethol o bobl a gaiff eu hatgyfeirio gydag amheuaeth o ganser yn cael gwybod nad oes canser arnynt mewn gwirionedd. Felly, mae gennym ymrwymiad sylweddol eisoes lle rydym yn chwilio am y lleiafrif o bobl sy’n cael eu hatgyfeirio ac sydd wedyn yn cael gwybod bod ganddynt fath o ganser sydd angen cael ei drin.

Mae hefyd yn wir fod atgyfeiriadau canser wedi codi’n sylweddol yn y flwyddyn ddiwethaf. Maent wedi cynyddu 12 y cant yn y flwyddyn hon yn unig, ac mae’n ymwneud â sut rydym yn parhau i wella’r gyfradd atgyfeirio, ond hefyd beth yw’r gyfradd drosglwyddo, oherwydd yn y byrddau iechyd, ceir cyfraddau atgyfeirio gwahanol, a gwahanol gyfraddau trosglwyddo hefyd. Felly, i’r rhai nad ydynt yn gwybod, y gyfradd drosglwyddo yw nifer y bobl sy’n cael eu hatgyfeirio ac sy’n mynd ymlaen i gael gwybod bod ganddynt ganser penodol. Gallai hynny ymwneud â’r cymunedau eu hunain. Gallai ymwneud hefyd â’r niferoedd o bobl a sut a pham y maent yn cael eu hatgyfeirio. Mae’n bwysig iawn, unwaith eto, fod gennym ddull myfyriol priodol o weithredu lle y gall meddygon teulu siarad â’i gilydd, a rhai eraill yn y gwasanaeth, er mwyn deall beth sy’n digwydd a’r canlyniadau y maent yn eu darparu ar gyfer eu cleifion. Rwy’n credu bod yn rhaid cael dull myfyriol a chefnogol priodol yn hytrach na dweud y bydd yna fai ar feddygon teulu, sy’n cael gwybod eu bod yn gwneud eu gwaith yn y ffordd anghywir. Rwy’n credu bod hynny’n annhebygol o weld y math o ddull myfyriol a chadarnhaol y mae pobl eisiau ei fabwysiadu. Gadewch i ni beidio ag anghofio bod pobl yn dewis mynd i’r byd meddygol er mwyn gofalu am bobl ac er mwyn helpu i wella bywydau, ac mae angen i ni eu helpu i wneud eu gwaith yn ogystal â myfyrio’n briodol ynglŷn â ble mae angen gwella.

Thank you, Cabinet Secretary. Finally, less than half of cancer patients have the opportunity to discuss their needs, and only 18 per cent of patients were offered a written care plan. Care plans are not only focused on healthcare needs, but they also pick up on emotional, financial and practical support. Less than half of Welsh patients were given information on financial support and benefits or had the impact their cancer would have on their day-to-day life discussed with them. We need to improve the way we deal with the impact cancer has on the patient, not just on their physical health, but the broader aspects. So, what is your Government doing, Cabinet Secretary, to ensure that all patients are offered a written care plan that incorporates a holistic needs assessment?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn olaf, llai na hanner yn unig o gleifion canser sy’n cael cyfle i drafod eu hanghenion, a 18 y cant yn unig o gleifion a gafodd gynnig cynllun gofal ysgrifenedig. Nid ar anghenion gofal iechyd yn unig y mae cynlluniau gofal yn canolbwyntio, maent hefyd yn ymdrin â chefnogaeth emosiynol, ariannol ac ymarferol. Ni chafodd dros hanner y cleifion yng Nghymru wybodaeth am gymorth ariannol a budd-daliadau na chael cyfle i drafod yr effaith y byddai eu canser yn ei chael ar eu bywydau o ddydd i ddydd. Mae angen inni wella’r ffordd rydym yn ymdrin ag effaith canser ar y claf, nid yn unig ar eu hiechyd corfforol, ond ar yr agweddau ehangach. Felly, beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud, Ysgrifennydd y Cabinet, i sicrhau y cynigir cynllun gofal ysgrifenedig i bob claf sy’n cynnwys asesiad o’u hanghenion holistaidd?

We’ve set out clearly our expectations for improvement in the cancer delivery plan. There’s no dispute within the wide range of healthcare professionals in tertiary, secondary and primary care services of the need for improvement, or in the real value of having written care plans. It is indeed because people see the whole person, so not just the particular direct impact of cancer in treatment terms, but what that means for that person—their ability to work, their ability to live their life, to make different choices and, actually their prospects for the future. So, it is really important to have that wider discussion and to understand that it will be at different points in time for different people. Some people, at the point of diagnosis, may want to know everything. Other people may want to get out of the room as soon as possible. It’s understandable why that happens, and that’s why a service cannot have a one-size-fits-all approach; it’s about being more agile and for it to be wrapped around that person. It also reiterates the need to have not just primary care and hospital-based care in a proper and constructive relationship with each other, but actually the real value of people in the third sector being able to support people in a different way, in a non-medicalised setting.

But I do think that it’s important not to lose sight of the fact that more people are being referred for cancer, more people are being treated for cancer, more people are treated in time for cancer, and more people have better outcomes. More people survive now than ever before, and, actually, on the experience of care, 93 per cent of people have a good experience of cancer care here in Wales. So, more improvement required, I accept that completely, but let’s not try and say that everything is bad here. We have many things to be very proud of.

Rydym wedi nodi’n glir ein disgwyliadau ar gyfer gwella’r cynllun cyflawni ar gyfer canser. Nid yw’r ystod eang o weithwyr gofal iechyd proffesiynol mewn gwasanaethau gofal trydyddol, eilaidd a sylfaenol yn dadlau ynglŷn â’r angen i wella, nac ynglŷn â gwerth gwirioneddol cael cynlluniau gofal ysgrifenedig. Y rheswm am hynny yn wir yw oherwydd bod pobl yn gweld y person cyfan, ac nid effaith uniongyrchol penodol canser yn nhermau triniaeth, ond yr hyn y mae hynny’n ei olygu i’r unigolyn dan sylw—eu gallu i weithio, eu gallu i fyw eu bywydau, i wneud penderfyniadau gwahanol ac mewn gwirionedd, eu rhagolygon ar gyfer y dyfodol. Felly mae’n bwysig iawn cael y drafodaeth ehangach honno a deall y bydd yn digwydd ar wahanol adegau i wahanol bobl. Mae’n bosibl y bydd rhai pobl, ar ôl cael diagnosis, eisiau gwybod popeth. Mae’n bosibl fod pobl eraill eisiau gadael yr ystafell cyn gynted ag y bo modd. Mae’n ddealladwy pam fod hynny’n digwydd, a dyna pam na all gwasanaeth fabwysiadu dull un maint sy’n addas i bawb; mae’n ymwneud â bod yn fwy hyblyg ac mae’n rhaid iddo gael ei addasu o gwmpas y person hwnnw. Mae hefyd yn ailadrodd yr angen i sicrhau nid yn unig fod gofal sylfaenol a gofal ysbyty mewn perthynas briodol ac adeiladol â’i gilydd, ond hefyd, gwerth gwirioneddol pobl yn y trydydd sector sy’n gallu cynorthwyo pobl mewn ffordd wahanol, mewn lleoliad anfeddygol.

Ond rwy’n credu ei bod yn bwysig peidio â cholli golwg ar y ffaith fod mwy o bobl yn cael eu hatgyfeirio ar gyfer canser, mae mwy o bobl yn cael eu trin ar gyfer canser, mae mwy o bobl yn cael eu trin ar gyfer canser mewn pryd, ac mae mwy o bobl yn cael canlyniadau gwell. Mae mwy o bobl yn goroesi yn awr nag erioed o’r blaen ac mewn gwirionedd, o ran y profiad o ofal, mae 93 y cant o bobl yn cael profiad da o ofal canser yma yng Nghymru. Felly, mae angen mwy o welliant, rwy’n derbyn hynny’n llwyr, ond gadewch i ni beidio â cheisio dweud fod popeth yn ddrwg yma. Mae gennym lawer o bethau i fod yn falch iawn ohonynt.

Anafiadau sydd wedi’u Hachosi gan Frathiadau Cŵn

Injuries Caused by Dog Bites

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am nifer yr anafiadau a gaiff eu trin mewn ysbytai yng Nghymru sydd wedi’u hachosi gan frathiadau cŵn? OAQ(5)0210(HWS)

3. Will the Cabinet Secretary provide an update on the extent of injuries caused by dog bites treated in Welsh hospitals? OAQ(5)0210(HWS)

The latest published information for 2015-16 shows 525 hospital admissions across Wales for patients bitten or struck by a dog.

Mae’r wybodaeth ddiweddaraf a gyhoeddwyd ar gyfer 2015-16 yn dangos bod 525 o gleifion wedi cael eu derbyn i ysbytai ar draws Cymru ar ôl cael eu brathu neu eu taro gan gi.

I thank the Cabinet Secretary for that information. I understand from the Communication Workers Union that there’ve been 1,750 days lost by Royal Mail staff across the UK during the last year due to dog attacks. There’ve been some terrible injuries to postal staff including fractures, tendon damage, and even amputations. So, I’m grateful that we have those Wales-wide figures, because would he agree that having the figures from the health service will be a help in contributing to assessing the overall picture and informing the view of what actions need to be taken in order to address this growing problem?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr wybodaeth honno. Deallaf gan Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu fod 1,750 o ddyddiau wedi cael eu colli gan staff y Post Brenhinol ar draws y DU yn ystod y flwyddyn ddiwethaf o ganlyniad i ymosodiadau gan gŵn. Mae staff post wedi dioddef rhai anafiadau ofnadwy, yn cynnwys toriadau esgyrn, niwed tendonau, a thorri coesau neu freichiau i ffwrdd hyd yn oed. Felly rwy’n ddiolchgar fod gennym y ffigurau ar gyfer Cymru gyfan, oherwydd a fyddai’n cytuno bod cael y ffigurau gan y gwasanaeth iechyd yn helpu i gyfrannu at asesu’r darlun cyffredinol a llywio’r farn am y camau sydd angen eu cymryd er mwyn mynd i’r afael â’r broblem gynyddol hon?

Yes, I do agree, and I want to pay tribute to both Julie Morgan and her constituent Councillor Dilwar Ali, for the approach they’ve taken, not just for the individual that’s affected and his family, but actually in seeing a wider issue to campaign on and improve, both for members of the wider public as well as, in particular, postal staff who are largely members of the CWU.

This is not, if you like, a laughing matter, where the postie gets a nip and that’s just part of the job; actually this is a real and serious issue. People have real harm caused to them, and not just physical harm, but actually it affects someone’s willingness and ability to do their job. I know that the postal service spend a significant amount of time in trying to identify where there are likely to be dogs that are not controlled and the ability to provide mail to that house and to make sure that workers are properly protected.

So, I’m happy that the health service has provided information to help understand the scale and the nature of the problem, the cost to the public purse, the cost to the individual, and the improvement that all of us need to be a part of making. I know that politicians who wander around the country in elections have a small example of what postal workers undertake and the difficulties they face on a regular basis.

Ydw, rwy’n cytuno, ac rwyf am dalu teyrnged i Julie Morgan a’i hetholwr y Cynghorydd Dilwar Ali, am y dull y maent wedi’i fabwysiadu, nid yn unig mewn perthynas â’r unigolyn yr effeithiwyd arno a’i deulu, ond mewn gwirionedd, o ran gweld mater ehangach i ymgyrchu yn ei gylch a’i wella, ar gyfer aelodau o’r cyhoedd yn gyffredinol yn ogystal â staff post yn benodol, sydd, i raddau helaeth, yn aelodau o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu.

Nid yw hwn, os mynnwch, yn fater i fod yn ysgafn yn ei gylch, lle y caiff y postmon frathiad bach a bod hynny ond yn rhan o’r swydd; mae hon yn broblem wirioneddol ddifrifol. Mae pobl yn cael niwed go iawn, ac nid niwed corfforol yn unig, ond mae’n effeithio ar barodrwydd a gallu rhywun i wneud ei waith mewn gwirionedd. Gwn fod y gwasanaeth post yn treulio cryn dipyn o amser yn ceisio nodi ble mae’n debygol y bydd cŵn nad ydynt yn cael eu rheoli a’r gallu i fynd â phost i’r tŷ hwnnw ac i sicrhau bod gweithwyr yn cael eu diogelu’n briodol.

Felly, rwy’n falch fod y gwasanaeth iechyd wedi darparu gwybodaeth i helpu i ddeall maint a natur y broblem, y gost i bwrs y wlad, y gost i’r unigolyn, a’r gwelliant y mae angen i bob un ohonom chwarae ein rhan ynddo. Gwn fod gwleidyddion sy’n crwydro o amgylch y wlad mewn etholiadau yn cael blas bach o’r hyn y mae gweithwyr post yn ei wneud a’r anawsterau a wynebant yn rheolaidd.

Indeed, Cabinet Secretary, you’re talking to one of the politicians who suffered so only last May. I had a very bad bite on my hand, thanks to a random dog, and had outstanding service at Withybush hospital A&E, who performed a lengthy but significant operation to repair my hand. But above all, I was able to return home and, for the rest of the week, I received treatment three times a day from the acute response team. Indeed, many of my constituents have had the acute response teams respond to them. This is a time-limited, acute nursing intervention for patients within the community to prevent them from having to stay in hospital. One of my constituents had septicaemia and had the acute response team come out to him and look after him, I think, four times a day actually.

Cabinet Secretary, could you just give us an overview about the acute response teams and what we might be able to do to promote their use throughout Wales? Because they are a very good way of ensuring that people are not having to stay in beds, freeing up beds for other people, and giving them community treatment in their homes, where they want to be, and they wouldn’t be able to stay there without such a great initiative as an acute response team, such as the one in Hywel Dda.

Yn wir, Ysgrifennydd y Cabinet, rydych yn siarad ag un o’r gwleidyddion a ddioddefodd yn y modd hwnnw fis Mai diwethaf. Cefais frathiad drwg iawn ar fy llaw, diolch i ryw gi neu’i gilydd, a phrofais wasanaeth rhagorol yn Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys ysbyty Llwynhelyg, a gyflawnodd lawdriniaeth hir ond sylweddol i atgyweirio fy llaw. Ond yn anad dim, roeddwn yn gallu dychwelyd adref ac am weddill yr wythnos, cefais driniaeth dair gwaith y dydd gan y tîm ymateb aciwt. Yn wir, mae llawer o fy etholwyr wedi cael y timau ymateb aciwt yn ymateb iddynt. Ymyrraeth nyrsio acíwt â therfyn amser iddo yw hwn ar gyfer cleifion yn y gymuned i’w harbed rhag gorfod aros yn yr ysbyty. Cafodd un o fy etholwyr septisemia a dôi’r tîm ymateb aciwt i ymweld ag ef ac edrych ar ei ôl, rwy’n credu, bedair gwaith y dydd mewn gwirionedd.

Ysgrifennydd y Cabinet, a allech roi trosolwg i ni o’r timau ymateb acíwt a beth y gallem ei wneud i hyrwyddo eu defnydd ledled Cymru? Oherwydd maent yn ffordd dda iawn o sicrhau nad yw pobl yn gorfod aros mewn gwelyau, gan ryddhau gwelyau ar gyfer pobl eraill, a rhoi triniaeth gymunedol iddynt yn eu cartrefi, lle maent eisiau bod, ac ni fyddent yn gallu aros yno heb gynllun mor wych â thîm ymateb aciwt, fel yr un yn Hywel Dda.

Well, it’s a good example of the fact that within each of our health boards there are examples of real excellence, and the drive is to have more care delivered closer to home, which means people don’t need to stay unnecessarily within a hospital setting. Again, the point is that significant areas of activity that would previously have been undertaken by doctors are now undertaken by different staff. Having a nurse-led intervention is a good example of, and another example of, the sort of reform we want to see in our service, delivered progressively, that isn’t about bricks and mortar, but is about how we make better use of our staff in different settings. I think it’s what we need to do, and there is an expectation within the public, and I think there’s a real desire amongst the staff themselves to design new models of care to do just that.

Wel, mae’n enghraifft dda o’r ffaith fod enghreifftiau o ragoriaeth go iawn ym mhob un o’n byrddau iechyd, a’r cymhelliant yw darparu mwy o ofal yn nes at adref, sy’n golygu nad oes angen i bobl aros mewn ysbyty’n ddiangen. Unwaith eto, y pwynt yw bod meysydd gweithgaredd sylweddol a fyddai wedi cael eu cyflawni gan feddygon yn flaenorol bellach yn cael eu cyflawni gan staff gwahanol. Mae cael ymyrraeth a arweinir gan nyrsys yn enghraifft dda, ac yn enghraifft arall o’r math o ddiwygio rydym eisiau ei weld yn ein gwasanaeth, wedi’i gyflwyno fesul cam, diwygio nad yw’n ymwneud â brics a morter, ond â sut y gwnawn ddefnydd gwell o’n staff mewn gwahanol leoliadau. Rwy’n credu mai dyna rydym angen ei wneud, ac mae disgwyliad ymhlith y cyhoedd, ac rwy’n credu bod yna awydd gwirioneddol ymhlith y staff eu hunain i lunio modelau gofal newydd i wneud yn union hynny.

Gwasanaethau i Gleifion Canser

Services for Cancer Patients

4. Pa gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i wella gwasanaethau i gleifion canser yng Nghymru yn 2017? OAQ(5)0197(HWS)

4. What action will the Cabinet Secretary take to improve services for cancer patients in Wales in 2017? OAQ(5)0197(HWS)

Thank you for the question. The Welsh Government’s intentions were set out in November last year in the updated ‘Cancer Delivery Plan for Wales’. Through the national implementation group, there will be a focus on early diagnosis and health boards will continue to prioritise cancer waiting times.

Diolch am y cwestiwn. Cafodd bwriadau Llywodraeth Cymru eu nodi ym mis Tachwedd y llynedd yn y diweddariad o’r ‘Cynllun Cyflawni Canser ar gyfer Cymru’. Drwy’r grwp gweithredu cenedlaethol, bydd ffocws ar ddiagnosis cynnar a bydd byrddau iechyd yn parhau i flaenoriaethu amseroedd aros canser.

Thank you very much for the reply, Cabinet Secretary. During the general election in 2010, Labour promised to provide every cancer patient in Wales with a key worker by 2011. However, the recent Wales cancer patient experience survey found that 14 per cent of respondents still do not have a key worker. Also, it is not mandatory for Public Health Wales to collect data on key workers. What action will the Cabinet Secretary take to ensure that these vital data are collected and when does he expect that cancer patients in Wales will receive the level of care promised back in 2010? I think six to seven years is much longer than our term and the promise should be fulfilled. Thank you.

Diolch yn fawr i chi am yr ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn ystod yr etholiad cyffredinol yn 2010, addawodd Llafur ddarparu gweithiwr allweddol i bob claf canser yng Nghymru erbyn 2011. Fodd bynnag, canfu arolwg profiad cleifion canser Cymru yn ddiweddar nad oes gan 14 y cant o’r ymatebwyr weithiwr allweddol o hyd. Hefyd, nid yw’n orfodol i Iechyd Cyhoeddus Cymru gasglu data ar weithwyr allweddol. Pa gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i sicrhau bod y data hanfodol hwn yn cael ei gasglu a phryd y mae’n disgwyl y bydd cleifion canser yng Nghymru yn derbyn y lefel o ofal a addawyd yn ôl yn 2010? Rwy’n credu bod chwech i saith mlynedd yn llawer hwy na’n tymor a dylai’r addewid gael ei gyflawni. Diolch.

Well, in answer to the question from the UKIP spokesperson, I again indicated that, from 2013, 66 per cent of cancer patients had a key worker, and, okay, that’s risen to 86 per cent in the most recent survey. So, significant progress and yet more to do, as I previously indicated. Currently, the key worker information’s held within the cancer information system, otherwise known as Canisc. And we do know that needs to be replaced, and so it should then make it easier to understand a range of these areas. Rather than asking health boards to do it manually or to invent a different system to collect the information on key workers, I’m interested in getting a proper approach to collect and allow us to interrogate those data in a meaningful way, not just about key workers, but on a number of other areas. So, that work is being undertaken by the Wales cancer network and by officials across the Government. So, this is an area where I think we can be proud of the progress we’ve made, but as I say, and I regularly say, we still recognise there is more for us to do.

Wel, mewn ymateb i’r cwestiwn gan lefarydd UKIP, dywedais unwaith eto fod gan 66 y cant o gleifion canser weithiwr allweddol yn 2013, a, iawn, mae hwnnw wedi codi i 86 y cant yn yr arolwg diweddaraf. Felly, mae cynnydd sylweddol wedi bod ac eto mae mwy i’w wneud, fel y nodais yn flaenorol. Ar hyn o bryd, mae’r wybodaeth am weithwyr allweddol yn cael ei chadw o fewn y system gwybodaeth canser a elwir yn Canisc. Ac fe wyddom fod angen adnewyddu’r system honno, ac felly dylai hynny ei gwneud yn haws wedyn i ddeall amryw o’r meysydd hyn. Yn hytrach na gofyn i fyrddau iechyd ei wneud â llaw neu i ddyfeisio system wahanol i gasglu’r wybodaeth am weithwyr allweddol, hoffwn gael dull priodol o gasglu data a’n galluogi i gwestiynu’r data hwnnw mewn ffordd ystyrlon, nid yn unig mewn perthynas â gweithwyr allweddol, ond mewn nifer o feysydd eraill. Felly mae’r gwaith hwnnw’n cael ei wneud gan rwydwaith canser Cymru a chan swyddogion ar draws y Llywodraeth. Felly mae hwn yn faes lle rwy’n credu y gallwn fod yn falch o’r cynnydd rydym wedi’i wneud, ond fel y dywedais, ac fel rwy’n ei ddweud yn rheolaidd, rydym yn parhau i gydnabod bod mwy i ni ei wneud.

Cabinet Secretary, the cross-party group on asbestos received a presentation at its meeting in May on immunotherapy as a potential treatment in mesothelioma, including the SKOPOS trial at Velindre, looking at how a vaccine called TroVax may work alongside chemotherapy for those who suffer from pleural mesothelioma. Funding for this research runs out in August of this year and there’s concern that the immunotherapy research being carried out in Leicester university, which is heavily dependent on the trial work carried out by the Cardiff research group, could be compromised. Do you agree with me, Cabinet Secretary, this is pioneering work being carried out in Velindre, and is key to identifying new ways of treating mesothelioma? And can you assure me that you’ll look at what funding can be provided to ensure that this work can continue beyond August?

Ysgrifennydd y Cabinet, cafodd y grŵp trawsbleidiol ar asbestos gyflwyniad yn ei gyfarfod ym mis Mai ar imiwnotherapi fel triniaeth bosibl ar gyfer mesothelioma, gan gynnwys y treial SKOPOS yn Felindre, i edrych ar sut y gallai brechlyn o’r enw TroVax weithio ochr yn ochr â chemotherapi ar gyfer y rhai sy’n dioddef o fesothelioma plewrol. Mae’r cyllid ar gyfer y gwaith ymchwil hwn yn dod i ben ym mis Awst eleni ac mae pryder y gallai’r ymchwil sy’n cael ei wneud ar imiwnotherapi ym mhrifysgol Caerlŷr, sy’n ddibynnol iawn ar y gwaith treialu a wnaed gan grŵp ymchwil Caerdydd, fod mewn perygl. A ydych yn cytuno, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y gwaith hwn a wneir yn Felindre yn arloesol, a’i fod yn allweddol ar gyfer canfod ffyrdd newydd o drin mesothelioma? Ac a allwch fy sicrhau y byddwch yn edrych ar ba gyllid y gellir ei ddarparu i sicrhau y gall y gwaith hwn barhau ar ôl mis Awst?

I thank the Member for raising the issue. Mesothelioma is something that I’m particularly interested in. Without wishing to go over my previous role, somebody else in the Chamber and I were lawyers before coming to this place and we actually dealt with and worked on a number of mesothelioma cases. Meeting members of the family and having to witness appeals was particularly striking at times—a very difficult experience to go through, because mesothelioma is, to date, always fatal. The path to the end is a quick and a distressing one. So, I’m particularly interested in research to potentially not just extend life, but save life as well. I’d be grateful, actually, if the Member would write to me. I’d be happy to discuss the matter with her in more detail—I understand you are the chair of the cross-party group—to understand where we are now and the approach that we’ll take with other parts of the UK in helping to improve outcomes in the future.

Diolch i’r Aelod am godi’r mater. Mae mesothelioma yn rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb arbennig ynddo. Heb ddymuno trafod fy rôl flaenorol, roeddwn i a rhywun arall yn y Siambr hon yn gyfreithwyr cyn dod i’r lle hwn, a buom yn gweithio ar nifer o achosion mesothelioma mewn gwirionedd. Roedd cyfarfod ag aelodau o’r teulu a gorfod bod yn dyst i apeliadau yn arbennig o galed ar adegau—profiad anodd iawn, oherwydd mae mesothelioma, hyd yma, bob amser yn angheuol. Mae’r llwybr at y diwedd yn un cyflym a gofidus. Felly mae gennyf ddiddordeb arbennig mewn gwaith ymchwil a fyddai, o bosibl, nid yn unig yn ymestyn bywydau, ond yn achub bywydau hefyd. Byddwn yn ddiolchgar, mewn gwirionedd, pe bai’r Aelod yn ysgrifennu ataf. Byddwn yn hapus i drafod y mater gyda hi’n fwy manwl—rwy’n deall mai chi yw cadeirydd y grŵp trawsbleidiol—er mwyn deall ein sefyllfa ar hyn o bryd a’r dull y byddwn yn ei gymryd gyda rhannau eraill o’r DU i helpu i wella canlyniadau yn y dyfodol.

Ymchwil ac Arloesedd Clinigol

Clinical Research and Innovation

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd o ran ymchwil ac arloesedd clinigol yn y GIG yng Nghymru? OAQ(5)0199(HWS)

5. Will the Cabinet Secretary provide an update on the progress of clinical research and innovation in the Welsh NHS? OAQ(5)0199(HWS)

Thank you for the question. Research and innovation are key criteria for university health board designations in Wales and form part of the NHS Wales planning framework. As a Government, we have committed over £29 million in this financial year to continue our investment in high-quality research and technology-focused innovation within the NHS.

Diolch am y cwestiwn. Mae ymchwil ac arloesedd yn feini prawf allweddol ar gyfer dynodiadau byrddau iechyd prifysgol yng Nghymru ac yn rhan o fframwaith cynllunio GIG Cymru. Fel Llywodraeth, rydym wedi ymrwymo dros £29 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon i barhau â’n buddsoddiad mewn ymchwil o ansawdd uchel ac arloesedd sy’n canolbwyntio ar dechnoleg o fewn y GIG.

Thank you, Cabinet Secretary. The clinical research innovation centre at St Woolos Hospital is an excellent example of investment by Aneurin Bevan health board that allows researchers and staff to participate in groundbreaking research in areas including dementia, diabetes and cancer. Last year, over 17,000 participants participated in nearly 480 clinical research studies, which helps researchers develop new treatments and ensures that patients have access to those closer to home. What plans does the Cabinet Secretary have to work with the centre, health boards and others to ensure that support and encouragement of patients, carers and staff fully embrace research and make it a core activity within the NHS in Wales?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae’r ganolfan arloesi ymchwil clinigol yn Ysbyty Gwynllyw yn enghraifft wych o fuddsoddiad gan fwrdd iechyd Aneurin Bevan sy’n caniatáu i ymchwilwyr a staff gymryd rhan mewn ymchwil arloesol mewn meysydd sy’n cynnwys dementia, diabetes a chanser. Y llynedd, cymerodd dros 17,000 o gyfranogwyr ran mewn bron i 480 o astudiaethau ymchwil clinigol, sy’n helpu ymchwilwyr i ddatblygu triniaethau newydd ac yn sicrhau bod cleifion yn cael mynediad at y rheini’n nes at adref. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i weithio gyda’r ganolfan, byrddau iechyd ac eraill i sicrhau bod cleifion, gofalwyr a staff yn cael eu cefnogi a’u hannog i gofleidio ymchwil yn llawn a’i wneud yn weithgaredd craidd o fewn y GIG yng Nghymru?

I thank the Member for the question. I enjoyed our visits—well, my visits—to your constituency to meet staff within the Aneurin Bevan university health board. I was struck by the range of activity that was being undertaken. That’s part of the £21 million that we fund through Health and Care Research Wales. The additional £8 million, when I refer to the £29 million, comes from the Efficiency Through Technology fund. There’s a range of different routes to getting there. But, actually, this is really important for not just having staff who are committed and who want to understand what more they can do, but actually to improve outcomes and the quality of care that is delivered. As I said, it is a key part of university health board designation and status. It also forms part of the criteria for approving or not approving an integrated medium-term plan. So, this is embedded within our planning framework, and I expect to see it in our regular meetings with chairs, in their appraisals, to make sure that research and innovation are a key part of what the health boards are actually undertaking today, to ensure that we improve healthcare for tomorrow.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mwynheais ein hymweliadau—wel, fy ymweliadau i—â’ch etholaeth i gyfarfod â staff bwrdd iechyd prifysgol Aneurin Bevan. Fe’m trawyd gan yr ystod o weithgareddau a oedd yn cael eu cynnal. Mae hwnnw’n rhan o’r £21 miliwn rydym yn ei ariannu drwy Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru. Mae’r £8 miliwn ychwanegol, pan fyddaf yn cyfeirio at y £29 miliwn, yn dod o’r gronfa Effeithlonrwydd drwy Dechnoleg. Ceir amrywiaeth o lwybrau gwahanol i gyrraedd yno. Ond mewn gwirionedd, mae hyn yn bwysig iawn, nid yn unig i gael staff sy’n ymroddedig ac sydd eisiau deall beth arall y gallant ei wneud, ond hefyd i wella canlyniadau ac ansawdd y gofal sy’n cael ei ddarparu mewn gwirionedd. Fel y dywedais, mae’n rhan allweddol o ddynodiad a statws bwrdd iechyd prifysgol. Mae hefyd yn rhan o’r meini prawf ar gyfer cymeradwyo neu beidio â chymeradwyo’r cynllun tymor canolig integredig. Felly, mae hwn wedi’i ymgorffori yn ein fframwaith cynllunio, ac rwy’n disgwyl ei weld yn ein cyfarfodydd rheolaidd gyda chadeiryddion, yn eu harfarniadau, er mwyn sicrhau bod ymchwil ac arloesedd yn rhan allweddol o’r hyn y mae’r byrddau iechyd yn ei gyflawni heddiw mewn gwirionedd, er mwyn sicrhau ein bod yn gwella gofal iechyd ar gyfer y dyfodol.

Cabinet Secretary, it was a pleasure accompanying you to the turf-cutting ceremony at the new critical care centre, now known as the Grange university hospital, on Monday in Cwmbran. I did tweet a nice picture of us, with you with a shovel digging the foundations. This new hospital has been a long time in the pipeline, as we know, and you have the virtue of being the Minister who actually got to cut the turf—many of your predecessors didn’t get around to doing that. But, would you agree with me that it’s more than just about the building? We want to see that the new hospital develops into a world-class centre of excellence and innovation. I know it was once considered as a possible centre for neuroscience, but I think that fell by the wayside. So, what work are you doing, and is the Welsh Government doing, to ensure that when the new hospital does finally open—hopefully in a few years’ time—that it really will be a hospital that will be world class, that will be something that the people of south Wales can be really proud of, and that will attract the brightest and best medical staff?

Ysgrifennydd y Cabinet, roedd yn bleser mynd gyda chi i seremoni torri’r dywarchen y ganolfan gofal critigol newydd, a elwir bellach yn ysbyty prifysgol y Faenor, ddydd Llun yng Nghwmbrân. Fe drydarais lun da ohonom, a chi’n palu’r sylfeini â rhaw. Mae’r ysbyty newydd wedi bod yn yr arfaeth ers amser hir, fel y gwyddom, a chi oedd y Gweinidog a gafodd y fraint o dorri’r dywarchen—ni ddaeth sawl un o’ch rhagflaenwyr i ben â gwneud hynny. Ond a fyddech yn cytuno ei fod yn ymwneud â mwy na’r adeilad? Rydym am weld bod yr ysbyty newydd yn datblygu i fod yn ganolfan ragoriaeth ac arloesedd o safon fyd-eang. Rwy’n gwybod iddi gael ei hystyried ar un adeg fel canolfan bosibl ar gyfer niwrowyddorau, ond rwy’n meddwl bod hynny wedi mynd ar chwâl. Felly, pa waith rydych yn ei wneud, ac mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, i sicrhau, pan fydd yr ysbyty newydd yn agor yn y pen draw—mewn ychydig flynyddoedd, gobeithio—y bydd yn ysbyty o safon fyd-eang, yn rhywbeth y gall pobl de Cymru fod yn wirioneddol falch ohono, ac a fydd yn denu’r staff meddygol gorau a mwyaf disglair?

I think it should make a real and significant difference in remodelling healthcare right across the Gwent area and beyond. It’s due to open, as you know, in spring 2021, when the Grange university hospital should be open for business. It’s important, in terms of the question that Jayne Bryant asked and the point that you make, to understand that the way in which we deliver services isn’t simply about delivering excellent healthcare—research and innovation have to take place alongside and through that as well. So, I do expect there to be a keen focus on research and innovation when that hospital opens, not just at the point of opening but throughout the period of time, because that is part of attracting and retaining staff there.

So, for example, the moves that have already been made to have a hyperacute stroke unit, currently based in the Royal Gwent—a lot of that is actually about having a different service model that has allowed it to attract, recruit and retain high-quality staff who would not otherwise have come into an old model of care. The research that is already ongoing there should be carried forward within a new model of delivering healthcare as well. So, for me, it’s a key part of what we’re investing in for the future, not just the bricks and the mortar.

Rwy’n credu y dylai wneud gwahaniaeth gwirioneddol a sylweddol i ailfodelu gofal iechyd ar draws ardal Gwent a thu hwnt. Mae i fod i agor, fel y gwyddoch, yn ystod gwanwyn 2021, pan ddylai ysbyty prifysgol y Faenor fod ar agor ac yn weithredol. O ran y cwestiwn a ofynnodd Jayne Bryant a’r pwynt a wnewch, mae’n bwysig deall nad yw’r ffordd rydym yn darparu gwasanaethau yn ymwneud yn unig â darparu gofal iechyd rhagorol—rhaid i ymchwil ac arloesedd ddigwydd ochr yn ochr â hynny a thrwy hynny yn ogystal. Felly, rwy’n disgwyl y bydd ffocws manwl ar ymchwil ac arloesedd pan fydd yr ysbyty’n agor, nid ar adeg yr agoriad yn unig ond drwy gydol y cyfnod o amser, gan fod hynny’n rhan o’r broses o ddenu a chadw staff yno. 

Felly, er enghraifft, mae’r camau a roddwyd ar waith eisoes i gael uned strôc hyperaciwt, a leolir ar hyn o bryd yn Ysbyty Brenhinol Gwent—mae llawer o hynny mewn gwirionedd yn ymwneud â chael model gwasanaeth gwahanol sydd wedi caniatáu iddo ddenu, recriwtio a chadw staff o ansawdd uchel na fyddai wedi dod fel arall yn rhan o hen fodel o ofal. Dylai’r gwaith ymchwil sydd eisoes ar y gweill yno gael ei wneud yn rhan o fodel newydd o ddarparu gofal iechyd hefyd. Felly, i mi, mae’n rhan allweddol o’r hyn rydym yn buddsoddi ynddo ar gyfer y dyfodol, nid brics a morter yn unig. 

Ysgrifennydd Cabinet, beth ydych chi’n ei wneud i hybu ymchwil clinigol mewn iechyd gwledig yma yng Nghymru?

Cabinet Secretary, what are you doing to promote clinical research in rural health here in Wales?

Interestingly, I’ve had a range of conversations with people in the mid Wales collaborative, with Aberystwyth University and with Bronglais hospital, but also I attended last week the research and innovation day at Trinity college Carmarthen, which looked at a range of research and innovation activities right across the Hywel Dda health board area. There’s a very clear signal from this Government that we expect that work to continue, because there are a number of people who want to undertake activities in areas where they know they’ll have to work, effectively, in an urban area or in a city-based service, but there are lots of other people who specifically want to work in rural medicine. We need to make sure that our service doesn’t just provide the services people who live in rural communities want to undertake, but that we understand the best-quality evidence that is available about how to deliver that service safely and securely in a way that values the choices people make to live in rural communities so that they receive high-quality healthcare too.

Yn ddiddorol, rwyf wedi cael nifer o sgyrsiau gyda phobl yn y gydweithrediaeth yng nghanolbarth Cymru, gyda Phrifysgol Aberystwyth a chydag ysbyty Bronglais, ond hefyd, yr wythnos diwethaf, mynychais y diwrnod ymchwil ac arloesedd yng ngholeg y Drindod Caerfyrddin, a oedd yn edrych ar ystod o weithgareddau ymchwil ac arloesedd ar draws ardal bwrdd iechyd Hywel Dda. Ceir arwydd clir iawn gan y Llywodraeth hon ein bod yn disgwyl i’r gwaith hwnnw barhau, gan fod nifer o bobl eisiau cyflawni gweithgareddau mewn ardaloedd lle maent yn gwybod y bydd yn rhaid iddynt weithio, i bob pwrpas, mewn ardal drefol neu wasanaeth dinesig, ond ceir llawer o bobl eraill sydd am weithio’n benodol mewn meddygaeth wledig. Mae angen inni wneud yn siŵr nad yw ein gwasanaeth ond yn darparu’r gwasanaethau y mae pobl sy’n byw mewn cymunedau gwledig yn awyddus i’w cyflawni, ond ein bod yn deall y dystiolaeth o’r ansawdd gorau sydd ar gael ynglŷn â sut i gyflwyno’r gwasanaeth hwnnw’n ddiogel mewn ffordd sy’n gwerthfawrogi’r dewisiadau y mae pobl yn eu gwneud i fyw mewn cymunedau gwledig er mwyn iddynt gael gofal iechyd o ansawdd uchel hefyd.

Darpariaeth Meddygfeydd

Provision of General Practices

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y ddarpariaeth bresennol o feddygfeydd yng Nghymru? OAQ(5)0202(HWS)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on the current provision of general practices in Wales? OAQ(5)0202(HWS)

Thank you. We are committed to high-quality general practice as a core part of a modern primary care service. Investment in general medical services will increase by £27 million in this financial year. This, together with £40 million for primary care estates and our £43 million primary care fund, supports the ongoing provision of sustainable and high-quality general practice.

Diolch. Rydym wedi ymrwymo i ymarfer cyffredinol o ansawdd uchel fel rhan greiddiol o wasanaeth gofal sylfaenol modern. Bydd buddsoddiad mewn gwasanaethau meddygol cyffredinol yn cynyddu £27 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon. Mae hyn, ynghyd â £40 miliwn ar gyfer ystadau gofal sylfaenol a’n cronfa gofal sylfaenol £43 miliwn, yn cefnogi darpariaeth ymarfer cyffredinol barhaus sy’n gynaliadwy ac o ansawdd uchel.

I’m grateful for that reply, but the Cabinet Secretary will know that the national survey for Wales found that 39 per cent of respondents find it difficult to make a convenient appointment to see a GP, and 62 per cent overall were not satisfied with the service provided by the NHS in Wales. Since 2004, as a proportion of NHS funding, general practice has declined from 10 per cent of the total to 8 per cent—admittedly, that’s gone up recently—but the British Medical Association say that in order to get to a satisfactory position, this should be 12 per cent of what we currently spend on the NHS. Can the Cabinet Secretary give us an idea of what response he would make to the BMA about that figure?

Rwy’n ddiolchgar am yr ateb hwnnw, ond bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod bod arolwg cenedlaethol Cymru wedi canfod bod 39 y cant o’r ymatebwyr yn ei chael hi’n anodd gwneud apwyntiad cyfleus i weld meddyg teulu, ac roedd 62 y cant i gyd yn anfodlon â’r gwasanaeth a ddarperir gan y GIG yng Nghymru. Ers 2004, fel cyfran o gyllid y GIG, mae ymarfer cyffredinol wedi gostwng o 10 y cant o’r cyfanswm i 8 y cant—mae hwnnw wedi mynd i fyny yn ddiweddar, rhaid cyfaddef—ond er mwyn cyrraedd safle boddhaol, mae Cymdeithas Feddygol Prydain yn dweud y dylai fod yn 12 y cant o’r hyn rydym yn ei wario ar y GIG ar hyn o bryd. A all Ysgrifennydd y Cabinet roi syniad i ni o’r ymateb y byddai’n ei roi i Gymdeithas Feddygol Prydain ynglŷn â’r ffigur hwnnw?

To be fair, this is the general practice committee of the BMA. I’m robustly confident that clinicians in secondary care would not wish to see a significant resource transfer between secondary and primary care. That is an honest part of our challenge: as we increase the money going into the health service—as I said earlier, at a painful and significant cost to other parts of public spending activity here in Wales—when you think about how and where we’ll invest that money, the honest truth is that delivering services in secondary care is more expensive than delivering services in primary care. So, even as we invest in trying to deliver more care closer to home—the example that Angela Burns gave earlier—that doesn’t always have the same cost attached, for example, as the significant capital you need to invest in a new generation of radiologists. So, there are honest choices to make here. What I’m determined to do is, as services move and are reconfigured, that funding is provided to make sure that that service is properly and adequately resourced. I don’t think it’s helpful to try and stick to a percentage figure within the NHS budget as the aim and the objective. The aim and the objective must be to deliver the right care at the right time in the right place, and with the right resources to allow people to do so.

I fod yn deg, pwyllgor ymarfer cyffredinol Cymdeithas Feddygol Prydain yw hwn. Rwy’n hyderus tu hwnt na fyddai clinigwyr mewn gofal eilaidd yn dymuno gweld adnoddau sylweddol yn cael eu trosglwyddo rhwng gofal eilaidd a gofal sylfaenol. Mae honno’n rhan onest o’n her: wrth i ni gynyddu’r arian sy’n mynd i mewn i’r gwasanaeth iechyd—fel y dywedais yn gynharach, ar gost boenus a sylweddol i rannau eraill o weithgarwch gwariant cyhoeddus yma yng Nghymru—pan fyddwch yn meddwl ynglŷn â sut a ble y byddwn yn buddsoddi’r arian hwnnw, y gwir gonest yw bod darparu gwasanaethau mewn gofal eilaidd yn ddrutach na darparu gwasanaethau mewn gofal sylfaenol. Felly, hyd yn oed wrth i ni fuddsoddi i geisio darparu mwy o ofal yn nes at adref—yr enghraifft a roddodd Angela Burns yn gynharach—nid yr un gost sy’n gysylltiedig â hynny bob amser, er enghraifft, â’r cyfalaf sylweddol sydd angen i chi ei fuddsoddi mewn cenhedlaeth newydd o radiolegwyr. Felly mae yna ddewisiadau gonest i’w gwneud yma. Wrth i wasanaethau symud a chael eu had-drefnu, rwy’n benderfynol o sicrhau y darperir cyllid i wneud yn siŵr fod y gwasanaeth yn cael ei ariannu’n briodol ac yn ddigonol. Nid wyf yn credu ei bod yn ddefnyddiol ceisio cadw at ffigur canran o fewn cyllideb y GIG fel nod ac amcan. Rhaid mai’r nod a’r amcan yw darparu’r gofal iawn ar yr adeg iawn yn y lle iawn, a chyda’r adnoddau iawn i alluogi pobl i wneud hynny.

Cabinet Secretary, when it comes to mental health services, there is evidence that good counselling services can prevent repeat GP attendances, and they have a proven track record of helping and managing and even alleviating mild to moderate symptoms. I do think this sort of innovation is something we need to see more of in the NHS, particularly if we want to retain more GPs, perhaps some of the older ones who are thinking about retirement, of which there are quite a large number in Wales. This is just an example of how we can help balance the workload and use GPs at their best for the actual sharp end of the service that’s required.

Ysgrifennydd y Cabinet, mewn perthynas â gwasanaethau iechyd meddwl, ceir tystiolaeth y gall gwasanaethau cwnsela da atal ymweliadau mynych â meddyg teulu, ac mae ganddynt enw da am helpu a rheoli a hyd yn oed lleddfu symptomau ysgafn i gymedrol. Rwy’n credu bod y math hwn o arloesi yn rhywbeth sydd angen i ni weld mwy ohono yn y GIG, yn enwedig os ydym am gadw mwy o feddygon teulu, rhai o’r rhai hŷn efallai sy’n meddwl am ymddeol, ac mae nifer go fawr o’r rheini yng Nghymru. Enghraifft yw hon o sut y gallwn helpu i gydbwyso’r llwyth gwaith a defnyddio meddygon teulu ar eu gorau ym mhen dwfn y gwasanaeth sydd ei angen mewn gwirionedd. 

I agree that we need to consider how we make best use of professionals within the service, and outside the service as well. It’s a significant part of a GP’s caseload, actually, those sort of moderate to lower level mental health challenges that bring people through their doors. And it’s part of the reason why lots of primary care clusters are investing in counselling services with the resources that we’ve made available to them. Mental health and therapy services are some of the more significant and consistent areas, together with pharmacy, for that cluster investment. And it is about that general sense of well-being and how we actually address that as well. Sometimes, that is not a medical intervention. So, for example, when we think about social prescribing, much of that is actually about improving mental health and well-being as an alternative to, if you like, a formal talking therapy or, indeed, medication. That’s also why this Government has recommitted in our programme for government to undertaking a significant social prescribing pilot that we think will provide us with significant information on how to develop a service for the future that should make a real difference to mental health and well-being. And, obviously, we’ll look again, in a year or so, at the practice of Valleys Steps, which we think has made a real difference in this area already.

Rwy’n cytuno bod angen inni ystyried sut i wneud y defnydd gorau o weithwyr proffesiynol yn y gwasanaeth, a’r tu allan i’r gwasanaeth yn ogystal. Mae’n rhan sylweddol o faich achosion meddyg teulu, mewn gwirionedd, y mathau hynny o heriau iechyd meddwl ar lefel gymedrol i lefel is sy’n dod â phobl drwy eu drysau. Ac mae’n rhan o’r rheswm pam y mae llawer o glystyrau gofal sylfaenol yn buddsoddi mewn gwasanaethau cwnsela â’r adnoddau rydym wedi eu rhyddhau ar eu cyfer. Mae gwasanaethau iechyd meddwl a therapi yn rhai o’r meysydd mwy sylweddol a chyson, ynghyd â fferylliaeth, ar gyfer buddsoddiad clystyrau. Ac mae’n ymwneud â’r ymdeimlad cyffredinol o lesiant a sut yr awn i’r afael â hynny hefyd. Weithiau, nid ymyrraeth feddygol yw honno. Felly, er enghraifft, pan fyddwn yn meddwl am bresgripsiynu cymdeithasol, mae llawer o hynny mewn gwirionedd yn ymwneud â gwella iechyd meddwl a llesiant yn lle therapi siarad ffurfiol, os mynnwch, neu feddyginiaeth yn wir. Dyna pam hefyd y mae’r Llywodraeth hon wedi ailymrwymo yn ein rhaglen lywodraethu i dreial presgripsiynu cymdeithasol sylweddol y credwn y bydd yn rhoi gwybodaeth bwysig inni ynglŷn â sut i ddatblygu gwasanaeth ar gyfer y dyfodol a ddylai wneud gwahaniaeth go iawn i iechyd meddwl a llesiant. Ac yn amlwg, byddwn yn edrych eto, ymhen blwyddyn neu ddwy, ar ymarfer Camau’r Cymoedd y credwn ei fod wedi gwneud gwahaniaeth go iawn yn y maes hwn eisoes. 

Mae meddygfa Dolwenith ym Mhenygroes yn cau ddiwedd y mis, a fydd yna neb yn dod yn lle’r meddyg sy’n ymddeol. Fo oedd yr unig un a oedd yn cynnig gwasanaeth Cymraeg mewn ardal o 5,000 o bobl, tri chwarter ohonyn nhw yn siarad Cymraeg. Fe fydd gan y dyffryn lai o ddoctoriaid y pen na chyfartaledd Cymru a ddoe, mewn datganiad tila tu hwnt, fe ddywedoch chi na fyddwch chi yn sefydlu ysgol feddygol ym Mangor. Sawl meddygfa arall sy’n gorfod cau? Sawl locwm arall y byddwch chi’n gorfod talu’n ddrud amdanyn nhw cyn i chi sylweddoli mai ysgol feddygol ydy’r unig ffordd gynaliadwy o ddatrys yr argyfwng iechyd sy’n ein wynebu ni yng ngogledd Cymru?

The Dolwenith surgery in Penygroes is closing at the end of the month and nobody will replace the GP who’s retiring. He was the only one providing Welsh-medium services in an area of 5,000 people where three quarters are Welsh speakers. The valley will have fewer doctors per head than the Welsh average and yesterday, in a very poor statement, you said that you wouldn’t be establishing a medical school in Bangor. How many other surgeries have to close? How many other locums will you have to pay a great deal for before you realise that a medical school is the only sustainable way of resolving the health crisis that faces us in north Wales?

Well, I don’t share the points that you make, and I think we could either have a conversation where we’ll continue to talk about how we deliver more medical education and training, and more healthcare professionals in every part of the country that needs them—north Wales, mid and west Wales and south Wales, too—or we could go through a rather formulaic, ‘You are responsible, it’s all your fault and I’m disappointed’. I don’t think that gets us very far. I’m happy to have a row if there’s a need to have a row, but I don’t think this is the area to do that. I actually think that the decision that we made yesterday was based on a proper evidence base about the right thing to do. I am concerned about our ability to recruit, retain, and attract people to work within the health service in Wales. That’s why the incentives, for example, on GP training in north-west and north-east Wales—we’ve filled those areas that were hard to recruit to previously. So, I do take seriously the whole model of care that we provide, but I don’t share the tone or the content of the remarks you make. I’m committed to delivering a proper health—[Interruption.]—a proper health service for communities right across Wales, including north Wales, and I resent the implication and accusation that I do not care about one part of Wales.

Wel, nid wyf yn rhannu’r pwyntiau a wnewch, ac rwy’n meddwl y gallem naill ai gael sgwrs lle byddwn yn parhau i siarad ynglŷn â sut y darparwn fwy o addysg a hyfforddiant meddygol, a mwy o weithwyr gofal iechyd proffesiynol ym mhob rhan o’r wlad sydd eu hangen—gogledd, canolbarth, gorllewin a de Cymru hefyd—neu gallem fynd drwy ymateb braidd yn fformiwläig, ‘Rydych yn gyfrifol, eich bai chi ydyw ac rwy’n siomedig’. Nid wyf yn credu bod hynny’n mynd â ni’n bell iawn. Rwy’n hapus i gael ffrae os oes angen cael ffrae, ond nid wyf yn credu mai dyma’r man i wneud hynny. Rwy’n meddwl bod y penderfyniad a wnaethom ddoe yn seiliedig ar sylfaen dystiolaeth briodol ynglŷn â’r peth iawn i’w wneud. Rwy’n pryderu am ein gallu i recriwtio, cadw a denu pobl i weithio yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Dyna pam y mae’r cymhellion, er enghraifft, ar gyfer hyfforddiant meddygon teulu yng ngogledd-orllewin a gogledd-ddwyrain Cymru—rydym wedi llenwi’r mannau hynny a oedd yn anodd recriwtio iddynt o’r blaen. Felly, rwyf o ddifrif ynghylch y model cyfan o ofal a ddarperir gennym, ond nid wyf yn rhannu tôn na chynnwys y sylwadau a wnewch. Rwyf wedi ymrwymo i ddarparu gwasanaeth iechyd priodol—[Torri ar draws.]—gwasanaeth iechyd priodol ar gyfer cymunedau ledled Cymru, gan gynnwys gogledd Cymru, ac rwy’n ddig ynglŷn â’r awgrym a’r cyhuddiad nad wyf yn poeni am un rhan o Gymru. 

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. 3. Cwestiynau Amserol
4. 3. Topical Questions

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau amserol. Steffan Lewis.

The next item is topical questions. Steffan Lewis.

Diogelwch mewn Carchardai Ieuenctid

Safety in Youth Jails

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y dirywiad mewn diogelwch mewn carchardai ieuenctid yn sgil cyhoeddi adroddiad blynyddol Prif Arolygydd Carchardai Cymru a Lloegr EM ar gyfer 2016-17? TAQ(5)0172(CC)

Will the Cabinet Secretary make a statement on the decline in safety in youth jails in light of the publication of the HM Chief Inspector of Prisons for England and Wales’ Annual Report 2016-17? TAQ(5)0172(CC)

Thank you for the question. Whilst the Welsh Government takes the safety of young people in custody very seriously, responsibility lies with the Ministry of Justice and the youth justice board. I have previously visited Parc prison and will raise the issue the Member raises with the UK Minister.

Diolch am y cwestiwn. Er bod Llywodraeth Cymru yn gyfan gwbl o ddifrif ynglŷn â diogelwch pobl ifanc yn y ddalfa, y Weinyddiaeth Gyfiawnder a’r bwrdd cyfiawnder ieuenctid sydd â chyfrifoldeb am hyn. Rwyf wedi ymweld â charchar y Parc o’r blaen a byddaf yn dwyn y mater y mae’r Aelod yn gofyn yn ei gylch i sylw Gweinidog y DU.

I thank the Cabinet Secretary for his response, and I’m sure that he shares my horror at many of the findings found in this report. Indeed, Her Majesty’s Chief Inspector of Prisons has concluded that not a single establishment inspected in Wales and England last year is safe to hold children and young people. Rates of self-harm have doubled since 2011, 46 per cent of boys feel unsafe at their establishment, assault rates were 18.9 per 100 children, compared with 9.7 in 2011. There has been a decline in the conditions in which children are detained, and levels of violence are high—both assaults on staff and on other young people.

We’ve gone beyond the crisis point, I think. I acknowledge, as the Cabinet Secretary said, that this is not due to Welsh Government policy, but Welsh children are being put in danger and are being failed by the current regime. The Cabinet Secretary for Communities and Children is responsible for children and young people’s rights. Article 19 of the UN Convention on the Rights of the Child says that Governments must do all they can to ensure that children are protected from all forms of violence, abuse, neglect and bad treatment by their parents or anyone else who looks after them. Article 37 reads: children must not suffer cruel or degrading treatment or punishment. When arrested, detained or imprisoned, children must be treated with respect and care.

Given this crisis, Cabinet Secretary, will you agree that, as an immediate step, you will demand access from the Ministry of Justice to the prisons estate for Welsh Government to inspect the plight of Welsh children for itself? And, secondly, will you seek the swift devolution of youth justice to this country so that Welsh children are not further failed by the current broken penal system?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb, ac rwy’n siŵr ei fod yn rhannu fy arswyd ynglŷn â llawer o’r canfyddiadau a geir yn yr adroddiad hwn. Yn wir, mae Prif Arolygydd Carchardai Ei Mawrhydi wedi dod i’r casgliad nad oes unrhyw un o’r sefydliadau a arolygwyd yng Nghymru a Lloegr y llynedd yn ddiogel i gadw plant a phobl ifanc. Mae cyfraddau hunan-niweidio wedi dyblu ers 2011, roedd 46 y cant o fechgyn yn teimlo’n anniogel yn eu sefydliad, roedd cyfraddau ymosodiadau yn 18.9 fesul 100 o blant, o gymharu â 9.7 yn 2011. Mae’r amgylchiadau y cedwir plant ynddynt wedi dirywio, ac mae lefelau trais yn uchel—ymosodiadau ar staff ac ar bobl ifanc eraill.

Rydym wedi mynd y tu hwnt i’r pwynt argyfwng, rwy’n meddwl. Fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n cydnabod nad yw hyn yn deillio o bolisi Llywodraeth Cymru, ond mae plant Cymru yn cael eu rhoi mewn perygl ac yn cael cam gan y gyfundrefn bresennol. Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant sy’n gyfrifol am hawliau plant a phobl ifanc. Mae Erthygl 19 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn dweud bod yn rhaid i lywodraethau wneud popeth yn eu gallu i sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn rhag pob math o drais, camdriniaeth, esgeulustod a thriniaeth wael gan eu rhieni neu unrhyw un arall sy’n edrych ar eu hôl. Yn ôl Erthygl 37: ni ddylai plant ddioddef triniaeth neu gosb greulon neu ddiraddiol. Pan gânt eu harestio, eu cadw neu eu carcharu, rhaid i blant gael eu trin gyda pharch a gofal.

O ystyried yr argyfwng hwn, Ysgrifennydd y Cabinet, a gytunwch, fel cam i’w roi ar waith ar unwaith, y byddwch yn mynnu mynediad gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder at yr ystâd carchardai er mwyn i Lywodraeth Cymru archwilio sefyllfa plant Cymru drosti ei hun? Ac yn ail, a wnewch chi geisio datganoli cyfiawnder ieuenctid yn gyflym i’r wlad hon fel nad yw plant Cymru yn cael cam pellach gan y system gosbi doredig sydd gennym ar hyn o bryd?

I think the Member raises some really interesting and important points about the state of the nation and particularly young people and how we have to ensure that they are protected at all costs in terms of where they are within the sector. I can say that the youth justice board relationship with Wales is very good, and there has been an inspection prior to the release of that report, and action has been taken, particularly on the secure estate here in Wales.

I can inform the Member that the published outcomes of the inspection of 2016-17 for Parc prison under ‘Safety’, ‘Respect’, ‘Purposeful activity’ and ‘Resettlement’ were all ‘reasonably good’. Arguably, that should be better, but it certainly is in a better place than all the other establishments that are secure across the country.

My whole ethos, and my department’s ethos, is, actually, that, when people end up in the secure estate, we’ve actually failed the system. We should be much further up front in making sure we have prevention in place to support young people. That’s why we’re investing in the adverse childhood experiences hub here in Wales to protect individuals from stacked ACEs. We’re working with Public Health Wales across the departments to make sure that we can help young people—prevent entering into these systems—but I’ve taken the points that the Member raises and will look carefully at the recommendations in the report, and, if there’s any more we can do, I will keep the Member informed of this.

Rwy’n credu bod yr Aelod yn gwneud pwyntiau diddorol a phwysig iawn am gyflwr y genedl ac yn enwedig pobl ifanc a sut y mae’n rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu hamddiffyn costied a gostio o ran eu sefyllfa o fewn y sector. Gallaf ddweud bod perthynas y bwrdd cyfiawnder ieuenctid â Chymru yn dda iawn, a chafwyd arolwg cyn rhyddhau’r adroddiad, a rhoddwyd camau ar waith, yn enwedig mewn perthynas â’r ystâd ddiogeledd yma yng Nghymru.

Gallaf hysbysu’r Aelod fod y canlyniadau a gyhoeddwyd o arolwg 2016-17 o garchar y Parc dan ‘Diogelwch’, ‘Parch’, ‘Gweithgarwch pwrpasol’ ac ‘Ailsefydlu’ i gyd yn ‘weddol dda’. Gellir dadlau y dylai hynny fod yn well, ond mae’n sicr mewn lle gwell na’r holl sefydliadau diogel eraill ar draws y wlad.

Fy holl ethos, ac ethos fy adran, yw ein bod wedi gwneud cam â’r system mewn gwirionedd pan fydd pobl yn cael eu rhoi yn yr ystâd ddiogeledd. Dylem fynd ati’n llawer mwy rhagweithiol i wneud yn siŵr fod camau atal ar waith i gefnogi pobl ifanc. Dyna pam ein bod yn buddsoddi yn y canolbwynt profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yma yng Nghymru i ddiogelu unigolion rhag pentyrru profiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Rydym yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru ar draws yr adrannau i wneud yn siŵr ein bod yn gallu helpu pobl ifanc—eu hatal rhag mynd i mewn i’r systemau hyn—ond rwyf wedi cymryd y pwyntiau y mae’r Aelod yn eu gwneud a byddaf yn edrych yn ofalus ar yr argymhellion yn yr adroddiad, ac os oes mwy y gallwn ei wneud, byddaf yn sicr yn rhoi gwybod i’r Aelod.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet. Y cwestiwn nesaf—David Melding.

Thank you to the Cabinet Secretary. The next question—David Melding.

Strwythurau Peryglus

Dangerous Structures

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y canllawiau cyfredol ar gyfer rheoli a chael gwared ar strwythurau peryglus, ar ôl i ddyn farw pan ddisgynnodd adeilad yn Sblot ddoe? TAQ(5)0166(ERA)

Will the Cabinet Secretary make a statement on current guidance for the management and removal of dangerous structures, following yesterday’s fatal building collapse in Splott? TAQ(5)0166(ERA)

Thank you. Local authorities may enforce action in relation to dangerous structures through the Building Act 1984. Section 77, ‘Dangerous building’, is used where there is the potential for a dangerous structure; section 78, ‘Dangerous building—emergency measures’, is used when immediate action is required to remove the danger.

Diolch. Gall awdurdodau lleol orfodi camau gweithredu mewn perthynas â strwythurau peryglus drwy Ddeddf Adeiladu 1984. Defnyddir Adran 77, ‘Adeiladu peryglus’, pan fo posibilrwydd o strwythur peryglus; defnyddir adran 78, ‘Adeiladu peryglus—camau argyfwng’, pan fo angen gweithredu ar unwaith i gael gwared ar y perygl.

I thank you for that answer. Can I express my sympathy, Presiding Officer, to the family of the man who was killed yesterday? I do think there’s a need to take prompt action when buildings are identified as high risk. We have quite a large number of Victorian public buildings that are not in regular use, as this building was not, and at risk of deterioration. I think particular care needs to be taken where buildings are a further risk to local neighbourhoods or adjacent infrastructure. I do hope that you will be able to use the planning system to emphasise the importance of these matters.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. A gaf fi fynegi fy nghydymdeimlad, Llywydd, â theulu’r dyn a laddwyd ddoe? Rwy’n meddwl bod angen rhoi camau prydlon ar waith pan nodir bod risg uchel yn gysylltiedig ag adeiladau. Mae gennym nifer go fawr o adeiladau cyhoeddus Fictoraidd nad ydynt mewn defnydd cyson, fel yr adeilad hwn, ac sydd mewn perygl o ddirywio. Rwy’n credu bod angen gofal lle mae adeiladau’n creu risg pellach i gymdogaethau lleol neu seilwaith cyfagos. Rwy’n gobeithio y byddwch yn gallu defnyddio’r system gynllunio i bwysleisio pwysigrwydd y materion hyn.

As I said, this is a responsibility for the local authority, and planning would not cover dangerous structures. The legislation is the Building Act 1984, which is England-and-Wales legislation. So, it’s England and Wales, so it’s not our legislation. We are hoping to see a transfer of powers via the Wales Act 2017, from next April, and it’s certainly something that we can look at. But I absolutely agree with you that prompt action should always be taken.

Fel y dywedais, cyfrifoldeb i’r awdurdod lleol yw hwn, ac ni fyddai cynllunio’n cwmpasu strwythurau peryglus. Y ddeddfwriaeth yw Deddf Adeiladu 1984, sy’n ddeddfwriaeth ar gyfer Cymru a Lloegr. Felly, Cymru a Lloegr, felly nid ein deddfwriaeth ni yw hi. Rydym yn gobeithio gweld pwerau’n cael eu trosglwyddo drwy Ddeddf Cymru 2017, o fis Ebrill nesaf, ac mae’n sicr yn rhywbeth y gallwn edrych arno. Ond rwy’n cytuno’n llwyr â chi y dylid rhoi camau prydlon ar waith bob tro.

This isn’t a time for politics. A man has died, and our thoughts go out to his family and the community in Splott. I do think, though, that questions must be asked as to how it came to pass and if any other buildings in Cardiff are in a dangerous state. On behalf of my group, I would just like to offer the family our condolences again and offer any support that we may able to give, and that goes for the Cardiff council group as well.

Nid dyma’r amser i wleidydda. Mae dyn wedi marw, ac mae ein meddyliau gyda’i deulu a’r gymuned yn Sblot. Rwy’n meddwl, fodd bynnag, fod yn rhaid gofyn cwestiynau ynglŷn â sut y digwyddodd ac a oes unrhyw adeiladau eraill yng Nghaerdydd mewn cyflwr peryglus. Ar ran fy ngrŵp, hoffwn gydymdeimlo â’r teulu eto a chynnig unrhyw gymorth y gallwn ei roi, ac mae hynny’n cynnwys grŵp cyngor Caerdydd yn ogystal.

I thank Neil McEvoy for those points, and we’ve certainly heard the leader of Cardiff city council say that there are questions to be asked. My officials have been in contact with Cardiff city council officials and, of course, we will do anything that is required of us. But, as I say, this needs to be looked at very carefully, obviously. The Health and Safety Executive are involved, so I don’t think it would be appropriate to say anything more.

Diolch i Neil McEvoy am y pwyntiau hynny, ac rydym yn sicr wedi clywed arweinydd cyngor dinas Caerdydd yn dweud bod yna gwestiynau i’w gofyn. Mae fy swyddogion wedi bod mewn cysylltiad â swyddogion cyngor dinas Caerdydd ac wrth gwrs, fe wnawn unrhyw beth sy’n ofynnol i ni ei wneud. Ond fel y dywedais, mae angen edrych yn ofalus iawn ar hyn, yn amlwg. Mae’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch yn ymwneud â hyn, felly nid wyf yn credu y byddai’n briodol dweud rhagor.

Obviously, as it is the matter of a possible criminal investigation, we need to be very careful what we say here, but my understanding is that the building had already been identified by Natural Resources Wales as being in an unsafe state, and that is why the owner had been directed to demolish it. But, clearly, the issue that arises here is the quality of the risk assessment that needed to be carried out to ensure that the building was demolished safely. Obviously, that is one of the issues we need to await the inquiry for, but I don’t think there’s any reason to assume that just because a particular building has tragically collapsed that therefore other buildings are about to collapse. One doesn’t follow from the other.

Yn amlwg, gan ei fod yn destun ymchwiliad troseddol posibl, mae angen i ni fod yn ofalus iawn ynglŷn â’r hyn a ddywedwn yma, ond yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi nodi eisoes fod yr adeilad mewn cyflwr anniogel, a dyna pam y cafodd y perchennog gyfarwyddyd i’w ddymchwel. Ond yn amlwg, y mater sy’n codi yma yw ansawdd yr asesiad risg roedd angen ei gynnal i sicrhau bod yr adeilad wedi’i ddymchwel yn ddiogel. Yn amlwg, dyna un o’r materion y mae angen inni aros am yr ymchwiliad yn ei gylch, ond nid wyf yn credu bod unrhyw reswm i ragdybio bod adeiladau eraill ar fin cwympo am fod adeilad penodol wedi cwympo mewn modd mor drasig. Nid yw un yn dilyn o’r llall.

I understand from press reports that a survey had been undertaken, I thought by Network Rail, in the area a couple of years ago. I think it’s really important that local authorities have resilience within their planning and building regulations department, and I think that’s a piece of work I can do with my colleague Mark Drakeford, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government. But, as I say, it is now with the Health and Safety Executive, so I don’t think it’s appropriate to make any further comments.

Deallaf o adroddiadau yn y wasg fod arolwg wedi’i gynnal yn yr ardal rai blynyddoedd yn ôl gan Network Rail rwy’n meddwl. Rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod adrannau cynllunio a rheoliadau adeiladu awdurdodau yn gadarn, ac rwy’n credu bod hwnnw’n waith y gallaf ei wneud gyda fy nghyd-Aelod Mark Drakeford, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol. Ond fel rwy’n dweud, mae’n fater i’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch yn awr, felly nid wyf yn credu ei bod yn briodol gwneud unrhyw sylwadau pellach.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

5. 4. Datganiadau 90 Eiliad
5. 4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw’r datganiadau 90 eiliad. Ann Jones.

The next item is the 90-second statements. Ann Jones.

Diolch, Llywydd. Wel, mae tymor y Cynulliad wedi gorffen ac mae’r flwyddyn ysgol wedi gorffen hefyd. Chwe deg mlynedd yn ôl, daeth Rhyl yn gartref i’r ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf. Mae’r ysgol wedi bod yn llwyddiant ac wedi arwain at dwf mewn addysg Gymraeg trwy Gymru. Felly, llongyfarchiadau i ysgol Glan Clwyd. Rydw i’n falch iawn o fod yn Aelod Cynulliad dros Ddyffryn Clwyd, cartref geni addysg iaith Gymraeg. Diolch.

Thank you, Llywydd. The Assembly term has come to an end and the school term has finished as well. Sixty years ago, Rhyl became the home of the first bilingual school and that then led to a growth in Welsh education throughout Wales. So, congratulations to Ysgol Glan Clwyd. I am very pleased to be Assembly Member for the Vale of Clwyd, the birthplace of bilingual education.

I’m proud to serve an area with a rich industrial heritage, whether that be steel, coal, or manufacturing. This coming weekend, a major piece of that industrial heritage will be unveiled at the grand opening of a restored pit wheel and pony structure at the Point of Ayr colliery. The site was the last deep mine in north Wales, and, whilst the memories live on for those who worked there, the monuments and structure of this pit have faded with its demolition. But now work to transform this key site is well under way. The Point of Ayr Then and Now team, led by passionate chair, John Wiltshire, have worked tirelessly to see memories brought back to life for the restoration and return of parts of our industrial past, including an original pithead that now has pride of place on the edge of Ffynnongroew. The project was awarded over £40,000 from the Heritage Lottery Fund, which has provided the financial support to deliver this ambition. John shared the story of this project here at an event in March, and the following month saw the opening of the Point of Ayr trail, the first stage of this exciting project.

Rwy’n falch o wasanaethu ardal gyda threftadaeth ddiwydiannol gyfoethog, boed yn ddur, glo, neu weithgynhyrchu. Y penwythnos hwn sy’n dod, bydd darn mawr o’r dreftadaeth ddiwydiannol honno’n cael ei dadorchuddio yn agoriad mawreddog olwyn pwll glo wedi’i hadfer a’r strwythur merlen yng nglofa’r Parlwr Du. Y safle oedd y pwll glo dwfn olaf yng ngogledd Cymru, ac er bod yr atgofion yn dal yn fyw i’r rhai a weithiai yno, mae henebion ac adeiledd y pwll hwn wedi pylu ers iddo gael ei ddymchwel. Ond yn awr mae gwaith i drawsnewid y safle allweddol hwn yn mynd rhagddo’n dda. Mae tîm y Parlwr Du Ddoe a Heddiw, dan arweiniad eu cadeirydd angerddol, John Wiltshire, wedi gweithio’n ddiflino i weld atgyfodi atgofion er mwyn adfer a dychwelyd rhannau o’n gorffennol diwydiannol, gan gynnwys pen pwll gwreiddiol sy’n sefyll yn falch ar gyrion Ffynnongroyw. Mae Cronfa Dreftadaeth y Loteri, sydd wedi darparu cymorth ariannol i gyflawni’r uchelgais hwn, wedi dyfarnu dros £40,000 i’r prosiect. Rhannodd John hanes y prosiect yma mewn digwyddiad ym mis Mawrth, a’r mis wedyn agorodd llwybr y Parlwr Du, cam cyntaf y prosiect cyffrous hwn.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Celebrating our industrial heritage is an important part of understanding and recognising our past, and essential in shaping our future. On Sunday, I have the privilege of officially unveiling the restored pit wheel and pony structure, marking the start of a journey of discovery for many families, local people, and, importantly, future generations, as part of our history is brought back home.

This will be a special day for the community, the former Point of Ayr workers, their families, and the committed team that have worked to make this happen. It will not only be a proud moment for me as the Assembly Member for Delyn, but for me personally, as my taid, uncle, and many members of my family worked at the Point of Ayr.

Mae dathlu ein treftadaeth ddiwydiannol yn rhan bwysig o ddeall a chydnabod ein gorffennol, ac mae’n hanfodol wrth lunio ein dyfodol. Ddydd Sul, rwy’n cael y fraint o ddadorchuddio’r olwyn pwll glo a adferwyd a’r strwythur merlen yn swyddogol, i nodi dechrau taith o ddarganfyddiad i lawer o deuluoedd, pobl leol, ac yn bwysig, i genedlaethau’r dyfodol, wrth i ran o’n hanes gael ei ddychwelyd adref.

Bydd hwn yn ddiwrnod arbennig i’r gymuned, cyn-weithwyr y Parlwr Du, eu teuluoedd, a’r tîm ymroddedig sydd wedi gweithio i wneud i hyn ddigwydd. Bydd yn foment falch, nid yn unig i mi fel Aelod Cynulliad dros Delyn, ond i mi’n bersonol, gan fod fy nhaid, fy ewythr, a llawer o aelodau fy nheulu wedi gweithio yn y Parlwr Du.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Last week I was delighted to attend Fochriw Primary School’s red kite celebration fair-trade coffee afternoon. The red kite project at the school is designed to develop the pupils to be ethically informed and to hold strong values about the environment and the nature that is around them. For the project, the school formed an eco-committee, which came up with a range of ideas, including a pupil voice and ownership of the project, three school rules, which were to be respectful, to be responsible, and to be safe, and, as part of this, pupils were encouraged to be even more respectful to wildlife, both in and out of school, to develop their digital and real-life skills, and to promote Cwricwlwm Cymraeg, with the story of the red kite in Wales. The project gave pupils a realisation that nature is all around us, if only we open our eyes. As they said, it is really special, and we need to be responsible in looking after it now and for future generations.

Arising from their activity, the project has not only raised awareness of the red kite, but has also raised money, enabling the school to make a donation to the Gwent Ornithological Society, which uses the money to replace nest boxes in the Goytre House wood. The pupils embarked on an intensive social media campaign to share their experiences of the project and provide information on the red kite, which is regularly seen in the area around Fochriw, and in the wider Rhymney valley.

The project received its well-earned recognition when it recently won the 2017 Young People’s Trust for the Environment’s Better Energy School award, for the Wales and west region. Can I ask Assembly Members to join me in congratulating Fochriw Primary School on its award, and applauding their fantastic work on the red kite project, and in raising awareness of the environmental issues amongst young people, whilst at the same time developing their digital skills? Diolch.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Yr wythnos diwethaf, pleser o’r mwyaf oedd bod yn bresennol ym mhrynhawn coffi masnach deg Ysgol Gynradd Fochriw i ddathlu’r barcud coch. Cynlluniwyd prosiect y barcud coch yn yr ysgol i ddatblygu’r disgyblion i fod yn wybodus yn foesegol ac i arddel gwerthoedd cadarn ynglŷn â’r amgylchedd a byd natur o’u cwmpas. Ar gyfer y prosiect, ffurfiodd yr ysgol eco-bwyllgor a gynigiodd amrywiaeth o syniadau, gan gynnwys llais y disgybl a pherchnogaeth y disgyblion ar y prosiect, tair rheol ysgol, sef dangos parch, bod yn gyfrifol, a bod yn ddiogel, ac yn rhan o hyn, anogwyd y disgyblion i barchu bywyd gwyllt yn fwy byth hyd yn oed, o fewn a thu allan i’r ysgol, i ddatblygu eu sgiliau digidol a bywyd go iawn, ac i hyrwyddo’r Cwricwlwm Cymraeg, gyda hanes y barcud coch yng Nghymru. Drwy’r prosiect, daeth y disgyblion i sylweddoli bod natur o’n cwmpas ym mhob man, ond i ni agor ein llygaid. Fel roeddent yn dweud, mae’n arbennig iawn, ac mae angen i ni fod yn gyfrifol wrth ofalu am fyd natur yn awr ac ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Yn deillio o’u gweithgarwch, mae’r prosiect nid yn unig wedi codi ymwybyddiaeth ynglŷn â’r barcud coch, ond mae hefyd wedi codi arian, gan alluogi’r ysgol i roi cyfraniad i Gymdeithas Adaregol Gwent, sy’n defnyddio’r arian i adnewyddu blychau nythu yng nghoedwig Neuadd Goetre. Dechreuodd y disgyblion ar ymgyrch ddwys yn y cyfryngau cymdeithasol i rannu eu profiadau o’r prosiect a darparu gwybodaeth am y barcud coch, sydd i’w weld yn rheolaidd yn yr ardal o amgylch Fochriw, ac yng Nghwm Rhymni yn ehangach.

Cafodd y prosiect gydnabyddiaeth haeddiannol pan enillodd wobr Ysgol Ynni Gwell Ymddiriedolaeth Pobl Ifanc dros yr Amgylchedd 2017 ar gyfer Cymru a gorllewin Lloegr. A gaf fi ofyn i Aelodau’r Cynulliad ymuno â mi i longyfarch Ysgol Gynradd Fochriw ar ei gwobr, a chymeradwyo eu gwaith gwych ar brosiect y barcud coch, a chodi ymwybyddiaeth o faterion amgylcheddol ymhlith pobl ifanc, a datblygu eu sgiliau digidol ar yr un pryd? Diolch.

Bedwar deg mlynedd i’r wythnos yma, yn 1977, fe adawais i Ysgol Gynradd Llanwnnen, yn 10 oed, i fynd i’r ysgol uwchradd yn Llanbed. Bedwar deg naw mlynedd i’r wythnos yma, fe adawodd fy nhyd-Aelod, Dai Lloyd, ysgol Llanwnnen hefyd i fynd i’r ysgol uwchradd.

Yr wythnos yma, mi fydd pob plentyn yn gadael ysgol Llanwnnen, a’r ysgol yn cau ei drysau am byth. Mi fydd ysgolion Cwrtnewydd a Llanwenog yn cau eu drysau hefyd, ac ym mis Medi, bydd yr holl ddisgyblion yn cyd-gychwyn eu haddysg yn Ysgol Dyffryn Cledlyn, ysgol ardal newydd sbon.

Mae dros 400 mlynedd o addysg wedi ei darparu rhwng y tair ysgol yma—Llanwnnen, Llanwenog a Chwrtnewydd—i genedlaethau o blant. Fe fuodd fy mam-gu, a fy nhad, o fy mlaen i, yn ysgol Llanwnnen. Ond nid amser i ddigalonni yw hyn, ond yn hytrach amser i edrych ymlaen yn eiddgar am ganrif a mwy o addysg eto i blant yr ardal yn Ysgol Dyffryn Cledlyn.

Bythefnos yn ôl, fe gerddais i mewn i ysgol Llanwnnen i sŵn y plant yn canu ‘Rwy’n canu fel cana’r aderyn’—cân yr oeddwn i yn ei chanu 40 mlynedd a mwy yn ôl yn yr ysgol. Felly, mae pethau yn newid—ydyn—ond mae rhai pethau yn parhau. Mae’r adeiladau a’r cyfleusterau yn newid, ond mae’r addysg, y canu, y chwarae, a’r Gymraeg yn parhau.

Diolch, felly, am y cychwyn bywyd gwych a roddodd ysgolion Llanwnnen, Llanwenog a Chwrtnewydd i gymaint ohonom ni. Hir a hapus oes i ysgol newydd Dyffryn Cledlyn.

Forty years ago to this week, in 1977, I left Ysgol Gynradd Llanwnnen, at 10 years old, to go to high school in Lampeter. Forty-nine years ago to this week, my fellow Member, Dai Lloyd, left ysgol Llanwnnen too, also to go to secondary school.

This week, every child will leave ysgol Llanwnnen, and the school will close its doors forever. The schools at Cwrtnewydd and Llanwenog will also close their doors, and in September, all the pupils will commence their education at Ysgol Dyffryn Cledlyn, a new area school.

More than 400 years of education has been provided between the three schools—Llanwnnen, Llanwenog and Cwrtnewydd—to generations of children. My grandmother, and my father, before me, were at ysgol Llanwnnen. But this is no time for feeling disheartened, but rather a time to look forward enthusiastically for another century and more of education for children of the area at Ysgol Dyffryn Cledlyn.

A fortnight ago, I walked into ysgol Llanwnnen to the sound of the children singing, ‘Rwy’n canu fel cana’r aderyn’—a song that I sang 40 years ago and more at the school. Therefore, yes, things do change but some things remain. The buildings and the facilities do change, but the education, the singing, the playing and the Welsh language go on.

Thank you, therefore, for the excellent start to life that Llanwnnen, Llanwenog and Cwrtnewydd schools gave to so many of us. I wish Ysgol Dyffryn Cledlyn a long and happy life.

6. 5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid: Diwygio Cyllidol—Gwersi gan yr Alban
6. 5. Statement from the Chair of the Finance Committee: Fiscal Reform—Lessons from Scotland

We now move on to item five, which is the statement from the Chair of the Finance Committee on fiscal reform—lessons from Scotland.

Symudwn ymlaen yn awr at eitem pump, sef y datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid ar ddiwygio cyllidol—gwersi gan yr Alban.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, ac rwy’n falch o wneud y datganiad hwn heddiw, i rannu’r hyn a ddysgwyd gennym yn dilyn ein hymweliad diweddar â Chaeredin i drafod profiad yr Alban o ddiwygio ariannol.

Yn ystod ein hymweliad, buom ni’n cwrdd â chynrychiolwyr o Bwyllgor Cyllid a Chyfansoddiad Senedd yr Alban, Comisiwn Cyllidol yr Alban, a Chyllid yr Alban. Un o brif swyddogaethau’r Pwyllgor Cyllid yw ystyried y gyllideb ddrafft, a sut y bydd datganoli cyllidol i Gymru yn effeithio ar y ffordd y byddwn yn gwneud hyn. Bydd yr Aelodau yn gwybod bod y Rheolau Sefydlog diwygiedig newydd, a’r protocol cysylltiedig, wedi cael eu cytuno eisoes ar gyfer y gyllideb eleni, sef y gyllideb gyntaf i fod yn rhan o’r trefniadau ariannu newydd. Fodd bynnag, mae’r pwyllgor hefyd yn ystyried proses y gyllideb ddeddfwriaethol ar gyfer y dyfodol.

Yn yr Alban, lle mae proses y gyllideb ddeddfwriaethol eisoes ar y gweill, sefydlwyd grŵp adolygu’r gyllideb, i werthuso proses y gyllideb yn yr Alban, gan edrych yn benodol ar gysylltu â’r cyhoedd, craffu yn ystod y flwyddyn, fframwaith cyllidol, cyllidebau aml-flwyddyn, a chraffu sy’n seiliedig ar ganlyniadau. Roedd aelodau grŵp adolygu’r gyllideb yn yr Alban yn cynnwys swyddogion o Senedd yr Alban a Llywodraeth yr Alban, ynghyd ag arbenigwyr cyllid cyhoeddus allanol, gan gynnwys academyddion a rhanddeiliaid blaenllaw sydd â phrofiad helaeth o drefniadau cyllidol a chyllidebol. Cyhoeddodd y grŵp ei adroddiad ar ddiwedd mis Mehefin, ac roedd yn cynnwys nifer o argymhellion, a oedd â’r nod o wella’r broses o graffu ariannol yn yr Alban. Rwy’n gobeithio y bydd eu profiad yn yr Alban, a’r adroddiad hwn, yn ddefnyddiol wrth i ni baratoi i weithredu ein trefniadau newydd, ac wrth i ni symud ymlaen i ystyried proses newydd bosib hefyd.

Mae sefydlu’r grŵp hwn yn yr Alban yn dangos pa mor bwysig yw datblygu arbenigedd mewn trefniadau ariannol datganoledig, a bydd yn hanfodol bod yr un lefel o gefnogaeth gan arbenigwyr yn cael ei rhoi i ddatblygu ein trefniadau craffu ni i sicrhau ein bod yn gadarn ac yn effeithiol.

Mae datganoli cyllidol a newidiadau yn y Cynulliad yn gyfnod cyffrous a heriol i Gymru. Fel pwyllgor, bydd diddordeb mawr gennym yn y paratoadau ar gyfer sefydlu Awdurdod Cyllid Cymru. Gan fod yr Alban eisoes wedi sefydlu ei sefydliad cyfatebol sydd wedi bod ar waith ers 2015, teimlwn ei bod yn bwysig dysgu o’u profiad yno, er mwyn sicrhau y ceir trosglwyddiad rhwydd pan fydd Awdurdod Cyllid Cymru yn weithredol o fis Ebrill y flwyddyn nesaf ymlaen.

Clywsom gan Gyllid yr Alban pa mor bwysig yw ymgysylltu â rhanddeiliaid wrth ddatblygu’r wefan a hyrwyddo ei rôl. Arweiniodd yr ymgysylltu helaeth â rhanddeiliaid wrth ddylunio’r rhyngwyneb ar gyfer y system dreth ar-lein at nifer fawr o gyflwyniadau digidol. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi ymrwymo eisoes i sicrhau bod y rhyngweithio hwn â rhanddeiliaid yn rhan o’r broses, ond nid yw’n rhy hwyr i ddysgu o brofiad yr Alban ychwaith, i sicrhau bod unrhyw broblemau, waeth pa mor fach, yn cael eu datrys cyn mis Ebrill nesaf.

Buom ni hefyd yn cyfarfod â chynrychiolwyr o Gomisiwn Cyllidol yr Alban, sydd wedi bod yn gweithredu ar sail statudol ers mis Ebrill eleni. Mae cyfrifoldebau’r comisiwn yn cynnwys llunio rhagolygon annibynnol ar gyfer yr Alban, gan gynnwys rhagolygon o refeniw treth, gwariant ar nawdd cymdeithasol a chynnyrch domestig gros ar y tir. Dysgwyd y bydd y comisiwn a’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol—yr OBR, felly—yn darparu rhagolygon cyllidol ar gyfer yr Alban, ond y bydd y comisiwn yn defnyddio data sy’n benodol i’r Alban yn hytrach na data’r Deyrnas Gyfunol a ddefnyddir gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol—yr OBR. Dylai hynny sicrhau bod modelau rhagweld y comisiwn yn fwy cywir.

Yn hytrach na sefydlu corff o’r fath yma, mae Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, wedi penodi tîm o Brifysgol Bangor i graffu ar ei rhagolygon ar y gyllideb. Ymddengys mai un wers allweddol a ddaw o’r Alban yw bod angen datblygu data penodol ac amserol, ar lefel Cymru, y tu hwnt i’r data a ddarperir ar lefel y Deyrnas Gyfunol gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol. Yn bersonol, rwyf hefyd yn credu y bydd angen corff fel Comisiwn Cyllidol yr Alban arnom yn y pen draw, fel y bydd datganoli trethi yn cael ei roi ar waith. Nodaf fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig yn ddiweddar iawn, yn dweud y bydd sefydlu comisiwn o’r fath yn un o’r dewisiadau y mae’n ei ystyried. Bydd y Pwyllgor Cyllid yn edrych yn fanwl ar y mater hwn pan fyddwn yn craffu ar y gyllideb ddrafft.

Mae’r gwaith hwn ar ddatganoli ariannol yn gyfnod cyffrous i’r Pwyllgor Cyllid, a gobeithio i’r Cynulliad cyfan, a gobeithio y gallwn ddysgu o brofiad yr Alban i sicrhau bod ein trefniadau craffu mor gadarn ag y gallant fod. Diolch yn fawr.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and I am pleased to be making this statement today, to share the lessons we learnt from our recent visit to Edinburgh to discuss the Scottish experience of fiscal reform.

During our visit, we met with representatives from the Finance and Constitution Committee of the Scottish Parliament, the Scottish Fiscal Commission, and Revenue Scotland. One of the main roles of the Finance Committee is to consider the draft budget and how fiscal devolution to Wales is going to impact on how we do this. Members will be aware that the revised Standing Orders, and the associated protocol, have been agreed in preparation for this year’s budget, which will be the first to take place within our new funding arrangements. However, the committee is also considering a legislative budget process for the future.

In Scotland, where there is already a legislative budget process in place, a budget review group was set up to evaluate the Scottish budget process, specifically looking at public engagement, in-year scrutiny, fiscal framework, multi-year budgeting and scrutiny based on outcomes. The Scottish budget review group was made up of officials from the Scottish Parliament and Scottish Government, as well as external public finance experts, including leading academics and stakeholders with extensive experience of fiscal and budgetary arrangements. The group published its report at the end of June and included a number of recommendations, with the aim of improving financial scrutiny in Scotland. I hope that the Scottish experience, and this report, will be useful tools for us as we prepare to implement our new arrangements, and as we go forward to consider a possible new process.

The establishment of this group in Scotland demonstrates the importance of building expertise in devolved fiscal arrangements, and it is imperative that the same level of support from experts is provided to develop our scrutiny arrangements so as to ensure that they are robust and effective.

Fiscal devolution and the changes in the Assembly represent an exciting and challenging time for Wales. As a committee, we have shown great interest in the preparations for the establishment of the Welsh Revenue Authority. Given that Scotland has already established its equivalent organisation, which has been operating since 2015, we feel that it’s important to learn from those experiences to ensure a smooth transition when the WRA is operational from April next year.

We heard from Revenue Scotland about the importance of stakeholder engagement when developing the website and promoting its role. Extensive engagement with stakeholders when designing the interface for the online tax system led to a high number of digital submissions. The Cabinet Secretary has previously committed to ensuring that this interaction with stakeholders is part of the process, but it’s still not too late to learn from the Scottish experience to ensure that any issues, however small, are ironed out before next April.

We met also with representatives from the Scottish Fiscal Commission, which has been operating on a statutory basis since April this year. The commission’s responsibilities include producing independent forecasts for Scotland, including forecasts for tax revenues, expenditure on social security and onshore gross domestic product. We learned that the commission and the Office for Budget Responsibility will provide fiscal forecasts for Scotland, but that the commission will be using data specific to Scotland rather than UK data that the OBR uses, which should make the commission’s forecasting models more accurate.

Rather than establish such an organisation here, the Welsh Government has appointed a team from Bangor University to undertake scrutiny of its budget forecasts. It appears that the key lesson from Scotland is the need to develop Wales-level data that are specific and timely beyond the data provided at a UK level by the OBR. Personally, I also believe that we will require a body such as the Scottish Fiscal Commission ultimately, as tax devolution is implemented. I note that the Cabinet Secretary has issued a written statement very recently, indicating that the establishment of such a commission is one of the options he is considering. The Finance Committee will examine this issue as we scrutinise the draft budget.

This work on fiscal devolution is an exciting time for the Finance Committee, and the Assembly as a whole, hopefully, and we hope that we can learn from the Scottish experience to ensure that our scrutiny arrangements are as robust as they can be. Thank you very much.

Can I thank the Chair of the Finance Committee for his statement today? As one of the three members of the committee who visited Edinburgh, and the only one who unwisely took the train and ended up taking a lot longer than everyone else, I found it extremely useful when I got there, particularly the meetings with the Scottish Parliament’s Finance and Constitution Committee, the Scottish Fiscal Commission and Revenue Scotland. I think it’s worth stating as well that the Chair and myself—I think we were the only ones—also visited the Auditor General for Scotland, Caroline Gardner, who had an invaluable insight and oversight into the way the different organisations worked together in the new fiscal landscape that is developing.

As you said, Simon, Scotland demonstrates the importance of building expertise in devolved fiscal arrangements and we can learn from both good practice and, indeed, mistakes that have been made north of the border.

So, turning to my main question: what role do you see the Finance Committee being able to play in aiding in this process over the rest of the Assembly term as fiscal devolution progresses? It strikes me that, never in the history of the Assembly has the Finance Committee really been potentially in such a pivotal and influential role in terms of deepening devolution and I think there’s a chance for the committee to really come into its own during this process.

In terms of the development of the Welsh Treasury and economic forecasting capacity, these are huge areas, and although Dafydd Elis-Thomas would say that these are issues for the Welsh Government primarily to be concerned about, I think it’s a huge task for any Government to have to deal with. So, I think there is an important role both for this Assembly and the Assembly committees, including our committee, to do what we can to influence, to provide guidance and to feed back to the Welsh Government on where we think that good practice can be built upon.

The Chair mentioned Revenue Scotland and the importance of stakeholder engagement in framing the system to the benefit of the Welsh taxpayer. Our committee has a wealth of experience in stakeholder engagement, so, again, it can play a valuable role in engagement and pressing for what I think we need, which is a bespoke Welsh tax-raising framework that people in Wales can feel comfortable with and can be proud of. We’ve spoken about this in committee, Chair, but we don’t want an adequate WRA; we want a world-class Welsh Revenue Authority. We want something that really can pave the way—not an easy goal, I know, but I think that’s what we should be aspiring to. Personally, I would have preferred the organisation to have been ‘revenue Wales’, a point that I made in the previous Assembly. I think I was outvoted by every other Member in this Chamber. But I think that, certainly looking at the way that Revenue Scotland has developed, then ‘revenue Wales’ can certainly learn from that organisation north of the border.

Just briefly, Deputy Presiding Officer, and turning to the Scottish Fiscal Commission, I tend to agree, the evidence that we took seemed to suggest that it wasn’t necessary for Wales, or it wasn’t the best value for money for Wales to necessarily go down the route of having a fiscal commission. However, we do need to make sure that the Welsh Government does have access to the best possible and timely data. That has not always been the case in the past, but in the case of fiscal devolution, it’s going to be really important that we get up to speed on that area as quickly as possible, and I know that the Chair of the Finance Committee will say that the committee wants to assist the Welsh Government and the finance Cabinet Secretary as much as possible in this process.

A gaf fi ddiolch i Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid am ei ddatganiad heddiw? Fel un o dri aelod o’r pwyllgor a ymwelodd â Chaeredin, a’r unig un a fu mor annoeth â mynd ar y trên a chymryd llawer mwy o amser na phawb arall, fe’i cefais yn hynod ddefnyddiol pan gyrhaeddais yno, yn enwedig y cyfarfodydd gyda Phwyllgor Cyllid a Chyfansoddiad Senedd yr Alban, Comisiwn Cyllidol yr Alban a Revenue Scotland. Rwy’n credu ei bod yn werth nodi yn ogystal fod y Cadeirydd a minnau—credaf mai ni oedd yr unig rai—wedi ymweld hefyd ag Archwilydd Cyffredinol yr Alban, Caroline Gardner, a oedd â dealltwriaeth a throsolwg gwerthfawr o’r ffordd roedd y sefydliadau gwahanol yn gweithio gyda’i gilydd mewn tirwedd gyllidol newydd sy’n datblygu.

Fel y dywedoch, Simon, mae’r Alban yn dangos pwysigrwydd adeiladu arbenigedd mewn trefniadau cyllidol datganoledig a gallwn ddysgu o arferion da, a chamgymeriadau a wnaed, yn wir, i’r gogledd o’r ffin.

Felly, i droi at fy mhrif gwestiwn: pa rôl y gwelwch y Pwyllgor Cyllid yn gallu ei chwarae yn cynorthwyo yn y broses hon dros weddill tymor y Cynulliad wrth i ddatganoli cyllidol fynd rhagddo? Mae’n fy nharo nad yw’r Pwyllgor Cyllid erioed yn hanes y Cynulliad wedi bod mewn rôl mor allweddol a dylanwadol mewn gwirionedd o ran dyfnhau datganoli, ac rwy’n meddwl bod yna gyfle i’r pwyllgor fod yn wirioneddol effeithiol yn ystod y broses hon.

O ran datblygiad Trysorlys Cymru a gallu darogan economaidd, mae’r rhain yn feysydd enfawr, ac er y byddai Dafydd Elis-Thomas yn dweud eu bod yn faterion i Lywodraeth Cymru yn bennaf ymhel â hwy, rwy’n credu ei bod yn dasg enfawr i unrhyw Lywodraeth orfod ymdrin â hi. Felly, rwy’n credu bod rôl bwysig ar gyfer y Cynulliad hwn a phwyllgorau’r Cynulliad, gan gynnwys ein pwyllgor, i wneud yr hyn a allwn i ddylanwadu, i roi arweiniad ac i adrodd yn ôl i Lywodraeth Cymru ynglŷn â ble y credwn y gellir datblygu arferion da.

Soniodd y Cadeirydd am Revenue Scotland a phwysigrwydd ymgysylltu â rhanddeiliaid wrth lunio’r system er budd trethdalwyr Cymru. Mae gan ein pwyllgor gyfoeth o brofiad mewn ymgysylltu â rhanddeiliaid, felly, unwaith eto, gall chwarae rhan werthfawr yn ymgysylltu ac yn pwyso am yr hyn y credaf sydd ei angen arnom, sef fframwaith codi treth pwrpasol y gall pobl yng Nghymru deimlo’n gyfforddus ag ef a bod yn falch ohono. Rydym wedi siarad am hyn yn y pwyllgor, Cadeirydd, ond nid ydym am gael Awdurdod Cyllid Cymru sy’n ddigonol; rydym am gael Awdurdod Cyllid Cymru o safon fyd-eang. Rydym eisiau rhywbeth a all baratoi’r ffordd o ddifrif—ac nid yw hwnnw’n nod hawdd, rwy’n gwybod, ond credaf mai at hynny y dylem anelu. Yn bersonol, byddai wedi bod yn well gennyf i’r sefydliad fod wedi bod yn ‘refeniw Cymru’, pwynt a wneuthum yn y Cynulliad blaenorol. Rwy’n credu bod pob Aelod arall yn y Siambr wedi pleidleisio yn fy erbyn. Ond rwy’n credu, yn sicr wrth edrych ar y ffordd y mae Revenue Scotland wedi datblygu, y gall ‘refeniw Cymru’ yn sicr ddysgu gan y sefydliad hwnnw i’r gogledd o’r ffin.

Yn fyr iawn, Dirprwy Lywydd, a chan droi at Gomisiwn Cyllidol yr Alban, rwy’n tueddu i gytuno, roedd y dystiolaeth a gymerwyd gennym i’w gweld yn awgrymu nad oedd ei angen ar Gymru, neu nad oedd mynd ar drywydd cael comisiwn cyllidol yn cynnig y gwerth gorau am arian i Gymru o reidrwydd. Fodd bynnag, mae angen i ni wneud yn siŵr fod Llywodraeth Cymru yn cael gweld y data gorau posibl a mwyaf amserol. Nid yw hynny wedi bod yn wir bob amser yn y gorffennol, ond yn achos datganoli cyllidol, mae’n mynd i fod yn wirioneddol bwysig ein bod yn gwybod beth yw beth yn y maes hwnnw cyn gynted ag y bo modd, a gwn y bydd Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid yn dweud bod y pwyllgor yn awyddus i gynorthwyo Llywodraeth Cymru ac Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid cymaint ag y bo modd yn y broses hon.

I thank Nick Ramsay. Can I assure him that I took the train back to Aberystwyth, so I’m sure I suffered alongside him, and a very pleasant journey it was as well? I think the key point that he was making around the role that the Finance Committee can play, and one of the reasons, he’ll be aware, that I wanted to bring this statement to the Chamber, was that, in the Finance Committee, we don’t want this just to be a debate in the Finance Committee, but something that involves all Assembly Members, and vibrant to be aware that this is a pace of change that we haven’t seen for some—well, we’ve never seen before because we haven’t seen fiscal devolution before. The pace of change around our scrutiny of the budget, around the budget process itself, will be enormous in these next two or three years, and I think everyone needs to get across that, and that’s one of the reasons, I hope, for bringing the Finance Committee’s own deliberations out into the open, into the whole Chamber, as well. So, we do have that important role to play, and I think our most relevant role at the moment is to look at and examine very carefully what the lessons are in places like Scotland, what the lesson is of a legislative approach to budgeting, and to try and apply those to Wales.

But I would agree with the point that he makes around a bespoke arrangement in Wales. I’m not—. I would not advocate—and I don’t think he does, either—just copying from Scotland or copying from other parts of the United Kingdom, or, indeed, other devolved legislatures elsewhere. We do want an arrangement that is bespoke for Wales and suits not only our scrutiny arrangements, but also the ability of the Welsh Government to propose budgets that are based on the most available and best data and the best information possible.

In that regard, as well, I would take up his point, really, around where we go further forward. What we have in place, I would agree with him, is robust enough for the current arrangements, but as we have future devolution, I think the example of the fiscal commission in Scotland is an interesting one to look at and examine. We don’t need it today, but maybe in two or three years, particularly, perhaps, in the next Assembly when we have fuller exercise of the income tax powers, when, perhaps, we will have had an election where people will have pitched an election debate around raising or lowering income tax. Then we will need a very clear pair of independent eyes on proposals coming forward from whichever Government, whichever party they are. So, I thank the Member for his company in Edinburgh as well, but just to say that we did learn a lot there, but we also learnt that, though we sometimes look elsewhere and think that they’re doing much better than us, when you get down to some of the detail, I think we don’t do quite so badly ourselves either.

Diolch i Nick Ramsay. A gaf fi ei sicrhau fy mod wedi cael y trên yn ôl i Aberystwyth, felly rwy’n siŵr fy mod wedi dioddef wrth ei ochr, a thaith ddymunol iawn oedd hi hefyd? Rwy’n meddwl mai’r pwynt allweddol a wnaeth ynglŷn â’r rôl y gall y Pwyllgor Cyllid ei chwarae, ac un o’r rhesymau roeddwn eisiau dod â’r datganiad hwn i’r Siambr, fel y gŵyr, oedd nad ydym ni yn y Pwyllgor Cyllid eisiau i hyn fod yn ddadl yn y Pwyllgor Cyllid yn unig, ond yn hytrach, yn rhywbeth sy’n cynnwys holl Aelodau’r Cynulliad, ac yn fywiog i fod yn ymwybodol fod hwn yn newid ar gyflymder nad ydym wedi’i weld ers peth—wel, nas gwelwyd erioed o’r blaen gan nad ydym wedi gweld datganoli cyllidol o’r blaen. Bydd cyflymder y newid mewn perthynas â’n gwaith craffu ar y gyllideb, o amgylch proses y gyllideb ei hun, yn enfawr yn y ddwy neu dair blynedd nesaf, ac rwy’n credu bod angen i bawb dderbyn hynny, a dyna un o’r rhesymau, rwy’n gobeithio, dros wneud trafodion y Pwyllgor Cyllid ei hun yn agored, i mewn i’r Siambr gyfan yn ogystal. Felly, mae gennym rôl bwysig i’w chwarae, ac rwy’n meddwl mai ein rôl fwyaf perthnasol ar hyn o bryd yw edrych ar, ac archwilio’n ofalus iawn beth yw’r gwersi mewn llefydd fel yr Alban, beth yw’r wers o ran yr ymagwedd ddeddfwriaethol tuag at gyllidebu, a cheisio cymhwyso hynny yng Nghymru.

Ond byddwn yn cytuno gyda’r pwynt y mae’n ei wneud ynglŷn â threfniant pwrpasol yng Nghymru. Nid wyf—. Ni fyddwn yn dadlau—ac nid wyf yn meddwl ei fod ef chwaith—dros gopïo’r Alban neu dros gopïo rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, neu’n wir, dros gopïo deddfwrfeydd datganoledig eraill mewn mannau eraill. Rydym eisiau trefniant sydd ar gyfer Cymru’n benodol ac sy’n gweddu nid yn unig i’n trefniadau craffu, ond hefyd i allu Llywodraeth Cymru i argymell cyllidebau a seiliwyd ar y data sydd fwyaf ar gael a’r data gorau a’r wybodaeth orau bosibl.

Yn hynny o beth, hefyd, byddwn yn mynd ar ôl ei bwynt, mewn gwirionedd, ynglŷn â ble rydym yn symud ymlaen ymhellach. Byddwn yn cytuno ag ef fod yr hyn sydd gennym ar waith yn ddigon cadarn ar gyfer y trefniadau cyfredol, ond wrth inni gael datganoli yn y dyfodol, rwy’n meddwl bod enghraifft y comisiwn cyllidol yn yr Alban yn un ddiddorol i edrych arni a’i harchwilio. Nid oes ei angen arnom heddiw ond efallai mewn dwy neu dair blynedd, yn enwedig, efallai, yn y Cynulliad nesaf pan fydd gennym hawl i arfer y pwerau treth incwm yn llawnach, pan fyddwn wedi cael etholiad, efallai, lle bydd pobl wedi bwrw iddi ar ddadl etholiadol ynglŷn â chodi neu ostwng treth incwm. Yna, bydd angen i ni gael pâr clir iawn o lygaid annibynnol ar gynigion a gaiff eu cyflwyno gan ba Lywodraeth bynnag, pa blaid bynnag y byddant. Felly, diolch i’r Aelod am ei gwmni yng Nghaeredin hefyd, a dim ond dweud ein bod wedi dysgu llawer yno, ond fe ddysgasom hefyd, er ein bod weithiau’n edrych mewn mannau eraill ac yn meddwl eu bod yn gwneud yn llawer gwell na ni, pan edrychwch ar y peth yn fanwl, nid wyf yn credu ein bod yn gwneud mor wael â hynny ein hunain chwaith.

Rwy’n croesawu’n fawr iawn y datganiad gan Gadeirydd y pwyllgor, ac, fel mae’n dweud, rwy’n meddwl ei bod hi’n bwysig iawn, wrth ystyried y newidiadau sydd i ddod yn y blynyddoedd nesaf, fod gwaith y Pwyllgor Cyllid ddim yn cael ei gyfyngu i’r pwyllgor yna, ond yn rhan o drafodaeth genedlaethol, hyd yn oed tu fas i Senedd Cymru. Yn anffodus, ni chefais i’r cyfle a’r anrhydedd i ymweld â’n ffrindiau ni i’r gogledd gyda’r pwyllgor, ond fel cyn-ddinesydd yr Alban, rwy’n dilyn yn agos iawn y datblygiadau yn y wlad honno. Ac mae’n amlwg iawn, wrth siarad â chyd-aelodau’r pwyllgor a oedd wedi mynychu’r daith, fod y daith wedi bod yn un gwerth chweil dros ben.

Mae fy nghwestiynau i heddiw yn canolbwyntio yn bennaf ar gyllidebau cyfranogol—hynny yw, ‘participatory budgeting’—ardal efallai nad yw’r Alban cweit wedi arwain y gad arno ar lefel ryngwladol. Ond fel rhan o’r cytundeb ar gyfer y gyllideb rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru y flwyddyn yma, fe gytunodd y Llywodraeth gomisiynu ymchwil ar gyllidebau cyfranogol, drwy edrych ar fodelau gwahanol, ac hefyd, rwy’n deall, i gynnal cynllun peilot yn dilyn hynny. Yn anffodus, fel pwyllgor, nid ni sydd yn gallu gwneud penderfyniadau ar ran y Llywodraeth—rwy’n siŵr nad yw’n anffodus i’r Llywodraeth—ynglŷn â’r broses maen nhw’n ei ddefnyddio er mwyn creu’r gyllideb. Dim ond argymell ffyrdd gwell o weithredu allwn ni ei wneud. Ond rwy’n ddiolchgar iawn bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn un sydd yn agored i syniadau newydd. Ond yn ein gwaith fel pwyllgor, gallwn fabwysiadu’r egwyddor o gyllidebau cyfranogol er mwyn helpu gyda’n proses ni o graffu ar gyllidebau y Llywodraeth, ac efallai y byddai hyn yn rywbeth y byddai Cadeirydd y pwyllgor yn awyddus i edrych arno.

Fel rhan o’n proses graffu ni ar y gyllideb, rydym ni fel pwyllgor eisoes yn gwahodd mudiadau ac yn y blaen i roi tystiolaeth, ac mae cyfle hefyd i fudiadau, busnesau a dinasyddion unigol gyflwyno tystiolaeth ysgrifenedig. Ond mae’n bosib i ni fod yn fwy rhagweithiol er mwyn cynnwys dinasyddion yn y broses yn fwy, yn fy marn ni. Felly, fy nghwestiwn i’r Cadeirydd yw: sut allwn ni ehangu’r cyfle i ddinasyddion unigol a chymunedau hefyd gymryd rhan yn y broses o lunio’r gyllideb mewn ffyrdd mwy rhagweithiol? Fel arfer da, gallwn ni ddysgu oddi wrth bwyllgorau eraill yn y Cynulliad. Er enghraifft, cynhaliodd y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu arolwg barn i benderfynu beth ddylent ymchwilio iddo, gyda 2,700 o bobl yn cymryd rhan a phleidleisio ar gyfer eu dewis gorau nhw o nifer o bynciau gwahanol. Ac rwy’n meddwl bod hynny’n bwysig achos, wrth gwrs, gyda’r gwasgiad sydd gyda ni ar gyllideb y Cynulliad oherwydd y ffordd mae Cymru’n cael ei ariannu ar hyn o bryd, mae cwestiynau mawr yn mynd i ddod i ni fel cenedl ynglŷn â blaenoriaethu’r ‘block grant’. Hyd yn oed gyda datganoli rhannol o rai trethi, mae’r ‘block grant’ yna yn ganolog ac yn gyfyng iawn ar yr opsiynau. Mae model o ‘participatory budget’ efallai yn rhoi cyfle i ni gael trafodaeth go iawn gyda phobl Cymru ar y realiti yna, achos efallai nad yw nifer ohonyn nhw ddim yn ystyried hynny ar ôl i’r arian gael ei roi i Lywodraeth Cymru o San Steffan.

Ac hefyd ar y testun, mae Llywodraeth yr Alban yn cyllido Prifysgol Glasgow Caledonian i arwain ar raglen werthuso dros gyfnod o ddwy flynedd er mwyn asesu effaith cyllidebau cyfranogol ar gymunedau, gwasanaethau a democratiaeth, gyda ffocws benodol ar y berthynas rhwng cyllidebau cyfranogol a chydraddoldeb. A fuasai’r Cadeirydd yn ystyried cynnal arolwg tebyg drwy’r Pwyllgor Cyllid, efallai yn edrych ar ddeddfwriaeth yng Nghymru sy’n ymwneud â chydraddoldeb a llesiant cenedlaethau’r dyfodol? A jest i ategu yr hyn mae Nick Ramsay wedi’i ddweud ynglŷn â phwysigrwydd cael data, wrth i’r genedl yma aeddfedu fel democratiaeth, ac wrth i bwerau newydd ddod, a phwerau ariannol newydd ddod, maen hanfodol bod gennym ni ddata economaidd er mwyn ystyried go iawn y linc rhwng polisi ‘fiscal’ a pholisi economaidd. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi barn y Cadeirydd ar sut allwn ni ehangu ar y data sydd ar gael ar hyn o bryd.

I warmly welcome the statement made by the committee Chair, and, as he said, I think it’s important, as we consider the changes that are to happen over the next few years, that the work of the Finance Committee isn’t restricted to that committee but is part of a national debate even outside the Welsh Parliament. Unfortunately, I didn’t have the opportunity and the honour to visit our colleagues north of the border with the committee, but as a former Scottish citizen, I follow developments there very closely. It’s clear, having spoken to fellow committee members who did go on that fact-finding mission, that the visit had been very worth while.

My questions today will focus mainly on participatory budgeting. Now, perhaps it’s an area that Scotland hasn’t been in the vanguard on, on the international level. As part of the agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government on the budget, the Government did commit to carrying out research on participatory budgeting and looking at other models and, also, as I understand it, to have a pilot scheme following on from that. Unfortunately, as a committee, we can’t make decisions on behalf of Government—I’m sure that’s not unfortunate for the Government, however—in terms of the process that they use in drawing up their budgets. We can only make recommendations for improvements. I am very grateful that the Cabinet Secretary is open to new ideas. In terms of our work as a committee, we can adopt the principle of participative budgeting in terms of our scrutiny process of Government budgets, and this is perhaps something that the committee Chair might be eager to look at.

As part of our scrutiny process of the budget, we as a committee already invite organisations and stakeholders to provide evidence and there’s also an opportunity for organisations, businesses and individual citizens to provide written evidence. But we could be more proactive in including citizens in the process more and more effectively. So, my question to the Chair is: how can we enhance the opportunities for individual citizens, and communities too, to participate in that process of drawing up budgets in a more proactive way? In terms of good practice from other committees in the Assembly, for example, the Culture, Welsh Language and Communications Committee held a survey into what they should inquire into, with 2,700 people participating and voting for their preferred option from a list of different options. This is important, because given the pressures that we face in terms of the Assembly’s budgets because of the way Wales is funded at the moment, there are some major questions that we as a nation will have to face in terms of prioritisation of the block grant. Even with the partial devolution of some taxation, that block grant is central and there are restrictions in terms of the options. Perhaps the model of participatory budgeting gives us an opportunity to have a real debate with the people of Wales on what the reality is, because many of them perhaps don’t consider that once the funding has been passed from Westminster to the Welsh Government.

Also on this issue, the Scottish Government is funding Glasgow Caledonian University to lead on an evaluation process over a period of two years to look at the impact of participatory budgeting on communities and democracy, with a specific focus on the relationship between these budgets and equality. Now, would the Chair consider carrying out a similar study through the Finance Committee, perhaps looking at legislation in Wales related to equality and the well-being of future generations, perhaps? Just to echo what Nick Ramsay has said on the importance of data, as the nation matures as a democracy and as new powers are accrued and new fiscal powers are accrued, then it’s crucial that we do have economic data in order to consider the link between fiscal policy and economic policy. So, I’d appreciate the Chair’s view on how we can enhance the data available at the moment.

Diolch, Steffan Lewis. Yn gyntaf oll, jest ar y pwynt olaf yna, rwy’n cytuno’n llwyr bod angen data llawer mwy amserol, llawer mwy priodol i Gymru, a llawer mwy cadarn, er mwyn llunio rhai o’r penderfyniadau rydym yn gofyn i’r Llywodraeth eu gwneud, ac wedyn, mewn tro, y Cynulliad i’w cymeradwyo. Rwy’n gobeithio y bydd y broses mae’r Llywodraeth eisoes wedi’i wneud, yn comisiynu Prifysgol Bangor, yn dechrau ar hynny. Bydd e yn gwybod, fel aelod o’r Pwyllgor Cyllid, ein bod ni ar fin cychwyn edrych ar y gyllideb ddrafft ein hunain, a byddwn yn gwahodd i mewn nifer o fudiadau a phobl sydd yn cymryd y trosolwg yma o gyllidebau, nid jest yng Nghymru, ond yn fwy rhyngwladol yn ogystal, ac efallai y byddwn ni’n dysgu rhai arferion da o hynny. Beth sydd yn bwysig, rwy’n meddwl, yw ein bod ni’n barod ar gyfer yr her sydd yn ein hwynebu ni, yn enwedig pan ddaw’r dreth incwm, ac nad ydym yn pwyso ar y rhwyfau, gan feddwl, ‘Wel, fe ddaw yr wybodaeth pan mae’n barod’. Mae’n rhaid i ni fod ar flaen y gad. Mae’r rhaid i ni, mewn ffordd, torri tir newydd, a thir anodd o bryd i’w gilydd.

A gaf i droi at y pwynt ehangach roedd e’n ei wneud ynglŷn â’r cyllidebau cyfranogol? Mae’n iawn i atgoffa’r Cynulliad am y cytundeb sydd rhwng y Blaid Lafur a Phlaid Cymru ynglŷn ag edrych i mewn i hynny. Nid fy rhan i, yn sicr, yw ateb dros yr Ysgrifennydd Cabinet y prynhawn yma, ond rydw i’n gwybod bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn edrych ar y mater yma ac yn chwilio am gyfleoedd i ddysgu gwersi a dechrau arbrofi yn y maes, ac mae’n siŵr—rwy’n gobeithio’n fawr—y byddwn ni’n clywed yn y man sut mae hynny’n digwydd. Ond mae hi’n bwysig i ddweud bod y Pwyllgor Cyllid ei hun yn rhan o’r broses yma, er, wrth gwrs, nad ydym ni eisiau cymylu beth mae’r Llywodraeth yn ei wneud a beth mae’r Pwyllgor Cyllid yn ei wneud: ein rôl ni yn craffu ar y Llywodraeth a rôl y Llywodraeth yn cynnig cyllideb.

Fe fuom ni ym Miwmares yr wythnos diwethaf yn cynnal sesiwn gyda’r cyhoedd yn fanna. Rydym ni wedi cael, hefyd, rwy’n cofio, sesiwn lwyddiannus iawn yn Ysgol Basaleg, ger Casnewydd, lle roeddem ni’n gwneud sesiwn ymarfer cyllidebu cyfranogol gyda chymorth y swyddogion addysg yn fan hyn. Yn ddiddorol iawn, ar ôl dosrannu’r holl arian Monopoly a oedd yn y dosbarth, yn fras iawn, roedd y gyllideb yn edrych yn hynod debyg i’r gyllideb sydd gyda chi nawr gan Lywodraeth Cymru. Hynny yw, mae pobl yn blaenoriaethu iechyd, wedyn maen nhw’n blaenoriaethu addysg, wedyn maen nhw’n rhannu ymysg y pethau eraill. Roedd yn ymarfer diddorol iawn, ac fe fyddwn ni yn arbennig yn leicio i’r pwyllgor wneud mwy o hynny gyda phobl ifanc, yn enwedig gyda’r cynnig, wrth gwrs, fod pobl ifanc yn dechrau pleidleisio yn 16 ar gyfer y Cynulliad. Mae yna rôl y gallwn ni ei gwneud yn y fanna. Mae’n siŵr bydd y Pwyllgor Cyllid yn falch o gael diwrnod allan o’r Cynulliad o bryd i’w gilydd i fod yn rhan o’r broses yna. [Torri ar draws.] Mae Nick Ramsay hefyd yn hapus i wneud hynny.

Nid oeddwn i’n ymwybodol o’r gwaith roedd e’n cyfeirio ato fe ym Mhrifysgol Glasgow Caledonian. Nid oeddwn i’n ymwybodol o hynny, felly diolch am hynny, ac fe wnawn ni wneud yn siŵr ein bod ni’n tynnu sylw’r tîm y tu ôl i’r Pwyllgor Cyllid hefyd—ein bod ni’n edrych ar hynny fel rhywbeth sydd yn gallu cyfoethogi ein gwaith ni yn y maes yna.

Thank you, Steffan Lewis. First of all, just on that final point, I agree entirely that we need more timely and more appropriate data for Wales, that is more robust, in order to make some of the decisions that we ask the Government to make and then, in turn, the Assembly to approve. I hope that the process that the Government has commissioned—that Bangor University will start on that. He will know, as a member of the Finance Committee, that we’re about to look at the draft budget ourselves and we’ll be inviting in a number of organisations and other people who take this overview of budgets, not just in Wales but also more broadly internationally as well. Perhaps we will learn some good practices from that. What’s important, I think, is that we are ready for the challenges facing us, particularly when income tax comes, and that we don’t sit on our hands and think, ‘Well, this information will come’. We have to be in the vanguard. We have to break new ground, and very difficult ground at times.

Could I just turn to the broader point that you were making about participatory budgeting? It’s right to remind the Assembly about the agreement between Plaid Cymru and the Labour party in terms of looking at that. It’s not my role to answer for the Cabinet Secretary this afternoon, but I know that he is looking at this issue and is looking for opportunities to learn about work that’s being done in this field, and I hope very greatly that we will hear how that is happening. But it’s important to say that the Finance Committee itself is part of the process, although we don’t want to cloud what the Government is doing and what the Finance Committee is doing; our role is to scrutinise the Government and it’s the role of the Government to do the budget.

We were in Beaumaris last week having a stakeholder session with the public, and we have also had, I remember, a very successful session in Bassaleg School near Newport where we did a participatory budget session. Very interestingly, after allocating all the Monopoly money in the classroom, very broadly the budget looked very similar to the budget that we have from the Welsh Government. That is, people do prioritise health, then they prioritise education, then they share the money out amongst other things. It was a very interesting exercise, and I would especially like the committee to do more of that with young people, particularly with the proposal that young people start voting at 16. There is a role for us there, and I’m sure that the Finance Committee would be pleased about a day out from the Assembly from time to time to be part of that process. [Interruption.] Nick Ramsay is very happy to do that.

I wasn’t aware of the work that he referred to at Glasgow Caledonian University. I wasn’t aware of that, so thank you for that, and I’ll make sure that we do draw the attention of the Finance Committee team to that and that we look at that as something that can enrich our work in this area.

Thank you very much. And finally, Mike Hedges.

Diolch yn fawr iawn. Ac yn olaf, Mike Hedges.

Thank you, Deputy Presiding Officer. It’s very difficult being fourth to speak and the third person who went on a visit and trying to say different things. I will endeavour to do so, and if I don’t I’m sure you’ll tell me. Firstly, can I thank Simon Thomas for his statement on the Finance Committee’s visit to Edinburgh? I think the one thing we’re going to have to start getting to grips with now is that finance is not something that is only dealt with by the finance Minister and the Finance Committee and a quick political argument once a year in the Chamber, where I can tell you what’s going to happen in the future—what each party’s going to do. We’re going to have to have a much more grown-up approach to it, and we’re going to actually have to come to terms with raising money as well as spending it, and I think that that’s going to have a change of mindset for Members across the Chamber, and I include my own party as well as the others in here.

I’d like to make two quick comments. Asymmetric devolution, with Wales continually playing catch-up to Scotland, is not acceptable. The second point is: the Finance Committee in this Assembly is more thorough in its budget scrutiny than its equivalent in Scotland. We spend a lot of time being told how wonderful Scotland is in a whole range of areas, but I’m sure that the Chair of the Finance Committee would agree with me that our scrutiny is more robust here than that that takes place in Scotland.

I have two questions. Should the budget review committee report to the Assembly or Government or both? And the final point is—and it’s really carrying on from something that’s been raised by both Nick Ramsay and Steffan Lewis—the importance of accurate and timely data. Does the Chair agree with me that it’s really important that we do ensure that we get accurate and timely data? And as we get more resources allocated to us to be got from our own taxation system, it’s going to be even more important to realise exactly how much money is coming in. Otherwise we’re going to be spending money without actually knowing we’ve got it coming. So, this timeliness and accuracy, however it’s done—. And I’m not somebody who says, ‘It has to be done by a university; it has to be done by a group that’s been set up,’ but that accuracy and timeliness, however it’s got, is incredibly important. Does the Chair agree with me that that is probably the most important thing if we’re going to start dealing with raising money—that we’re going to need accuracy and timeliness in order to ensure that what we do, we get right?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae’n anodd iawn bod yn bedwerydd i siarad ac yn drydydd person a aeth ar ymweliad a cheisio dweud pethau gwahanol. Fe ymdrechaf i wneud hynny, ac os na wnaf rwy’n siŵr y dywedwch wrthyf. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i Simon Thomas am ei ddatganiad ar ymweliad y Pwyllgor Cyllid â Chaeredin? Rwy’n meddwl mai un peth rydym yn mynd i orfod dechrau arfer ag ef bellach yw bod cyllid yn fwy na rhywbeth a gaiff ei drafod gan y Gweinidog cyllid a’r Pwyllgor Cyllid yn unig a dadl wleidyddol gyflym unwaith y flwyddyn yn y Siambr, lle y gallaf ddweud wrthych beth sy’n mynd i ddigwydd yn y dyfodol—beth y mae pob plaid yn mynd i’w wneud. Rydym yn mynd i orfod cael ymagwedd lawer aeddfetach ato, ac rydym yn mynd i orfod dod i delerau mewn gwirionedd â chodi arian yn ogystal â’i wario, a chredaf fod hynny’n mynd arwain at newid meddylfryd Aelodau ar draws y Siambr, ac rwy’n cynnwys fy mhlaid fy hun yn ogystal â’r lleill sydd yma.

Hoffwn wneud dau sylw cyflym. Nid yw datganoli anghymesur, gyda Chymru’n ceisio dal i fyny â’r Alban yn barhaus, yn dderbyniol. Yr ail bwynt yw hwn: mae’r Pwyllgor Cyllid yn y Cynulliad hwn yn fwy trwyadl yn y modd y mae’n craffu ar y gyllideb na’i bwyllgor cyfatebol yn yr Alban. Rydym yn treulio llawer o amser yn cael gwybod pa mor wych yw’r Alban mewn amrywiaeth eang o feysydd, ond rwy’n siŵr y byddai Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid yn cytuno â mi fod ein gwaith craffu yn fwy cadarn yma na’r hyn sy’n digwydd yn yr Alban.

Mae gennyf ddau gwestiwn. A ddylai pwyllgor adolygu’r gyllideb adrodd i’r Cynulliad neu’r Llywodraeth, neu’r ddau? A’r pwynt olaf—ac mae’n dilyn ymlaen o rywbeth a grybwyllodd Nick Ramsay a Steffan Lewis—pwysigrwydd data cywir ac amserol. A yw’r Cadeirydd yn cytuno â mi ei bod yn bwysig iawn sicrhau ein bod yn cael data cywir ac amserol? Ac wrth i fwy o adnoddau gael eu dyrannu i ni o’n system drethiant ein hunain, mae’n mynd i fod yn bwysicach fyth inni sylweddoli yn union faint o arian sy’n dod i mewn. Fel arall, rydym yn mynd i fod yn gwario arian heb wybod yn iawn ei fod yn dod i ni. Felly, yr amseroldeb a’r cywirdeb hwn, sut bynnag y caiff ei wneud—. Ac nid wyf yn rhywun sy’n dweud, ‘Mae’n rhaid iddo gael ei wneud gan brifysgol; mae’n rhaid iddo gael ei wneud gan grŵp a sefydlwyd,’ ond mae’r cywirdeb a’r amseroldeb hwnnw, sut bynnag y cânt eu sicrhau, yn hynod o bwysig. A yw’r Cadeirydd yn cytuno â mi mai dyna sydd bwysicaf yn ôl pob tebyg os ydym yn mynd i ddechrau ymdrin â chodi arian—ein bod yn mynd i fod angen cywirdeb ac amseroldeb er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud yr hyn a wnawn yn gywir?

I thank Mike Hedges, and I completely agree with his final point there that robust data is essential for the Government’s own forward planning and its own tax plans, and it’s essential for us as an Assembly, then, in holding the Government to account and scrutinising those. I share, I think, his implicit concern that we don’t have that data at the Wales level enough, and certainly not timely enough. It lags behind enormously. So, in the current situation, we will be trying to scrutinise the Welsh Government plans around the economy, around investment, on data that dates back 18 months or even further, and that is not good enough. There is a lesson from Scotland there about working to get more data that’s up to date and is Scottish-specific.

We also know, from the examination of the two tax Bills that we’ve taken through as the Finance Committee, that as you look at the data, and as you get more Welsh data, the picture changes. It changes enormously. It changed for landfill tax; it changed enormously for stamp duty. So, that is a lesson for us all. It changed for the border as well, but Mike Hedges will recall that.

I have to say, Deputy Presiding Officer, although we’ve had a conversation between members of the Finance Committee in the Chamber here, I’d still want to agree with Mike Hedges’s basic point, which is: this isn’t just for the Finance Committee now; this is 60 Members raising income tax for Wales. The way we go about that, at the end of the day, is going to be essential for everyone. So, if you like, I’ll make no apologies—I’ll come back again with further statements, I’m sure, with the permission of the Chair and the Business Committee, just for everyone to have the opportunity to know what we’re doing in the Finance Committee and how that is actually moving on apace, really, with not only the scrutiny but the way we build a parliamentary approach to financial legislation, whatever that might be—budget Bill, finance Bill or whatever we end up with. Just to say on that point, I would see that as a piece of joint work. I want the Welsh Government to be part of that; I want the Finance Committee to be part of that. Our job here is surely to build the parliamentary process, and that’s not a question that the Government proposes, we criticise and we come up with an alternative, and then they criticise us and so forth. That’s a joint piece of work, I would hope, and certainly, as Chair of the Finance Committee, I’d want to take it forward with that spirit, and I sense that the committee wants to do so as well. We have to work with asymmetric devolution, although my criticism of it would be the same as Mike Hedges’s.

Finally, I was more subtle than Mike Hedges when I said that not everything in Scotland is better than we do it here, but the fact is that the finance committee in Scotland didn’t scrutinise their draft budget. It was done in a much more political way, if you like, between party deals and party agreements. We have party deals and party agreements here, but it does not stop the Finance Committee scrutinising the draft budget thoroughly. This year, we’ll be doing it even more thoroughly than ever before, and there’ll be an opportunity for all committees to do that as well, and I hope they’ll join with us and that this will be a learning process for us all.

Diolch i Mike Hedges, a chytunaf yn llwyr â’i bwynt olaf fod data cadarn yn hanfodol ar gyfer blaengynlluniau ei Lywodraeth ei hun a’i chynlluniau treth ei hun, a’i fod yn hanfodol i ni fel Cynulliad, felly, ar gyfer dwyn y Llywodraeth i gyfrif a chraffu arnynt. Rwy’n credu fy mod yn rhannu ei bryder ymhlyg nad oes gennym y data’n ddigonol ar lefel Cymru, ac yn sicr nid yw’n ddigon amserol. Mae ar ei hôl hi’n aruthrol. Felly, yn y sefyllfa bresennol, byddwn yn ceisio craffu ar gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer yr economi, ar gyfer buddsoddi, ar ddata sy’n dyddio’n ôl 18 mis neu hyd yn oed ymhellach, ac nid yw hynny’n ddigon da. Mae gwers o’r Alban yn hynny o beth ynglŷn â gweithio i gael rhagor o ddata sy’n gyfredol ac yn ymwneud yn benodol â’r Alban.

Rydym hefyd yn gwybod, o archwilio’r ddau Fil treth a ddatblygwyd gennym fel Pwyllgor Cyllid, wrth i chi edrych ar y data, ac wrth i chi gael mwy o ddata am Gymru, mae’r darlun yn newid. Mae’n newid yn aruthrol. Fe newidiodd ar gyfer y dreth tirlenwi; fe newidiodd yn helaeth ar gyfer y dreth stamp. Felly, mae honno’n wers i ni i gyd. Fe newidiodd ar gyfer y ffin, yn ogystal, ond bydd Mike Hedges yn cofio hynny.

Rhaid i mi ddweud, Dirprwy Lywydd, er ein bod wedi cael sgwrs rhwng aelodau’r Pwyllgor Cyllid yn y Siambr yma, byddwn yn dal i fod eisiau cytuno â phwynt sylfaenol Mike Hedges, sef nad mater ar gyfer y Pwyllgor Cyllid yn unig yw hyn yn awr; mae hyn yn ymwneud â 60 Aelod yn codi treth incwm ar gyfer Cymru. Mae’r ffordd y gwnawn hynny, yn y pen draw, yn mynd i fod yn allweddol i bawb. Felly, os hoffwch, nid wyf am ymddiheuro—fe ddof yn ôl eto gyda datganiadau pellach, rwy’n siŵr, gyda chaniatâd y Cadeirydd a’r Pwyllgor Busnes, i bawb gael cyfle i wybod beth rydym yn ei wneud yn y Pwyllgor Cyllid a sut y mae hynny’n symud ymlaen yn gyflym, mewn gwirionedd, nid yn unig y gwaith craffu, ond y ffordd rydym yn adeiladu dull seneddol o ymwneud â deddfwriaeth ariannol, beth bynnag y gallai hynny fod—Bil cyllideb, Bil ariannol neu beth bynnag fydd gennym yn y pen draw. Hoffwn ddweud ar y pwynt hwnnw y byddwn yn gweld hynny fel gwaith ar y cyd. Rwyf am i Lywodraeth Cymru fod yn rhan o hynny; rwyf am i’r Pwyllgor Cyllid fod yn rhan o hynny. Ein gwaith yma, does bosibl, yw adeiladu’r broses seneddol, ac nid cwestiwn yw hwnnw y mae’r Llywodraeth yn ei gynnig, rydym ni’n ei feirniadu ac yn cynnig dewis amgen, ac yna’u bod hwy’n ein beirniadu ni ac yn y blaen. Mae’n waith ar y cyd, gobeithio, ac yn sicr, fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, byddwn eisiau ei ddatblygu yn yr ysbryd hwnnw, ac rwy’n synhwyro bod y pwyllgor yn awyddus i wneud hynny hefyd. Mae’n rhaid i ni weithio gyda datganoli anghymesur, er y byddai fy meirniadaeth ohono yr un fath ag un Mike Hedges.

Yn olaf, roeddwn yn fwy cynnil na Mike Hedges pan ddywedais nad yw popeth yn yr Alban yn well nag yr ydym ni’n ei wneud yma, ond y ffaith amdani yw na wnaeth y pwyllgor cyllid yn yr Alban graffu ar eu cyllideb ddrafft. Cafodd ei wneud mewn ffordd lawer mwy gwleidyddol, os hoffwch, mewn bargeinion rhwng pleidiau a chytundebau rhwng pleidiau. Mae gennym fargeinion rhwng pleidiau a chytundebau rhwng pleidiau yma, ond nid yw’n atal y Pwyllgor Cyllid rhag craffu ar y gyllideb ddrafft yn drylwyr. Eleni, byddwn yn ei wneud yn fwy trylwyr nag erioed o’r blaen hyd yn oed, a bydd cyfle i bob pwyllgor wneud hynny hefyd, ac rwy’n gobeithio y byddant yn ymuno â ni ac y bydd hon yn broses ddysgu i bawb ohonom.

Thank you very much. Perhaps there might be more Members who will go on your next trip, and then we can all hear what happened when you were on your trips, and more of you perhaps will go, and then we’ll have more time to debate what’s gone on elsewhere.

Diolch yn fawr iawn. Efallai y bydd rhagor o Aelodau’n mynd ar eich taith nesaf, ac yna gallwn i gyd glywed am yr hyn a ddigwyddodd pan oeddech ar eich teithiau, ac y bydd mwy ohonoch yn mynd efallai, ac yna cawn fwy o amser i drafod beth sydd wedi bod yn digwydd mewn mannau eraill.

7. 6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar Gyfoeth Naturiol Cymru: Craffu ar Adroddiad Blynyddol a Chyfrifon 2015-16
7. 6. Debate on the Report by the Public Accounts Committee on Natural Resources Wales: Scrutiny of Annual Report and Accounts 2015-16

Item 6, then, on our agenda is a debate on the report by the Public Accounts Committee on Natural Resources Wales and scrutiny of the annual report and accounts for 2015-16. I call on the Chair of the