National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

01/03/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn. Ac a gaf i gychwyn drwy ddymuno Dydd Gŵyl Dewi hapus i bawb?

I call the National Assembly to order. And may I start by wishing you all a very happy St David’s Day?

1. Cwestiwn Brys: Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr
1. Urgent Question: Ford in Bridgend

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

A’r eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiwn brys. Rwyf wedi derbyn cwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rwy’n galw ar Adam Price i ofyn y cwestiwn brys.

And the first item on our agenda this afternoon is an urgent question. I have accepted an urgent question under Standing Order 12.66, and I call on Adam Price to ask the urgent question.

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am adroddiadau bod Ford yn bwriadu cael gwared â dros 1,000 o swyddi o’i waith adeiladu peiriannau ym Mhen-y-bont ar Ogwr? EAQ(5)0140(EI)

Will the Cabinet Secretary give a statement on reports that Ford plans to cut over 1,000 jobs from its engine plant in Bridgend? EAQ(5)0140(EI)

Member
Ken Skates AM 13:30:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. I spoke this morning with Ford’s vice-president, who confirmed that there is no employment risk at the Bridgend site in the short term, and that employment numbers will remain broadly similar to today, up to 2021. However, I reiterated our position that we stand ready to do all we can to support the plant in becoming more productive and, crucially, in securing new products for the plant, from 2021 onwards.

Gwnaf. Siaradais y bore yma gydag is-lywydd Ford, a gadarnhaodd nad oes unrhyw berygl i gyflogaeth yn ffatri Pen-y-bont ar Ogwr yn y tymor byr, ac y bydd niferoedd cyflogaeth yn aros yr un fath, fwy neu lai, hyd at 2021. Fodd bynnag, pwysleisiais eto ein bod yn barod i wneud popeth yn ein gallu i gynorthwyo’r ffatri i ddod yn fwy cynhyrchiol, ac yn hollbwysig, i sicrhau cynhyrchion newydd ar gyfer y ffatri, o 2021 ymlaen.

I’m sure the Cabinet Secretary would agree that the loss of these jobs—over two thirds of the jobs—at our third largest manufacturing plant, would be terrible news for the workers, the families, the communities affected, but also for the whole of Wales, on this, our national day. He referred to the assurances that he has had previously, and had reiterated, until 2021. Can he say when he, for the first time, heard about the plans to reduce these jobs in 2021? Did he hear overnight, with shock and dismay, like the rest of us? Does he feel that he, in any way, and the workforce, are being misled by the company management? Is he satisfied that we are having the right engagement with the company, at the right time, in the right place, with the right person?

In September, he promised to visit the Detroit global headquarters of the Ford Motor Company. I understand that visit did not materialise. Last month, he said,

‘If that means going to Detroit, we will go to Detroit.’

Will he now go to Detroit, or will the First Minister, who is in the United States for St David’s Day, urgently change his travel plans? We know this is a company that actually listens to political leaders when they lobby them. We had that, of course, when the planned factory for Mexico was changed, moved to Michigan, as a result of a phone call from the White House.

Now, Ford is a company that is pivoting towards new brands and new technologies, including electric vehicles and driverless cars. What specific progress is he able to report on evaluating the prospects for these technologies in Bridgend? Can he say whether, in his assessment, our exiting the European Union and the affect that this had on Ford, through the devaluation of sterling losing the company, by their own assessment, $600 million a year, has been a factor in their stated plan to seek job cuts and efficiencies throughout its European division?

And, finally, can I say that, if this is now on the agenda—losing two thirds of employment at our third biggest manufacturing plant—does he agree that that would be an economic crisis every bit as serious as the one that we faced recently in steel? And will the Welsh Government, therefore, jointly with the UK Government, with unions, and sector representatives, convene an urgent summit on the future of the Welsh and UK automotive industry?

Rwy’n siŵr y byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod colli’r swyddi hyn—dros ddwy ran o dair o’r swyddi—yn ein ffatri weithgynhyrchu fwyaf ond dwy yn newyddion ofnadwy i’r gweithwyr, y teuluoedd, y cymunedau yr effeithir arnynt, ond hefyd i Gymru gyfan, heddiw ar ein diwrnod cenedlaethol. Cyfeiriodd at y sicrwydd a roddwyd iddo o’r blaen ac a ailadroddwyd, tan 2021. A all ddweud wrthym pryd oedd y tro cyntaf iddo glywed am y cynlluniau i leihau nifer y swyddi hyn yn 2021? A glywodd amdanynt dros nos gyda syndod a siom, fel y gweddill ohonom? A yw’n teimlo ei fod ef a’r gweithlu yn cael eu camarwain mewn unrhyw ffordd gan reolwyr y cwmni? A yw’n fodlon ein bod yn ymgysylltu’n iawn â’r cwmni, ar yr adeg iawn, yn y lle iawn, gyda’r unigolyn iawn?

Ym mis Medi, addawodd y byddai’n ymweld â phencadlys byd-eang y Ford Motor Company yn Detroit. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, ni ddigwyddodd yr ymweliad hwnnw. Fis diwethaf, dywedodd,

Os yw hynny’n golygu mynd i Detroit, fe awn i Detroit.

A fydd yn mynd i Detroit, neu a fydd y Prif Weinidog, sydd yn yr Unol Daleithiau ar gyfer Dydd Gŵyl Dewi, yn newid ei gynlluniau teithio ar frys? Gwyddom fod hwn yn gwmni sy’n gwrando ar arweinwyr gwleidyddol pan fyddant yn eu lobïo. Gwelsom hynny, wrth gwrs, pan newidiwyd y cynlluniau ar gyfer y ffatri ym Mecsico, a’i symud i Michigan, o ganlyniad i alwad ffôn o’r Tŷ Gwyn.

Nawr, mae Ford yn gwmni sy’n rhoi pwyslais ar frandiau newydd a thechnolegau newydd, gan gynnwys cerbydau trydan a cheir di-yrrwr. Pa gynnydd penodol y gall adrodd amdano ar werthuso’r rhagolygon ar gyfer y technolegau hyn ym Mhen-y-bont? A all ddweud, yn ei asesiad, fod ein penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd a’r effaith a gafodd hyn ar Ford, wrth i’r gostyngiad yng ngwerth sterling arwain at golledion o $600 miliwn y flwyddyn i’r cwmni yn ôl eu hasesiad eu hunain, wedi bod yn ffactor yn eu cynllun penodedig i dorri swyddi a sicrhau arbedion effeithlonrwydd yn eu hadran Ewropeaidd drwyddi draw?

Ac yn olaf, a gaf fi ddweud, os yw hyn ar yr agenda bellach—colli dwy ran o dair o’r gyflogaeth yn ein ffatri weithgynhyrchu fwyaf ond dwy—a yw’n cytuno y byddai hynny’n argyfwng economaidd yr un mor ddifrifol â’r un y bu’n rhaid inni ei wynebu’n ddiweddar mewn perthynas â dur? Ac a wnaiff Llywodraeth Cymru, felly, ar y cyd â Llywodraeth y DU, undebau, a chynrychiolwyr y sector, alw uwchgynhadledd frys ar ddyfodol y diwydiant modurol yng Nghymru a’r DU?

I’d like to thank Adam Price for his questions and say that our objective is in averting what could be a crisis, as outlined by the Member. I recognise fully the considerable skills that are apparent at the Bridgend plant, the loyalty of the workforce and, clearly, the anxiety that will be felt by workers and their families right now. There is also a risk not just to the automotive sector in south Wales, but to the supply chain that benefits from the existence of Ford here, and to the wider Welsh economy. And, for that reason, we are absolutely determined to do everything we can to ensure that Ford finds new opportunities, new products to bring to Bridgend, in the next decade.

I spoke with the vice-president because the vice-president is the person who will make the decision on Ford in Europe and, therefore, on Ford in Bridgend. But I’ve been very clear that if there is anybody else that needs to be engaged anywhere around the world, including in the United States, I would be happy to do so. But it is my firm belief now that it is the vice-president that ultimately will be making future decisions about the plant and where products in Europe will be manufactured.

The detail of what has been presented this morning is a worst-case scenario for the Bridgend plant if no new products are secured in the next decade. That is why I am determined to work with not just the company, but also with the workforce and their representatives in the unions, to identify the opportunities that Ford itself has spoken about being able to attract to Bridgend. I wish to, in the coming weeks and coming years, understand better what specific products Ford Europe are looking to bring to Bridgend, so that we as a Welsh Government can continue to support the company, as we have done since the dawn of devolution. There is no doubt that the loss of EU membership does pose a very significant challenge for Ford in Bridgend and, indeed, the automotive industry across Wales and the UK. All of the engines produced there go to Europe to then be sold back within Ford automobiles. And that’s the reason why the First Minister has been absolutely consistent throughout the Brexit talks that our top priority must be free and unfettered access to the single market, as made clear in the White Paper.

I do believe that in order to avert the crisis that the Member talks of, we need to have a more meaningful engagement from the UK Government, and what is surely good for Nissan is also good for Ford. I’m also keen to ensure, as I’ve spoken of on previous occasions here in the Chamber, that we secure as much of the £2 billion of research development and innovation funding announced by the UK Government for the Welsh economy and for advanced manufacturing, where we know Wales has a very proud track record. Today is a day of anxiety, there is no doubt, for the workforce, but I am determined to bring together the company, the unions and the workforce to identify the products that will give Ford Bridgend a longer term viable future.

Hoffwn ddiolch i Adam Price am ei gwestiynau, a dweud mai ein hamcan yw osgoi’r hyn a allai droi’n argyfwng, fel yr amlinellwyd gan yr Aelod. Rwy’n llwyr gydnabod y sgiliau sylweddol sydd i’w gweld yn ffatri Pen-y-bont, teyrngarwch y gweithlu, ac yn amlwg, pryderon y gweithwyr a’u teuluoedd ar hyn o bryd. Mae perygl hefyd nid yn unig i’r sector modurol yn ne Cymru, ond i’r gadwyn gyflenwi sy’n elwa o fodolaeth Ford yma, ac i’r economi ehangach yng Nghymru. Ac am y rheswm hwnnw, rydym yn gwbl benderfynol o wneud popeth yn ein gallu i sicrhau bod Ford yn dod o hyd i gyfleoedd newydd, cynhyrchion newydd i Ben-y-bont ar Ogwr, yn y degawd nesaf.

Siaradais â’r is-lywydd gan mai’r is-lywydd a fydd yn gwneud y penderfyniad ynglŷn â Ford yn Ewrop, ac felly, ynglŷn â Ford ym Mhen-y-bont. Ond os oes angen ymgysylltu ag unrhyw un arall yn unrhyw le yn y byd, gan gynnwys yn yr Unol Daleithiau, rwyf wedi dweud yn glir iawn y buaswn yn fwy na pharod i wneud hynny. Ond credaf yn gryf mai’r is-lywydd a fydd, yn y pen draw, yn gwneud penderfyniadau am y ffatri yn y dyfodol a lle y bydd cynhyrchion yn cael eu gweithgynhyrchu yn Ewrop.

Mae manylion yr hyn a gyflwynwyd y bore yma yn cynrychioli’r senario waethaf ar gyfer ffatri Pen-y-bont pe na bai unrhyw gynhyrchion newydd yn cael eu sicrhau yn ystod y degawd nesaf. Dyna pam rwy’n benderfynol o weithio nid yn unig gyda’r cwmni ond hefyd gyda’r gweithlu a’u cynrychiolwyr yn yr undebau, er mwyn nodi’r cyfleoedd y mae Ford eu hunain wedi dweud y gellid eu denu i Ben-y-bont. Dros yr wythnosau a’r blynyddoedd nesaf, hoffwn ddeall yn well pa gynnyrch penodol y bwriada Ford Europe ddod â hwy i Ben-y-bont, er mwyn i ni fel Llywodraeth Cymru allu parhau i gefnogi’r cwmni, fel y gwnaethom ers dechrau datganoli. Nid oes amheuaeth fod rhoi’r gorau i fod yn aelodau o’r UE yn creu her sylweddol iawn i Ford ym Mhen-y-bont, ac yn wir, i’r diwydiant modurol ledled Cymru a’r DU. Mae pob injan a gynhyrchir yno yn mynd i Ewrop er mwyn cael ei gwerthu’n ôl mewn cerbyd Ford. A dyna pam fod y Prif Weinidog wedi dweud yn gyson drwy gydol y trafodaethau Brexit y dylai mynediad rhydd a dilyffethair at y farchnad sengl fod yn brif flaenoriaeth, fel y gwnaed yn glir yn y Papur Gwyn.

Er mwyn osgoi’r argyfwng y sonia’r Aelod amdano, mae angen i ni weld ymgysylltiad mwy ystyrlon gan Lywodraeth y DU, a ‘does bosib nad yw’r hyn sy’n dda i Nissan yn dda i Ford hefyd. Rwyf hefyd yn awyddus i sicrhau, fel y crybwyllais o’r blaen yma yn y Siambr, ein bod yn sicrhau cymaint â phosibl o’r £2 biliwn o gyllid datblygu, ymchwil ac arloesi a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU ar gyfer economi Cymru ac ar gyfer uwch-weithgynhyrchu, lle y gwyddom fod gan Gymru hanes balch iawn. Nid oes amheuaeth y bydd cryn bryder heddiw ymysg y gweithlu, ond rwy’n benderfynol o ddod â’r cwmni, yr undebau a’r gweithlu ynghyd i nodi’r cynhyrchion a fydd yn rhoi dyfodol mwy hyfyw i Ford Pen-y-bont yn y tymor hwy.

Cabinet Secretary, I think you’re right—there is a lot of anxiety today, since this news came to light yesterday. Adam Price did ask specifically—I don’t think you answered his point—about the First Minister’s schedule whilst he’s in the US. And can I ask if the First Minister has amended his itinerary, and will he be attempting to meet Ford executives whilst he is in the US? Perhaps you could update us on that.

The concerns, of course, are based on the assumption that Ford is unable to bring in any new work. You said in answer to two previous questions that you stand ready as a Government to be supportive to the situation, but can I ask for some specifics? What specifically is the Welsh Government prepared to contribute?

Ysgrifennydd y Cabinet, credaf eich bod yn iawn—mae cryn bryder heddiw, ers i’r newyddion hwn ddod i’r amlwg ddoe. Gofynnodd Adam Price yn benodol—ni chredaf eich bod wedi ateb ei bwynt—am amserlen y Prif Weinidog yn yr Unol Daleithiau. A gaf fi ofyn a yw’r Prif Weinidog wedi newid ei daith, ac a fydd yn ceisio cyfarfod â swyddogion gweithredol Ford tra bydd yn yr Unol Daleithiau? Efallai y gallech roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â hynny.

Sail y pryderon, wrth gwrs, yw’r rhagdybiaeth na all Ford ddod ag unrhyw waith newydd i mewn. Dywedasoch wrth ateb dau gwestiwn blaenorol eich bod, fel Llywodraeth, yn barod i fod yn gefnogol i’r sefyllfa, ond a gaf fi i ofyn am rai manylion penodol? Beth yn benodol y mae Llywodraeth Cymru yn barod i’w gyfrannu? 

The Member may be aware of numerous forms of support that the Welsh Government has been able to offer Ford over many years. In fact, since 1978, Ford in Bridgend has benefited to the tune of approximately £140 million. Since the dawn of devolution, we’ve been able to support Ford with skills training packages, with capital expenditure, with infrastructure support, and we stand ready to do that again. In particular, I’m keen to ensure that we draw down and utilise research and development funding, so that we can attract new forms of engine manufacturing, and new forms of motor development to Wales, and specifically to Ford. I’d like to explore the opportunity for joint ventures between Ford and other original equipment manufacturers, because I do believe that when it comes to electric vehicles in particular, there are huge opportunities to be had in OEMs working more closely together. And if Welsh Government can facilitate an agreement between Ford and another manufacturer, we would happily do so, and we would support any joint venture, with financial support, if required and if viable.

Now, in terms of the FMs visit to the United States, the First Minister has already announced, during his trip to the United States, a further investment by GE, and I think that demonstrates how we have a strong track record as a Government of securing additional work for existing investors in Wales. We will go on doing that with Ford. But I must stress again that I have spoken with the decision maker in Ford. I will meet again with the decision maker in Ford to constantly press upon her the loyalty of the workforce, the skills at the plant, the track record of this Government working with Ford, the investment that we placed in it, and, above all, the interest that Ford itself should have in being in one of the most productive countries in western Europe.

Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol o’r sawl math o gymorth y mae Llywodraeth Cymru wedi gallu’i gynnig i Ford dros nifer o flynyddoedd. Yn wir, ers 1978, mae Ford ym Mhen-y-bont wedi elwa ar oddeutu £140 miliwn. Ers dechrau datganoli, rydym wedi gallu cefnogi Ford gyda phecynnau hyfforddi sgiliau, gyda gwariant cyfalaf, gyda chymorth seilwaith, ac rydym yn barod i wneud hynny eto. Yn benodol, rwy’n awyddus i sicrhau ein bod yn defnyddio ac yn manteisio ar gyllid ymchwil a datblygu, er mwyn inni allu denu ffyrdd newydd o weithgynhyrchu injans a mathau newydd o ddatblygiadau modurol i Gymru, ac yn benodol i Ford. Hoffwn archwilio’r cyfleoedd ar gyfer mentrau ar y cyd rhwng Ford a gweithgynhyrchwyr cyfarpar gwreiddiol eraill, gan y credaf fod cyfleoedd gwerthfawr i’w cael, yn enwedig mewn perthynas â cherbydau trydan, i weithgynhyrchwyr cyfarpar gwreiddiol weithio’n agosach â’i gilydd. A phe gallai Llywodraeth Cymru hwyluso cytundeb rhwng Ford a gweithgynhyrchwr arall, byddem yn fwy na pharod i wneud hynny, a byddem yn cefnogi unrhyw fenter ar y cyd, gyda chymorth ariannol, pe bai angen a phe bai hynny’n ddichonadwy.

Nawr, o ran ymweliad y Prif Weinidog â’r Unol Daleithiau, mae’r Prif Weinidog eisoes wedi cyhoeddi rhagor o fuddsoddiad gan GE yn ystod ei daith i’r Unol Daleithiau, a chredaf fod hynny’n dangos ein hanes cryf fel Llywodraeth o sicrhau rhagor o waith i fuddsoddwyr presennol yng Nghymru. Byddwn yn parhau i wneud hynny gyda Ford. Ond mae’n rhaid i mi bwysleisio eto fy mod wedi siarad â’r sawl sy’n gwneud penderfyniadau yn Ford. Byddaf yn ei chyfarfod eto i bwysleisio teyrngarwch y gweithlu, y sgiliau yn y ffatri, hanes blaenorol y Llywodraeth hon o weithio gyda Ford, y buddsoddiad a wnaethom yn y ffatri, ac yn anad dim, y diddordeb a ddylai fod gan Ford mewn bod yn un o wledydd mwyaf cynhyrchiol gorllewin Ewrop.

Cabinet Secretary, without knowing the authenticity or even the validity of this so-called leaked document, we have to be extremely careful about whipping up hysteria about job losses at Ford’s engine plant at Bridgend. The only official indications we have had from Ford is that they’re scaling back investment, but they are still making a multimillion pound investment at Bridgend. It’s too early to be talking about strike action. If Ford did announce that this is their intention, to cut back in Bridgend, it’s my region, and then I would fight alongside everyone else and stand shoulder to shoulder with my constituents and the unions in opposing job losses. But, until then, I think we must try and calm the situation. Cabinet Secretary, do you agree with me that it is too early to be even considering strike action and will you assure my constituents that you will do everything you can to ensure that Ford continue to invest in the Bridgend plant?

Finally, Cabinet Secretary, can you update us on the discussions you’ve had with the UK Government about joint action you can take together to secure the long-term future of the engine plant in Bridgend?

Ysgrifennydd y Cabinet, heb fod yn sicr ynghylch dilysrwydd, neu ba mor wir hyd yn oed, yw’r ddogfen hon yr honnir iddi gael ei datgelu’n answyddogol, rhaid i ni fod yn hynod o ofalus rhag achosi hysteria ynglŷn â cholli swyddi yn ffatri injans Ford ym Mhen-y-bont. Yr unig sylwadau swyddogol a gawsom gan Ford yw eu bod yn lleihau’r buddsoddiad, ond maent yn dal i wneud buddsoddiad gwerth miliynau o bunnoedd ym Mhen-y-bont. Mae’n rhy gynnar i siarad am streic. Pe bai Ford yn cyhoeddi mai dyma yw eu bwriad, lleihau buddsoddiad ym Mhen-y-bont ar Ogwr, dyna yw fy rhanbarth i, a buaswn yn ymladd ochr yn ochr â phawb arall ac yn sefyll gyda fy etholwyr a’r undebau i wrthwynebu colli swyddi. Ond tan hynny, credaf fod yn rhaid i ni geisio gostegu pethau. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn cytuno â mi ei bod yn rhy gynnar i hyd yn oed ystyried streicio, ac a wnewch chi sicrhau fy etholwyr y byddwch yn gwneud popeth yn eich gallu i sicrhau bod Ford yn parhau i fuddsoddi yn ffatri Pen-y-bont?

Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r trafodaethau a gawsoch gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â gweithredu ar y cyd â hwy i sicrhau dyfodol hirdymor y ffatri injans ym Mhen-y-bont?

Can I thank the Member for her questions and reiterate the point that was made to me—the assurance that was given to me by Ford’s vice-president—that there are no employment risks today? But we’ve always known that the risk is longer term for Ford in Bridgend. From 2021, the challenge is in finding new products that can be manufactured at the plant. In recent months, we’ve been assured by Ford that they’re looking at a range of opportunities that can be brought to Bridgend. What I wish to see now is greater detail about what those opportunities are—what it is that Ford is actually looking at specifically and how they’re going about attracting the investment to the Bridgend plant. And, for that reason, I intend meeting with the vice-president again and also with union leaders, because it’s my firm belief that we do our best when we work together as a team. I think Ford have proven in Bridgend that when you have a proactive Government and when you have a positive, proactive unionised workforce, you can produce the best goods imaginable. We need to make sure that that relationship between the workforce and the company and Welsh Government remains strong. But, crucially, we have to ensure that Ford identify the new products and that’s the reason why I will be placing more pressure on them to bring forward detail about what opportunities they are talking about actually materialising.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiynau ac ailadrodd y pwynt a wnaed i mi—y sicrwydd a roddwyd i mi gan is-lywydd Ford—nad oes unrhyw risg i gyflogaeth heddiw? Ond rydym wedi bod yn ymwybodol erioed fod risgiau mwy hirdymor yn wynebu Ford ym Mhen-y-bont. O 2021, yr her fydd dod o hyd i gynhyrchion newydd y gellir eu gweithgynhyrchu yn y ffatri. Yn ystod y misoedd diwethaf, rydym wedi cael sicrwydd gan Ford eu bod yn edrych ar ystod o gyfleoedd y gellir eu dwyn i Ben-y-bont. Hoffwn weld rhagor o fanylion yn awr ynglŷn â beth yw’r cyfleoedd hynny—beth y mae Ford yn edrych arno’n benodol, a sut y maent yn mynd ati i ddenu’r buddsoddiad i ffatri Pen-y-bont ar Ogwr. Ac oherwydd hynny, rwy’n bwriadu cyfarfod â’r is-lywydd eto, a chydag arweinwyr yr undebau, gan fy mod yn credu’n gryf mai drwy gydweithio fel tîm yr ydym ar ein gorau. Credaf fod Ford wedi profi ym Mhen-y-bont y gallwch gynhyrchu’r nwyddau gorau posibl os oes gennych Lywodraeth ragweithiol ac os oes gennych weithlu undebol cadarnhaol a rhagweithiol. Mae angen inni sicrhau bod y berthynas rhwng y gweithlu a’r cwmni a Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn un gref. Ond yn hanfodol, mae’n rhaid i ni sicrhau bod Ford yn nodi’r cynhyrchion newydd a dyna pam y byddaf yn rhoi mwy o bwysau arnynt i ddarparu manylion ynglŷn â pha gyfleoedd y maent yn sôn am eu gwireddu mewn gwirionedd.

Diolch, Lywydd, and can I thank you for granting this urgent question today? It is a matter that’s caused a lot of concern, but can I say the concerns are not new only today, based on these press reports; they’ve been ongoing for some time? I thank the Cabinet Secretary for, first and foremost, recognising the skills, the loyalty and the sacrifices that the workforce have made already in terms of making this plant productive. But, as we can see from the reports over the weekend, there may be an even bigger task ahead. I think it’s incumbent on all of us as regional Assembly Members, and as a constituency Member with hundreds of the workforce employed within my constituency and their families depending on them, that we make sure that there is a long-term future. And this idea of actually bringing together the workforce and the unions, who are representing their members there on the ground, on the shop floor and on the production floor, with management so that we can talk very hard-nosed about what we need to do to make this the go-to plant of Ford in Europe and worldwide—so that the productivity that they hit will be the one that means that Ford’s management globally will say, ‘The next investment will come to Ford Bridgend.’

We know that this is not imminent. We know we have breathing space until 2020-21. The Jaguar engine is coming to the end of its life. We have some investment but not the investment that we wanted on the Dragon engine, but that is good as well. It is surely now that all of us—Welsh Government, ourselves as Assembly Members, the workforce, the unions and the management—need to be sitting down around the table and saying, ‘How do we make this the plant that will bring that investment in?’ So, I have three specific questions. One is: what can the Welsh Government do, beyond what’s been laid out already, to actually facilitate those productive, constructive talks—hard-nosed talks they will be—so that all players around the table agree on a plan to go forward. Does he agree that we need to be doing that now? Because if the investment decisions that we need to secure the future of this plant will be put into place in 2020 and 2021, they need to be taken in the months and the year ahead.

Thirdly, what do we know now—these months later—about the UK Government guarantees that were given to another plant within the UK, quite rightly, about the insecurities, post Brexit? What do we know about that? And do we know that those same guarantees are being extended to the workers in Ford Bridgend as well, because they damn well should be—pardon my French, Presiding Officer. They really should be given those same guarantees. So, please, we know the investment that’s come over many years from the Welsh Government into this plant, we know the efforts that the workforce has put in, but it seems we have a mountain to climb in very short order. We should all be working together to make sure that we climb this mountain and we have a productive future for this plant and for the workers—there are hundreds of them within my constituency.

Diolch, Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i chi am ganiatáu’r cwestiwn brys hwn heddiw? Mae’n fater sydd wedi achosi llawer o bryder, ond a gaf fi ddweud nad pryderon newydd yw’r rhain heddiw, ar sail yr adroddiadau hyn yn y wasg; maent wedi bod yn bryderon parhaus ers peth amser? Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet, yn gyntaf oll, am gydnabod y sgiliau, y teyrngarwch a’r aberth y mae’r gweithlu eisoes wedi’i wneud i sicrhau bod y ffatri hon yn gynhyrchiol. Ond fel y gallwn weld o’r adroddiadau dros y penwythnos, efallai fod tasg fwy fyth o’n blaenau. Credaf ei bod yn ddyletswydd ar bob un ohonom fel Aelodau Cynulliad rhanbarthol, ac fel Aelod etholaeth sydd â channoedd o’r gweithlu wedi eu cyflogi yn fy etholaeth a’u teuluoedd yn dibynnu arnynt, i sicrhau dyfodol hirdymor. Ac mae’r syniad hwn o ddod â’r gweithlu a’r undebau, sy’n cynrychioli eu haelodau ar lawr gwlad, ar lawr y siop a llawr y ffatri, a’r rheolwyr at ei gilydd er mwyn inni allu siarad yn blwmp ac yn blaen ynglŷn â’r hyn sydd angen inni ei wneud er mwyn sicrhau mai hon yw prif ffatri Ford yn Ewrop a ledled y byd—er mwyn i’w cynhyrchiant olygu y bydd rheolwyr Ford ledled y byd yn dweud, ‘Bydd y buddsoddiad nesaf yn mynd i Ford Pen-y-bont.’

Gwyddom nad yw hyn yn ar fin digwydd. Gwyddom fod gennym le i anadlu tan 2020-21. Mae’r injan Jaguar yn agosáu at ddiwedd ei hoes. Mae gennym beth buddsoddiad, er nad y buddsoddiad yr oeddem yn dymuno’i gael, yn yr injan Dragon, ond mae hynny’n dda hefyd. ‘Does bosib nad oes angen i bob un ohonom yn awr—Llywodraeth Cymru, ninnau fel Aelodau’r Cynulliad, y gweithlu, yr undebau a’r rheolwyr—eistedd o amgylch y bwrdd a dweud, ‘Sut y gallwn sicrhau mai’r ffatri hon fydd yn denu’r buddsoddiad hwnnw?’ Felly, mae gennyf dri chwestiwn penodol. Un yw: beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, y tu hwnt i’r hyn sydd wedi’i nodi yn barod, i hwyluso’r trafodaethau cynhyrchiol ac adeiladol hynny—a byddant yn drafodaethau digyfaddawd—er mwyn i bawb o amgylch y bwrdd gytuno ar gynllun ar gyfer symud ymlaen. A yw’n cytuno bod angen inni wneud hynny yn awr? Oherwydd os caiff y penderfyniadau buddsoddi sydd eu hangen arnom i sicrhau dyfodol y ffatri hon eu rhoi ar waith yn 2020 a 2021, mae angen eu gwneud yn ystod y misoedd a’r flwyddyn sydd i ddod.

Yn drydydd, beth a wyddom yn awr—fisoedd yn ddiweddarach—am y gwarantau a roddwyd gan Lywodraeth y DU i ffatri arall yn y DU, yn gwbl briodol, ynglŷn â’r ansicrwydd ar ôl Brexit? Beth a wyddom am hynny? Ac a ydym yn sicr fod y gwarantau hynny’n cael eu cynnig hefyd i’r gweithwyr yn Ford Pen-y-bont, gan y dylent fod yn cael eu cynnig. Dylid rhoi’r un gwarantau iddynt. Felly, os gwelwch yn dda, gwyddom am y buddsoddiad a wnaed dros lawer o flynyddoedd gan Lywodraeth Cymru yn y ffatri hon, gwyddom am yr ymdrechion a wnaed gan y gweithlu, ond ymddengys fod mynydd gennym i’w ddringo mewn byr o dro. Dylem oll fod yn gweithio gyda’n gilydd i sicrhau ein bod yn dringo’r mynydd hwn ac i sicrhau dyfodol cynhyrchiol ar gyfer y ffatri hon ac ar gyfer y gweithwyr—mae cannoedd ohonynt yn fy etholaeth i.

Can I thank the Member for his question and I recognise the deep concern that he has for not just his own constituents, but the constituents living in neighbouring parts of south Wales? I also know his commitment to the Ford Bridgend plant and the workforce there is unwavering.

Now, in terms of new technology, there is dynamic change taking place within the automotive sector at the moment and the Member identifies the fact that the Jaguar AJ engine will be ceasing production later this decade. Jaguar are not the only manufacturer looking to produce new engines and new types of engines. For that reason, it’s essential that Ford work with other motor manufacturers across Europe and around the world to identify opportunities to develop new engines together, and to bring them to Bridgend. Bridgend has had a history of being the most competitive and productive plant in Europe. We wish to see that status reinstated and I was told by the vice president of Ford today that the workforce—the plant—is on the right journey towards becoming the most competitive again and the most productive again in Europe. That enabled me to argue strongly for the case that further investment is therefore surely—surely—something that should be welcomed and should be driven to the Bridgend plant, because, as new forms of engines are required, Ford in Bridgend have a proven track record of delivering the highest quality in a timely fashion.

The Member is absolutely right that these are challenging times—there’s no doubt about it—but we do have a First Minister who has a proven track record of securing jobs that are at risk. We only need to look at the Tata crisis as an example of how he has been able to deliver on his promise of securing quality jobs for people here in Wales. Indeed, as I’ve already said, he’s done it again this week with GE. My intention is to meet with Len McCluskey later this afternoon. I’ve already spoken with Andy Richards, the general secretary of Unite Wales. I’ve also spoken with local Assembly Members today. I’ve spoken with the First Minister and with Ford’s vice president this morning. It’s my intention to bring together all partners to reinstate a team Ford ethic at Bridgend, one that will lead to further investment and new products being brought to what is an outstanding plant.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, a chydnabod ei bryder gwirioneddol nid yn unig am ei etholwyr ei hun, ond yr etholwyr sy’n byw mewn ardaloedd cyfagos yn ne Cymru hefyd? Gwn hefyd fod ei ymrwymiad i ffatri Ford Pen-y-bont a’i gweithlu yn ddiwyro.

Nawr, o ran technoleg newydd, mae newid dynamig yn digwydd yn y sector modurol ar hyn o bryd, a noda’r Aelod y ffaith y bydd Jaguar yn rhoi’r gorau i gynhyrchu’r injan AJ yn ddiweddarach yn ystod y degawd hwn. Nid Jaguar yw’r unig weithgynhyrchwr sy’n ystyried cynhyrchu injans newydd a mathau newydd o injans. Oherwydd hynny, mae’n hanfodol fod Ford yn gweithio gyda gweithgynhyrchwyr modurol eraill yn Ewrop a ledled y byd i nodi cyfleoedd i ddatblygu injans newydd gyda’i gilydd, ac i ddod â hwy i Ben-y-bont. Roedd gan Ben-y-bont hanes am fod y ffatri fwyaf cystadleuol a chynhyrchiol yn Ewrop. Rydym am weld y statws hwnnw’n dychwelyd a dywedodd is-lywydd Ford wrthyf heddiw fod y gweithlu—y ffatri—ar y llwybr iawn tuag at ddod yn ffatri fwyaf cystadleuol a mwyaf cynhyrchiol yn Ewrop unwaith eto. Fe’m galluogwyd gan hynny i ddadlau’n gryf fod buddsoddiad pellach yn sicr yn rhywbeth y dylid ei groesawu ac y dylid ei gyfeirio tuag at y ffatri ym Mhen-y-bont, oherwydd gyda’r galw am fathau newydd o injans, mae gan Ford ym Mhen-y-bont hanes profedig o ddarparu’r safon uchaf mewn modd amserol.

Mae’r Aelod yn iawn i ddweud ein bod mewn cyfnod heriol—nid oes unrhyw amheuaeth am hynny—ond mae gennym Brif Weinidog sydd â hanes profedig o ddiogelu swyddi sydd mewn perygl. Nid oes ond angen inni edrych ar argyfwng Tata fel enghraifft o’r modd y mae wedi gallu cyflawni ei addewid i sicrhau swyddi o ansawdd i bobl yma yng Nghymru. Yn wir, fel y dywedais eisoes, mae wedi gwneud hynny eto yr wythnos hon gyda GE. Rwy’n bwriadu cyfarfod â Len McCluskey yn ddiweddarach y prynhawn yma. Rwyf eisoes wedi siarad ag Andy Richards, ysgrifennydd cyffredinol Unite Cymru. Rwyf hefyd wedi siarad ag Aelodau Cynulliad lleol heddiw. Rwyf wedi siarad â’r Prif Weinidog ac is-lywydd Ford y bore yma. Rwy’n bwriadu dod â’r holl bartneriaid at ei gilydd er mwyn adfer etheg gwaith tîm Ford ym Mhen-y-bont, etheg a fydd yn arwain at ddod â rhagor o fuddsoddiad a chynhyrchion newydd i ffatri ragorol.

Well, Cabinet Secretary, you may have talked to two Assembly Members, but I don’t think you’ve talked to all Assembly Members who represent the area and I think, with respect to democracy here in Wales, it would be good if you could include all Assembly Members who represent the Bridgend region as part of any future discussions.

Look, you may say that Ford have investment in the area and you may have warm words to say about Ford, but I have the scars from the debates around Ford closing their plant in Swansea and the ensuing Visteon pensions campaign with Ford. So, it may be nice for you to trust them, but their words may not be reflected in the actions that they take post 2021. So, I want to be assured by you, because I didn’t hear you answer Adam Price: when did you find out about these reports in the press today? Yes, they may be leaked reports, but we need to understand what discussions you had with the company to know what the level of severity was up to this point because, of course, those living in the area will be very concerned. Also, this is an anchor company, so I want to try and understand what the other companies working around Ford are feeling today—not only Ford workers, but those smaller companies. You say quite a lot about looking for new products, but what are some of those new products? Are you concerned that, with regard to Tata buying Jaguar Land Rover in 2008, lots of investment has gone to the west midlands plant, and that may be to the detriment of the production in Ford in Bridgend? So, have you looked to analyse the effect of those investments in another part of the UK and how that impacts on us?

We talked about Tata only a few weeks ago. It would be good if we could have that industrial strategy from you as a Government so that we can put all of these tools together in one particular document and we can understand how we as Assembly Members across the Chamber can input into this in a positive way, because we have no interest in trying to make capital out of this. We have to secure those jobs in south Wales, because if Ford do not feel the pressure then, believe me, they may move those jobs elsewhere. Because they’re a multinational corporation and they are not committed to Wales as, potentially, some other Members in this Chamber may think.

Wel, Ysgrifennydd y Cabinet, efallai eich bod wedi siarad â dau o Aelodau’r Cynulliad, ond ni chredaf eich bod wedi siarad gyda phob Aelod Cynulliad sy’n cynrychioli’r ardal, a chredaf, mewn perthynas â democratiaeth yma yng Nghymru, y byddai’n dda pe gallech gynnwys pob Aelod Cynulliad sy’n cynrychioli rhanbarth Pen-y-bont ar Ogwr mewn unrhyw drafodaethau yn y dyfodol.

Edrychwch, efallai y byddwch yn dweud bod Ford wedi buddsoddi yn yr ardal ac efallai fod gennych eiriau caredig i’w dweud am Ford, ond gallaf ddangos fy nghreithiau ar ôl y dadleuon ynglŷn â Ford yn cau eu ffatri yn Abertawe ac ymgyrch bensiynau Visteon gyda Ford a ddilynodd hynny. Felly, efallai ei bod yn braf eich bod yn ymddiried ynddynt, ond efallai na fydd eu geiriau yn cael eu hadlewyrchu yn y camau a gymerant ar ôl 2021. Felly, hoffwn gael sicrwydd gennych, gan na’ch clywais i chi’n ateb Adam Price: pryd y daethoch i wybod am yr adroddiadau yn y wasg heddiw? Ie, efallai mai adroddiadau a ddatgelwyd yn answyddogol ydynt, ond mae angen inni wybod pa drafodaethau a gawsoch gyda’r cwmni er mwyn deall lefel y difrifoldeb a fu cyn hyn, gan y bydd y rhai sy’n byw yn yr ardal honno, wrth gwrs, yn bryderus iawn. Mae hwn hefyd yn gwmni angori, felly hoffwn geisio deall beth y mae’r cwmnïau eraill sy’n gweithio o gwmpas Ford yn ei deimlo heddiw—nid gweithwyr Ford yn unig, ond y cwmnïau llai hynny. Rydych yn sôn cryn dipyn am chwilio am gynhyrchion newydd, ond beth yw rhai o’r cynhyrchion newydd hynny? A ydych yn pryderu, mewn perthynas â Tata yn prynu Jaguar Land Rover yn 2008, fod llawer o fuddsoddiad wedi mynd i’r ffatri yng ngorllewin canolbarth Lloegr, ac y gall hynny fod yn niweidiol i gynhyrchiant ffatri Ford ym Mhen-y-bont? Felly, a ydych wedi ystyried dadansoddi effaith y buddsoddiadau mewn rhan arall o’r DU a sut y mae hynny’n effeithio arnom ni?

Buom yn trafod Tata ychydig wythnosau yn ôl. Byddai’n dda pe gallech chi fel Llywodraeth ddarparu’r strategaeth ddiwydiannol honno er mwyn inni allu dod â’r holl offerynnau hyn ynghyd mewn un ddogfen benodol a deall sut y gallwn ninnau fel Aelodau’r Cynulliad ar draws y Siambr gyfrannu at hyn mewn ffordd gadarnhaol, gan nad oes gennym unrhyw ddiddordeb mewn ceisio elwa ar hyn. Mae’n rhaid inni ddiogelu’r swyddi yn ne Cymru, oherwydd os nad yw Ford yn teimlo’r pwysau, yna credwch fi, efallai y byddant yn symud y swyddi hynny i fannau eraill. Oherwydd maent yn gorfforaeth ryngwladol, ac nid ydynt yn ymrwymedig i Gymru fel y bydd rhai Aelodau eraill yn y Siambr hon yn ei feddwl o bosibl.

I should begin by saying to the Member that other Members whom I spoke with this morning actually proactively contacted me, and that’s why I was able to share with them details of conversations that I’ve had with the key decision maker. The Member is welcome to contact me at any time if she feels strongly enough about issues in her region.

I should also say that right now is a time to build trust, not to undermine it or to destroy it, and I believe that it is through reinstating a team approach at Ford in Bridgend that we will see the plant through to a more viable future. There is no doubt that there is great anxiety at the plant, and I have stated today to Ford’s vice president my desire to seek details of the new products that are being looked at. I want to know exactly what it is that Ford in Bridgend can expect and should expect to be manufacturing in the next decade. These products, I understand, could concern electric and hybrid engines, but we need to know exactly what it is that Ford’s Bridgend plant will focus on producing in years to come.

In terms of the actual details that have been revealed today, they are, as I said to Adam Price, the worst-case scenario for what would happen—what would happen—hypothetically, if no new products were to be secured for the Bridgend plant. But our intention is to secure new product, is to work as part of a team with Ford, with the workforce, with the unions, and that’s the reason that I’m bringing them all together. Everybody has a shared interest in this—the unions, the workforce and Government—to make sure that Ford survives and that Ford in Bridgend thrives well into the future.

We will work together, we will develop trust across partners, and we will work with the company, and, if that means playing tough with Ford Europe, we will do so.

Dylwn ddechrau drwy ddweud wrth yr Aelod fod Aelodau eraill y siaradais â hwy’r bore yma wedi cysylltu’n rhagweithiol â mi, a dyna pam y gallais rannu manylion gyda hwy ynglŷn â’r sgyrsiau a gefais gyda’r unigolyn sy’n gwneud y penderfyniadau allweddol. Mae croeso i’r Aelod gysylltu â mi ar unrhyw adeg os yw’n teimlo’n ddigon cryf ynglŷn â’r materion yn ei rhanbarth.

Dylwn ddweud hefyd mai yn awr yw’r amser i feithrin ymddiriedaeth, yn hytrach na’i thanseilio neu ei dinistrio, a chredaf mai drwy adfer ymagwedd tîm yn Ford Pen-y-bont y gallwn sicrhau dyfodol mwy hyfyw i’r ffatri. Nid oes unrhyw amheuaeth fod cryn bryder yn y ffatri, a dywedais wrth is-lywydd Ford heddiw am fy nyhead i gael manylion ynglŷn â’r cynhyrchion newydd sy’n cael eu hystyried. Rwy’n awyddus i wybod yn union beth y gall Ford Pen-y-bont ei ddisgwyl a beth y dylent ddisgwyl y byddant yn ei weithgynhyrchu yn y degawd nesaf. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, gallai’r cynhyrchion hyn gynnwys injans trydan a hybrid, ond mae angen inni wybod beth yn union y bydd ffatri Ford ym Mhen-y-bont yn canolbwyntio ar ei gynhyrchu dros y blynyddoedd i ddod.

O ran y manylion a ddatgelwyd heddiw, fel y dywedais wrth Adam Price, maent yn cynrychioli’r senario waethaf o ran yr hyn a fuasai’n digwydd—yr hyn a fuasai’n digwydd—yn ddamcaniaethol, pe na bai unrhyw gynhyrchion newydd yn cael eu sicrhau ar gyfer ffatri Pen-y-bont. Ond ein bwriad yw sicrhau cynnyrch newydd, gweithio’n rhan o dîm gyda Ford, gyda’r gweithlu, gyda’r undebau, a dyna pam y byddaf yn dod â hwy i gyd at ei gilydd. Mae gan bawb ddiddordeb yn hyn—yr undebau, y gweithlu a’r Llywodraeth—er mwyn sicrhau bod Ford yn goroesi a bod Ford ym Mhen-y-bont yn ffynnu ymhell i’r dyfodol.

Byddwn yn gweithio gyda’n gilydd, byddwn yn datblygu ymddiriedaeth ymysg y partneriaid, a byddwn yn gweithio gyda’r cwmni, ac os yw hynny’n golygu bod yn ddigyfaddawd gyda Ford Europe, byddwn yn gwneud hynny.

Diolch yn fawr, Lywydd. Thank you for your replies to date, Cabinet Secretary but I’d like to try another couple past you again, as we haven’t had answers to these. [Interruption.] When did you hear first about this worst-case scenario? The MP for Bridgend confesses that she was completely blindsided by it, so I’m wondering whether you were.

Can you give me an answer, a straight answer, to the question: has the First Minister attempted to change his schedule in America to meet somebody from Ford? It’s a straightforward question. That’s a ‘yes’ or a ‘no’.

And another couple of questions: last September, Ford did say that the cut in Dragon production would not affect the workforce, and like all of us, you included, Cabinet Secretary, and Assembly Members—and, of course, Len McCluskey himself said in his recent visit that he was asking the company to demonstrate that they were ‘working hard for product replacement’. Those were his words, and I think we share those.

Today’s worst-case scenario report suggests that perhaps Ford has either failed, which means that there’s a bit of a black future facing us, or that they haven’t worked that hard yet. I heard your answer to Caroline Jones earlier on, but I wonder which of those two scenarios you think is probably the more accurate. I think it’s worrying that the company has suggested that work practices at the plant aren’t as efficient or effective as in other UK plants. That’s the first time that we’ve heard that, or at least first that I’ve heard that. Mr McCluskey said that he would ‘work hard’ with the company—I’m quoting him again—so do you agree that the kind of work that Huw Irranca-Davies was talking about earlier on should be undertaken as swiftly as possible so that Ford can never find themselves in a position where they can point to the workforce as an excuse for threatening that plant? I think my other questions have been answered, so, if you can tackle those four questions, I’d be delighted.

Diolch yn fawr, Lywydd. Diolch am eich atebion hyd yma, Ysgrifennydd y Cabinet, ond hoffwn roi cynnig arall ar gwpl o gwestiynau, gan nad ydym wedi cael atebion iddynt. [Torri ar draws.] Pryd oedd y tro cyntaf i chi glywed am y senario waethaf hon? Mae’r AS dros Ben-y-bont ar Ogwr yn cyfaddef nad oedd yn gwybod unrhyw beth am hyn, felly rwy’n meddwl tybed a oeddech chi.

A allwch roi ateb i mi, ateb syml, i’r cwestiwn: a yw’r Prif Weinidog wedi ceisio newid ei amserlen yn America i gyfarfod â rhywun o Ford? Mae’n gwestiwn syml. Hynny yw, ‘do’ neu ‘naddo’.

A chwpl o gwestiynau eraill: fis Medi diwethaf, dywedodd Ford na fyddai’r toriadau yng nghynhyrchiant Dragon yn effeithio ar y gweithlu, ac fel pob un ohonom, gan eich cynnwys chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ac Aelodau’r Cynulliad—ac wrth gwrs, fe ddywedodd Len McCluskey ei hun ar ei ymweliad diweddar ei fod yn gofyn i’r cwmni ddangos eu bod yn ‘gweithio’n galed i sicrhau cynnyrch newydd’. Dyna oedd ei eiriau, a chredaf ein bod yn eu rhannu.

Awgryma adroddiad heddiw ar y senario waethaf fod Ford naill ai wedi methu, sy’n golygu ein bod yn wynebu dyfodol digon tywyll, neu nad ydynt wedi bod yn gweithio mor galed â hynny eto. Clywais eich ateb cynharach i Caroline Jones, ond tybed pa un o’r ddwy senario sydd agosaf at y gwirionedd yn eich barn chi. Mae’n peri cryn bryder fod y cwmni wedi awgrymu nad yw arferion gwaith yn y ffatri mor effeithlon neu effeithiol ag yn ffatrïoedd eraill y DU. Dyna’r tro cyntaf i ni glywed hynny, neu o leiaf y tro cyntaf i mi glywed hynny. Dywedodd Mr McCluskey y byddai’n ‘gweithio’n galed’ gyda’r cwmni—rwy’n ei ddyfynnu unwaith eto—felly a ydych yn cytuno y dylid dechrau’r math o waith yr oedd Huw Irranca-Davies yn siarad amdano yn gynharach cyn gynted â phosibl fel na all Ford byth fod mewn sefyllfa lle y gallant ddefnyddio’r gweithlu fel esgus i fygwth y ffatri honno? Credaf fod fy nghwestiynau eraill wedi cael eu hateb, felly byddwn wrth fy modd pe gallech ateb y pedwar cwestiwn hwnnw.

Yes. Can I thank the Member for her questions? First of all, the Member asked whether the First Minister will be flying to Detroit to meet with Ford. As I’ve already said, I have spoken with the person who will be making the decision. More importantly, we know what I’ve been doing, we know our position: where has the Prime Minister been on this? We need a similar assurance—[Interruption.] We need a similar assurance for Ford as was given to Nissan. The First Minister has proven that he is able to stand up for Welsh industry: where is the Prime Minister? As I’ve said, I will continue to engage with the person that will make the decisions about the Bridgend plant. That person is the vice-president of Europe, that person is the person I spoke with this morning and will continue a dialogue with, and the mischief making from the Members opposite will not detract me from speaking with key decision makers in securing the future of Ford at Bridgend. Regardless of what mischief they wish to make, we prefer actions not words on this side—so, actually averting a crisis rather than promoting the idea of one.

In terms of Ford itself—[Interruption.] In terms of Ford itself, the communications between—[Interruption.] The Members protest too much.

Gallaf. A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiynau? Yn gyntaf, gofynnodd yr Aelod a fydd y Prif Weinidog yn hedfan i Detroit i gyfarfod â Ford. Fel y dywedais eisoes, rwyf wedi siarad â’r unigolyn a fydd yn gwneud y penderfyniad. Yn bwysicach, gwyddom beth y bûm yn ei wneud, gwyddom beth yw’n safbwynt ni: ble mae Prif Weinidog y DU wedi bod ar hyn? Mae arnom angen sicrwydd tebyg—[Torri ar draws.] Mae arnom angen sicrwydd tebyg ar gyfer Ford ag a roddwyd i Nissan. Mae Prif Weinidog Cymru wedi dangos ei fod yn gallu sefyll dros ddiwydiant Cymru: ble mae Prif Weinidog y DU? Fel y dywedais, byddaf yn parhau i ymgysylltu â’r unigolyn a fydd yn gwneud y penderfyniadau ynglŷn â ffatri Pen-y-bont. Yr unigolyn hwnnw yw is-lywydd Ewrop, yr unigolyn hwnnw yw’r unigolyn y siaradais â hi y bore yma ac y byddaf yn parhau i gynnal deialog â hi, ac ni fydd drygioni’r Aelodau gyferbyn yn fy atal rhag siarad gyda’r rhai sy’n gwneud y penderfyniadau allweddol mewn perthynas â diogelu dyfodol Ford ym Mhen-y-bont. Waeth pa helynt y dymunant ei godi, mae’n well gennym weithredoedd na geiriau ar yr ochr hon—osgoi argyfwng felly yn hytrach na hybu’r syniad o argyfwng.

O ran Ford eu hunain—[Torri ar draws.] O ran Ford eu hunain, mae cyfathrebu rhwng—[Torri ar draws.] Mae’r Aelodau’n protestio gormod.

The Cabinet Secretary is continuing—is finishing—his answer.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn parhau—yn gorffen—ei ateb.

I do think there is a need—[Interruption.] I do believe there is a need for Ford to better communicate to its employees, to its members, the long-term objectives for the plant. That is the reason that I’ve spoken both with the unions and with the vice-president; it’s the reason why I will be bringing them together. Because what was presented today was a worst-case scenario based on a hypothetical situation. The fact of the matter is, for the automotive sector, you have to look long term at what products are coming down the line, but there is a worst-case scenario for any manufacturer if you don’t secure new products. The key question for us, and what we are focused on, is actually securing those new products—not just talking about what opportunities there are, but holding Ford to account for their promise that they’re looking at new opportunities. They may well be looking at new opportunities; we wish to know what exactly they are and when we can expect them to be secured.

Credaf fod angen—[Torri ar draws.] Credaf fod angen i Ford gyfathrebu’n well gyda’u gweithwyr, gyda’u haelodau, mewn perthynas â’r amcanion ar gyfer y ffatri yn y tymor hir. Dyna pam fy mod wedi siarad gyda’r undebau yn ogystal â’r is-lywydd; dyna pam y byddaf yn dod â hwy at ei gilydd. Oherwydd yr hyn a gyflwynwyd heddiw oedd y senario waethaf yn seiliedig ar sefyllfa ddamcaniaethol. Y ffaith amdani, ar gyfer y sector modurol, yw bod yn rhaid i chi edrych yn hirdymor ar ba gynhyrchion a ddaw yn y dyfodol, ond mae yna senario waethaf yn bodoli ar gyfer unrhyw weithgynhyrchwr os nad ydych yn sicrhau cynhyrchion newydd. Y cwestiwn allweddol ar ein cyfer ni, a’r hyn yr ydym yn canolbwyntio arno, yw sicrhau’r cynhyrchion newydd hynny—nid siarad yn unig am ba gyfleoedd sydd ar gael, ond dwyn Ford i gyfrif o ran eu haddewid eu bod yn edrych ar gyfleoedd newydd. Efallai’n wir eu bod yn edrych ar gyfleoedd newydd; hoffem wybod beth yn union yw’r cyfleodd hynny a phryd y gallwn ddisgwyl iddynt gael eu sicrhau.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
2. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Dai Lloyd.

The next item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. The first question is from Dai Lloyd.

Datblygu Gwasanaethau Bysiau

Developing Bus Services

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ei gynlluniau ar gyfer datblygu gwasanaethau bysiau? OAQ(5)0124(EI)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on his plans for developing bus services? OAQ(5)0124(EI)

Member
Ken Skates AM 13:57:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. I refer the Member to the oral statement I delivered yesterday and, again, thank the Member for his warm welcome of it.

Gwnaf. Cyfeiriaf yr Aelod at y datganiad llafar a roddais ddoe, ac unwaith eto, hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei groeso cynnes iddo.

Diolch yn fawr am yr ateb yna. Yn amlwg, ie, cawsom ni’r datganiad ar ôl i fi roi’r cwestiwn yma i mewn, yn natur pethau. Ond hefyd, yn eich datganiad ysgrifenedig yn ôl yn yr hydref, roeddech chi wedi datgan eich bod chi’n mynd i gynnal trafodaethau gyda chynghorau Caerdydd a Chasnewydd ynglŷn â’r manteision o redeg cwmnïau bysus lleol drwy’r sector gyhoeddus. A allaf i ofyn, felly, beth—? [Torri ar draws.]

Thank you very much for that response. Clearly, we received the statement after I’d tabled the question; it’s the nature of things. But, in your written statement back in the autumn, you’d said that you were going to hold discussions with Newport and Cardiff councils on the benefits of running local bus companies through the public sector. Can I ask you—? [Interruption.]

Iawn. Gelli di gario ymlaen nawr, Dai.

Right. You can carry on now.

Cario ymlaen neu ailadrodd?

Should I carry on or start again?

Ailadrodd? Ie. Datganiad ysgrifenedig yn ôl yn yr hydref—roeddech chi’n sôn am waith efo cynghorau Caerdydd a Chasnewydd ynglŷn â manteision rhedeg cwmnïau bysus lleol drwy’r sector gyhoeddus. Byddwch chi’n cofio hynny. A allaf i ofyn beth ydy ffrwyth y trafodaethau yna, ac a ydych chi wedi dechrau trafod gydag awdurdodau eraill, megis Abertawe, er enghraifft, y posibilrwydd o greu system debyg i’r rheini sydd yn digwydd yng Nghaerdydd a Chasnewydd?

Okay. In a written statement back in the autumn you mentioned work with Cardiff and Newport councils on the benefits of running local bus companies through the public sector. You will recall that, I’m sure. Can I ask you what the outcomes of those discussions were, and have you started to hold discussions with other authorities, such as Swansea, for example, on the possibility of creating a similar system to those in Cardiff and Newport?

Again, I’d like to thank the Member for his keen interest in this subject area. I spoke with both Newport and Cardiff to gather best practice from both, with a view of sharing that with Swansea and with other local authorities. A number of work streams were created as a consequence of the bus summit in Wrexham, one of which looks at how we can create a more sustainable network and ensure that the right form of support is driven into local authorities, and, indeed, to operators, so that they could become more secure for the future. We’re also looking at the franchising potential and also the possibility of more municipal services being created across Wales. This is an area of work that I feel particularly excited about and I think we have a golden opportunity to create a far better bus network for Wales.

Unwaith eto, hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei ddiddordeb brwd yn y maes hwn. Siaradais gyda Chasnewydd a Chaerdydd i gasglu’r arferion gorau ganddynt, gyda’r bwriad o’u rhannu gydag Abertawe ac awdurdodau lleol eraill. Crëwyd nifer o ffrydiau gwaith o ganlyniad i’r uwchgynhadledd ar fysiau yn Wrecsam, ac mae un yn edrych ar sut y gallwn greu rhwydwaith mwy cynaliadwy a sicrhau bod y gefnogaeth gywir yn cael ei rhoi i awdurdodau lleol, ac yn wir, i’r gweithredwyr, er mwyn eu diogelu’n well ar gyfer y dyfodol. Rydym yn edrych hefyd ar botensial masnachfraint yn ogystal â’r posibilrwydd o greu mwy o wasanaethau trefol ledled Cymru. Mae hwn yn faes gwaith y teimlaf yn arbennig o gyffrous yn ei gylch a chredaf fod gennym gyfle gwerthfawr i greu rhwydwaith bysiau llawer gwell i Gymru.

Cabinet Secretary, there is a degree of apprehension, I think, within parts of the bus industry at the potential for the introduction of top-down regulation following the devolution of various pieces of legislation to Wales. Will you give a general overview of how you see the future regulation of the bus industry and also give an assurance that any new regulation will be only introduced after consultation with and in partnership with operators, the industry representatives and, indeed, local authorities?

Ysgrifennydd y Cabinet, credaf fod rhywfaint o bryder mewn rhannau o’r diwydiant bysiau mewn perthynas â’r posibilrwydd o gyflwyno rheoleiddio o’r brig i lawr yn sgil datganoli sawl darn o ddeddfwriaeth i Gymru. A wnewch chi roi trosolwg cyffredinol o sut y bydd y diwydiant bysiau’n cael ei reoleiddio yn y dyfodol yn eich barn chi a rhoi sicrwydd hefyd na fydd unrhyw reoliadau newydd ond yn cael eu cyflwyno ar ôl ymgynghori ac mewn partneriaeth â’r gweithredwyr, cynrychiolwyr y diwydiant, ac yn wir, yr awdurdodau lleol?

Can I thank Russell George for his questions and say that work with the industry, with passenger groups and, indeed, with local authorities will continue? There is clearly apprehension about the prospect of new regulation and stronger regulation being introduced, but we will be revealing our intentions and our overall vision in the document that is going out to public consultation on March 8. It’s our view that change is required in order to better integrate bus and rail services and to improve accessibility and punctuality of services. With those changes there will be challenge, but at the end of the day, we have to consider the passengers first and foremost and I have confidence in the best of operators doing that.

A gaf fi ddiolch i Russell George am ei gwestiynau, a dweud y bydd gwaith gyda’r diwydiant, gyda grwpiau teithwyr, ac yn wir, gydag awdurdodau lleol yn parhau? Mae’n amlwg fod pryder ynghylch y posibilrwydd o gyflwyno rheoliadau newydd a rheoliadau cryfach, ond byddwn yn datgelu ein bwriadau a’n gweledigaeth gyffredinol yn y ddogfen a ddaw’n destun ymgynghoriad cyhoeddus ar Fawrth 8. Ein safbwynt yw bod angen newid er mwyn integreiddio gwasanaethau bysiau a threnau’n well ac er mwyn gwella hygyrchedd a phrydlondeb y gwasanaethau. Daw heriau gyda’r newidiadau hynny, ond yn y pen draw, mae’n rhaid i ni ystyried y teithwyr yn gyntaf oll ac mae gennyf hyder y bydd y gweithredwyr gorau yn gwneud hynny.

Thanks, Minister, for your statement yesterday on improving the bus services. I was interested in your plans to improve the bus stop experience, particularly by providing more electronic information. This could be variable due to geographical factors. For instance, in the south Wales Valleys, the stops tend to be relatively smaller with a lack of shelters, plus there is also the issue of the variability of broadband. So, I wondered what your plans were to improve the bus stop experience in the Valleys.

Diolch, Weinidog, am eich datganiad ddoe ar wella’r gwasanaethau bysiau. Roedd gennyf ddiddordeb yn eich cynlluniau i wella’r profiad mewn safleoedd bysiau, yn enwedig drwy ddarparu mwy o wybodaeth electronig. Gall hynny amrywio o ganlyniad i ffactorau daearyddol. Er enghraifft, yng Nghymoedd de Cymru, mae’r safleoedd bysiau yn tueddu i fod yn llai o gymharu gyda phrinder llochesi, a hefyd mae’r band eang yn amrywio. Felly, tybed beth yw eich cynlluniau i wella’r profiad mewn safleoedd bysiau yn y Cymoedd.

Can I thank the Member for his question? This is a very important point, because what bus users have regularly told us is that the lack of decent modern facilities, bus stops in particular, is a deterrent to them actually taking public transport. I mentioned a moment ago that a number of work streams were created as a consequence of the bus summit, and another one of those work streams actually focuses specifically on immediate improvements that can be brought to bus stations, in particular the provision of live transport information.

We do not believe, given the roll-out of Superfast Cymru and the availability of other forms of digital technology, that live information could not be provided at all bus stops, regardless of how rural they are. There are various solutions that can be deployed. We are confident that they can be. One of the challenges that we have, though, is that—as I outlined yesterday in the statement—we have been seeking to establish voluntary quality partnerships between local authorities and bus operators for some time. One of the difficulties that we’ve faced is in actually getting the commitment from the local authorities and the operators to invest in their respective infrastructure. For that reason, we’ve got the work stream looking at what support is required to get the investment that is needed into bus stops right across Wales.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn? Mae hwn yn bwynt pwysig iawn, gan fod defnyddwyr bysiau wedi dweud wrthym dro ar ôl tro fod diffyg cyfleusterau modern addas, yn enwedig safleoedd bysiau, yn eu rhwystro rhag defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Soniais funud yn ôl fod nifer o ffrydiau gwaith wedi cael eu creu o ganlyniad i’r uwchgynhadledd ar fysiau, ac mae un arall o’r ffrydiau gwaith hynny’n canolbwyntio’n benodol ar welliannau y gellir eu gwneud ar unwaith i safleoedd bysiau, yn enwedig o ran darparu gwybodaeth fyw am drafnidiaeth.

O ystyried bod Cyflymu Cymru yn cael ei gyflwyno ac o ystyried argaeledd mathau eraill o dechnoleg ddigidol, nid ydym yn cytuno na ellid darparu gwybodaeth fyw yn yr holl safleoedd bysiau, ni waeth pa mor wledig ydynt. Gellir defnyddio amryw o atebion. Rydym yn hyderus y gellir eu defnyddio. Un o’r heriau sy’n ein hwynebu, fodd bynnag, yw ein bod—fel yr amlinellais ddoe yn y datganiad—wedi bod yn ceisio sefydlu partneriaethau gwirfoddol o ansawdd rhwng awdurdodau lleol a gweithredwyr bysiau ers peth amser. Un o’r anawsterau a wynebwyd gennym yw sicrhau ymrwymiad gan yr awdurdodau lleol a’r gweithredwyr i fuddsoddi yn eu seilweithiau. Oherwydd hynny, mae’r ffrwd waith yn edrych ar ba gefnogaeth sydd ei hangen er mwyn sicrhau’r buddsoddiad angenrheidiol mewn safleoedd bysiau ledled Cymru.

Hyrwyddo Sir Benfro fel Cyrchfan Dwristiaeth

Promoting Pembrokeshire as a Tourism Destination

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i hyrwyddo Sir Benfro fel cyrchfan dwristiaeth? OAQ(5)0128(EI)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on what the Welsh Government is doing to promote Pembrokeshire as a tourism destination? OAQ(5)0128(EI)

Yes. Pembrokeshire is a vital part of Wales’s overall tourism offering. Our marketing activities feature tourism attractions and products in Pembrokeshire, alongside all the other parts of Wales.

Gwnaf. Mae Sir Benfro yn rhan hanfodol o’r hyn sydd gan Gymru i’w gynnig o ran twristiaeth yn gyffredinol. Mae ein gweithgareddau marchnata yn cynnwys atyniadau a chynnyrch twristiaeth yn Sir Benfro, ochr yn ochr â phob rhan arall o Gymru.

Cabinet Secretary, as you’re no doubt aware, the city of St David’s, the smallest city in Britain, is developing a bid for the UK city of culture in 2021, which, if successful, would significantly promote Pembrokeshire as a tourism destination. Given that this year is the Year of Legends, which obviously is aimed at enriching and promoting culture in Wales, what support can the Welsh Government offer to the city of St David’s to help it strengthen its bid for the UK city of culture?

Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwyddoch, mae Tyddewi, dinas leiaf Prydain, yn datblygu cais i fod yn ddinas diwylliant y DU yn 2021, a byddai hynny, pe bai’r cais yn llwyddiannus, yn gwneud llawer i hyrwyddo Sir Benfro fel cyrchfan twristiaeth. O gofio mai eleni yw Blwyddyn y Chwedlau, gyda’r bwriad o gyfoethogi a hyrwyddo diwylliant yng Nghymru, pa gefnogaeth y gall Llywodraeth Cymru ei rhoi i Dyddewi i’w helpu i gryfhau ei chais i fod yn ddinas diwylliant y DU?

Can I thank Paul Davies for his question and tell him that Pembrokeshire is actually the destination of my regular summer holidays? I believe it’s one of the prettiest and one of the most attractive parts not just of Wales but of Europe. The Pembrokeshire destination partnership, I’m pleased to say, has been able to secure significant resource this year as part of a south-west Wales Year of Legends campaign that brings together various local authorities to celebrate the legends across the region.

I also believe that next year provides a golden opportunity to Pembrokeshire, the Year of the Sea. I can envisage a number of spectacular events and new products being funded by the Government through the tourism investment support scheme and through other financial measures.

I’m very aware that St David’s is looking at bidding for city of culture status. This would be a magnificent coup if they could secure it. I am also aware that Swansea is investigating a possible bid as well. I will be meeting with the respective organisers in the coming weeks. Although I cannot say at this moment that I am able to prefer one bid over another, I can say that if there is a bid that is taken forward by one and not the other, it would have the support of the Welsh Government.

A gaf fi ddiolch i Paul Davies am ei gwestiwn a dweud wrtho mewn gwirionedd fy mod yn treulio bob gwyliau haf yn Sir Benfro? Credaf ei bod yn un o’r ardaloedd harddaf a mwyaf deniadol, nid yn unig yng Nghymru ond yn Ewrop. Rwy’n falch o ddweud bod partneriaeth cyrchfan Sir Benfro wedi llwyddo i sicrhau adnoddau sylweddol eleni fel rhan o ymgyrch Blwyddyn y Chwedlau de-orllewin Cymru, sy’n dod â gwahanol awdurdodau lleol ynghyd i ddathlu’r chwedlau ar draws y rhanbarth.

Credaf hefyd y bydd y flwyddyn nesaf, Blwyddyn y Môr, yn gyfle gwerthfawr i Sir Benfro. Gallaf ragweld nifer o ddigwyddiadau ysblennydd a chynhyrchion newydd yn cael eu hariannu gan y Llywodraeth drwy’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth a thrwy fesurau ariannol eraill.

Rwy’n ymwybodol iawn fod Tyddewi yn ystyried gwneud cais am statws dinas diwylliant. Byddai hon yn gamp wych pe gallent ei chyflawni. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod Abertawe yn ystyried gwneud cais. Byddaf yn cyfarfod â threfnwyr y ddwy ddinas dros yr wythnosau nesaf. Er na allaf ddweud ar hyn o bryd a wyf yn ffafrio’r naill gynnig dros y llall, pe bai cais yn cael ei gyflwyno gan un ohonynt ac nid y llall, gallaf ddweud y byddai’n cael cefnogaeth Llywodraeth Cymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Suzy Davies.

Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservatives spokesperson, Suzy Davies.

Diolch yn fawr, Lywydd. Neatly dealt with there, I have to say, Cabinet Secretary. I wonder whether you could give us an indication about when we might expect a full response to the report on Historic Wales. I’m hoping you can do that today, just to give us an idea.

Until then, I’m also mindful of the fact that your predecessors, despite my coaxing on a number of occasions to think otherwise, also always maintained that Cadw was better placed within Government. You clearly have other ideas, which I’m pleased to see, but I wouldn’t believe that you haven’t proceeded to commission the Historic Wales report without giving at least some early consideration to what extracting Cadw from Government might look like. What details can you give you of the preparatory scoping that you’ve done about taking Cadw out of Government? How have you overcome the arguments of your predecessors? Do you have any sort of indicative figures—I appreciate that this is difficult—so that we can get a general sense of costings, notwithstanding, of course, that you’ve yet to make a final decision? Thank you.

Diolch yn fawr, Lywydd. Fe wnaethoch ddelio â hynny’n daclus iawn, mae’n rhaid i mi ddweud, Ysgrifennydd y Cabinet. Tybed a allech roi syniad i ni pryd y gallwn ddisgwyl ymateb llawn i’r adroddiad Cymru Hanesyddol. Gobeithiaf y gallwch wneud hynny heddiw, er mwyn rhoi rhyw fath o syniad i ni.

Tan hynny, rwyf hefyd yn ymwybodol o’r ffaith fod eich rhagflaenwyr, er gwaethaf fy ymdrechion ar sawl achlysur i’w hudo i feddwl fel arall, wedi mynnu bob amser ei bod hi’n well i Cadw barhau’n rhan o’r Llywodraeth. Yn amlwg, mae gennych syniadau eraill, ac rwy’n falch o weld hynny, ond ni chredaf y byddech wedi comisiynu adroddiad Cymru Hanesyddol heb roi o leiaf rywfaint o ystyriaeth gynnar i’r sefyllfa pe bai Cadw’n annibynnol ar y Llywodraeth. Pa fanylion y gallwch eu rhoi ynglŷn â’ch gwaith cwmpasu paratoadol mewn perthynas â gwneud Cadw’n annibynnol ar y Llywodraeth? Sut y llwyddasoch i oresgyn dadleuon eich rhagflaenwyr? A oes gennych ffigurau dangosol o unrhyw fath—rwy’n sylweddoli fod hyn yn anodd—er mwyn inni gael syniad cyffredinol o’r costau, er nad ydych, wrth gwrs, wedi gwneud y penderfyniad terfynol eto? Diolch.

Can I thank Suzy Davies for her questions? I’ve received the steering group’s report on Historic Wales. It is an excellent report. I’m currently considering it and I’ll respond formally in the coming weeks. I am also awaiting formal responses from the respective organisations and institutions that the paper concerns.

With regard specifically to Cadw, I will give that recommendation particular attention. Cadw has performed exceptionally well in the past 12 months whilst being in Government, and I want to ensure that that success continues. One of the reasons that Cadw has experienced such a remarkable increase in the number of visitors and members, and, indeed, in the amount of income generated, is because of the personnel within the organisation having the freedom and flexibility to operate as commercially as they wish. I wish to make sure that, whether Cadw stays in Government or goes out of Government, it has the right people—the right, if you like, imagineers—who are leading the organisation in order to draw in more visitors.

A gaf fi ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiynau? Rwyf wedi derbyn adroddiad Cymru Hanesyddol y grŵp llywio. Mae’n adroddiad ardderchog. Rwy’n ei ystyried ar hyn o bryd a byddaf yn ymateb yn ffurfiol yn ystod yr wythnosau nesaf. Rwyf hefyd yn aros am ymatebion ffurfiol gan y sefydliadau y mae’r papur yn ymwneud â hwy.

O ran Cadw, byddaf yn rhoi sylw arbennig i’r argymhelliad hwnnw. Mae Cadw wedi perfformio’n eithriadol o dda fel rhan o’r Llywodraeth dros y 12 mis diwethaf, ac rwyf am sicrhau bod y llwyddiant hwnnw’n parhau. Un o’r rhesymau pam fod Cadw wedi gweld cynnydd mor nodedig o ran nifer yr ymwelwyr ac aelodau, ac yn wir, o ran swm yr incwm a gynhyrchwyd, yw am fod rhyddid a hyblygrwydd gan y personél yn y sefydliad i weithredu mor fasnachol ag y dymunant. Pa un a yw Cadw’n aros yn rhan o’r Llywodraeth ai peidio, hoffwn sicrhau bod y bobl iawn yno—y bobl iawn, sy’n llawn dychymyg, os mynnwch—i arwain y sefydliad er mwyn denu mwy o ymwelwyr.

Thank you very much for that answer. I just want to move on now to something else that we’re waiting on a little bit, which is the small museum review, which reported in August 2015. It was received very well by the sector, and, despite the six-month delay in the Government responding to the recommendations, they’re eager to see progress.

However, I’ve been told that some of the recommendations are not being delivered upon, at least not at pace. I’d be grateful if you could give us some indication of how your department monitors and scrutinises, actually, your partners, which would include local authorities, to ensure that those good ideas do translate into good practice.

Diolch yn fawr am eich ateb. Rwyf am symud ymlaen yn awr at rywbeth arall yr ydym wedi bod yn aros peth amser amdano, sef yr adolygiad o amgueddfeydd bychain, a gyflwynodd adroddiad ym mis Awst 2015. Cafodd ei groesawu gan y sector, ac er i’r Llywodraeth oedi am chwe mis cyn ymateb i’r argymhellion, maent yn awyddus i weld cynnydd.

Fodd bynnag, dywedwyd wrthyf nad yw rhai o’r argymhellion yn cael eu cyflawni, nid ag unrhyw frys o leiaf. Buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi rhyw syniad inni ynglŷn â sut y mae eich adran yn monitro a chraffu ar eich partneriaid mewn gwirionedd, gan gynnwys awdurdodau lleol, er mwyn sicrhau bod y syniadau da hynny’n trosi’n arferion da.

I believe that Members should have received an update on the expert panel review, the recommendations and how we are taking this work forward just prior to Christmas. We accepted almost all of the recommendations. The one recommendation that I had reservations about was the creation of a new museums council that potentially could compete with or could tread on the toes of existing organisations. So, it’s my view that before setting up any new organisations or groups, we should first examine whether those that currently exist actually exist to the best of their ability. If not, then are there changes that are required to those organisations?

There are other recommendations that we had actually enacted before the review had emerged. One, for example, was my desire to see local museums being able to access the sort of funding that local libraries were able to access for the purpose of transforming them into lifelong community hubs. I changed the criteria on that fund and increased the amount of money available so that local museums could benefit from it.

The expert panel report identified this as a transformation fund, and it truly is a transformation fund, but I didn’t wish to wait until the report was responded to and then actioned on before making sure that that valuable resource that could keep local museums alive was made available and, indeed, drawn down. I think the figures are very promising at the moment—there is great interest by local museums. Insofar as the other recommendations are concerned, we are implementing them, but I must stress again that that one recommendation that I have reservations about is based on my belief that we currently have the right institutions, organisations and groups that can represent the museum sector.

Rwy’n credu y dylai’r Aelodau fod wedi cael y wybodaeth ddiweddaraf ychydig cyn y Nadolig ynglŷn ag adolygiad y panel o arbenigwyr, yr argymhellion a sut rydym yn bwrw ymlaen â’r gwaith hwn. Derbyniwyd y rhan fwyaf o’r argymhellion gennym. Yr un argymhelliad yr oedd gennyf amheuon yn ei gylch oedd creu cyngor amgueddfeydd newydd a allai gystadlu â sefydliadau presennol neu sathru ar eu sodlau. Felly yn fy marn i, cyn sefydlu unrhyw sefydliadau neu grwpiau newydd, dylem archwilio yn gyntaf a yw’r rhai presennol yn cyflawni hyd eithaf eu gallu. Os nad ydynt, a oes angen gwneud newidiadau i’r sefydliadau hynny?

Mewn gwirionedd, roeddem wedi rhoi rhai o’r argymhellion eraill ar waith cyn i’r adolygiad gael ei gyhoeddi. Un ohonynt, er enghraifft, oedd fy nyhead i amgueddfeydd lleol allu cael mynediad at yr un math o gyllid â llyfrgelloedd lleol, er mwyn eu trawsnewid yn ganolfannau cymunedol gydol oes. Newidiais y meini prawf ar gyfer y gronfa honno a chynyddu’r swm o arian a oedd ar gael er mwyn i amgueddfeydd lleol allu elwa ar hynny.

Fe’i gelwir gan adroddiad y panel o arbenigwyr yn gronfa drawsnewid, ac mae’n wir ei bod yn gronfa drawsnewid, ond nid oeddwn yn awyddus i aros am ymateb i’r adroddiad ac i gamau gweithredu gael eu cymryd ar yr adroddiad cyn sicrhau bod yr adnodd gwerthfawr hwnnw, a allai gadw’r amgueddfeydd lleol yn fyw, ar gael ac yn cael ei ddefnyddio. Credaf fod y ffigurau’n addawol iawn ar hyn o bryd—mae amgueddfeydd lleol wedi dangos cryn ddiddordeb. O ran yr argymhellion eraill, rydym yn eu rhoi ar waith, ond mae’n rhaid i mi bwysleisio unwaith eto fy mod yn gyndyn i dderbyn yr un argymhelliad hwnnw gan fy mod o’r farn fod gennym y sefydliadau a’r grwpiau cywir ar hyn o bryd i gynrychioli’r sector amgueddfeydd.

Thank you very much for that answer. I’ll certainly feed it back to the sector, if they haven’t already picked it up from this. I just want to move on to something a bit different now, and it’s the fact that Wales is a country of small businesses, many of which will be partnerships rather than companies, and so operating on income tax rather than corporation tax rules. I’m just wondering what kind of discussions you might have had with the finance Secretary about whether—‘whether’ is a genuine question as well—and how income tax-varying powers might be used to encourage the private sector—the kind of private sector we have—to invest in arts and heritage.

Diolch yn fawr eich ateb. Byddaf yn sicr yn ei gyfleu i’r sector, os nad ydynt eisoes wedi’i gael drwy hyn. Rwyf am symud ymlaen at rywbeth ychydig yn wahanol yn awr, sef y ffaith fod Cymru’n wlad o fusnesau bach, gyda llawer ohonynt yn bartneriaethau yn hytrach na chwmnïau, sy’n golygu eu bod yn gweithredu yn unol â rheolau treth incwm yn hytrach na’r dreth gorfforaeth. Tybed pa fath o drafodaethau a gawsoch gyda’r ysgrifennydd Cyllid ynglŷn ag a ellid—ac mae ‘a ellid’ yn gwestiwn dilys hefyd—a sut y gellid defnyddio pwerau amrywio treth incwm i annog y sector preifat—y math o sector preifat sydd gennym—i fuddsoddi yn y celfyddydau a threftadaeth.

I’d be very interested to examine any forms of philanthropy or tax breaks that could enable giving to the cultural and sports sector. I think it’s important that we do look at broadening the availability of resource, and encourage more people—not just individuals, but businesses as well as charitable organisations—to ensure that the culture sector is thriving. I will gladly look at any possible scheme that would see more resource diverted into libraries, museums and arts centres. I think the Members makes a very good point, and I will raise with it the finance Minister.

Byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn archwilio unrhyw fath o haelioni neu ostyngiad treth a allai alluogi rhoi i’r sector diwylliant a chwaraeon. Credaf ei bod yn bwysig ein bod yn edrych ar gynyddu argaeledd adnoddau, ac yn annog mwy o bobl—nid unigolion yn unig, ond busnesau yn ogystal â sefydliadau elusennol—i sicrhau bod y sector diwylliant yn ffynnu. Rwy’n fwy na pharod i edrych ar unrhyw gynllun a fyddai’n arwain at fwy o adnoddau i lyfrgelloedd, amgueddfeydd a chanolfannau’r celfyddydau. Credaf fod yr Aelod yn gwneud pwynt da iawn, a byddaf yn ei ddwyn i sylw’r Gweinidog Cyllid.

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

I’d like to return, if I may, to the issue of inward investment and the role that it should play in our wider economic strategy. Assembly Members will be interested to know that in the last few minutes the First Minister has told the BBC that a trip to Detroit would be pointless, and given the gravity of the situation many observers would be forced to conclude that he’s a pretty pointless First Minister.

I would like to ask the Cabinet Secretary, as he prepares to unveil his new economic strategy, how important he thinks inward investment should be to the Welsh economy going forward, given the fact that there are fewer large-scale inward investment projects than in the past, and we’re not successful at winning them. We didn’t win Jaguar Land Rover, where the engines from Bridgend will be now made. Six years ago, we didn’t win Boeing. There was a headline in the ‘Western Mail’ that celebrated Wales coming second. It sounded like some of the post-match interviews we’ve heard recently. Can the Cabinet Secretary confirm whether or not the Welsh Government offered, as I’ve heard, up to £50 million to Boeing to come to Wales? And can he also confirm that one of the reasons that Boeing decided not to was because of their concerns about the adequacy and the quality of the local skills base?

Hoffwn ddychwelyd, os caf, at fewnfuddsoddiad a’r rôl y dylai ei chwarae yn ein strategaeth economaidd ehangach. Bydd diddordeb gan Aelodau’r Cynulliad mewn gwybod bod y Prif Weinidog, yn yr ychydig funudau diwethaf, wedi dweud wrth y BBC y byddai taith i Detroit yn ddibwynt, ac o ystyried difrifoldeb y sefyllfa, byddai’n rhaid i lawer o sylwebwyr ddod i’r casgliad ei fod yntau’n Brif Weinidog eithaf dibwynt.

Hoffwn ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet, wrth iddo baratoi i ddatgelu ei strategaeth economaidd newydd, pa mor bwysig y dylai mewnfuddsoddi fod i economi Cymru wrth symud ymlaen yn ei farn ef o ystyried bod yna lai o brosiectau mewnfuddsoddi mawr nag yn y gorffennol, ac nad ydym yn llwyddo i’w hennill. Ni lwyddasom i ennill Jaguar Land Rover a fydd yn gwneud yr injans o Ben-y-bont o hyn ymlaen. Chwe blynedd yn ôl, ni lwyddasom i ennill Boeing. Roedd pennawd yn y ‘Western Mail’ yn dathlu’r ffaith fod Cymru wedi dod yn ail. Roedd yn swnio fel rhai o’r cyfweliadau a glywsom yn ddiweddar ar ôl gêmau. A all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau bod Llywodraeth Cymru wedi cynnig hyd at £50 miliwn i Boeing ddod i Gymru, fel y clywais? A all gadarnhau hefyd mai un o’r rhesymau y penderfynodd Boeing beidio â dod oedd am eu bod yn pryderu ynglŷn â digonolrwydd ac ansawdd y sylfaen sgiliau leol?

I think the Member lets himself down with such cheap pot shots at the First Minister that do nothing to offer security to those workers. But, actually, what the First Minister has said in the past few minutes confirms that I have been speaking to the right person—the person that will make the decision about Ford. In terms of FDI projects, there’s been a 77 per cent increase in the number of projects and an 84 per cent increase in the number of jobs from companies that are headquartered elsewhere in the UK coming to Wales. We do have a very proud record of attracting investment to Wales, as shown by Aston Martin. As we leave the European Union, it will become more important that we work with businesses and investors in England, and that’s why I believe that exports—not just abroad, but also exports across the border to England, Scotland and Ireland—will become essential. I do think that we have to have the right balance between attracting inward investment and ensuring that we have more Welsh-based businesses and indigenous companies exporting outside of Wales. For that reason, we’ve been very clear that as we exit the European Union, we must have tariff-free and unfettered access to the single market. I am pleased—it has taken some time—but I am pleased that the UK Government is now talking of a free and frictionless relationship. I think this recognises that the Welsh Government has been right throughout to call for unfettered access that doesn’t have any tariff or technical barriers that prevent companies in Wales from exporting. But I do think, as a whole, exports will become more important to Wales’s economic growth and prosperity.

Credaf fod yr Aelod yn iselhau ei hun gyda’i sylwadau dirmygus am y Prif Weinidog nad ydynt yn gwneud unrhyw beth i roi sicrwydd i’r gweithwyr hynny. Ond mewn gwirionedd, mae’r hyn y mae’r Prif Weinidog wedi’i ddweud yn yr ychydig funudau diwethaf yn cadarnhau fy mod wedi bod yn siarad â’r unigolyn cywir—yr un a fydd yn gwneud y penderfyniad ynglŷn â Ford. O ran prosiectau buddsoddi uniongyrchol o dramor, mae cynnydd o 77 y cant wedi bod yn nifer y prosiectau a chynnydd o 84 y cant yn nifer y swyddi gyda chwmnïau sydd â’u pencadlysoedd mewn rhannau eraill o’r DU yn dod i Gymru. Mae gennym hanes balch iawn o ddenu buddsoddiad i Gymru, fel y dengys Aston Martin. Wrth inni adael yr Undeb Ewropeaidd, bydd yn fwyfwy pwysig inni weithio gyda busnesau a buddsoddwyr yn Lloegr, a dyna pam y credaf y bydd allforion—nid dramor yn unig, ond hefyd allforion dros y ffin i Loegr, yr Alban ac Iwerddon—yn dod yn hanfodol. Credaf fod yn rhaid inni sicrhau’r cydbwysedd cywir rhwng denu mewnfuddsoddiad a sicrhau bod mwy o gwmnïau cynhenid a busnesau yng Nghymru yn allforio y tu hwnt i Gymru. Oherwydd hynny, rydym wedi bod yn glir iawn fod yn rhaid inni sicrhau mynediad dilyffethair a di-dariff at y farchnad sengl wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Rwy’n falch iawn—mae wedi cymryd peth amser—ond rwy’n falch iawn fod Llywodraeth y DU yn siarad bellach am berthynas ddilyffethair a diffrithiant. Credaf fod hynny’n cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi bod yn iawn o’r cychwyn cyntaf i alw am fynediad dilyffethair heb unrhyw dariff na rhwystrau technegol sy’n atal cwmnïau yng Nghymru rhag allforio. Ond ar y cyfan, credaf y bydd allforion yn dod yn fwy pwysig i dwf a ffyniant economaidd Cymru.

As a nation, of course, we will always have limited resources—indeed, scarcity, of course, is one of the fundamental principles within economics—so we need to be absolutely clear that we’re investing those scarce resources in the right areas, where they’re going to have the greatest impact. Can I invite the Cabinet Secretary, as he devises and refines his economic strategy, to look at the research project conducted by a team at Cardiff Metropolitan University, including Professors Brian Morgan, Gerry Holtham and Rob Huggins, who have looked across the world at the different variables that are associated with economic success? There were some surprising results—or maybe not so surprising—which actually showed that one of the most important variables is the level of expenditure on education. Indeed, as Professor Holtham has said in the last few weeks, rather than actually raiding the education budget, as we’ve done in recent years to actually inflate our conventional economic development budget, maybe we should be doing it in the opposite direction, and responding, for example, to the call from the Organisation for Economic Co-operation and Development in its report, published yesterday, for sustained investment in education—schools, further education and universities—because that is one of the most reliable determinants of future economic success.

Fel cenedl, wrth gwrs, bydd ein hadnoddau bob amser yn gyfyngedig—yn wir, mae prinder, wrth gwrs, yn un o egwyddorion sylfaenol economeg—felly mae angen inni fod yn hollol glir ein bod yn buddsoddi’r adnoddau prin hynny yn y mannau cywir lle y cânt yr effaith fwyaf. A gaf fi wahodd Ysgrifennydd y Cabinet, wrth iddo ddyfeisio a mireinio ei strategaeth economaidd, i edrych ar y prosiect ymchwil a gynhaliwyd gan dîm ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, sy’n cynnwys yr Athrawon Brian Morgan, Gerry Holtham a Rob Huggins, ac sydd wedi edrych ar y gwahanol newidion sy’n gysylltiedig â llwyddiant economaidd ledled y byd? Roedd rhai canlyniadau’n peri syndod—neu ddim gymaint â hynny o syndod, efallai—ac yn dangos mai un o’r newidion pwysicaf yw lefel y gwariant ar addysg. Yn wir, fel y dywedodd yr Athro Holtham yn ystod yr wythnosau diwethaf, yn hytrach nag ysbeilio’r gyllideb addysg, fel y gwnaethom dros y blynyddoedd diwethaf, er mwyn cynyddu ein cyllideb ddatblygu economaidd gonfensiynol mewn gwirionedd, efallai y dylem fod yn gwneud i’r gwrthwyneb, gan ymateb, er enghraifft, i’r alwad yn adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, a gyhoeddwyd ddoe, am fuddsoddiad parhaus mewn addysg—ysgolion, addysg bellach a phrifysgolion—gan mai dyna un o’r penderfynyddion mwyaf dibynadwy mewn perthynas â llwyddiant economaidd yn y dyfodol.

I think the Member is right, and I’d also add that there is great importance that’s attached to early years education as well, and I think it’s absolutely essential that children get the best possible start in life, and for that reason I think it’s also right that we have a very ambitious childcare pledge and that we continue to invest in early education. What we’ve been able to ascertain from all of the available data is that in terms of the gross value added gap between Wales and the rest of the UK, the vast majority of that gap can be determined by productivity deficits, and the difference in productivity, in turn, is largely owing to factors such as skills gaps. It’s essential, therefore, that we invest in the right area of skills training to make sure that every individual looking to get into the workplace is equipped with the right type of skills. I think it’s also essential that we don’t just educate and skill people generally, but that we actually equip people with those skills that are aligned with their intrinsic interests and with their intrinsic abilities, so that they can secure a long career in the workplace of their choice.

Credaf fod yr Aelod yn gywir, a hoffwn ychwanegu bod addysg y blynyddoedd cynnar yn hynod o bwysig hefyd, a chredaf ei bod yn gwbl hanfodol fod plant yn cael y dechrau gorau posibl mewn bywyd, ac oherwydd hynny credaf ei bod hefyd yn iawn fod gennym addewid gofal plant uchelgeisiol iawn, a’n bod yn parhau i fuddsoddi mewn addysg gynnar. O’r holl ddata sydd ar gael, rydym wedi gallu canfod, o ran y bwlch rhwng Cymru a gweddill y DU mewn perthynas â gwerth ychwanegol gros, mai diffyg cynhyrchiant sy’n gyfrifol am y rhan helaeth o’r bwlch hwnnw, a bod y gwahaniaeth mewn cynhyrchiant yn ei dro yn deillio i raddau helaeth o ffactorau megis bylchau sgiliau. Mae’n hanfodol, felly, ein bod yn buddsoddi mewn hyfforddiant sgiliau yn y meysydd iawn er mwyn sicrhau bod pob unigolyn sy’n awyddus i gychwyn yn y gweithle yn meddu ar sgiliau o’r math cywir. Credaf hefyd fod yn rhaid inni wneud mwy nag addysgu pobl yn gyffredinol a rhoi sgiliau cyffredinol iddynt, ond ein bod yn arfogi pobl â’r sgiliau sy’n gydnaws â’u diddordebau a’u galluoedd cynhenid, fel y gallant sicrhau gyrfa hir mewn gweithle o’u dewis.

The other variable identified as part of this study of global economic competitiveness is the level of business innovation—research and development. Over a year ago, his predecessor commissioned a second-stage report on creating a dedicated national innovation body for Wales, to drive up our level of R&D, both in the private sector and in higher education. Can he report on some progress on the establishment of that body, and can he also respond to some information that I’ve had that suggests that the full-time director of innovation, which was there leading the Welsh Government’s efforts in this area, and former director of the Confederation of British Industry, has been moved out of that post into a post as director of sport, and we don’t, any more, have a full-time director of innovation, which surely has to be concerning, given its importance to our economic strategy? And finally, an innovation that we are looking forward to in the Heads of the Valleys: the Circuit of Wales programme—can he confirm that it is his intention, provided all the information is provided in time to him, to make an announcement before purdah? Surely the people of Blaenau Gwent deserve to know that before the May elections.

Y newidyn arall a nodwyd yn rhan o’r astudiaeth hon o gystadleurwydd economaidd byd-eang yw lefel arloesedd busnes—ymchwil a datblygu. Dros flwyddyn yn ôl, comisiynodd ei ragflaenydd adroddiad ail gam ar greu corff arloesi cenedlaethol penodol i Gymru, i godi lefel ein hymchwil a datblygu, yn y sector preifat ac mewn addysg uwch. A all roi rhywfaint o wybodaeth ynglŷn â’r cynnydd mewn perthynas â sefydlu’r corff hwnnw, a hefyd, a all ymateb i wybodaeth a gefais sy’n awgrymu bod y cyfarwyddwr arloesi amser llawn a fu’n arwain ymdrechion Llywodraeth Cymru yn y maes hwn, cyn-gyfarwyddwyr Cydffederasiwn Diwydiant Prydain, wedi cael ei symud o’r swydd honno i swydd fel cyfarwyddwr chwaraeon, ac nad oes cyfarwyddwr arloesi amser llawn gennym bellach, sy’n sicr yn achos pryder o ystyried ei bwysigrwydd i’n strategaeth economaidd? Ac yn olaf, arloesedd yr ydym yn edrych ymlaen ato ym Mlaenau’r Cymoedd: rhaglen Cylchffordd Cymru—a all gadarnhau ei fod, cyn belled â bod yr holl wybodaeth yn cael ei darparu iddo mewn pryd, yn bwriadu gwneud cyhoeddiad cyn dechrau purdah? ‘Does bosibl nad yw pobl Blaenau Gwent yn haeddu gwybod hynny cyn etholiadau mis Mai.

In terms of innovation, Innovation Point and other organisations or other initiatives have been able to drive the amount of innovation and enterprise in Wales to new highs. That said, we do need to catch up with many parts of the UK: of that, there is no doubt. But between 1995 and 2015, the average annual increase in real terms, by businesses investing in enterprise research and development, was 5 per cent per year, in contrast to the UK average of just 2 per cent. So, the growth has been greater in Wales, but we still need to see further investment from business, and, indeed, from Government, but it’s absolutely essential that we recognise the challenge that exiting the European Union could have in this regard. It’s also the reason why I’ve been quite clear that we should expect in Wales a considerable proportion of the £2 billion that the Secretary of State for business and enterprise has announced for research and development across the UK.

In terms of the head of innovation within Welsh Government, as far as I’m aware, one of the most impressive academics in this area takes responsibility for innovation and I have every confidence in that official in leading a dedicated and effective team that will drive further resource into research and development, not just in the private sector but across the academic field, and also focus minds, focus attention within Government on what works best to drive enterprise within the Welsh economy.

In terms of the Circuit of Wales, I said back in January that I believed that the people of Ebbw Vale deserved a decision on this project as soon as possible. That’s why I tasked the developers with bringing forward a firm and formal proposal within the time that I allocated them. They brought that back. I then subsequently said that we would begin a process of due diligence, which would last between four and six weeks from the point of receiving the information. It’s still my hope that it will take just four to six weeks once we have received all of the information, and if a decision can be made within the time that leads us to purdah, then surely a decision before that time should be made. But this is very much at the moment in the hands of the developers. We do need the information in order to begin the process of due diligence so that a decision can be made before purdah if it’s going to be made then.

O ran arloesi, mae’r Arloesfa a chyrff neu fentrau eraill wedi gallu sbarduno arloesedd a menter yng Nghymru i gyrraedd uchelfannau newydd. Wedi dweud hynny, mae angen inni ddal i fyny â sawl rhan o’r DU: nid oes amheuaeth am hynny. Ond rhwng 1995 a 2015, roedd y cynnydd blynyddol cyfartalog mewn termau real gan fusnesau’n buddsoddi mewn ymchwil a datblygu mentrau, yn 5 y cant y flwyddyn, mewn cyferbyniad â chyfartaledd y DU o 2 y cant yn unig. Felly, mae mwy o dwf wedi bod yng Nghymru, ond mae angen inni sicrhau rhagor o fuddsoddiad o’r byd busnes, ac yn wir, gan y Llywodraeth, ond mae’n gwbl hanfodol ein bod yn cydnabod yr her y gallai gadael yr Undeb Ewropeaidd ei chreu yn hyn o beth. Dyna pam y bûm yn eithaf clir hefyd y dylem ni yng Nghymru ddisgwyl cyfran sylweddol o’r £2 biliwn y mae’r Ysgrifennydd Gwladol dros fusnes a menter wedi’i gyhoeddi ar gyfer ymchwil a datblygu ledled y DU.

O ran y pennaeth arloesi yn Llywodraeth Cymru, hyd y gwn i, mae un o’r academyddion mwyaf nodedig yn y maes hwn yn gyfrifol am arloesi ac mae gennyf ffydd y bydd y swyddog hwnnw’n arwain tîm ymroddgar ac effeithiol a fydd yn sicrhau rhagor o adnoddau ar gyfer ymchwil a datblygu, nid yn unig yn y sector preifat, ond ar draws y maes academaidd, ac yn sicrhau bod sylw’r Llywodraeth yn canolbwyntio ar yr hyn sy’n gweithio orau i sbarduno menter o fewn economi Cymru.

O ran Cylchffordd Cymru, dywedais ym mis Ionawr fy mod yn credu bod pobl Glynebwy yn haeddu penderfyniad ar y prosiect hwn cyn gynted â phosibl. Dyna pam y gofynnais i’r datblygwyr gyflwyno cynnig cadarn a ffurfiol o fewn yr amser a roddais iddynt. Daethant â chynnig yn ôl. Dywedais wedi hynny y byddem yn dechrau proses o ddiwydrwydd dyladwy, a fyddai’n para rhwng pedair a chwe wythnos wedi’r adeg y daeth y wybodaeth i law. Rwy’n dal i obeithio na fydd ond yn para rhwng pedair a chwe wythnos wedi i’r holl wybodaeth ddod i law, ac os gellir gwneud penderfyniad yn yr amser cyn dechrau purdah, yna yn sicr dylid gwneud hynny. Ond mae hyn yn nwylo’r datblygwyr ar hyn o bryd. Mae angen y wybodaeth arnom er mwyn dechrau’r broses o ddiwydrwydd dyladwy fel bod modd gwneud penderfyniad cyn dechrau purdah os yw’n mynd i gael ei wneud bryd hynny.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, this morning the Economy and Infrastructure Committee considered the strategy of the Welsh Government’s proposal to deliver the borders franchise and the metro project. We note that the Welsh Government has adopted the integrated contract approach, meaning, of course, that the rail franchisee—whoever that might be—and the chosen infrastructure company will have to work very closely together. Could the Cabinet Secretary indicate if he is aware of any discussions between those bidding for the franchise and those engaged in the tender process for the infrastructure to establish some compatibility?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, y bore yma, bu’r Pwyllgor Economi a Seilwaith yn ystyried strategaeth cynnig Llywodraeth Cymru i gyflenwi masnachfraint y gororau a’r prosiect metro. Nodwn fod Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu dull contract integredig, sy’n golygu, wrth gwrs, y bydd yn rhaid i ddeiliad masnachfraint y rheilffyrdd—pwy bynnag y bo—gydweithio’n agos iawn â’r cwmni seilwaith a ddewisir. A all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud a yw’n ymwybodol o unrhyw drafodaethau rhwng y rhai sy’n ymgeisio am y fasnachfraint a’r rhai sy’n cymryd rhan yn y broses dendro ar gyfer y seilwaith er mwyn sefydlu rhywfaint o gydweddoldeb?

We’re encouraging all of the bidders to engage as widely as possible with current stakeholders and potential stakeholders in the future to ensure that investment in the new franchise and in the metro is maximised and that that investment is channelled in the right way to make sure that services are as efficient and as modern as possible.

Rydym yn annog pob un o’r ymgeiswyr i ymgysylltu cymaint â phosibl gyda’r rhanddeiliaid presennol a rhanddeiliaid posibl yn y dyfodol i sicrhau’r buddsoddiad mwyaf posibl yn y fasnachfraint newydd ac yn y metro, a bod y buddsoddiad yn cael ei sianelu yn y ffordd iawn er mwyn sicrhau bod y gwasanaethau mor effeithlon ac mor fodern â phosibl.

Does the Cabinet Secretary not agree with me that it is vital that the two parties have an effective working relationship if the whole project is to be delivered on time and on budget?

Onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod cael perthynas waith effeithiol rhwng y ddau barti yn hanfodol er mwyn cyflenwi’r prosiect ar amser ac o fewn y gyllideb?

Yes, I would agree with the Member. That is absolutely essential. We wish to see a strong relationship developed between those who are responsible for the tracks and those who are responsible for the vehicles that run along them. I think what the Secretary of State for Transport recently announced about bringing together in some form Network Rail and rail operators is very interesting. Of course, what we’re proposing in Wales, to some extent, is similar, but instead of privatising the entire system, we will actually be bringing it closer to public ownership.

Ydw, rwy’n cytuno â’r Aelod. Mae hynny’n gwbl hanfodol. Dymunwn weld perthynas gref yn cael ei datblygu rhwng y rhai sy’n gyfrifol am y traciau a’r rhai sy’n gyfrifol am y cerbydau sy’n rhedeg arnynt. Credaf fod yr hyn a gyhoeddodd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth yn ddiweddar ynglŷn â dod â Network Rail a gweithredwyr rheilffyrdd at ei gilydd mewn rhyw ffordd yn ddiddorol iawn. Wrth gwrs, mae’r hyn a argymhellir gennym yng Nghymru yn debyg i raddau, ond yn hytrach na phreifateiddio’r holl system, byddwn yn dod â hi’n nes, mewn gwirionedd, at berchnogaeth gyhoeddus.

Adleoli Swyddi’r Adran Gwaith a Phensiynau

The Relocation of DWP Jobs

3. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'u cael ynghylch adleoli swyddi'r Adran Gwaith a Phensiynau ledled Cymru? OAQ(5)0136(EI)

3. What discussions has the Cabinet Secretary had about the relocation of DWP jobs throughout Wales? OAQ(5)0136(EI)

I have written to the UK Government expressing concern at the lack of prior consultation from the UK Government regarding the Department for Work and Pensions’s estate rationalisation, and confirming our commitment to work with the UK Government to seek alternative offices.

Rwyf wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU yn mynegi fy mhryderon ynglŷn â’r diffyg ymgynghori ymlaen llaw gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â gwaith rhesymoli ystadau’r Adran Gwaith a Phensiynau, ac yn cadarnhau ein hymrwymiad i weithio gyda Llywodraeth y DU i ddod o hyd i swyddfeydd eraill.

I thank the Minister for that response. I am extremely concerned about the plans for 1,000 DWP jobs leaving different parts of Wales and being concentrated in or near to Cardiff North. Could the Minister tell the Chamber what the plans are for the DWP jobs that are currently based in Cardiff North and what she can do to bring home to the Ministers in Westminster the folly of concentrating everything in or near Cardiff and moving jobs from areas where every job counts?

Diolch i’r Gweinidog am ei hymateb. Rwy’n bryderus iawn ynglŷn â’r cynlluniau i symud 1,000 o swyddi’r Adran Gwaith a Phensiynau o wahanol rannau o Gymru a’u crynhoi yng Ngogledd Caerdydd neu’r cyffiniau. A all y Gweinidog ddweud wrth y Siambr beth yw’r cynlluniau ar gyfer swyddi’r Adran Gwaith a Phensiynau sydd wedi’u lleoli yng Ngogledd Caerdydd ar hyn o bryd, a beth y gall ei wneud i argyhoeddi Gweinidogion yn San Steffan ynglŷn â ffolineb lleoli popeth yng Nghaerdydd neu’r cyffiniau a symud swyddi o ardaloedd lle y mae pob swydd yn cyfrif?

Well, the Department for Work and Pensions, of course, is stating constantly that there should be no job losses for staff resulting from the future review of the estate, and they are currently recruiting more work coaches. There is a consultation process ongoing at the offices and we know that that consultation also looks at options for relocation.

However, we are very concerned at what the proposals might bring. A lot of the redeployment opportunities in Cardiff North or Pembroke Dock, for example, seem to be illogical and impractical. They threaten to leave staff and communities much worse off and we are urging the UK Government to think again and to work with us to make sure that staff are relocated, if necessary, to the best places to continue the serve the communities that they live and work within.

Wel, mae’r Adran Gwaith a Phensiynau yn dweud yn gyson na ddylai unrhyw staff golli swyddi o ganlyniad i adolygu’r ystad ar gyfer y dyfodol, ac ar hyn o bryd maent yn recriwtio mwy o hyfforddwyr gwaith. Mae proses ymgynghori barhaus ar y gweill yn y swyddfeydd a gwyddom fod yr ymgynghoriad hwnnw yn edrych hefyd ar opsiynau ar gyfer adleoli.

Fodd bynnag, rydym yn bryderus iawn ynglŷn â beth a allai ddeillio o’r cynigion. Mae llawer o’r cyfleoedd adleoli yng Ngogledd Caerdydd neu yn Noc Penfro, er enghraifft, yn ymddangos yn afresymegol ac yn anymarferol. Maent yn bygwth gadael staff a chymunedau yn waeth eu byd o lawer, ac rydym yn annog Llywodraeth y DU i ailfeddwl ac i weithio gyda ni i sicrhau bod staff yn cael eu hadleoli, os oes angen, yn y lleoedd gorau er mwyn iddynt allu parhau i wasanaethu’r cymunedau y maent yn byw ac yn gweithio ynddynt.

I’m particularly concerned, of course, in my region at the proposal in Llanelli, which will take out a significant number of workers from the town centre who really need support. But there are wider questions around the way that this process has been undertaken by the UK Government, and I’d like to raise two issues with the Government that I think impact on devolved aspects as well. I was pleased to meet with Public and Commercial Services Union representatives today and I think other Assembly Members have also. They raised with me these two important things: one is that no equality assessment has been done of the impact on the workforce of these moves. For example, a lot of the workers in Llanelli are female, are older, have caring responsibilities and certainly can’t go to Pembroke Dock and would find it difficult to travel by public transport even to Swansea or Cardiff. I think that needs to be taken into account, and I’d like the Welsh Government to urge the UK Government to take a proper equalities assessment, including the workforce and the Welsh language.

The second thing, which the Minister has just mentioned, is co-location. The question is that co-location may take place with devolved public authorities in Wales—are they suitable co-location places? In particular, I’m thinking of the kind of clientele who needs a safe and secure place to be dealt with in a confidential manner.

Rwy’n arbennig o bryderus, wrth gwrs, ynglŷn â’r cynnig yn fy rhanbarth i yn Llanelli, a fydd yn mynd â nifer sylweddol o weithwyr o ganol y dref sydd angen cymorth o ddifrif. Ond mae yna gwestiynau ehangach ynglŷn â’r ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi cyflawni’r broses hon, a hoffwn ddwyn dau fater i sylw’r Llywodraeth, materion y credaf eu bod yn effeithio ar agweddau datganoledig yn ogystal. Roeddwn yn falch iawn o gyfarfod â chynrychiolwyr Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol heddiw, a chredaf fod Aelodau Cynulliad eraill wedi gwneud hynny hefyd. Daethant â dau beth pwysig i fy sylw: yn gyntaf, na wnaed unrhyw asesiad cydraddoldeb o effaith y symudiadau hyn ar y gweithlu. Er enghraifft, mae llawer o’r gweithwyr yn Llanelli yn fenywod, yn hŷn, a chyfrifoldebau gofalu ganddynt ac yn sicr ni allant fynd i Ddoc Penfro a byddent yn ei chael hi’n anodd teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus i Abertawe neu Gaerdydd hyd yn oed. Credaf y dylid ystyried hynny, a hoffwn pe bai Llywodraeth Cymru yn annog Llywodraeth y DU i gynnal asesiad cydraddoldeb priodol, gan gynnwys y gweithlu a’r iaith Gymraeg.

Yr ail beth, sydd newydd ei grybwyll gan y Gweinidog, yw cyd-leoli. Y cwestiwn yw y gall cyd-leoli ddigwydd gydag awdurdodau cyhoeddus datganoledig yng Nghymru—a ydynt yn lleoedd addas ar gyfer cyd-leoli? Yn benodol, rwy’n meddwl am y math o gwsmeriaid sydd angen lle diogel a saff i allu ymdrin â hwy mewn modd cyfrinachol.

The Member makes two very good points. I’m more than happy to write again on the equality point. I would just like to reiterate that it isn’t devolved to us, obviously; we have sought to make sure that the DWP is aware that we’re happy to work with them on co-location—correct co-location—with many of the Welsh Government services as well as other non-devolved services. I’m happy to do that publicly again; I’ve already written to that effect.

We stand ready, of course, if people do find themselves made redundant, to assist with our ReAct programmes and all of the other programmes, as we always do, to help affected staff. But I share the Member’s concern and the concern of Julie Morgan that these proposals are driven by estate management and not by community-focused opportunities. The UK Government has a wider duty to the people of Wales than just to manage its estate in a property-efficient way, and to take into account the wider implications of its investment decisions in its estate on the communities of Wales. We have urged them to do that and I’m very happy to do so again.

Mae’r Aelod yn gwneud dau bwynt da iawn. Rwy’n fwy na pharod i ysgrifennu eto ynglŷn â mater cydraddoldeb. Hoffwn ailadrodd nad yw wedi’i ddatganoli i ni, yn amlwg; rydym wedi ceisio sicrhau bod yr Adran Gwaith a Phensiynau yn ymwybodol ein bod yn hapus i weithio gyda hwy ar gyd-leoli—cyd-leoli cywir—gyda llawer o wasanaethau Llywodraeth Cymru yn ogystal â gwasanaethau eraill nad ydynt wedi’u datganoli. Rwy’n fwy na pharod i wneud hynny’n gyhoeddus eto; rwyf eisoes wedi ysgrifennu parthed hynny.

Os yw pobl yn cael eu diswyddo, rydym yn barod, wrth gwrs, i’w cynorthwyo gyda’n rhaglenni ReAct a’r holl raglenni eraill, fel yr ydym yn ei wneud bob amser, er mwyn helpu staff yr effeithir arnynt. Ond rwy’n rhannu pryder yr Aelod a phryder Julie Morgan fod y cynigion hyn yn cael eu llywio gan waith rheoli ystadau yn hytrach na chyfleoedd sy’n canolbwyntio ar y gymuned. Mae gan Lywodraeth y DU ddyletswydd ehangach i bobl Cymru na rheoli ei hystad mewn ffordd effeithlon o safbwynt eiddo, a dylai ystyried goblygiadau ehangach ei phenderfyniadau buddsoddi yn ei hystad ar gymunedau Cymru. Rydym wedi eu hannog i wneud hynny ac rwy’n fwy na pharod i wneud hynny eto.

Minister, the MP for Llanelli, Nia Griffith, and I recently held a packed public meeting in Llanelli with the affected workers—an overwhelming majority of which were women—where there was strong support for the idea of co-locating with other public services in the town. To be fair to Carmarthenshire County Council, they’ve done everything they can to make options available to discuss with the DWP. Workers themselves emphasise that they estimate that they spend at least £0.5 million a year in the town centre in the local economy, which would be a devastating blow were that to be lost.

This week, Nia Griffith had a letter from Damian Hinds, the Minister for employment in the UK Government, who said that they have more estate capacity than is needed, and they’re therefore not in a position to discuss renting space from Carmarthenshire County Council. At the same time, he said that this was still subject to consultation, but it does seem that the UK Government have made up their minds. Would the Minister urge the First Minister to get in touch with the Prime Minister about this, because it is she who said that, post Brexit, the Government is committed to spreading wealth across the UK and this move would fly in the face of that?

Weinidog, gyda’r AS dros Lanelli, Nia Griffith, cynhaliais gyfarfod cyhoeddus gorlawn yn ddiweddar â’r gweithwyr yr effeithir arnynt yn Llanelli—gyda’r mwyafrif llethol ohonynt yn fenywod—ac roedd cryn gefnogaeth yno i’r syniad o gyd-leoli â gwasanaethau cyhoeddus eraill yn y dref. A bod yn deg â Chyngor Sir Caerfyrddin, maent wedi gwneud popeth yn eu gallu i sicrhau bod opsiynau ar gael i’w trafod gyda’r Adran Gwaith a Phensiynau. Mae’r gweithwyr eu hunain yn pwysleisio eu bod yn amcangyfrif eu bod yn gwario o leiaf £0.5 miliwn y flwyddyn yn yr economi leol yng nghanol y dref, a byddai’n gryn ergyd pe collid hynny.

Yr wythnos hon, cafodd Nia Griffith lythyr gan Damian Hinds, Gweinidog cyflogaeth Llywodraeth y DU, a ddywedodd fod ganddynt fwy o gapasiti yn yr ystad nag sydd ei angen, ac nad ydynt mewn sefyllfa felly i ystyried rhentu gofod gan Gyngor Sir Caerfyrddin. Ar yr un pryd, dywedodd fod hyn yn dal i fod yn destun ymgynghoriad, ond ymddengys bod Llywodraeth y DU wedi gwneud eu penderfyniad. A wnaiff y Gweinidog annog y Prif Weinidog i gysylltu â Phrif Weinidog y DU ynglŷn â hyn, gan mai hi yw’r un a ddywedodd fod y Llywodraeth wedi ymrwymo i ledaenu cyfoeth i bob rhan o’r DU ar ôl Brexit, a byddai hyn yn mynd yn groes i hynny?

Yes, I’m very happy to approach the FM to do that. I’m happy to write again myself as well to make those points again. I do think they’re very important points. As Members will know in this Chamber, we are developing our employability plan. Many of the functions of an employability plan coincide with the functions of the DWP, and we have been talking to them about co-location of services. It need not necessarily involve a rental situation; there are other ways of doing this.

We are very anxious that those are constructive conversations that are based on the need for services in a particular area and not on the need for a particular estate strategy. I think it’s very short-sighted indeed to plan services very badly needed in communities around an estates policy, and not around a community and public service focus. And I’m very happy to make those points again, and I will do so in due course.

Gwnaf, rwy’n fwy na pharod i ofyn i’r Prif Weinidog wneud hynny. Rwy’n hapus i ysgrifennu i wneud y pwyntiau hyn fy hun eto. Credaf eu bod yn bwyntiau pwysig iawn. Fel y gŵyr yr Aelodau yn y Siambr hon, rydym yn datblygu ein cynllun cyflogadwyedd. Mae llawer o swyddogaethau’r cynllun cyflogadwyedd yn cyd-daro â swyddogaethau’r Adran Gwaith a Phensiynau, ac rydym wedi bod yn siarad â hwy ynglŷn â chyd-leoli gwasanaethau. Nid yw hynny o reidrwydd yn golygu rhentu; mae yna ffyrdd eraill o wneud hyn.

Rydym yn awyddus iawn i’r sgyrsiau hynny fod yn adeiladol ac yn seiliedig ar yr angen am wasanaethau mewn ardal benodol, yn hytrach na’r angen am strategaeth ystadau benodol. Credaf y byddai’n annoeth iawn cynllunio gwasanaethau y mae cymaint o’u hangen ar gymunedau ar sail polisi ystadau yn hytrach nag ar sail ffocws ar gymuned a gwasanaeth cyhoeddus. Ac rwy’n hapus iawn i wneud y pwyntiau hynny eto, a byddaf yn gwneud hynny maes o law.

Lleihau Tlodi

Reducing Poverty

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y bydd yn mesur llwyddiant o ran lleihau tlodi? OAQ(5)0131(EI)

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on how he will measure success in reducing poverty? OAQ(5)0131(EI)

We monitor progress across a range of indicators, including the relative income measure of poverty, and indicators for employment, for education, skills, and also for health. These reflect the cross-cutting nature of our approach to prosperity for all.

Rydym yn monitro cynnydd ar draws ystod o ddangosyddion, gan gynnwys y mesur incwm cymharol ar gyfer tlodi, a dangosyddion ar gyfer cyflogaeth, addysg, sgiliau ac iechyd. Mae’r rhain yn adlewyrchu natur drawsbynciol ein hymagwedd tuag at sicrhau ffyniant i bawb.

In principle, I support the Cabinet Secretary leading in this area, and using economic development and improving infrastructure to reduce poverty. However, the shift in policy and the abolition of Communities First has caused concern on his own benches. Is he sure the new approach will support the poorest in our society?

Mewn egwyddor, rwy’n cefnogi arweiniad Ysgrifennydd y Cabinet yn y maes hwn, yn ogystal â defnyddio datblygu economaidd a gwella seilwaith er mwyn lleihau tlodi. Fodd bynnag, mae’r newid polisi a chael gwared ar Cymunedau yn Gyntaf wedi achosi pryder ar ei feinciau ei hun. A yw’n sicr y bydd y dull newydd o weithredu yn cynorthwyo’r bobl dlotaf yn ein cymdeithas?

Yes, I am. It’s proven that the best way to prevent people from falling into poverty, and the best way to assist people in getting out of poverty, is through securing them quality, sustainable work. And, for that reason, I think it is important that I lead on the prosperity for all agenda. That said, there are a number of factors that can affect individuals who are not in work, or who have experienced significant periods of their life out of work. And, for that reason, I’m working with Cabinet colleagues in health, in communities, in finance, in education, to ensure that we address those challenges together, and that, as part of four cross-cutting strategies that we are developing, the Government remains focused on ensuring that we leave nobody behind in our attempt to create maximum employment.

Ydw. Profwyd mai’r ffordd orau o atal pobl rhag tlodi, a’r ffordd orau o gynorthwyo pobl i godi allan o dlodi, yw sicrhau gwaith cynaliadwy o ansawdd ar eu cyfer. Ac oherwydd hynny, credaf ei bod yn bwysig fy mod yn arwain yr agenda ffyniant i bawb. Wedi dweud hynny, mae sawl ffactor a allai effeithio ar unigolion nad ydynt mewn gwaith, neu sydd wedi treulio cyfnodau sylweddol o’u bywydau allan o waith. Ac am y rheswm hwnnw, rwy’n gweithio gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet ym maes iechyd, cymunedau, cyllid ac addysg i sicrhau ein bod yn mynd i’r afael â’r heriau hynny gyda’n gilydd, ac fel rhan o bedair strategaeth drawsbynciol yr ydym yn eu datblygu, mae’r Llywodraeth yn parhau i ganolbwyntio ar sicrhau nad ydym yn anghofio neb yn ein hymgais i sicrhau cymaint o gyflogaeth â phosibl.

Cabinet Secretary, for my question today I’d like to ask you about how you will assess the role of the foundational economy in reducing poverty. For example, do you agree that jobs created in the foundational sector could mark one measure of success in reducing poverty? In addition, will you join with me in congratulating Welsh Hills Bakery, in my constituency, for their success in winning the overseas trade award in the Welsh Business Awards?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn fy nghwestiwn heddiw, hoffwn eich holi sut y byddwch yn asesu rôl yr economi sylfaenol yn y gwaith o leihau tlodi. Er enghraifft, a ydych yn cytuno y gallai swyddi a grëwyd yn y sector sylfaenol fod yn un ffordd o fesur llwyddiant o ran lleihau tlodi? Yn ogystal â hyn, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Welsh Hills Bakery yn fy etholaeth am eu llwyddiant yn ennill y wobr am fasnachu tramor yng Ngwobrau Busnes Cymru?

I’d very much like to congratulate the company in my colleague’s constituency. Welsh Hills Bakery is a remarkable success story. I believe I visited the company back in the autumn of last year, for their sixtieth anniversary celebrations.

And I do believe that the foundation economy will play an increasingly important role in offering all individuals accessibility to the workplace, and indeed opportunities to acquire skills that will enable them to progress through to better careers that are well paid. The foundation economy, of course, can benefit all communities, right across Wales, and for that reason I’m looking very closely at it as part of the wider, broader, prosperous and secure strategy for Wales.

Hoffwn yn fawr longyfarch y cwmni yn etholaeth fy nghyd-Aelod. Mae Welsh Hills Bakery yn enghraifft o lwyddiant rhyfeddol. Credaf i mi ymweld â’r cwmni yn yr hydref y llynedd, ar gyfer dathlu eu trigeinmlwyddiant.

A chredaf y bydd yr economi sylfaenol yn chwarae rhan fwyfwy pwysig yn cynnig mynediad i bawb at waith, yn ogystal â chyfleoedd i gaffael sgiliau a fydd yn eu galluogi i gamu ymlaen i yrfaoedd a chyflogau gwell. Wrth gwrs, gall yr economi sylfaenol fod o fudd i’r holl gymunedau ledled Cymru, ac oherwydd hynny rwy’n edrych yn ofalus iawn arni fel rhan o’r strategaeth ffyniannus a diogel ehangach ar gyfer Cymru.

Cabinet Secretary, helping people into employment is a key measure of success in reducing poverty. I very much welcome, therefore, the Welsh Government u-turn on scrapping the youth bus discount scheme. Will the Cabinet Secretary confirm that any new scheme has the necessary support to ensure that it is a long-term success, so that our young people, particularly from our deprived communities in south-east Wales, can access training, job opportunities or further education? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae helpu pobl i gael gwaith yn fesur allweddol o lwyddiant i leihau tlodi. Croesawaf dro pedol Llywodraeth Cymru, felly, ar gael gwared ar y cynllun teithio rhatach ar fysiau i bobl ifanc. A all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau y bydd unrhyw gynllun newydd yn cael y gefnogaeth angenrheidiol i sicrhau ei fod yn llwyddiant hirdymor, fel bod modd i’n pobl ifanc, yn enwedig yn ein cymunedau difreintiedig yn ne-ddwyrain Cymru, gael mynediad at hyfforddiant, cyfleoedd gwaith neu addysg bellach? Diolch.

Can I thank the Member for his question, and say that, in spite of the longest period of severe austerity that our country has faced—and which the Member and his party have been cheerleaders of—we have actually reduced the poverty rate in Wales by 2 per cent since 1998-99? In terms of the mytravelpass scheme, I was pleased to be able to extend that whilst we consult on what I intend to be a broader and better scheme for young people.

I think we have to do all we can to remove the barriers that exist, preventing people from accessing work and training opportunities. Some of those barriers include the acquisition or the lack of availability of skills training, the lack of affordable and accessible childcare, and the lack of reliable and affordable public transport. In terms of how we are dealing with these barriers, the mytravelpass is very important for young people, and, through implementing a broader and better scheme, I hope to create a better offer. In terms of childcare, we are developing the most generous childcare offer anywhere in the United Kingdom. And in terms of giving people better opportunities to acquire the skills that they need to get a life in work, we are rolling out, not just an employability plan, but a very ambitious all-age apprenticeship scheme that will provide at least 100,000 opportunities to the people of Wales.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, a dweud, er gwaethaf y cyfnod hiraf o galedi difrifol a wynebwyd gan ein gwlad—caledi a gefnogwyd gan yr Aelod a’i blaid—ein bod wedi sicrhau gostyngiad o 2 y cant yn y gyfradd tlodi yng Nghymru ers 1998-99 mewn gwirionedd? O ran y cynllun fyngherdynteithio, roeddwn yn falch o allu ei ymestyn wrth i ni ymgynghori ar yr hyn y bwriadaf iddo fod yn gynllun ehangach a gwell ar gyfer pobl ifanc.

Credaf fod yn rhaid i ni wneud popeth yn ein gallu i gael gwared ar rwystrau sy’n atal pobl rhag cael mynediad at gyfleoedd gwaith a hyfforddiant. Mae rhai o’r rhwystrau hynny’n cynnwys problemau gyda chael gafael ar hyfforddiant sgiliau neu ddiffyg argaeledd hyfforddiant sgiliau, diffyg gofal plant fforddiadwy a hygyrch, a diffyg trafnidiaeth gyhoeddus ddibynadwy a fforddiadwy. Mewn perthynas â sut yr awn i’r afael â’r rhwystrau hyn, mae fyngherdynteithio yn bwysig iawn i bobl ifanc, a thrwy roi cynllun ehangach a gwell ar waith, rwy’n gobeithio creu gwell cynnig. O ran gofal plant, rydym yn datblygu’r cynnig gofal plant mwyaf hael yn y Deyrnas Unedig. Ac o ran rhoi gwell cyfleoedd i bobl gaffael y sgiliau sydd eu hangen arnynt i gael bywyd gwaith, yn ogystal â chynllun cyflogadwyedd, rydym hefyd yn cyflwyno cynllun prentisiaeth uchelgeisiol iawn ar gyfer pob oedran, a fydd yn darparu o leiaf 100,000 o gyfleoedd i bobl Cymru.

Dinas Ranbarth Bae Abertawe

The Swansea Bay City Region

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y camau a gymerodd Llywodraeth Cymru i gynyddu cynhyrchiant economaidd yn ninas-ranbarth Bae Abertawe? OAQ(5)0129(EI)

5. Will the Cabinet Secretary provide an update on action taken by the Welsh Government to increase economic productivity in the Swansea Bay City Region? OAQ(5)0129(EI)

We are working with local partners to support business growth, to improve infrastructure, and to create a more attractive economic environment across the region.

Rydym yn gweithio gyda phartneriaid lleol i hybu twf busnes, gwella seilwaith, a chreu amgylchedd economaidd mwy deniadol ar draws y rhanbarth.

Thank you very much for that answer, and obviously, locally, we appreciate your support for the Swansea bay city region deal. While attracting large employers to a region is important for jobs and the economy, 99 per cent of our businesses are small and medium-sized enterprises, and 75 per cent are actually microbusinesses, as you already know, which means that small businesses do play a very important part locally, particularly in the supply chain. The UK Government challenge to the current board identified the need for greater private sector involvement in the city deal bid, and I’m wondering are you and the Cabinet Secretary for local government willing to work with partners to ensure that there’s an appropriate balance of small business representation on the project’s next iteration of the board, so that those 95 per cent of our businesses can be adequately represented as well. Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, ac yn amlwg, yn lleol, rydym yn gwerthfawrogi eich cefnogaeth i fargen dinas-ranbarth Bae Abertawe. Er bod denu cyflogwyr mawr i ranbarth yn bwysig ar gyfer swyddi a’r economi, mae 99 y cant o’n busnesau yn fentrau bach a chanolig eu maint, a 75 y cant yn ficrofusnesau mewn gwirionedd, fel y gwyddoch eisoes, sy’n golygu bod busnesau bach yn chwarae rhan bwysig iawn yn lleol, yn enwedig yn y gadwyn gyflenwi. Nododd her Llywodraeth y DU i’r bwrdd presennol yr angen am ragor o ymwneud ar ran y sector preifat yng nghais y fargen ddinesig, a tybed a ydych chi ac Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol yn barod i weithio gyda phartneriaid i sicrhau bod cydbwysedd priodol o gynrychiolwyr busnesau bach ar fwrdd nesaf y prosiect, er mwyn sicrhau bod y 95 y cant hynny o’n busnesau yn cael eu cynrychioli’n ddigonol hefyd. Diolch.

Yes, I would agree with the Member; we are now entering a critical period for the Swansea city deal, and over the past few months, I know that a considerable amount of work has gone into preparing for the challenge process, and that there has been a concerted effort to attract the views of the private sector. But I do believe that the private sector must be fully part of city deal considerations, and that all of the priority projects must benefit not just employers large, but also those small and microbusinesses that the Member talks of, and which constitute something in the region of 98 to 99 per cent of all employers in Wales, but especially in my colleague’s region.

I’m also keen to ensure that aside from, and actually along with, the city region approach, we go on assisting small and medium-sized and microbusinesses through the Business Wales programme. And, of course, the latest phase of the Business Wales programme was launched in January, and it tasks Business Wales with assisting tens of thousands of small and micro-sized companies, including those in the city region area.

Byddwn yn cytuno gyda’r Aelod; rydym yn awr yn dechrau ar gyfnod hollbwysig i fargen ddinesig Abertawe, ac yn ystod y misoedd diwethaf, rwy’n gwybod bod cryn dipyn o waith wedi’i wneud ar baratoi ar gyfer y broses herio, a bod ymdrech ar y cyd i ddenu barn y sector preifat. Ond rwy’n credu bod yn rhaid i’r sector preifat fod yn rhan lawn o ystyriaethau’r fargen ddinesig, a bod rhaid i bob un o’r prosiectau blaenoriaeth fod o fudd nid yn unig i gyflogwyr mawr, ond hefyd i’r microfusnesau bach y mae’r Aelod yn sôn amdanynt, ac sy’n ffurfio rhywbeth yn debyg i 98 i 99 y cant o’r holl gyflogwyr yng Nghymru, yn enwedig yn rhanbarth fy nghyd-Aelod.

Rwyf hefyd yn awyddus i sicrhau, ar wahân i’r dull dinas-ranbarth o weithredu, ac ochr yn ochr ag ef mewn gwirionedd, ein bod yn mynd i barhau i gynorthwyo busnesau bach a chanolig eu maint a microfusnesau drwy raglen Busnes Cymru. Ac wrth gwrs, lansiwyd cam diweddaraf y rhaglen Busnes Cymru ym mis Ionawr, ac mae’n rhoi’r dasg i Busnes Cymru o gynorthwyo degau o filoedd o gwmnïau bach a micro, gan gynnwys y rhai yn ardal y ddinas-ranbarth.

In an economy event in my constituency, which I held before Christmas, and which was addressed by the Minister for Skills and Science, one of the issues identified to improve productivity was the question of skills acquisition, and importantly skills progression through the employment journey. So, they will have been pleased to hear the emphasis on that in the new apprenticeship plan. But, more broadly than that, does he agree with me that we need to find ways of turning technology, which can often be a threat to some of the jobs in our region, into an asset, and that we should aim to see widely available online skills tools, which are immersive and interactive, and cheap, allowing employees to have tailored, modular training to develop their skills in a way that is consistent with their own needs and demands? And what steps can the Welsh Government take to encourage the development of that?

Mewn digwyddiad economi yn fy etholaeth a gynhaliais cyn y Nadolig, pan gafwyd anerchiad gan y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth, un o’r materion a nodwyd i wella cynhyrchiant oedd mater caffael sgiliau, ac yn bwysig, dilyniant sgiliau drwy’r daith gyflogaeth. Felly, byddant wedi bod yn falch o glywed y pwyslais ar hynny yn y cynllun prentisiaeth newydd. Ond yn fwy eang na hynny, a yw’n cytuno bod angen i ni ddod o hyd i ffyrdd o droi technoleg, sy’n aml yn gallu bod yn fygythiad i rai o’r swyddi yn ein rhanbarth, yn ased, ac y dylem anelu at weld adnoddau sgiliau ar gael yn eang ar-lein, adnoddau rhad ar gyfer ymdrwytho a rhyngweithio, sy’n caniatáu i weithwyr gael hyfforddiant modiwlaidd wedi’i deilwra i ddatblygu eu sgiliau mewn ffordd sy’n cyd-fynd â’u hanghenion a’u gofynion eu hunain? A pha gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i annog datblygiad o’r fath?

I’d like to thank the Member for his question and commend him for organising the seminar that took place in his constituency. In-work skills training opportunities, provided through schemes such as Essential Skills in the Workplace and the Wales Union Learning Fund, have proven to be absolutely vital for workers across Wales in gaining valuable skills that enable them to progress up a career ladder. But utilising new and emerging digital technologies will become more and more important. The fact is that many, many young people use their digital devices to learn, as much as they use their schools. Many will use YouTube and other search forms of social media in order to learn, and that should apply equally to adults who are looking to gain and retrain skills.

The Minister for Skills and Science has developed a skills gateway for employers, digitally driven, which enables one single point of entry to all forms of advice and guidance for employers. And, equally, the Minister has devised a similar skills gateway system for all individuals looking to acquire new skills, or to retrain, or to boost their existing learning opportunities.

Hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn ac rwy’n ei gymeradwyo am drefnu’r seminar a gynhaliwyd yn ei etholaeth. Mae cyfleoedd hyfforddiant sgiliau mewn gwaith a ddarperir drwy gynlluniau megis Sgiliau Hanfodol yn y Gweithle a Chronfa Ddysgu Undebau Cymru wedi bod yn gwbl allweddol i weithwyr ar draws Cymru allu meithrin sgiliau gwerthfawr sy’n eu galluogi i godi ar ysgol gyrfa. Ond bydd defnyddio technolegau digidol newydd sy’n dod i’r amlwg yn dod yn fwyfwy pwysig. Y ffaith amdani yw bod llawer iawn o bobl ifanc yn defnyddio eu dyfeisiau digidol i ddysgu, yn gymaint ag y maent yn defnyddio eu hysgolion. Bydd llawer yn defnyddio YouTube a dulliau eraill o chwilio cyfryngau cymdeithasol er mwyn dysgu, a dylai fod yr un mor berthnasol i oedolion sy’n awyddus i feithrin ac ailhyfforddi sgiliau.

Mae’r Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth wedi datblygu porth sgiliau ar gyfer cyflogwyr, wedi’i yrru’n ddigidol, sy’n cynnig un pwynt mynediad at bob math o gyngor ac arweiniad ar gyfer cyflogwyr. Ac yn yr un modd, mae’r Gweinidog wedi dyfeisio system porth sgiliau debyg ar gyfer pob unigolyn sy’n awyddus i feithrin sgiliau newydd, neu i ailhyfforddi, neu i hybu eu cyfleoedd dysgu presennol.

Rwyf innau ac Aelodau eraill, mae’n siŵr, yn croesawu datganiad y bore yma gan y Llywodraeth fod cefnogaeth i’r Egin fel rhan o gynnig dinas-ranbarth Abertawe, ac rwyf yn edrych ymlaen yn awr at bawb yn cydweithio i sicrhau bod Yr Egin yn llwyddiant a bod S4C yn symud yn llwyddiannus i dref Caerfyrddin. Yn anffodus, nid oedd datganiad y bore yma yn sôn am faint o arian y mae’r Llywodraeth yn ei ddodi yn y cynllun, ond mae adroddiadau yn y wasg yn sôn am £6 miliwn—£3 miliwn gan y Llywodraeth a £3 miliwn i ddod gan gynllun dinas-ranbarth bae Abertawe fel y cyfryw. A wnewch chi, Ysgrifennydd Cabinet, gadarnhau’r symiau hynny? Ac a wnaiff ef hefyd gadarnhau o ba ffynonellau ariannol yn y Llywodraeth y mae’r £3 miliwn tuag at Yr Egin yn dod?

I, and I’m sure other Members, welcome the statement made this morning by Government that there is going to be support for Yr Egin as part of the Swansea bay city region proposal, and I look forward to everyone collaborating to ensure that Yr Egin is a success and that S4C moves successfully to Carmarthen. Unfortunately, this morning’s statement didn’t mention how much money the Government was providing for the scheme, but press reports do talk about £6 million—£3 million from Government and £3 million from the Swansea bay city region programme. Can the Cabinet Secretary confirm those figures? Will he also confirm from which funding sources within Government that £3 million for Yr Egin is coming from?

Yes, that funding is coming from my own main expenditure group and I’m pleased to be able to support a project that doesn’t just have economic benefits for the region, but it’s my view, and it was the view of my colleagues, that is also has significant Welsh language, education, social and cultural contributions to make to the region as well.

Gwnaf, mae’r cyllid hwnnw’n dod o fy mhrif grŵp gwariant fy hun ac rwy’n falch o allu cefnogi prosiect sydd â manteision economaidd i’r rhanbarth, ond sydd hefyd fy marn i, ac ym marn fy nghyd-Aelodau, â chyfraniad sylweddol i’w wneud i’r rhanbarth hefyd mewn perthynas â’r iaith Gymraeg ac addysg, ac yn gymdeithasol a diwylliannol.

Ymwelwyr â Gorllewin De Cymru

Visitors to South Wales West

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i gynyddu nifer yr ymwelwyr â Gorllewin De Cymru? OAQ(5)0133(EI)

6. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government’s plans to increase visitor numbers to South Wales West? OAQ(5)0133(EI)

Wales enjoyed two record-breaking years in 2014 and 2015, and then again in 2016, with visitor numbers crossing the 10 million mark for the first time back in 2014 and growing still further with record spend from staying visitors in 2015. South Wales West has been a significant contributor to that growth, with its wide range of heritage offers and beautiful landscapes and coastal regions.

Cafodd Cymru ddwy flynedd well nag erioed o’r blaen yn 2014 a 2015, ac yna eto yn 2016, gyda niferoedd ymwelwyr yn croesi’r 10 miliwn am y tro cyntaf yn ôl yn 2014 ac yn tyfu eto gyda gwariant uwch nag erioed gan ymwelwyr a oedd yn aros dros nos yn 2015. Mae Gorllewin De Cymru wedi cyfrannu’n sylweddol at y twf hwnnw, gyda’i amrediad eang o gynigion treftadaeth a thirweddau hardd ac ardaloedd arfordirol.

Thank you, Cabinet Secretary. Rhossili has once again been named one of the top-10 beaches in the UK and also enjoys being one of the most dog-friendly beaches in Britain. The Gower beach has just lost out on the top spot, but competes with the top beaches in Devon, Cornwall and Dorset. Cabinet Secretary, if we are to capitalise upon this and increase the number of visitors to my region, we have to ensure that we have adequate public transport links. What plans does your Government have to improve the transport infrastructure to top tourist destinations in Wales?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Unwaith eto cafodd Rhosili ei enwi’n un o’r 10 traeth gorau yn y DU a hefyd mae’n un o’r traethau gorau ym Mhrydain ar gyfer cŵn. Roedd y traeth ym Mhenrhyn Gŵyr o fewn dim i fod ar y brig, ac mae’n cystadlu gyda’r traethau gorau yn Nyfnaint, Cernyw a Dorset. Ysgrifennydd y Cabinet, os ydym am fanteisio ar hyn a chynyddu nifer yr ymwelwyr â fy rhanbarth, mae’n rhaid i ni sicrhau bod gennym gysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus digonol. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i wella’r seilwaith trafnidiaeth i’r cyrchfannau gorau i dwristiaid yng Nghymru?

Can I thank the Member for her question and congratulate Rhossili beach? It’s a magnificent coup and I think it’s fair to say that it is now recognised around Britain and around Europe as one of the continent’s finest beaches. We’re keen to ensure that more people can visit Wales in a convenient way for that reason. We continue to support Cardiff Airport, we continue to support rail travel and we continue to support our bus network, but we do believe that further improvements can be made, not just to our rail infrastructure and rail services, but also to the bus network. As I’ve outlined in a series of statements now to the Chamber, in the coming four years it’s my belief that we can radically change the way that services are provided and operated and see significant improvements for passengers, not just those who are visiting Wales, but for the citizens of Wales as well.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn a llongyfarch traeth Rhosili? Mae’n gamp wych ac rwy’n credu ei bod yn deg dweud ei fod yn cael ei gydnabod o amgylch Prydain ac ar draws Ewrop fel un o draethau gorau’r cyfandir. Rydym yn awyddus i sicrhau y gall mwy o bobl ymweld â Chymru mewn ffordd gyfleus am y rheswm hwnnw. Rydym yn parhau i gefnogi Maes Awyr Caerdydd, rydym yn parhau i gefnogi teithio ar y rheilffyrdd ac rydym yn parhau i gefnogi ein rhwydwaith bysiau, ond credwn y gellir gwneud gwelliannau pellach, nid yn unig i’n seilwaith rheilffyrdd a’n gwasanaethau rheilffyrdd, ond hefyd i’r rhwydwaith bysiau. Fel yr amlinellais mewn cyfres o ddatganiadau i’r Siambr bellach, yn y pedair blynedd nesaf credaf y gallwn newid y ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu a’u gweithredu yn helaeth a sicrhau gwelliannau sylweddol i deithwyr, nid yn unig y rhai sy’n ymweld â Chymru, ond ar gyfer dinasyddion Cymru yn ogystal.

Cabinet Secretary, a few weeks ago, you told me that when it comes to the protection of heritage so that we can promote faith tourism, it’s essential that Visit Wales uses its skills to promote Wales around the globe and to offer advice as well. While you outlined to me that Cadw has seen an increase in visitor numbers in Tintern and Valle Crucis, neither of those is actually in South Wales West. Can you give me some detail about how you hope that Visit Wales can use an anchor site like Neath abbey—you knew I was going to say this—to draw attention to what is, after all, a gateway site? The Neath and Swansea valleys are absolute treasure troves for visitors. So, what support can Welsh Government give to Neath abbey as a specific site in order to open up those floodgates for visitors to those two valleys?

Ysgrifennydd y Cabinet, ychydig wythnosau yn ôl, fe ddywedoch wrthyf mewn perthynas â diogelu treftadaeth i allu hyrwyddo twristiaeth ffydd, ei bod hi’n hanfodol fod Croeso Cymru yn defnyddio ei sgiliau i hyrwyddo Cymru o amgylch y byd ac i gynnig cyngor yn ogystal. Er eich bod wedi nodi bod Cadw wedi gweld cynnydd yn nifer yr ymwelwyr â Thyndyrn a Glyn y Groes, nid oes yr un o’r rheini yng Ngorllewin De Cymru mewn gwirionedd. A allwch roi rhywfaint o fanylion i mi ynglŷn â sut y gobeithiwch y gall Croeso Cymru ddefnyddio safle angor fel Abaty Nedd—fe wyddech y byddwn yn dweud hyn—er mwyn tynnu sylw at yr hyn sydd, wedi’r cyfan, yn safle porth? Mae Cwm Nedd a Chwm Tawe yn llawn o drysorau i ymwelwyr. Felly, pa gefnogaeth y gall Llywodraeth Cymru ei roi i Abaty Nedd fel safle penodol er mwyn agor y llifddorau i ymwelwyr â’r ddau gwm hwnnw?

Our heritage is remarkably important in our cultural and tourism offer and Neath abbey is a very important component of the heritage landscape in the Member’s region. I’m very pleased to say that Cadw are now supporting Neath abbey by having a dedicated in-house craft team working at the site. As a consequence, some areas of the abbey at the moment are inaccessible to the public, but with that dedicated work from the in-house craft team, I hope to be able to transform the abbey into a far better and more attractive tourist destination and visitor opportunity. But it’s not the only site in the Member’s region that is receiving support from Welsh Government. There are other assets, such as Oxwich castle and Hafod-Morfa Copperworks and Oystermouth castle, all of which are receiving funding. I’m keen to make sure that we can channel as much resource as possible through to south-west Wales because it is an incredibly attractive region of the UK, and I think the Member may, this evening, if she watches television, see the new advertisement from Visit Wales, which showcases some of our finest natural environment, but which also invites people in 2017 to generate their own legendary tales in Wales.

Mae ein treftadaeth yn hynod o bwysig yn ein cynnig diwylliannol a thwristiaeth ac mae Abaty Nedd yn elfen bwysig iawn o’r tirlun treftadaeth yn rhanbarth yr Aelod. Rwy’n falch iawn o ddweud bod Cadw yn awr yn cynorthwyo Abaty Nedd drwy gael tîm crefft mewnol pwrpasol sy’n gweithio ar y safle. O ganlyniad, mae rhai rhannau o’r abaty ar gau i’r cyhoedd ar hyn o bryd, ond gyda gwaith pwrpasol gan y tîm crefft yn fewnol, rwy’n gobeithio gallu trawsnewid yr abaty i fod yn gyrchfan twristiaeth a chyfle llawer gwell a mwy deniadol i ymwelwyr. Ond nid dyma’r unig safle yn rhanbarth yr Aelod sy’n cael cymorth gan Lywodraeth Cymru. Mae yna asedau eraill, megis castell Oxwich a gwaith copr y Morfa yn yr Hafod a chastell Ystumllwynarth, sydd oll yn derbyn cyllid. Rwy’n awyddus i wneud yn siŵr ein bod yn gallu sianelu cymaint o adnoddau â phosibl tuag at dde-orllewin Cymru gan ei bod yn rhan hynod o ddeniadol o’r DU, ac rwy’n meddwl efallai y bydd yr Aelod heno, os yw’n gwylio teledu, yn gweld yr hysbyseb newydd gan Croeso Cymru, sy’n arddangos peth o’n hamgylchedd naturiol gorau, ond sydd hefyd yn gwahodd pobl yn 2017 i gynhyrchu eu straeon chwedlonol eu hunain yng Nghymru.

Twf Economaidd

Economic Growth

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am dwf economaidd yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0123(EI)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on economic growth in north Wales? OAQ(5)0123(EI)

Yes. Skills, connective infrastructure and innovation are key drivers of productivity and growth. These are central to our approach to economic development across all parts of Wales.

Gwnaf. Mae sgiliau, seilwaith cysylltiol ac arloesi yn ffactorau allweddol sy’n sbarduno cynhyrchiant a thwf. Mae’r rhain yn ganolog i’n hymagwedd at ddatblygu economaidd ar draws pob rhan o Gymru.

Cabinet Secretary, what consideration have you given to the potential growth in the wood manufacturing industry in north Wales? You’ll be aware that there are significant parts of north Wales that have forestry on them, but there have been significant concerns raised by people involved in the wood manufacturing industry about the lack of Welsh timber available in the marketplace at present, and that is, frankly, putting a foot on the windpipe of that particular industry and the potential of that industry to grow and for people to come into the industry and invest in new wood manufacturing plants. Clifford Jones Timber in Ruthin in my own constituency, and Blazer’s Fuels Ltd, for example, are two businesses that have the opportunity to expand significantly if there can be a reliable timber resource that they can have. This is a concern, and I wonder what you’re doing from the economic side to promote that particular industry in Wales.

Ysgrifennydd y Cabinet, pa ystyriaeth a roesoch i dwf posibl y diwydiant gweithgynhyrchu pren yng ngogledd Cymru? Fe fyddwch yn gwybod bod rhannau sylweddol o ogledd Cymru wedi’u gorchuddio â choedwigaeth, ond lleisiwyd pryderon sylweddol gan bobl sy’n ymwneud â’r diwydiant gweithgynhyrchu pren ynglŷn â phrinder pren o Gymru yn y farchnad ar hyn o bryd, ac mae hynny, a bod yn onest, yn mygu’r diwydiant penodol hwn a photensial y diwydiant i dyfu ac i bobl ddod i mewn i’r diwydiant a buddsoddi mewn safleoedd gweithgynhyrchu pren newydd. Mae Clifford Jones Timber yn Rhuthun yn fy etholaeth, a Blazer’s Fuels Cyf, er enghraifft, yn ddau fusnes sydd â chyfle i ehangu’n sylweddol pe bai modd iddynt gael adnodd pren dibynadwy. Mae hyn yn destun pryder, ac rwy’n meddwl tybed beth rydych yn ei wneud yn economaidd i hyrwyddo’r diwydiant penodol hwn yng Nghymru.

Yes, the Member raises an important point. I’ve met with representative organisations—those who represent the wood manufacturing sector. It’s my belief that the wood manufacturing sector is not just good for the economy; it’s also actually good for the visitor economy more specifically, because the Member will know, from his close proximity to the Clwydian range, that a forested area of Wales is often more attractive than one that is deforested.

Ie, mae’r Aelod yn nodi pwynt pwysig. Rwyf wedi cyfarfod â sefydliadau cynrychiadol—y rhai sy’n cynrychioli’r sector gweithgynhyrchu pren. Yn fy marn i mae’r sector gweithgynhyrchu pren nid yn unig yn dda i’r economi, ond hefyd yn dda i’r economi ymwelwyr yn fwy penodol mewn gwirionedd, oherwydd bydd yr Aelod yn gwybod o fod yn byw’n agos at Fryniau Clwyd fod ardal goediog yng Nghymru yn aml yn fwy deniadol nag un a ddatgoedwigwyd.

Yes, absolutely, Llandegla, as you point out. It is important that we can find opportunities to replant what has often been lost. For that reason, I’m working with the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs to identify more opportunities to replant lost timber, not just, as I say, for the purpose of supporting the manufacturing sector, but also to support the visitor economy as well.

Ie, yn hollol, Llandegla, fel y nodwch. Mae’n bwysig ein bod yn gallu dod o hyd i gyfleoedd i ailblannu’r hyn sy’n aml wedi’i golli. Am y rheswm hwnnw, rwy’n gweithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig i nodi mwy o gyfleoedd ar gyfer ailblannu coed a gollwyd, nid yn unig, fel y dywedais, er mwyn cefnogi’r sector gweithgynhyrchu, ond i gefnogi’r economi ymwelwyr yn ogystal.

Cabinet Secretary, as you’ll know, connective infrastructure and high-quality transport networks are essential to the success of any economy and are especially key in the north-east Wales gateway area. It’s for that reason that I’ve welcomed the news of the Welsh Government’s intention to consult on the much-needed major improvements to the Deeside corridor—one of north Wales’s busiest sections of road. You’ll be aware that this has been raised with me time and time again by constituents and commuters alike, and I’ll be encouraging many individuals, community organisations and businesses to take part in the consultation when it opens on 13 March and which outlines two possible options for improvement.

Whilst we await the outcome of the consultation, I welcome this commitment by the Cabinet Secretary, which will see over £200 million invested in our area. But, Cabinet Secretary, will you make a commitment to keep the Assembly and, therefore, our communities and constituents in the area updated on the progress of this vital scheme, which will make an important contribution to stimulating economic growth in the area?

Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwyddoch, mae seilwaith cysylltiol a rhwydweithiau trafnidiaeth o safon yn hanfodol i lwyddiant unrhyw economi ac maent yn arbennig o allweddol yn ardal porth gogledd-ddwyrain Cymru. Am y rheswm hwnnw, rwyf wedi croesawu’r newyddion am fwriad Llywodraeth Cymru i ymgynghori ar y gwelliannau mawr eu hangen i goridor Glannau Dyfrdwy—un o’r darnau prysuraf o ffordd yng ngogledd Cymru. Fe fyddwch yn gwybod bod hyn wedi cael ei ddwyn i fy sylw dro ar ôl tro gan etholwyr a chymudwyr fel ei gilydd, a byddaf yn annog llawer o unigolion, sefydliadau cymunedol a busnesau i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad, sy’n amlinellu dau opsiwn posibl ar gyfer gwella, pan fydd yn dechrau ar 13 Mawrth.

Wrth i ni aros am ganlyniad yr ymgynghoriad, rwy’n croesawu’r ymrwymiad hwn gan Ysgrifennydd y Cabinet, a fydd yn sicrhau dros £200 miliwn o fuddsoddiad yn ein hardal. Ond Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ymrwymo i roi’r newyddion diweddaraf i’r Cynulliad ac felly, i’n cymunedau a’n hetholwyr yn yr ardal, ar gynnydd y cynllun hollbwysig hwn a fydd yn gyfraniad pwysig i ysgogi twf economaidd yn yr ardal?

Can I thank the Member for her question? The Member is absolutely right to identify infrastructure as being a major enabler for further economic growth across north Wales. The development of a new corridor and the potential road widening of the A494 does indeed form part of a £200 million proposed investment and part of the biggest package of infrastructure investment in transport in north Wales since the dawn of devolution—something in the region of £600 million is being allocated for transport improvements across north Wales, and I’m pleased to be able to bring those projects forward.

In terms of consultation, we’ve moved at speed to bring that to commencement on 13 March. It will last 12 weeks. I will keep Members updated on the progress. I’m inviting residents across the region to give their views, not just online but also at a series of exhibitions.

The Member will also be interested to know that last week I awarded Flintshire council £85,000 to help it develop bus and active travel projects along the B5129 at Queensferry and into Deeside Industrial Park. As the Member knows, Deeside Industrial Park, as one of Europe’s biggest industrial parks, is a major employer for people in the constituency of Delyn, and we would like to encourage more people to access it through public transport and by active travel means. Our longer term plans for a metro scheme in north-east Wales will see a £50 million investment in the coming four years, and there are huge potential rewards for the local economy.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn? Mae’r Aelod yn hollol gywir i nodi seilwaith fel galluogydd pwysig ar gyfer twf economaidd pellach ar draws gogledd Cymru. Yn wir, mae datblygu coridor newydd a’r posibilrwydd o ledu’r A494 yn rhan o fuddsoddiad o £200 miliwn arfaethedig a rhan o’r pecyn buddsoddi mwyaf mewn seilwaith trafnidiaeth yng ngogledd Cymru ers dechrau datganoli—mae rhywbeth yn debyg i £600 miliwn yn cael ei ddyrannu ar gyfer gwelliannau i drafnidiaeth ar draws gogledd Cymru, ac rwy’n falch o allu cyflwyno’r prosiectau hyn.

O ran ymgynghori, rydym wedi symud yn gyflym i ddechrau hynny ar 13 Mawrth. Bydd yn para 12 wythnos. Byddaf yn rhoi’r newyddion diweddaraf i’r Aelodau ar y cynnydd. Rwy’n gwahodd preswylwyr ar draws y rhanbarth i roi eu barn, nid yn unig ar-lein ond hefyd mewn cyfres o arddangosfeydd.

Bydd yr Aelod hefyd â diddordeb mewn gwybod fy mod wedi rhoi £85,000 i Gyngor Sir y Fflint yr wythnos diwethaf i’w helpu i ddatblygu prosiectau bysiau a theithio llesol ar hyd y B5129 yn Queensferry ac i mewn i Barc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy. Fel y gŵyr yr Aelod, mae Parc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy, fel un o barciau diwydiannol mwyaf Ewrop, yn gyflogwr o bwys i bobl yn etholaeth Delyn, a hoffem annog mwy o bobl i gael mynediad iddo drwy drafnidiaeth gyhoeddus a thrwy deithio llesol. Bydd ein cynlluniau yn y tymor hwy ar gyfer cynllun metro yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn gweld buddsoddiad o £50 miliwn yn y pedair blynedd nesaf, a cheir potensial o enillion enfawr i’r economi leol.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Rydw i’n gwybod bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn rhoi pwyslais mawr ar ddatblygu’r berthynas efo gogledd-orllewin Lloegr ac, wrth gwrs, mae hi’n berthynas naturiol iawn ac mae hi yn berthynas bwysig iawn. Ond, onid oes yna beryg o golli golwg ar bwysigrwydd datblygu economi gogledd Cymru ynddo fo ei hun, datblygu perthynas i’r gorllewin efo Iwerddon, a gyda gweddill Cymru hefyd, drwy roi yr argraff o fodloni ar fod yn rhyw fath yn ‘annexe’ i’r economi dros y ffin?

Thank you very much, Llywydd. I know that the Cabinet Secretary is placing great emphasis on developing the relationship with the north-west of England and, of course, it is a very natural relationship and a very important relationship. But, isn’t there a risk of losing sight of the importance of developing the economy of north Wales in and of itself, of developing links with the west in Ireland and with the rest of Wales, by giving the impression that we would be content to be an annexe to the economy over the border?

I think that’s an unfair assessment that, actually, demonstrates a lack of confidence and, dare I say it, pride in the Welsh economy. The fact is that the GVA of the Mersey Dee area, the north-east of Wales, and the local authority areas of Cheshire and the Wirral, amount to something in the region of 50 per cent of the GVA of Wales as a whole. Between them, they are huge economic forces, and they should also—both the Welsh and English partners—be in the driving seat of the Northern Powerhouse agenda. I do not wish to see Wales as a passenger in this area; I wish Wales to be driving the Northern Powerhouse initiative, and for that reason it is essential that we make sure the entire region is properly and fully connected. For that reason in turn, I am looking at developing a third crossing for the Menai strait and looking at improving the port infrastructure, so that we can have an access of economic prosperity that leads from Holyhead right through England, but which also connects, crucially, to the economy of Ireland.

Rwy’n credu bod hwnnw’n asesiad annheg sydd, mewn gwirionedd, yn dangos diffyg hyder ac os caf ddweud, diffyg balchder yn economi Cymru. Y ffaith amdani yw bod gwerth ychwanegol gros ardal Mersi a’r Ddyfrdwy, gogledd-ddwyrain Cymru, ac ardaloedd awdurdodau lleol Swydd Gaer a’r Wirral, oddeutu 50 y cant o werth ychwanegol gros Cymru gyfan. Rhyngddynt, maent yn rymoedd economaidd enfawr, a dylent hefyd—y partneriaid yng Nghymru a Lloegr—fod wrth y llyw gydag agenda Pwerdy Gogledd Lloegr. Nid wyf am weld Cymru yn sedd y teithiwr yn hyn o beth; dymunaf weld Cymru’n gyrru menter Pwerdy Gogledd Lloegr, ac oherwydd hynny, mae’n hanfodol ein bod yn sicrhau bod y rhanbarth cyfan wedi’i gysylltu’n briodol ac yn llawn. Am y rheswm hwnnw yn ei dro, rwy’n edrych ar ddatblygu trydydd croesiad dros afon Menai ac ar wella’r seilwaith porthladd er mwyn i ni allu cael mynediad at ffyniant economaidd sy’n arwain o Gaergybi yr holl ffordd drwy Loegr, ond sydd hefyd yn cysylltu, yn hollbwysig, ag economi Iwerddon.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
3. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon. A’r cwestiwn cyntaf, David Melding.

The next item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport. The first question is from David Melding.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Clefydau Prin

Rare Diseases

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am drin clefydau prin? OAQ(5)0125(HWS)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the treatment of rare diseases? OAQ(5)0125(HWS)

Thank you for the question. We launched the Welsh implementation plan for rare diseases in February 2015 and established the rare disease implementation group. These actions reinforce our commitment to promoting equity of access to diagnosis, treatment and support to patients. The annual report, providing an update on progress, was published on 14 February.

Diolch am y cwestiwn. Lansiwyd cynllun gweithredu Cymru ar gyfer clefydau prin gennym ym mis Chwefror 2015 a sefydlwyd y grŵp gweithredu ar glefydau prin. Mae’r camau hyn yn atgyfnerthu ein hymrwymiad i hyrwyddo cydraddoldeb mynediad at ddiagnosis, triniaeth a chymorth i gleifion. Cyhoeddwyd yr adroddiad blynyddol, sy’n rhoi’r newyddion diweddaraf ar gynnydd, ar 14 Chwefror.

Minister, I was very pleased at a recent event held in the Assembly to hear that the Welsh Government of Wales are leading the field in this area in terms of the UK. Whilst the diseases themselves are rare, there are a great many of them, which means that one in 17 of us is likely at some point in our lives to suffer a rare disease, in which the screening, testing, diagnosis and treatment is going to be absolutely crucial. I think it’s a very important area, often, perhaps because of the specific rarity of each condition, that is overlooked, so I hope that this priority will be maintained.

Weinidog, roeddwn yn falch iawn o glywed mewn digwyddiad diweddar a gynhaliwyd yn y Cynulliad fod Llywodraeth Cymru yn arwain yn y maes hwn yn y DU. Er bod y clefydau eu hunain yn brin, ceir nifer fawr ohonynt, sy’n golygu bod un o bob 17 ohonom yn debygol o ddioddef o glefyd prin ar ryw adeg yn ein bywydau, pan fydd sgrinio, profion, diagnosis a thriniaeth yn gwbl hanfodol. Rwy’n credu ei fod yn faes pwysig iawn, sy’n aml yn cael ei esgeuluso o bosibl am fod pob cyflwr penodol yn brin, felly rwy’n gobeithio y bydd yn parhau i gael blaenoriaeth.

Yes, I’m happy to give him that assurance. In fact, yesterday we published the CARIS data, I’ll tell you what that is—It’s the Congenital Anomaly Register and Information Service. Now, we established that in Wales in 1998, and that is part of what helps us to lead the field. It maintains information on all babies born to mothers in Wales, and that information is held about them if they do have a congenital anomaly or a rare disease until their eighteenth birthday, or when they would have reached their eighteenth birthday. It’s part of looking at that data and information that allows us to try and make further progress. We’re also taking part, with the rest of the UK, in the 100,000 Genomes Project, and have invested directly money within that. And, of course, the monies we’re investing in the new treatment fund—chunks of that money will go to treating people with rare diseases and conditions. So, I’m more than happy to give him the assurance this will continue to be an area of interest and action, and we expect to see further improvement.

Rwy’n hapus i roi’r sicrwydd hwnnw iddo. Yn wir, ddoe fe gyhoeddasom y data CARIS, ac fe ddywedaf wrthych beth yw hwnnw—y Gwasanaeth Cofrestr a Gwybodaeth Anomaleddau Cynhenid. Nawr, sefydlwyd hwnnw gennym yng Nghymru yn 1998, ac mae hynny’n rhan o’r hyn sy’n ein helpu i arwain yn y maes. Mae’n cadw gwybodaeth am yr holl fabanod a enir i famau yng Nghymru, a bydd y wybodaeth honno’n cael ei chadw amdanynt os oes ganddynt anomaledd cynhenid neu glefyd prin nes eu pen-blwydd yn ddeunaw oed, neu’r adeg pan fyddent wedi cyrraedd eu pen-blwydd yn ddeunaw oed. Yn rhannol, edrych ar y data a’r wybodaeth honno sy’n caniatáu i ni geisio gwneud cynnydd pellach. Rydym hefyd yn cymryd rhan, gyda gweddill y DU, yn y Prosiect 100,000 o Genomau, ac wedi buddsoddi arian yn uniongyrchol yn hynny. Ac wrth gwrs, yr arian a fuddsoddwn yn y gronfa driniaethau newydd—bydd rhannau mawr o’r arian hwnnw’n mynd tuag at drin pobl sydd ag afiechydon a chyflyrau prin. Felly, rwy’n fwy na pharod i’w sicrhau y bydd hwn yn parhau i fod yn faes diddordeb a gweithredu, ac rydym yn disgwyl gweld gwelliant pellach.

I was very pleased to meet patients and families who are affected by haemophilia and contaminated blood at the rare disease event that David Melding referred to. As the Cabinet Secretary knows, I’m very concerned about the treatment of people with haemophilia who were given contaminated blood in the 1970s and 1980s, which has resulted in 70 deaths in Wales and many more other families affected. I’m aware that he wrote to his counterpart, Jeremy Hunt, last year giving his support for a public inquiry into the scandal. I wondered if he could tell us if he has had a response and, if he hasn’t, what further he intends to do, and, if he has, what is his reaction?

Roeddwn yn falch iawn o gyfarfod â chleifion a theuluoedd yr effeithiwyd arnynt gan hemoffilia a gwaed halogedig yn y digwyddiad clefydau prin y cyfeiriodd David Melding ato. Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n bryderus iawn ynglŷn â thriniaeth pobl â hemoffilia a gafodd waed halogedig yn y 1970au a’r 1980au, gan arwain at 70 o farwolaethau yng Nghymru a llawer mwy o deuluoedd eraill yr effeithiwyd arnynt. Rwy’n ymwybodol ei fod wedi ysgrifennu at ei weinidog cyfatebol yn y Senedd, Jeremy Hunt, y llynedd yn cefnogi ymchwiliad cyhoeddus i’r sgandal. Roeddwn yn meddwl tybed a allai ddweud wrthym a yw wedi cael ateb ac os nad yw, beth y mae’n bwriadu ei wneud ymhellach, ac os yw wedi cael ateb, beth yw ei ymateb ef?

No, I wouldn’t say I’ve had a satisfactory response from the UK Government. You’ll note that, after the cross-party Members’ debate we had in this Chamber, I undertook again to press the UK Government, and I’m awaiting a further response. Thus far, the UK Government have been resistant to having a public inquiry, and I recognise that that will be a continual problem for the families of those affected, both living and deceased, because until there is a proper public inquiry—which only the UK Government can provide because of where the information is about how the scandal erupted and was not properly brought to light—then I recognise that injustice will continue. So, this Government will maintain our commitment to keep on pressing the UK Government until we do see the right thing done.

Na, ni fyddwn yn dweud fy mod wedi cael ateb boddhaol gan Lywodraeth y DU. Ar ôl dadl drawsbleidiol yr Aelodau a gawsom yn y Siambr hon, euthum ati eto i bwyso ar Lywodraeth y DU, ac rwy’n disgwyl ymateb pellach. Hyd yn hyn, mae Llywodraeth y DU wedi bod yn amharod i gael ymchwiliad cyhoeddus, ac rwy’n cydnabod y bydd honno’n broblem barhaus i deuluoedd y rhai yr effeithiwyd arnynt, yn fyw ac yn farw, oherwydd hyd nes y ceir ymchwiliad cyhoeddus priodol—na all neb ond Llywodraeth y DU ei ddarparu oherwydd lleoliad y wybodaeth ynglŷn â sut y ffrwydrodd y sgandal a’r modd na chafodd ei dwyn i sylw’n briodol—yna rwy’n cydnabod y bydd yr anghyfiawnder yn parhau. Felly, bydd y Llywodraeth hon yn cynnal ein hymrwymiad i barhau i bwyso ar Lywodraeth y DU hyd nes y gwelwn fod y peth iawn yn cael ei wneud.

Gwasanaethau Orthodontig

Orthodontic Services

2. Pa gasgliadau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dod iddynt yn sgil derbyn yr adroddiad ar gyflwr gwasanaethau orthodontig yng Nghymru fel y trafodwyd yn y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2016? OAQ(5)0123(HWS) [W]

2. What conclusions has the Cabinet Secretary reached in light of the report on the state of orthodontic services in Wales as discussed in the Assembly on 7 December 2016? OAQ(5)0123(HWS) [W]

Thank you for the question. The report recognises the continuing good progress being made. Working with Public Health Wales, health boards and the clinical networks, we are using the report’s recommendations to inform action to further improve the effectiveness and efficiency of the delivery of this specialist orthodontic service here in Wales.

Diolch am y cwestiwn. Mae’r adroddiad yn cydnabod y cynnydd da parhaus sy’n cael ei wneud. Gan weithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru, byrddau iechyd a’r rhwydweithiau clinigol, rydym yn defnyddio argymhellion yr adroddiad i lywio camau gweithredu i wella effeithiolrwydd ac effeithlonrwydd cyflwyno’r gwasanaeth orthodontig arbenigol yma yng Nghymru.

I thank the Cabinet Secretary for his reply. I’m not quite sure if we’ve been reading the same report, and I obviously looked at the report from the particular aspect of the area I represent and Hywel Dda in particular, where it says there is a real problem in accessing orthodontic services. I had confirmation this week from the British Dental Association as well that waiting lists in Hywel Dda for children aged between nine and 17 are, at the moment, at three years and four months, and that is against the target of six months. So, I have to ask, in light of the report, which doesn’t have any firm outcomes and targets within it, what is the Government doing to ensure that the constituents who I represent in the Hywel Dda health board region are able—particularly young constituents—to access orthodontic treatment within a reasonable period of time, remembering that this impacts upon their schooling and their upbringing?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Nid wyf yn hollol siŵr a ydym wedi bod yn darllen yr un adroddiad, ac yn amlwg, edrychais ar yr adroddiad o safbwynt yr ardal rwy’n ei chynrychioli a Hywel Dda yn benodol, lle y mae’n dweud bod problem go iawn gyda sicrhau mynediad at wasanaethau orthodontig. Cefais gadarnhad yr wythnos hon gan Gymdeithas Ddeintyddol Prydain hefyd fod rhestrau aros yn Hywel Dda ar gyfer plant rhwng naw a 17 oed ar hyn o bryd yn dair blynedd a phedwar mis, a hynny yn erbyn y targed o chwe mis. Felly, rhaid i mi ofyn, o ystyried yr adroddiad, nad yw’n cynnwys unrhyw ganlyniadau a thargedau pendant, beth y mae’r Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod yr etholwyr rwy’n eu cynrychioli yn ardal bwrdd iechyd Hywel Dda—yn enwedig pobl ifanc yn fy etholaeth—yn gallu cael mynediad at driniaeth orthodontig o fewn cyfnod rhesymol o amser, gan gofio bod hyn yn effeithio ar eu haddysg a’u magwraeth?

I accept what the Member is saying. Hywel Dda is one of our problem areas within an overall improving national picture. Hywel Dda itself has made further progress in the last few years, but there’s actually been a significant backlog built up within Hywel Dda. Some of that is about making more effective and efficient use of the specialist service that exists. It’s also about making sure that people really do get to see a specialist in this area, as opposed to a general practitioner who does some work. We actually think we get better outcomes for individuals doing that, but also about making sure that referrals are made at an appropriate time and for the appropriate service. So, it’s something about referral behaviour. It means proper investment in the specialist end of the service and those that are genuine specialists in this area, and trying to make sure that we properly meet and match the supply and demand. I do accept that, in Hywel Dda, that has not been the case to date. But the health board are investing in this particular area and I expect to see further improvement made, because, as you said, waiting times in the Hywel Dda area are too long and I expect to see further progress made in the rest of this Assembly term.

Rwy’n derbyn yr hyn y mae’r Aelod yn ei ddweud. Mae Hywel Dda yn un o’n hardaloedd problemus o fewn darlun cenedlaethol sy’n gwella ar y cyfan. Mae Hywel Dda ei hun wedi gwneud cynnydd pellach yn y blynyddoedd diwethaf, ond roedd yna ôl-groniad sylweddol yn Hywel Dda mewn gwirionedd. Mae rhywfaint o hynny’n ymwneud â defnydd mwy effeithiol ac effeithlon o’r gwasanaeth arbenigol sy’n bodoli. Mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod pobl yn cael gweld arbenigwr yn y maes yn hytrach nag ymarferydd cyffredinol sy’n gwneud rhywfaint o waith. Mewn gwirionedd credwn ein bod yn sicrhau gwell canlyniadau i unigolion o wneud hynny, ond hefyd o wneud yn siŵr fod atgyfeiriadau’n cael eu gwneud ar adeg briodol ac at y gwasanaeth priodol. Felly, mae’n ymwneud ag ymddygiad atgyfeirio. Mae’n golygu buddsoddiad priodol ym mhen arbenigol y gwasanaeth a’r rhai sy’n arbenigwyr gwirioneddol yn y maes hwn, a cheisio sicrhau ein bod yn ateb y galw ac yn ei baru â’r cyflenwad yn briodol. Rwy’n derbyn nad yw hynny wedi bod yn wir hyd yn hyn yn Hywel Dda. Ond mae’r bwrdd iechyd yn buddsoddi yn y maes penodol hwn, ac rwy’n disgwyl gweld gwelliannau pellach, oherwydd fel y dywedoch, mae amseroedd aros yn ardal Hywel Dda yn rhy hir ac rwy’n disgwyl gweld cynnydd pellach yn cael ei wneud dros weddill y tymor Cynulliad hwn.

Cabinet Secretary, I very much echo the comments of the Member for Mid and West Wales, and I can highlight plenty of examples in my own constituency of patients having to go private and having to travel further afield for orthodontic treatment. So, in the circumstances, what additional steps are the Welsh Government taking to monitor the effectiveness of the working relationships between orthodontic practices and the Hywel Dda Local Health Board in terms of the management of local orthodontic provision?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n ategu sylwadau’r Aelod dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru yn gryf, a gallaf dynnu sylw at ddigon o enghreifftiau yn fy etholaeth fy hun o gleifion yn gorfod mynd yn breifat a gorfod teithio ymhellach i gael triniaeth orthodontig. Felly, yn yr amgylchiadau hyn, pa gamau ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fonitro effeithiolrwydd y berthynas waith rhwng practisau orthodontig a Bwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda o ran rheoli’r ddarpariaeth orthodontig leol?

Well, as I said in my response to the Member and, indeed, to his previous question before the new year break, we recognise in particular in Hywel Dda that there’s been a need to improve on where they are. There is something there, as I said, about making sure that specialist practice is undertaken in the service and that they are actually more effective and more efficient in turning round and providing additional capacity. The health board are investing more in that specialist area of provision, and, in fact, we know that more people have been seen in the last three years within Hywel Dda. We know that there have been 24 more assessment clinics in the last year throughout the health board area. But that doesn’t mean that it resolves the whole problem. They need to continue to do that to actually properly get into the backlog. So, I recognise that constituents across the Hywel Dda health board area, some of them are waiting simply too long for this specialist treatment. So, it is about investing in the future—not pretending that we can fix it within a period of months, but to make sure that people see, progressively, an improvement that is sustainable now and in the future.

Wel, fel y dywedais yn fy ateb i’r Aelod ac yn wir, i’w gwestiwn blaenorol cyn toriad y flwyddyn newydd, rydym yn cydnabod yn benodol yn Hywel Dda fod angen wedi bod i wella’u sefyllfa. Mae rhywbeth yno, fel y dywedais, ynglŷn â sicrhau bod ymarfer arbenigol yn cael ei wneud yn y gwasanaeth a’u bod yn gwella a darparu capasiti ychwanegol yn fwy effeithiol ac yn fwy effeithlon mewn gwirionedd. Mae’r bwrdd iechyd yn buddsoddi mwy yn y maes arbenigol hwnnw, ac yn wir, gwyddom fod mwy o bobl wedi cael eu gweld yn y tair blynedd ddiwethaf yn Hywel Dda. Rydym yn gwybod bod 24 yn fwy o glinigau asesu wedi’u cynnal yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ar draws ardal y bwrdd iechyd. Ond nid yw hynny’n golygu ei fod yn datrys y broblem gyfan. Mae angen iddynt barhau i wneud hynny er mwyn mynd i’r afael yn iawn â’r ôl-groniad. Felly, rwy’n cydnabod bod rhai etholwyr ar draws ardal bwrdd iechyd Hywel Dda yn aros yn rhy hir am y driniaeth arbenigol hon. Felly, mae’n ymwneud â buddsoddi yn y dyfodol—nid esgus y gallwn ei unioni mewn cyfnod o fisoedd, ond gwneud yn siŵr fod pobl yn gynyddol yn gweld gwelliant sy’n gynaliadwy yn awr ac yn y dyfodol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Thank you. I now call the party spokespersons to question the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, and first this week is Caroline Jones.

Diolch. Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i ofyn cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon, ac yn gyntaf yr wythnos hon, Caroline Jones.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cabinet Secretary, South Wales Police dealt with more mental health incidents last year than any other UK police force. Police officers in south Wales dealt with nearly 39,000 mental health issues during 2016. Cabinet Secretary, do you agree with me that people facing mental health issues should be cared for by specialist mental health services, rather than the criminal justice system? Can you outline the actions you are taking to reduce the number of mental health incidents being dealt with by police officers?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, fe wnaeth Heddlu De Cymru ymdrin â mwy o ddigwyddiadau iechyd meddwl y llynedd nag unrhyw heddlu arall yn y DU. Fe wnaeth swyddogion yr heddlu yn ne Cymru ymdrin â bron i 39,000 o ddigwyddiadau iechyd meddwl yn ystod 2016. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn cytuno y dylai pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl gael gofal gan wasanaethau iechyd meddwl arbenigol, yn hytrach na’r system cyfiawnder troseddol? A allwch amlinellu’r camau gweithredu yr ydych yn eu cymryd i leihau nifer y digwyddiadau iechyd meddwl sy’n cael eu trin gan swyddogion yr heddlu?

I thank the Member for the comments. I think we need to be clear about what we’re talking about, because there’s a challenge of whether people continue to see a police cell as a place of safety, and that is not the view this Government takes, or the police force, or the health service. There’s actually much improved work that’s been undertaken between NHS Wales and police forces across the country, and I’m pleased to see there’s been a significant reduction in people inappropriately placed. We’re now down into very, very small figures. There’s still further improvement to go, but it really does depend on the categorisation that the Member uses, and whether or not these are people who are partly in the criminal justice system appropriately or are people with mental health problems who are being misplaced and not in the appropriate care for their actual care needs themselves.

Diolch i’r Aelod am y sylwadau. Rwy’n credu bod angen i ni fod yn glir ynglŷn â’r hyn yr ydym yn siarad yn ei gylch, oherwydd mae i ba raddau y mae pobl yn parhau i weld cell heddlu fel man diogel yn parhau i fod yn her, ac nid dyna farn y Llywodraeth hon, na’r heddlu, na’r gwasanaeth iechyd. Mewn gwirionedd gwnaed llawer o waith gwell rhwng GIG Cymru a heddluoedd ar draws y wlad, ac rwy’n falch o weld bod gostyngiad sylweddol yn nifer y bobl a leolwyd yn amhriodol. Rydym yn awr i lawr at ffigurau bach iawn. Mae’n dal i fod angen gwelliant pellach, ond mae’n dibynnu’n wirioneddol ar y categoreiddio y mae’r Aelod yn ei ddefnyddio, a pha un a yw’r rhain yn bobl sy’n rhannol yn y system cyfiawnder troseddol yn briodol ai peidio neu’n bobl â phroblemau iechyd meddwl sy’n cael eu camleoli a heb fod yn cael gofal priodol ar gyfer eu hanghenion gofal eu hunain mewn gwirionedd.

Thank you, Cabinet Secretary. The Mind workplace well-being index shows that mental health problems are the leading cause of workplace absence. Even the NHS is not immune, and we lost a third of a million days to mental health issues amongst health staff last year. One of the biggest barriers to tackling this issue is the lack of access to psychological and talking therapies. What is your Government doing to improve access to psychological therapies and reduce waiting times for mental health treatment in Wales?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae mynegai lles yn y gweithle Mind yn dangos mai problemau iechyd meddwl yw prif achos absenoldeb yn y gweithle. Nid yw’r GIG hyd yn oed yn rhydd rhag hyn a chollwyd traean o filiwn o ddiwrnodau yn sgil problemau iechyd meddwl ymhlith staff iechyd y llynedd. Un o’r rhwystrau mwyaf i fynd i’r afael â’r broblem yw diffyg mynediad at therapïau seicolegol a siarad. Beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i wella mynediad at therapïau seicolegol a lleihau amseroedd aros ar gyfer triniaeth iechyd meddwl yng Nghymru?

It’s no surprise to me that mental health reasons are a significant cause of workplace absence. From my previous time outside this place, as well as within it, I would be surprised if that were not the case. Our challenge is: how do we recognise it and the issues about stress within the workplace? We have specific programmes of activity, working with employers, and the awards we give about encouraging employers to take better and more anticipatory care of their workforce—recognising the significant gains to them as a business from doing so—as well as how we support people if they are out of the workplace. There’s something there about investing in occupational services in both the private and the public sectors to take care of our workers, and then, if people do need to access specialist mental health services and talking therapies, we, of course, have invested in those services successfully and progressively. This institution, as an Assembly, and, indeed, the Government, has recognised for a number of years the need to treat mental and physical health with a parity of esteem, and that has led to further investment in mental health services. We’re the first part of the UK to have meaningful working-time standards, and, actually, our performance against those is relatively good. However, there is more ground to achieve and more to be done. So, we can take some comfort in what we have done already and the priority for this area of action, but there’s much more to do before any of us can say that we’re satisfied.

Nid yw’n syndod i mi mai rhesymau iechyd meddwl yw un o brif achosion absenoldeb yn y gweithle. O fy amser blaenorol y tu allan i’r lle hwn, yn ogystal ag ynddo, buaswn yn synnu pe na bai hynny’n wir. Ein her yw hon: sut y mae adnabod salwch meddwl a phroblemau’n ymwneud â straen yn y gweithle? Mae gennym raglenni gweithgaredd penodol, gan weithio gyda chyflogwyr, a’r dyfarniadau a roddwn i annog cyflogwyr i wella gofal a chynllunio gofal ymlaen llaw i’w gweithlu—gan gydnabod y manteision sylweddol iddynt hwy fel busnes o wneud hynny—yn ogystal â sut i fynd ati i gynorthwyo pobl os ydynt allan o’r gweithle. Mae rhywbeth yno ynglŷn â buddsoddi mewn gwasanaethau galwedigaethol yn y sector preifat a’r sector cyhoeddus i ofalu am ein gweithwyr, ac yna, os oes angen i bobl gael mynediad at wasanaethau iechyd meddwl arbenigol a therapïau siarad, rydym wedi buddsoddi yn y gwasanaethau hynny’n llwyddiannus ac yn gynyddol wrth gwrs. Mae’r sefydliad hwn, fel Cynulliad, ac yn wir, y Llywodraeth, wedi cydnabod ers nifer o flynyddoedd yr angen i drin iechyd meddwl a chorfforol gyda pharch cydradd, ac mae hynny wedi arwain at fuddsoddi pellach mewn gwasanaethau iechyd meddwl. Ni yw’r rhan gyntaf o’r DU i gael safonau amser gweithio ystyrlon, ac mewn gwirionedd, mae ein perfformiad yn erbyn y rheini’n gymharol dda. Fodd bynnag, mae mwy o le i gyflawni a mwy i’w wneud. Felly, gallwn gymryd rhywfaint o gysur yn yr hyn a wnaethom yn barod a’r flaenoriaeth i’r maes gweithredu hwn, ond mae llawer mwy i’w wneud cyn y gall unrhyw un ohonom ddweud ein bod yn fodlon.

Thank you, Cabinet Secretary. While we welcome steps to improve the numbers working in mental health care, such as the introduction of new courses at Glyndŵr university focusing on mental health and well-being, we are still short of both staff and funding for mental health services in Wales. How do you respond to the director of Mind Cymru, who states that the mental health arena is still ‘significantly underfunded’? What plans does your Government have to increase resources allocated to tackling mental health issues, faced by one in four of us?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Er ein bod yn croesawu camau i wella’r niferoedd sy’n gweithio ym maes gofal iechyd meddwl, megis cyflwyno cyrsiau newydd ym Mhrifysgol Glyndŵr yn canolbwyntio ar iechyd meddwl a llesiant, rydym yn dal i fod yn brin o staff a chyllid ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru. Sut rydych yn ymateb i gyfarwyddwr Mind Cymru, sy’n datgan nad yw’r maes iechyd meddwl yn cael digon o arian o bell ffordd o hyd? Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i gynyddu adnoddau a ddyrennir i fynd i’r afael â phroblemau iechyd meddwl, a wynebir gan un o bob pedwar ohonom?

Well, you’ll know from the budget that this place passed that we’ve seen a significant additional resource go into mental health. It’s the largest area of spend within the health service budget, and that came from the sensible and mature conversation that took place between this Government and Plaid Cymru and others. Now, that’s meant that we are continuing to prioritise mental health as an area of action, and that is not the position that the third sector recognises takes place across our borders. I don’t complain about the third sector in this, or any other area, calling for more resources. It’s their job to campaign; it’s their job to champion issues. It’s our job, though, to manage a finite group of resources. So, I don’t think it’s good enough for the Government simply to say, ‘Someone has called for more, therefore we’ll provide it’. We have to balance that against other priorities. I’m clear that this is a priority area of action, and we’re seeing that in deed and not simply in words with the extra investment we are making in mental health services.

Wel, fe fyddwch yn gwybod o’r gyllideb fod y lle hwn wedi pasio i roi adnoddau ychwanegol sylweddol tuag at iechyd meddwl. Dyma’r maes gwariant mwyaf yng nghyllideb y gwasanaeth iechyd, a deilliodd hynny o’r drafodaeth synhwyrol ac aeddfed a ddigwyddodd rhwng y Llywodraeth hon a Phlaid Cymru ac eraill. Nawr, mae hynny wedi golygu ein bod yn parhau i roi blaenoriaeth i iechyd meddwl fel maes gweithredu, ac nid dyna’r sefyllfa y mae’r trydydd sector yn cydnabod sy’n digwydd dros y ffin. Nid wyf yn cwyno bod y trydydd sector yn y maes hwn, neu unrhyw faes arall, yn galw am fwy o adnoddau. Eu gwaith yw ymgyrchu; eu gwaith yw hyrwyddo achosion. Ein gwaith ni, fodd bynnag, yw rheoli grŵp cyfyngedig o adnoddau. Felly, nid wyf yn meddwl ei bod yn ddigon da i Lywodraeth ddweud yn syml, ‘Mae rhywun wedi galw am fwy, felly byddwn yn ei ddarparu’. Mae’n rhaid i ni gydbwyso hynny yn erbyn blaenoriaethau eraill. Rwy’n glir fod hwn yn faes gweithredu â blaenoriaeth, ac rydym yn gweld hynny mewn gweithred ac nid mewn geiriau’n unig gyda’n buddsoddiad ychwanegol mewn gwasanaethau iechyd meddwl.

Thank you very much. Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cabinet Secretary, we have discussed winter pressures on accident and emergency departments on many occasions. We now have the figures for January, which show that, in major A&E units, just 74.1 per cent of patients were seen within four hours. Now, when those figures were released, I think the BBC report stated that:

‘Undoubtedly there will be sighs of relief in the Welsh Government’.

Did you breathe a sigh of relief when you saw those figures?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rydym wedi trafod pwysau’r gaeaf ar adrannau damweiniau ac achosion brys ar sawl achlysur. Erbyn hyn mae gennym y ffigurau ar gyfer mis Ionawr sy’n dangos mai 74.1 y cant yn unig o gleifion mewn unedau damweiniau ac achosion brys mawr sy’n cael eu gweld o fewn pedair awr. Nawr, pan gafodd y ffigurau hynny eu rhyddhau, rwy’n meddwl bod adroddiad y BBC wedi datgan:

Yn ddiau, bydd ochneidiau o ryddhad yn Llywodraeth Cymru.

A wnaethoch chi anadlu ochenaid o ryddhad pan welsoch y ffigurau hynny?

I think that’s a very odd way to try and pose a question about a serious issue for the health service and for everyone who works within it. This is a real and serious issue for people who require care, in particular during the winter period, when we know that more older people are more likely to need admission into a hospital for care, and more older people need support in their own home. It’s not about breathing a sigh of relief; it’s looking at where we are as a whole system. Where we recognise there’s a need for further improvement—and not just in A&E, but the points we’ve made previously about anticipatory care that you’ll be familiar with in your own constituency, with the advance care work that is taking place in Ynys Môn, but also about the delayed transfers of care as well. As we’ve seen from the last figures, we’ve made improvement and there’s room for further improvement, as the whole system needs to work together, health and social care. It’s not about a sigh of relief; it’s about saying, ‘Where are we now? What more can we do, and is that system resilient?’ The system is coping, but it is a very real struggle. We see it in the staff, we see it in the people needing care, and I expect and I want to see further improvement made over the course of the year, and to get ready for next winter as well.

Rwy’n credu bod honno’n ffordd ryfedd iawn o geisio gofyn cwestiwn am fater difrifol i’r gwasanaeth iechyd ac i bawb sy’n gweithio ynddo. Mae hwn yn fater real a difrifol i bobl sydd angen gofal, yn enwedig yn ystod y gaeaf, pan wyddom fod mwy o bobl hŷn yn fwy tebygol o fod angen eu derbyn i’r ysbyty i gael gofal, a mwy o bobl hŷn angen cymorth yn eu cartref eu hunain. Nid yw’n ymwneud ag anadlu ochenaid o ryddhad; mae’n ymwneud ag edrych ble rydym fel system gyfan. Lle rydym yn cydnabod bod angen gwelliant pellach—ac nid yn unig yn yr adrannau damweiniau ac achosion brys, ond y pwyntiau a wnaethom yn flaenorol ynglŷn â gofal wedi’i gynllunio ymlaen llaw y byddwch yn gyfarwydd ag ef yn eich etholaeth eich hun gyda’r gwaith gofal ymlaen llaw sy’n digwydd ar Ynys Môn, ac ynglŷn ag oedi wrth drosglwyddo gofal yn ogystal. Fel y gwelsom o’r ffigurau diwethaf, rydym wedi gwneud gwelliannau ac mae lle i wella ymhellach, gan fod angen i’r system gyfan weithio gyda’i gilydd, iechyd a gofal cymdeithasol. Nid yw’n ymwneud ag ochenaid o ryddhad; mae’n ymwneud â dweud, ‘Ble rydym yn awr? Beth arall y gallwn ei wneud, ac a yw’r system yn gadarn?’ Mae’r system yn ymdopi, ond mae’n frwydr go iawn. Rydym yn ei weld yn y staff, rydym yn ei weld yn y bobl sydd angen gofal, ac rwy’n disgwyl ac yn dymuno gweld gwelliannau pellach yn ystod y flwyddyn, ac i baratoi ar gyfer y gaeaf nesaf hefyd.

It’s not an odd way of asking at all. It’s asking for your assessment of where we are. I would have liked to hear a much stronger message in terms of ‘there must be much more improvement’. Those figures for Wales—74.1 per cent seen within four hours—I’ll remind you that, in England, the figure was 82 per cent, the worst performance in 13 years, seen as a scandal and a crisis in England. Of course there’s room for improvement in Wales.

We’ve discussed, of course, the importance of primary care and social care in helping relieve pressure on A&E on many occasions before. I’d like to focus on the role of general practitioners in providing urgent appointments. I’d like, on the record here, to send my sympathies to the family of Ellie-May Clark, whose case was reported over the weekend. Without getting into the specifics of this case, it’s clear that such a case is not going to help the perception that we’ve all heard, at times, that it’s difficult to get appointments with GPs. Now, yesterday, the older people’s commissioner released a report highlighting the barriers many people face in accessing the GP, with those perceptions about the difficulty of being seen very prominent in that report. Of course, lack of real data means that we don’t really know if perception matches reality, but one result certainly is that, if the perception is there, more people are going to go to A&E; we know the pressures on A&E. One way to address that perception, of course, would be to collect and publish more data on waiting times for the GP. Do you accept that we need performance data on availability of appointments and waiting times for a GP in order to tackle those perceptions?

Nid yw’n ffordd ryfedd o ofyn o gwbl. Mae’n gofyn am eich asesiad o’r sefyllfa rydym ynddi. Buaswn wedi hoffi clywed neges lawer cryfach fel ‘rhaid cael llawer mwy o welliant’. Y ffigurau hynny ar gyfer Cymru—74.1 y cant yn cael eu gweld o fewn pedair awr—carwn eich atgoffa bod y ffigur yn 82 y cant yn Lloegr, y perfformiad gwaethaf ers 13 mlynedd, sy’n cael ei ystyried yn sgandal ac yn argyfwng yn Lloegr. Wrth gwrs fod yna le i wella yng Nghymru.

Rydym wedi trafod pwysigrwydd gofal sylfaenol a gofal cymdeithasol, wrth gwrs, yn helpu i leihau’r pwysau ar yr adrannau damweiniau ac achosion brys ar sawl achlysur o’r blaen. Hoffwn ganolbwyntio ar rôl meddygon teulu yn darparu apwyntiadau brys. Hoffwn gofnodi fy nghydymdeimlad yma â theulu Ellie-May Clark, yr adroddwyd am ei hachos dros y penwythnos. Heb fynd i fanylion am yr achos hwn, mae’n amlwg nad yw achos o’r fath yn mynd i helpu’r canfyddiad a glywsom i gyd, ar adegau, ei bod yn anodd cael apwyntiadau meddygon teulu. Nawr, ddoe, rhyddhaodd y comisiynydd pobl hŷn adroddiad yn tynnu sylw at y rhwystrau y mae llawer o bobl yn eu hwynebu wrth geisio cael mynediad at feddyg teulu, gyda’r canfyddiadau hynny ynglŷn â’r anhawster i gael eich gweld yn amlwg iawn yn yr adroddiad hwnnw. Wrth gwrs, mae diffyg data go iawn yn golygu nad ydym yn gwybod yn iawn a yw’r canfyddiadau’n cyfateb i realiti, ond un canlyniad yn sicr yw bod mwy o bobl yn mynd i fynd i adrannau damweiniau ac achosion brys os yw’r canfyddiad yno; fe wyddom am y pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys. Un ffordd o fynd i’r afael â’r canfyddiad, wrth gwrs, fyddai casglu a chyhoeddi mwy o ddata am amseroedd aros i weld meddyg teulu. A ydych yn derbyn bod arnom angen data perfformiad ar argaeledd apwyntiadau ac amseroedd aros i weld meddyg teulu er mwyn mynd i’r afael â’r canfyddiadau hynny?

I don’t think it would actually be helpful to try and say that we’ll start to collect data for GP waiting times and appointments. You’d need to construct a significant system to do so, and I’m not at all persuaded that that would be the right thing to do to improve patient access. We have a range of different ways of trying to look at improving patient access, including, actually, peer-to-peer conversations between primary care operators who understand what best practice looks like, and the impact that that has had both for the staff within the service as well as for the citizens that they serve. I’m happy to look at alternative ways to improve practice, whether the ideas come from other parties or, indeed, the conversations that we continue to have with the British Medical Association and the Royal College of General Practitioners about the reality of the position that they face in caring for our patients up and down the country. The tragic case you mentioned is an individual instance that I do not think it would be reasonable to try and posit as an illustrative example of the reality of care that is provided up and down our country. It is a tragic case, and I look forward to seeing the outcome of the coroner’s inquest into what took place.

Nid wyf yn credu mewn gwirionedd y byddai’n ddefnyddiol ceisio dweud y byddwn yn dechrau casglu data ar gyfer amseroedd aros i weld meddygon teulu ac apwyntiadau. Byddai angen datblygu system sylweddol i wneud hynny, ac nid wyf wedi fy argyhoeddi o gwbl mai dyna fyddai’r peth iawn i’w wneud i wella mynediad i gleifion. Mae gennym ystod o wahanol ffyrdd o geisio edrych ar wella mynediad i gleifion, gan gynnwys sgyrsiau rhwng cymheiriaid mewn gwirionedd, rhwng gweithredwyr gofal sylfaenol sy’n deall beth yw arferion gorau, a’r effaith y mae hynny wedi’i chael ar y staff o fewn y gwasanaeth yn ogystal ag ar y dinasyddion y maent yn eu gwasanaethu. Rwy’n hapus i edrych ar ffyrdd amgen o wella ymarfer, pa un a yw’r syniadau’n dod gan bartïon eraill neu’n wir, y sgyrsiau yr ydym yn parhau i’w cael â Chymdeithas Feddygol Prydain a Choleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol am realiti’r sefyllfa y maent yn ei hwynebu wrth ofalu am ein cleifion ar hyd a lled y wlad. Mae’r achos trasig a grybwyllwyd gennych yn enghraifft unigol nad wyf yn credu y byddai’n rhesymol ceisio’i gwneud yn enghraifft ddarluniadol o realiti’r gofal a ddarperir ar hyd a lled ein gwlad. Mae’n achos trasig, ac edrychaf ymlaen at weld canlyniad cwest y crwner i’r hyn a ddigwyddodd.

It is about tackling perceptions, though, and I’m slightly disappointed again. Data are very, very important. Quite often, the Minister claims an achievement and there are no data to back it up, when often there are data to back up where the problems are occurring within the NHS. There is an underlying problem, of course, throughout the emergency care system. We know there are people of all ages with chronic conditions that need to be managed in the community, including being able to have same-day consultations and so on where necessary.

Now, the older people’s commissioner’s report also highlighted the barriers many people face in discussing issues with a GP they might not know, with time limits on how long they have to describe the symptoms, and so on. The report even notes that one person said there was a notice in reception at one surgery saying that there was a one-issue rule—clearly not appropriate in an age in which more and more people have multiple conditions that the NHS has to deal with. Do you accept, then, that, if patients feel rushed by a GP, or turned away from an appointment, patient safety is compromised, ultimately? Will you agree that neither practice is acceptable and needs to be stopped?

Mae’n ymwneud â mynd i’r afael â chanfyddiadau, fodd bynnag, ac rwy’n siomedig braidd unwaith eto. Mae data yn bwysig tu hwnt. Yn aml iawn, mae’r Gweinidog yn honni cyflawniad ac ni cheir unrhyw ddata i gefnogi hynny, pan fo data ar gael yn aml i ddangos lle y mae problemau’n digwydd yn y GIG. Ceir problem sylfaenol, wrth gwrs, yn y system gofal brys drwyddi draw. Gwyddom fod yna bobl o bob oed â chyflyrau cronig sydd angen eu rheoli yn y gymuned, gan gynnwys gallu cael ymgynghoriadau ar yr un diwrnod ac yn y blaen lle y bo angen.

Nawr, mae adroddiad y comisiynydd pobl hŷn hefyd yn tynnu sylw at y rhwystrau y mae llawer o bobl yn eu hwynebu wrth drafod materion gyda meddyg teulu nad ydynt yn ei adnabod o bosibl, gyda therfyn ar faint o amser sydd ganddynt i ddisgrifio’r symptomau ac yn y blaen. Mae’r adroddiad hyd yn oed yn nodi bod un person wedi sôn am hysbysiad yn nerbynfa un feddygfa yn nodi bod yna reol un mater yn unig—sy’n amlwg yn amhriodol mewn oes lle y mae gan fwy a mwy o bobl gyflyrau lluosog sy’n rhaid i’r GIG ymdrin â hwy. A ydych yn derbyn, felly, os yw cleifion yn teimlo’u bod yn cael eu rhuthro gan feddyg teulu, neu eu troi ymaith o apwyntiad, fod diogelwch cleifion yn cael ei beryglu yn y pen draw? A ydych yn cytuno nad yw’r naill arfer na’r llall yn dderbyniol ac mae angen eu stopio?

Well, I think it’s a pretty cheap shot to say that I claim achievement for the health service without there being data or evidence to support it. I recognise what you say about perception, but I don’t think championing perception over evidence is a particularly helpful thing for the opposition spokesperson to do. I take seriously the older person’s commissioner’s report, and I’ve already undertaken to write to health boards highlighting the messages from that report and reminding them about the guidance that the older person’s commissioner will be issuing.

I want to see a genuine conversation between the Government, the health service, practitioners within the service, and the public, on what would make a difference to them. We see good examples across the country of changes in practice that are improving access for people and making it easier for them to have a consultation with the right healthcare professional at the right time for them. That is the approach we’ll continue to take as we do recognise that we think there is a need to improve access across every part of our healthcare system, to have a more involved and engaged patient, and that does mean that both people who access and use our service will need to behave in a different way and understand different ways of accessing that service, and to be supported in doing so and have the changes that are being made explained—for example, a more remote consultation process as a first point, for example, in the Neath pacesetter that I saw with both Jeremy Miles and David Rees; that’s been well explained there and broadly well supported and received by the public—but also about supporting our staff to work in different ways as well.

Wel, rwy’n meddwl ei bod yn annheg iawn dweud fy mod yn hawlio cyflawniad ar ran y gwasanaeth iechyd heb fod yna ddata neu dystiolaeth i’w gefnogi. Rwy’n cydnabod yr hyn a ddywedwch am ganfyddiad, ond nid wyf yn credu bod hyrwyddo canfyddiad dros dystiolaeth yn beth arbennig o ddefnyddiol i lefarydd yr wrthblaid ei wneud. Rwy’n rhoi ystyriaeth ddifrifol i adroddiad y comisiynydd pobl hŷn, ac rwyf eisoes wedi ymrwymo i ysgrifennu at fyrddau iechyd yn tynnu sylw at y negeseuon o’r adroddiad hwnnw ac yn eu hatgoffa am y canllawiau y bydd y comisiynydd pobl hŷn yn eu cyhoeddi.

Rwyf am weld sgwrs go iawn rhwng y Llywodraeth, y gwasanaeth iechyd, ymarferwyr o fewn y gwasanaeth, a’r cyhoedd, ar yr hyn a fyddai’n gwneud gwahaniaeth iddynt hwy. Rydym yn gweld enghreifftiau da ar draws y wlad o newidiadau mewn ymarfer sy’n gwella mynediad ar gyfer pobl ac yn ei gwneud yn haws iddynt gael ymgynghoriad â’r gweithiwr gofal iechyd proffesiynol iawn ar yr adeg iawn iddynt hwy. Dyna fydd ein hymagwedd o hyd gan ein bod yn cydnabod ein bod yn credu bod angen gwella mynediad ar draws pob rhan o’n system gofal iechyd, i sicrhau bod cleifion yn cymryd mwy o ran ac yn cael mwy o ymgysylltiad, ac mae hynny’n golygu y bydd angen i’r bobl sy’n cael mynediad at ein gwasanaeth ac yn ei ddefnyddio ymddwyn mewn ffordd wahanol a deall gwahanol ffyrdd o gael mynediad at y gwasanaeth hwnnw, a’u cefnogi i wneud hynny a chael y newidiadau a wneir wedi’u hesbonio—er enghraifft, proses ymgynghori fwy anghysbell fel pwynt cyntaf, er enghraifft yn y prosiect pennu cyfeiriad yng Nghastell-nedd a welais gyda Jeremy Miles a David Rees; mae hwnnw wedi’i esbonio’n dda yno ac at ei gilydd, yn cael ei gefnogi a’i dderbyn yn dda gan y cyhoedd—ond hefyd mae’n ymwneud â chynorthwyo ein staff i weithio mewn gwahanol ffyrdd.

Thank you very much. The Welsh Conservative spokesperson, Suzy Davies. I think your questions are to be directed to the Minister for Social Services and Public Health.

Diolch yn fawr iawn. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Suzy Davies. Rwy’n meddwl bod eich cwestiynau i’w cyfeirio at y Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol ac Iechyd y Cyhoedd.

Yes, thank you very much, Dirprwy Lywydd. Good afternoon, Minister. Thank you for your announcement yesterday on the appointment of the inaugural board for Social Care Wales. As we know, its duties will extend well beyond those of registration, as fulfilled by the care council, and its chairman made plan to me yesterday that they’re looking forward to using their combined expertise to be a critical friend to Government as well as influencing direction and priorities in policy for social care and social services. This, hopefully, may redress the imbalance of the solitary expert voice for social care on the parliamentary review panel. How do you as Minister plan to capitalise on this body of expertise in order to avoid the integration agenda resulting in a sort of medical model for social care, and how have you evaluated how much more resource it’ll need than the care council in order to carry out its roles in professional development and policy influence?

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Prynhawn da, Weinidog. Diolch i chi am eich cyhoeddiad ddoe ar benodi bwrdd cychwynnol Gofal Cymdeithasol Cymru. Fel y gwyddom, bydd ei ddyletswyddau’n ymestyn ymhell y tu hwnt i ddyletswyddau cofrestru fel y’u cyflawnir gan y cyngor gofal, a gwnaeth ei gadeirydd yn glir i mi ddoe eu bod yn edrych ymlaen at ddefnyddio’u harbenigedd cyfunol i fod yn gyfaill beirniadol i’r Llywodraeth yn ogystal â dylanwadu ar gyfeiriad a blaenoriaethau polisi ar gyfer gofal cymdeithasol a gwasanaethau cymdeithasol. Gobeithio y bydd hyn yn unioni anghydbwysedd yr un llais arbenigol ar gyfer gofal cymdeithasol ar y panel adolygu seneddol. Sut rydych chi fel Gweinidog yn bwriadu manteisio ar y corff hwn o arbenigedd er mwyn atal yr agenda integreiddio rhag arwain at ryw fath o fodel meddygol ar gyfer gofal cymdeithasol, a sut rydych wedi gwerthuso faint yn fwy o adnoddau fydd eu hangen arno na’r cyngor gofal er mwyn gallu cyflawni ei rolau ym maes datblygiad proffesiynol a dylanwadu ar bolisi?

I thank you for the question. I understand that you had a very useful meeting with members of the board yesterday, and I think that the advent of Social Care Wales is a really exciting time for the provision of social services and social care more widely in Wales. When I was putting together the membership of the board—and I should say we had unprecedented interest in it, which, again, is really exciting—I was keen to ensure that the board did have a strong balance of people. So, we have service users on the board, we have people from all kinds of sectors that work within social care, to try and ensure that there is a strong and wide expertise and voices on that board as well. So, I’ll be working closely with the board, especially in the early terms, to work on their programme for the future in terms of their programme of work and so on, and to ensure that they are properly resourced to undertake the work that I’ll be asking them to do.

With regard to the parliamentary review, though, I do think it’s unfair to suggest that there isn’t enough expertise in social care on that panel. The members of that panel were chosen because they have such expertise that they can take a whole-system look at health and social care, and the terms of reference have been clear that it is a whole-system approach that we are looking for. Of course, we did set up a specific sub-group as well, which is specifically looking at social care as well, so I do think that social care will be well represented and well considered by the parliamentary review.

Diolch i chi am y cwestiwn. Rwy’n deall eich bod wedi cael cyfarfod defnyddiol iawn gydag aelodau o’r bwrdd ddoe, ac rwy’n meddwl bod dyfodiad Gofal Cymdeithasol Cymru yn amser cyffrous iawn ar gyfer y ddarpariaeth gwasanaethau cymdeithasol a gofal cymdeithasol yn ehangach yng Nghymru. Pan oeddwn yn llunio aelodaeth y bwrdd—a dylwn ddweud bod y diddordeb sydd wedi’i ddangos ynddo yn ddigynsail, sydd unwaith eto, yn wirioneddol gyffrous—roeddwn yn awyddus i sicrhau bod y bwrdd yn meddu ar gydbwysedd cryf o bobl. Felly, mae gennym ddefnyddwyr gwasanaethau ar y bwrdd, mae gennym bobl o bob math o sector sy’n gweithio o fewn gofal cymdeithasol, er mwyn ceisio sicrhau bod arbenigedd a lleisiau cryf ac eang ar y bwrdd hwnnw yn ogystal. Felly, byddaf yn gweithio’n agos gyda’r bwrdd, yn enwedig yn y tymhorau cynnar, i weithio ar eu rhaglen ar gyfer y dyfodol o ran eu rhaglen waith ac yn y blaen, ac i sicrhau eu bod yn cael adnoddau priodol i wneud y gwaith y byddaf yn gofyn iddynt ei wneud.

O ran yr adolygiad seneddol, fodd bynnag, rwy’n meddwl ei bod yn annheg awgrymu nad oes digon o arbenigedd ym maes gofal cymdeithasol ar y panel hwnnw. Dewiswyd aelodau’r panel am fod ganddynt arbenigedd sy’n eu galluogi i edrych o safbwynt y system gyfan ar iechyd a gofal cymdeithasol, ac mae’r cylch gorchwyl wedi nodi’n glir mai ymagwedd system gyfan yr ydym yn ei cheisio. Wrth gwrs, sefydlwyd is-grŵp penodol hefyd, sy’n edrych yn benodol ar ofal cymdeithasol yn ogystal, felly rwy’n meddwl y bydd gofal cymdeithasol yn cael ei gynrychioli’n dda a’i ystyried yn dda gan yr adolygiad seneddol.

You’re well blessed, Minister, in having this support in helping you make sure that the voice of social care is well represented in what’s likely to be happening over the next period of this Assembly, anyway. One of the things that you won’t find any opposition from anybody on, I suspect, in this Chamber, is the focus on the integration of health and social care, really focusing on primary and intermediate care levels. These, themselves, are NHS terms. They’re medical structures, and I think an explicit statement of intent to adopt a more social-focused model of integration would actually be pretty welcome in this Chamber. Medical intervention is, when you come to it, just part of social care. Emotional support and the place of human contact can be just as important, not least to carers, who themselves may not have any medical needs, of course. They’re at the heart of any future look at care—as, indeed, will be the nature of housing and the cross-pollination of skills in an integrated workforce. It’s going to need considerable and ongoing research to support good practice and policy development, so is this a job that you foresee, at some point, Social Care Wales taking over? Obviously it would complement their work in career design and development. And if not, why not?

Rydych wedi eich bendithio, Weinidog, o ran cael y cymorth hwn i’ch helpu i wneud yn siŵr fod llais gofal cymdeithasol yn cael ei gynrychioli’n dda yn yr hyn sy’n debygol o fod yn digwydd dros gyfnod nesaf y Cynulliad hwn, beth bynnag. Un o’r pethau rwy’n tybio na fyddwch yn cael unrhyw wrthwynebiad gan neb yn ei gylch yn y Siambr hon yw’r ffocws ar integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol, a chanolbwyntio o ddifrif ar lefelau gofal sylfaenol a chanolraddol. Mae’r rhain, eu hunain, yn dermau GIG. Strwythurau meddygol ydynt, ac rwy’n meddwl y buasai datganiad pendant o fwriad i fabwysiadu model mwy cymdeithasol sy’n canolbwyntio ar integreiddio yn cael croeso yn y Siambr hon. Mewn gwirionedd, rhan o ofal cymdeithasol yn unig yw ymyrraeth feddygol. Gall cefnogaeth emosiynol a lle cyswllt dynol fod yr un mor bwysig, nid yn lleiaf i ofalwyr, na fydd ganddynt unrhyw anghenion meddygol o bosibl, wrth gwrs. Maent yn ganolog i unrhyw ystyriaeth o ofal yn y dyfodol—fel, yn wir, y bydd natur tai a chroesbeillio sgiliau mewn gweithlu integredig. Mae’n mynd i fod angen ymchwil sylweddol a pharhaus i gefnogi arferion da a datblygu polisi, felly a yw hwn yn waith yr ydych yn rhagweld, ar ryw adeg, y bydd Gofal Cymdeithasol Cymru yn ei wneud? Yn amlwg, byddai’n ategu eu gwaith ym maes cynllunio a datblygu gyrfa. Ac os na, pam ddim?

I thank you for that question, and I agree that carers play an absolutely central role in the whole system of social care in Wales, and you’ll be aware that we’re refreshing our carers strategy at the moment. Part of that is looking at young carers, older carers, carers of older people—but also looking to ensure that carers can actually have a life outside caring as well, because we know how important that is. And our carers strategy will be led by the key things that carers are telling us are important to them. When talking about the intermediate care fund, I prefer to talk about it and think about it as an integrated care fund, which is handy because it doesn’t require any changing of the ICF letters, but it is very much integrated in the sense that it is working, in many places, closely with housing, for example, to ensure that we have step-up, step-down facilities available within the extra-care setting: so, places where people can find a residential placement that will change with their needs over time. So, people with early dementia might be able to go to an extra-care setting, where they won’t have to move over time, but the support available to them in that place can change with them, and I think that that’s an important way in terms of improving the care that people receive.

I recently was at the launch of the Health and Care Research Wales project, which took place in Cardiff, and that’s about bringing universities together with the social care sector itself, because we have such expertise within the social care sector in terms of the practitioners and the social workers and so on, but I don’t think that, so far, we’ve been making the most of that expertise and of those experiences and the potential for research there. So, again, this a new and exciting innovation in terms of being able to understand very well what’s happening in social care, looking at barriers and opportunities and so on, and listening to people who actually do the work on the front line.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw, ac rwy’n cytuno bod gofalwyr yn chwarae rhan gwbl ganolog yn y system gofal cymdeithasol yn ei chyfanrwydd yng Nghymru, ac fe fyddwch yn ymwybodol ein bod yn adnewyddu ein strategaeth ofalwyr ar hyn o bryd. Rhan o hynny yw edrych ar ofalwyr ifanc, gofalwyr hŷn, gofalwyr pobl hŷn—ond ceisio sicrhau hefyd y gall gofalwyr gael bywyd y tu allan i ofalu, oherwydd gwyddom pa mor bwysig yw hynny. A bydd ein strategaeth ofalwyr yn cael ei harwain gan y pethau allweddol y mae gofalwyr yn dweud wrthym sy’n bwysig iddynt. Wrth sôn am y gronfa gofal canolraddol, mae’n well gennyf siarad amdani a meddwl amdani fel cronfa gofal integredig, ac mae’n bendant wedi ei hintegreiddio yn yr ystyr ei bod yn gweithio, mewn llawer man, yn agos i’r maes tai, er enghraifft, er mwyn sicrhau bod gennym gyfleusterau cam-i-fyny cam-i-lawr ar gael yn y lleoliad gofal ychwanegol: felly, mannau lle y gall pobl ddod o hyd i leoliad preswyl a fydd yn newid gyda’u hanghenion dros amser. Felly, efallai y bydd pobl â dementia cynnar yn gallu mynd i leoliad gofal ychwanegol, lle na fydd yn rhaid iddynt symud dros amser, ond gall y gefnogaeth sydd ar gael iddynt yn y lle hwnnw newid gyda hwy, a chredaf fod honno’n ffordd bwysig o wella’r gofal y mae pobl yn ei gael.

Yn ddiweddar, roeddwn yn lansiad prosiect Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru a gynhaliwyd yng Nghaerdydd, ac mae hwnnw’n ymwneud â dod â phrifysgolion a’r sector gofal cymdeithasol ei hun at ei gilydd, gan fod gennym gymaint o arbenigedd yn y sector gofal cymdeithasol o ran ymarferwyr a gweithwyr cymdeithasol ac yn y blaen, ond nid wyf yn credu hyd yn hyn ein bod wedi bod yn gwneud y gorau o’r arbenigedd hwnnw a’r profiadau hynny a’r potensial ar gyfer ymchwil yno. Felly, unwaith eto, dyma arloesi newydd a chyffrous o ran gallu deall yn dda iawn beth sy’n digwydd mewn gofal cymdeithasol, gan edrych ar y rhwystrau a chyfleoedd ac yn y blaen, a gwrando ar y bobl sy’n gwneud y gwaith ar y rheng flaen.

Thank you very much for that answer, actually. I still want to develop that a little bit further because the future of social care—we’re not talking about it because it’s fashionable. It’s because it matters to so many people and we all recognise that it needs change. And even though I, personally, have no fixed view on whether this should be evolutionary or revolutionary, what I’m really looking for is an indication from you about quite how brave you’re going to be when it comes to innovation. So, for example—this is just an example, as well—there’s a nursing home in the Netherlands that allows university students to live rent free alongside elderly residents in that nursing home, in a 30-hour per month ‘acting as a good neighbour’ contract, as part of a project aimed at warding off negative effects, and there are similar intergenerational programmes in Lyon and in Cleveland in Ohio. One programme, which began in Barcelona in the 1990s, has been replicated in more than 20 cities. We really have to lift our eyes at what’s going on in the rest of the world, I think. So, I’d be very interested to know whether you’re discussing similar ideas with private providers, housing associations and colleges and universities. And I’m glad that you hinted at that earlier on, because if we’re going to make this really work, it has got to be about more than just local authorities and the NHS.

Diolch yn fawr iawn am yr ateb hwnnw. Rwy’n dal yn awyddus i ddatblygu hynny ychydig ymhellach oherwydd mae dyfodol gofal cymdeithasol—nid ydym yn siarad am y peth am ei fod yn ffasiynol, ond oherwydd ei fod yn bwysig i gymaint o bobl ac rydym i gyd yn cydnabod bod angen iddo newid. A hyd yn oed er nad oes gennyf fi, yn bersonol, unrhyw farn bendant ynglŷn ag a ddylai hyn fod yn esblygiadol neu’n chwyldroadol, yr hyn rwy’n edrych amdano mewn gwirionedd yw syniad gennych pa mor ddewr y bwriadwch fod o ran arloesi. Felly, er enghraifft—ac enghraifft yn unig yw hon hefyd—ceir cartref nyrsio yn yr Iseldiroedd sy’n caniatáu i fyfyrwyr prifysgol fyw heb rent ochr yn ochr â phreswylwyr oedrannus yn y cartref nyrsio hwnnw, mewn contract ‘gweithredu fel cymydog da’ 30 awr y mis yn rhan o brosiect sy’n anelu at atal effeithiau negyddol, a cheir rhaglenni pontio’r cenedlaethau tebyg yn Lyon ac yn Cleveland yn Ohio. Mae un rhaglen, a ddechreuodd yn Barcelona yn y 1990au, wedi cael ei hefelychu mewn mwy nag 20 o ddinasoedd. Rwy’n meddwl bod gwir angen i ni edrych ar yr hyn sy’n digwydd yng ngweddill y byd. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn gwybod a ydych yn trafod syniadau tebyg gyda darparwyr preifat, cymdeithasau tai a cholegau a phrifysgolion. Ac rwy’n falch eich bod wedi awgrymu hynny yn gynharach, oherwydd os ydym yn mynd i wneud i hyn weithio mewn gwirionedd, mae’n rhaid iddo ymwneud â mwy na’r awdurdodau lleol a’r GIG yn unig.

I agree that we do have to think very innovatively about it, because of the scale of the challenge—there’s no doubt about that. Innovation really does need to be central to our approach to meeting those challenges. Some of the models that you described I am familiar with, and I’ve asked officials to provide me with some more advice, because I do think that learning from best practice from other countries is something that we should absolutely be keen to do—as I would hope other countries can look to us in areas where we are performing well, as well.

Rwy’n cytuno bod yn rhaid i ni feddwl yn arloesol iawn am y peth, oherwydd maint yr her—nid oes dwywaith am hynny. Mae gwir angen i arloesedd fod yn ganolog i’n hymagwedd at ateb yr heriau hyn. Rwy’n gyfarwydd â rhai o’r modelau a ddisgrifiwyd gennych, ac rwyf wedi gofyn i swyddogion roi mwy o gyngor i mi, gan fy mod yn credu bod dysgu o arfer da o wledydd eraill yn rhywbeth y dylem fod yn gwbl awyddus i’w wneud—fel y byddwn yn gobeithio y gall gwledydd eraill edrych arnom ni mewn meysydd lle rydym yn perfformio’n dda hefyd.

Thank you very much. We now turn to the questions on the order paper again. Question 3—Dawn Bowden.

Diolch yn fawr iawn. Trown yn awr at y cwestiynau ar y papur trefn eto. Cwestiwn 3—Dawn Bowden.

Sgrinio am Ganser

Cancer Screening

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau sgrinio am ganser yng Nghymru? OAQ(5)0134(HWS)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on cancer screening services in Wales? OAQ(5)0134(HWS)

We have well-established screening programmes for breast, cervical and bowel cancer, with more than 400,000 men and women routinely screened each year. Breast cancer screening became a fully digitalised service in 2012 and we have recently announced planned improvements to the tests used for bowel and cervical cancer screening.

Mae gennym raglenni sgrinio sydd wedi’u sefydlu’n dda ar gyfer canser y fron, canser ceg y groth a chanser y coluddyn, gyda mwy na 400,000 o ddynion a menywod yn cael eu sgrinio’n rheolaidd bob blwyddyn. Daeth sgrinio canser y fron yn wasanaeth wedi’i ddigidoleiddio’n llawn yn 2012 ac yn ddiweddar rydym wedi cyhoeddi gwelliannau arfaethedig i’r profion a ddefnyddir ar gyfer sgrinio canser y coluddyn a chanser ceg y groth.

Thank you, Minister, for that response. I’d just like to specifically refer to cervical screening, if I may. I think we all agree on the benefits of early diagnosis of cancer wherever possible, but this also raises the question of the appropriate age at which certain screening should start. I don’t know whether I’m alone in being approached by constituents calling for cervical screening for women to revert to screening at age 20, but certainly I’ve been contacted along those lines.

I’m aware, of course, that the decision to raise the age from 20 to 25 in 2013 was based on guidance from the UK national screening committee, which not only questioned the benefits of early screening but also highlighted some of the potential harm in routine screening on women below the age of 25. In that context, the roll-out of the HPV vaccine to schoolgirls from the age of 12 to 13 has been very welcome, as has the primary testing for HPV as part of the screening process.

However, my main concern in relation to cervical cancer screening relates to the slight fall in the percentage of women who are presenting for screening. In particular, it’s noticeably lower in deprived areas. Would the Minister agree with me that, alongside the changes that we are seeing in cervical cancer screening, there is a need to ensure that there’s a key role for Welsh Government and all healthcare providers not only to play their part in raising awareness amongst patients of the screening provisions, but also in operating what NICE termed the low threshold of suspicion when considering referrals for testing? That is the threshold at which, based on symptoms, a GP or care provider takes the decision to refer a patient for further tests.

Diolch i chi am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Hoffwn gyfeirio’n benodol at sgrinio ceg y groth, os caf. Rwy’n credu ein bod i gyd yn cytuno ar fanteision diagnosis cynnar o ganser lle bynnag y bo hynny’n bosibl, ond mae hyn hefyd yn codi cwestiwn ynglŷn â’r oed priodol y dylai sgrinio penodol ddechrau. Nid wyf yn gwybod ai fi yw’r unig un sy’n cael etholwyr yn dod ataf i alw am newid y drefn sgrinio ceg y groth i fenywod yn ôl i sgrinio’n 20 oed, ond yn sicr mae pobl wedi bod yn cysylltu â mi ar hyd y llinellau hynny.

Rwy’n ymwybodol, wrth gwrs, fod y penderfyniad i godi’r oedran o 20 i 25 oed yn 2013 yn seiliedig ar arweiniad gan bwyllgor sgrinio cenedlaethol y DU, a oedd nid yn unig yn cwestiynu manteision sgrinio cynnar ond hefyd yn amlygu peth o’r niwed posibl yn sgil sgrinio rheolaidd i fenywod o dan 25 oed. Yn y cyd-destun hwnnw, cafodd y broses o gyflwyno’r brechlyn HPV i ferched ysgol rhwng 12 a 13 oed groeso mawr, fel y cafodd y profion sylfaenol ar gyfer HPV yn rhan o’r broses sgrinio.

Fodd bynnag, mae fy mhrif bryder mewn perthynas â sgrinio canser ceg y groth yn ymwneud â’r gostyngiad bychan yn y ganran o fenywod sy’n dod i gael eu sgrinio. Yn benodol, mae’n amlwg yn is mewn ardaloedd difreintiedig. A fuasai’r Gweinidog yn cytuno, ochr yn ochr â’r newidiadau a welwn mewn sgrinio am ganser ceg y groth, fod angen sicrhau bod yna rôl allweddol i Lywodraeth Cymru a phob darparwr gofal iechyd, nid yn unig i chwarae eu rhan yn codi ymwybyddiaeth cleifion o’r darpariaethau sgrinio, ond hefyd o ran gweithredu yr hyn yr oedd NICE yn ei alw’n drothwy amheuaeth isel wrth ystyried atgyfeiriadau ar gyfer profion? Dyna’r trothwy lle y bydd meddyg teulu neu ddarparwr iechyd, yn seiliedig ar symptomau, yn penderfynu atgyfeirio’r claf i gael profion pellach.

Thank you very much for that question. I absolutely agree with you, obviously, that early detection of cancer is crucial, because it allows for a combination of more effective and less intensive treatments for the individual and, obviously, the better outcomes that that will lead to.

In addition to the screening programmes, it is important that the 2015 NICE guidance for the recognition and referral of suspected cancer is embedded in clinical practice to ensure that the health service identifies more cancers at an early stage. I agree with you there. We’ve developed a programme of support for primary care, in partnership with Macmillan, called the framework for cancer and that’s being led through the Wales cancer network. There are also provisions in the GP contract as well to support practice-based learning and further work through the cancer network to support better access to testing.

You referred to the issue of the 2012 UK national screening committee’s recommendation on ceasing cervical screening for those women aged 20 to 24. You’ll be aware that the screening committee is an expert voice, basing its decisions and advice to all UK Government Ministers on the evidence, and the evidence does show that cervical cancer screening for women under 25 offers little protection as abnormalities are very common within this age group and are usually self-limiting. Furthermore, the detection of abnormalities through screening in women under 25 does lead to considerable over-treatment and that can lead to later problems with pregnancy and so on.

Going on to the point you raised about the slight fall in uptake, which is a concern to all of us—but particularly of concern is the inequality in uptake. We know that people in more affluent communities are much more likely to take up all of our screening programmes, actually, than those living in poorer communities. For our programmes to reach their potential, we have to ensure that we reach out to all communities.

So, how do we do that? I think a combination of awareness raising, which you referred to, and more simple and practical testing and easier testing is important as well, which is why our move to HPV testing for cervical cancer and FIT testing for bowel cancer will be so important in that regard as well. We do have a screening engagement team in Public Health Wales, which is working with public health teams, health boards and primary care to raise uptake amongst particularly hard-to-reach groups. I can certainly write to the Member with some examples of what’s taking place as well.

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw. Cytunaf yn llwyr â chi, yn amlwg, fod canfod canser yn gynnar yn hanfodol, am ei fod yn caniatáu ar gyfer cyfuniad o driniaethau mwy effeithiol a llai dwys i’r unigolyn ac yn amlwg, y canlyniadau gwell y byddai hynny’n arwain atynt.

Yn ogystal â’r rhaglenni sgrinio, mae’n bwysig fod y canllawiau NICE 2015 ar gyfer canfod ac atgyfeirio achosion lle y ceir amheuaeth o ganser yn rhan annatod o ymarfer clinigol er mwyn sicrhau bod y gwasanaeth iechyd yn canfod mwy o ganserau’n gynnar. Rwy’n cytuno â chi yn hynny o beth. Rydym wedi datblygu rhaglen gymorth ar gyfer gofal sylfaenol, mewn partneriaeth â Macmillan, a elwir yn fframwaith ar gyfer canser ac mae’n cael ei weithredu drwy rwydwaith canser Cymru. Mae yna ddarpariaethau hefyd yn y contract meddyg teulu i gefnogi dysgu seiliedig ar ymarfer a gwaith pellach drwy’r rhwydwaith canser i gefnogi mynediad gwell at brofion.

Fe gyfeirioch at argymhelliad pwyllgor sgrinio cenedlaethol y DU 2012 ar roi’r gorau i sgrinio ceg y groth ar gyfer menywod rhwng 20 a 24 oed Fe fyddwch yn gwybod bod y pwyllgor sgrinio yn llais arbenigol, sy’n seilio ei benderfyniadau a’i gyngor i holl Weinidogion Llywodraeth y DU ar y dystiolaeth, ac mae’r dystiolaeth yn dangos nad yw sgrinio canser ceg y groth i fenywod dan 25 yn cynnig fawr ddim amddiffyniad gan fod annormaleddau’n gyffredin iawn yn y grŵp oedran hwn ac fel arfer yn hunangyfyngol. Ar ben hynny, mae canfod annormaleddau drwy sgrinio menywod o dan 25 yn arwain at or-drin sylweddol a gall hynny arwain at broblemau yn nes ymlaen gyda beichiogrwydd ac yn y blaen.

I fynd ymlaen at y pwynt a nodwyd gennych ynglŷn â’r gostyngiad bychan yn nifer y rhai sy’n cael eu sgrinio, sy’n peri pryder i bob un ohonom—ond yr hyn sy’n peri pryder arbennig yw’r anghyfartaledd yn y niferoedd. Gwyddom fod pobl mewn cymunedau mwy cefnog yn llawer mwy tebygol mewn gwirionedd o fanteisio ar ein holl raglenni sgrinio na’r rhai sy’n byw mewn cymunedau tlotach. Er mwyn i’n rhaglenni gyrraedd eu potensial, rhaid i ni sicrhau ein bod yn estyn allan at bob cymuned.

Felly, sut y gwnawn hynny? Rwy’n credu bod cyfuniad o godi ymwybyddiaeth, y cyfeirioch chi ato, a phrofion symlach a mwy ymarferol a haws yn bwysig hefyd, a dyna pam y bydd symud at brofion HPV ar gyfer canser ceg y groth a phrofion FIT ar gyfer canser y coluddyn mor bwysig yn hynny o beth hefyd. Mae gennym dîm ymgysylltu sgrinio yn Iechyd Cyhoeddus Cymru sy’n gweithio gyda thimau iechyd cyhoeddus, byrddau iechyd a gofal sylfaenol i gynyddu’r niferoedd sy’n cael eu sgrinio yn enwedig ymysg grwpiau anodd eu cyrraedd. Yn sicr, gallaf ysgrifennu at yr Aelod gyda rhai enghreifftiau o’r hyn sy’n digwydd yn ogystal.

Minister, women at high risk of ovarian cancer are advised to have their ovaries and fallopian tubes removed as there is, currently, no screening programme for the disease in Wales. Research published in the ‘Journal of Clinical Oncology’ shows that a blood test—a simple blood test—every four months could help to detect ovarian cancer earlier, when tumours should be easier to treat and remove. What plans does the Minister have to make regular blood testing available to women at high risk of ovarian cancer in Wales? Thank you.

Weinidog, caiff menywod sydd â risg uchel o gael canser yr ofari eu cynghori i gael eu hofarïau a’u tiwbiau ffalopaidd wedi’u tynnu gan nad oes rhaglen sgrinio ar gael ar hyn o bryd ar gyfer y clefyd yng Nghymru. Mae ymchwil a gyhoeddwyd yn y ‘Journal of Clinical Oncology’ yn dangos y gallai prawf gwaed—prawf gwaed syml—bob pedwar mis helpu i ganfod canser yr ofari’n gynharach, pan ddylai tiwmorau fod yn haws i’w trin a’u tynnu. Pa gynlluniau sydd gan y Gweinidog i sicrhau bod profion gwaed rheolaidd ar gael i fenywod sydd â risg uchel o gael canser yr ofari yng Nghymru? Diolch.

I thank you for that question. This is an issue that we discussed at some length recently in the Petitions Committee. The Petitions Committee has produced a report based on the evidence that it took from the Government, but also from members of the public and from the leading cancer charities. The leading cancer charities actually were not in favour of introducing the screening. This is one of those cases where you do have to balance up the risks and the benefits, and the risks outweigh the benefits in this case at the moment on the evidence that we have. But, we have said that we will keep a close eye on emerging evidence from the UK and across the globe on this particular issue.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw. Mae hwn yn fater a drafodwyd gennym yn helaeth yn ddiweddar yn y Pwyllgor Deisebau. Mae’r Pwyllgor Deisebau wedi cynhyrchu adroddiad yn seiliedig ar y dystiolaeth a gafodd gan y Llywodraeth, ond hefyd gan aelodau o’r cyhoedd a’r prif elusennau canser. Mewn gwirionedd nid oedd y prif elusennau canser o blaid cyflwyno’r sgrinio. Mae hwn yn un o’r achosion hynny lle y mae’n rhaid i chi gydbwyso’r risgiau a’r manteision, ac mae’r risgiau yn gorbwyso’r manteision yn yr achos hwn ar hyn o bryd yn ôl y dystiolaeth sydd gennym. Ond rydym wedi dweud y byddwn yn cadw llygad barcud ar y dystiolaeth sy’n dod i’r amlwg o’r DU ac ar draws y byd ar y mater penodol hwn.

Amseroedd Aros yng Ngogledd Cymru

Waiting Times in North Wales

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr amser aros ar gyfer triniaethau yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0117(HWS)

4. Will the Cabinet Secretary provide an update on waiting times for treatment in north Wales? OAQ(5)0117(HWS)

I expect all patients, whether in planned or unscheduled care, to be seen and treated in a timely manner based on clinical need. Some orthopaedic waits in particular are not acceptable, as I have already made clear. I expect to see improvement in this year’s March figures, with further improvement in the year ahead.

Rwy’n disgwyl i bob claf, boed mewn gofal wedi’i gynllunio neu heb ei drefnu, gael eu gweld a’u trin mewn modd amserol yn seiliedig ar angen clinigol. Nid yw rhai amseroedd aros orthopedig, yn enwedig, yn dderbyniol, fel yr wyf eisoes wedi dweud yn glir. Disgwyliaf weld gwelliant yn y ffigurau ar gyfer mis Mawrth eleni, gyda gwelliant pellach yn y flwyddyn i ddod.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. You’ll be aware that I raised the orthopaedic waiting times for hip operations in particular with the First Minister during a recent First Minister’s question time, and made reference to the fact that the routine waiting time at the moment at Glan Clwyd Hospital is 112 weeks for such operations, in spite of the Welsh Government’s 26-week target. At that time, the First Minister laughably responded that a hand surgeon had been appointed at Glan Clwyd—a locum hand surgeon—in order to reduce waits in this area. I’m pleased that you recognise that that is not going to deal with the problem of waiting times for my constituents. Can I ask you, given that the health board is currently in special measures, what responsibility do you, as a Welsh Government, recognise is your responsibility for the lengthening of these waiting times over the past two years?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe wyddoch fy mod wedi crybwyll amseroedd aros orthopedig ar gyfer llawdriniaethau clun yn benodol wrth y Prif Weinidog yn ystod y cwestiynau i’r Prif Weinidog yn ddiweddar, ac wedi cyfeirio at y ffaith fod yr amser aros arferol ar hyn o bryd yn Ysbyty Glan Clwyd yn 112 wythnos ar gyfer llawdriniaethau o’r fath, er gwaethaf targed 26 wythnos Llywodraeth Cymru. Ar y pryd, ymatebodd y Prif Weinidog yn chwerthinllyd drwy ddweud bod llawfeddyg wedi’i benodi yng Nglan Clwyd—llawfeddyg locwm—er mwyn lleihau amseroedd aros yn yr ardal. Rwy’n falch eich bod yn cydnabod nad yw hynny’n mynd i ddatrys problem amseroedd aros i fy etholwyr. A gaf fi ofyn i chi, o ystyried bod y bwrdd iechyd ar hyn o bryd yn destun mesurau arbennig, faint o gyfrifoldeb rydych chi, fel Llywodraeth Cymru, yn ei dderbyn am ymestyn yr amseroedd aros hyn dros y ddwy flynedd ddiwethaf?

To be fair, the follow-up question that you asked the First Minister wasn’t specifically about hip waiting times, so you got a response about general orthopaedic action. There is a challenge here about hips within the orthopaedic waiting times that the health board are experiencing. On the Ysbyty Glan Clwyd site, it’s where they see the most complex patients, and, actually, they are the long-waiters—they are more likely to be long-waiters. Unfortunately, there isn’t the capacity available to deal with all of those people at present. There’s a medium-term plan that’s being constructed by the health board, together with their clinicians, to actually tackle that, because we recognise that they do need to do that.

Overall waiting times are much more reasonable. The challenge is this particular group and other particular groups of longer-term waiters. Part of the challenge for the health board is the capacity that they do have and the capacity that they’ve previously been able to make use of within the English system, of which there is less, but it’s also, actually, about the fact that there has been a significant increase in demand in the health board area. In fact, the number of people who have been referred for orthopaedic treatment in secondary care has gone up over 83 per cent in the last four years. Actually, the number of people seen and treated within time has gone up by a third in that time.

So, you see that there’s a mismatch in the ability to see and treat more people, which the health board has done, and to actually meet the demand itself. That’s why actually delivering against the planned care programme is really important—those measures have to go forward. It’s why the support that we provide to the health board matters. It’s not just money, but some of the expertise and the scrutiny of their plans. Of course, I expect to see further improvement over this year and the next year as well. It will be part of the scrutiny and accountability exercise that takes place—whether this health board or any other is in special measures—because, as I’ve said before, I recognise that these long waiting times are not acceptable, and it’s a challenge for this part of the health service and every other.

I fod yn deg, nid oedd y cwestiwn atodol a ofynnoch i’r Prif Weinidog yn ymwneud yn benodol ag amseroedd aros ar gyfer llawdriniaethau clun, felly fe gawsoch ymateb ynglŷn â gweithgarwch orthopedig cyffredinol. Mae’r bwrdd iechyd yn wynebu her yma gyda chluniau o fewn yr amseroedd aros orthopedig. Ar safle Ysbyty Glan Clwyd y maent yn gweld y cleifion mwyaf cymhleth, ac mewn gwirionedd, hwy yw’r rhai sy’n aros yn hir—maent yn fwy tebygol o fod yn aros yn hir. Yn anffodus, nid oes capasiti ar gael i ymdrin â’r holl bobl hynny ar hyn o bryd. Ceir cynllun tymor canolig sy’n cael ei lunio gan y bwrdd iechyd, ynghyd â’u clinigwyr, i fynd i’r afael â hynny mewn gwirionedd, gan ein bod yn cydnabod bod angen iddynt wneud hynny.

Mae amseroedd aros cyffredinol yn llawer mwy rhesymol. Yr her yw’r grŵp penodol hwn a grwpiau penodol eraill o bobl sy’n aros yn hwy. Rhan o’r her i’r bwrdd iechyd yw’r capasiti sydd ganddynt a’r capasiti y maent wedi gallu gwneud defnydd ohono’n flaenorol o fewn y system yn Lloegr, ac mae llai ohono, ond mae’n ymwneud hefyd, mewn gwirionedd, â’r ffaith fod cynnydd sylweddol wedi bod yn y galw yn ardal y bwrdd iechyd. Yn wir, mae nifer y bobl sydd wedi cael eu hatgyfeirio am driniaeth orthopedig mewn gofal eilaidd wedi cynyddu dros 83 y cant yn y pedair blynedd ddiwethaf. Mewn gwirionedd, cafwyd cynnydd o draean yn nifer y bobl a gafodd eu gweld a’u trin o fewn yr amser yn ystod y cyfnod hwnnw.

Felly, fe welwch fod anghysondeb rhwng y gallu i weld ac i drin mwy o bobl, fel y mae’r bwrdd iechyd wedi’i wneud, a diwallu’r galw ei hun mewn gwirionedd. Dyna pam ei bod mor bwysig cyflawni yn erbyn y rhaglen gofal wedi’i gynllunio mewn gwirionedd—rhaid i’r mesurau hynny fynd rhagddynt. Dyna pam y mae’r gefnogaeth a ddarparwn i’r bwrdd iechyd yn bwysig. Nid ymwneud ag arian yn unig y mae, ond â’r arbenigedd a’r broses o graffu ar eu cynlluniau. Wrth gwrs, rwy’n disgwyl gweld gwelliannau pellach dros y flwyddyn hon a’r flwyddyn nesaf hefyd. Bydd yn rhan o’r ymarfer craffu ac atebolrwydd sy’n digwydd—pa un a yw’r bwrdd iechyd hwn neu unrhyw fwrdd iechyd arall yn destun mesurau arbennig—oherwydd, fel y dywedais o’r blaen, rwy’n cydnabod nad yw’r amseroedd aros hir hyn yn dderbyniol, ac mae’n her i’r rhan hon o’r gwasanaeth iechyd a phob rhan arall.

Rwyf wedi codi ar fy nhraed yn y Siambr yma nifer o weithiau yn y gorffennol yn beirniadu’r bwrdd iechyd ac yn tynnu sylw Ysgrifennydd y Cabinet ac eraill at nifer o broblemau a rhwystredigaethau. Felly, mae hi ond yn deg fy mod i’n llongyfarch ar adegau pan fo yna le i wneud hynny i’r bwrdd iechyd, ac, yn y cyd-destun yma, i’w llongyfarch nhw ar y defnydd o’r ap ynglŷn ag amserau aros sydd wedi cael ei—wel, ddim cael ei gynhyrchu, ond, yn sicr, maen nhw’n gwneud defnydd ohono fe yn y gogledd nawr. Mae e, fel rhiant, yn rhywbeth rydw i wedi cael achos i’w ddefnyddio, ac rwy’n gwybod am rieni eraill sydd wedi ei ddefnyddio fe. Roeddwn i’n edrych nawr—tair awr yng Nglan Clwyd, ychydig dros ddwy awr ym Maelor, dim aros yn ysbyty, neu yn uned mân anafiadau Dinbych. Ac felly, rwy’n siŵr y gwnewch chi ymuno â fi yn llongyfarch y bwrdd—fel rŷch chi wedi ei gydnabod yn y gorffennol—ar y datblygiad yma.

Ond yr hyn rwyf eisiau ei ofyn, wrth gwrs, yw: beth sy’n cael ei wneud i sicrhau bod yr arfer da yma nawr yn cael ei fabwysiadu ar draws Cymru? Ond hefyd, pa fuddsoddiad mae’ch Llywodraeth chi’n ei wneud i alluogi byrddau iechyd Cymru i wneud buddsoddiadau tebyg yn y dechnoleg yma, sydd gan bob un ohonom ni, a fydd, yn ei dro, wrth gwrs, yn help i daclo rhai o’r problemau ymarferol iawn y mae’r gwasanaeth yn eu hwynebu?

I’ve stood in this Chamber a number of times in the past criticising the health board and drawing the Cabinet Secretary and others’ attention to a number of problems and frustrations, so it’s only fair that I congratulate when there is room to do that. In this context, I want to congratulate the health board on the use of the app on waiting times that has been produced—well, not produced, but, certainly, it is being used in north Wales now. As a parent, it is something that I’ve had cause to use, and I know of other parents who’ve used it. I was looking now—three hours in Glan Clwyd, a little over two hours in Wrexham Maelor, and no waiting time in the minor injuries unit in Denbigh. And so, I’m sure that you would join with me in congratulating the board—as you’ve recognised in the past—on this development.

But what I want to ask you, of course, is: what is being done to ensure that this best practice is adopted across Wales? But also, what investment is your Government making to enable Welsh health boards to make similar investments in this technology, which each and every one of us has, which, in turn, will help to tackle some of the very practical problems that the service is facing?

I thank you for recognising the success of the app, both in terms of how user-friendly it is but also its usefulness to people seeking to access unscheduled care in particular. This isn’t a particular issue about the cost in developing the app from now, and actually spreading it out; it’s actually about understanding enough time and enough evidence about the value of it. And, actually, it’s been really helpful to have one health board leading in its application.

It’s fair to say there was some anxiety within the service about whether this would prove to be an innovation that would be helpful, or whether it would provide more questions than answers. And, in fact, when I was in Ysbyty Gwynedd on Monday, making a positive announcement on investment in a new accident and emergency department, staff themselves commented they’d actually found the app helpful, and people attending had found it helpful as well. So, it’s been a positive start, but I think, once we have more data on its use and its usefulness, then we will of course look at how we can take that learning forward for the rest of our system—not just in north Wales, but across the rest of NHS Wales as well.

Diolch i chi am gydnabod llwyddiant yr ap, o ran hwyluster a hefyd o ran ei ddefnyddioldeb i bobl sy’n ceisio cael mynediad at ofal heb ei drefnu yn benodol. Nid yw hon yn broblem sy’n ymwneud yn arbennig â’r gost o ddatblygu’r ap o hyn ymlaen, a’i ledaenu; mewn gwirionedd mae’n ymwneud â deall digon o amser a digon o dystiolaeth am ei werth. Ac mewn gwirionedd, mae wedi bod yn ddefnyddiol iawn cael un bwrdd iechyd yn arwain ar ei ddefnydd.

Mae’n deg dweud bod rhywfaint o bryder o fewn y gwasanaeth ynglŷn ag a fyddai hwn yn profi’n arloesedd defnyddiol, neu a fyddai’n darparu mwy o gwestiynau nag atebion. Ac yn wir, pan oeddwn yn Ysbyty Gwynedd ddydd Llun yn gwneud cyhoeddiad cadarnhaol ar fuddsoddi mewn adran damweiniau ac achosion brys newydd, roedd y staff eu hunain yn dweud eu bod yn ystyried yr ap yn ddefnyddiol, ac roedd y bobl a oedd yno yn ei ystyried yn ddefnyddiol hefyd. Felly, mae wedi bod yn ddechrau cadarnhaol, ond ar ôl i ni gael mwy o ddata ar ei ddefnydd a’i ddefnyddioldeb, rwy’n credu y byddwn yn edrych wedyn wrth gwrs ar sut y gallwn ddatblygu’r gwersi hynny ar gyfer gweddill ein system—nid yn unig yng ngogledd Cymru, ond ar draws gweddill GIG Cymru yn ogystal.

Amseroedd Aros ar gyfer Damweiniau ac Achosion Brys

Accident and Emergency Waiting Times

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am amseroedd aros ar gyfer damweiniau ac achosion brys yng Ngorllewin De Cymru? OAQ(5)0128(HWS)

5. Will the Cabinet Secretary provide an update on accident and emergency waiting times in South Wales West? OAQ(5)0128(HWS)

Thank you for the question. Emergency departments in South Wales West have continued to experience significant pressure and demand throughout this winter. Members will, of course, recall that this is part of the reason why Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board is in targeted intervention, because of the lack of sustained progress on unscheduled care. There has been some improvement compared to last winter, but there is still further progress to be made.

Diolch am y cwestiwn. Mae adrannau achosion brys yng Ngorllewin De Cymru wedi parhau i brofi pwysau a galw sylweddol drwy gydol y gaeaf hwn. Bydd yr Aelodau, wrth gwrs, yn cofio mai dyma ran o’r rheswm pam y ceir ymyrraeth wedi’i thargedu ym Mwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg, oherwydd y diffyg cynnydd parhaus ym maes gofal heb ei drefnu. Gwelwyd rhywfaint o welliant o’i gymharu â’r gaeaf diwethaf, ond mae cynnydd pellach i’w wneud eto.

Thank you for that answer, and I’m glad that you acknowledge the concerns, and can confirm that intervention is actually happening now. I’ve got a slightly different question to ask you, so bear with me on this, because it’s about district nurses.

The Assembly, as you know, took evidence that the number of district nurses in Wales has dropped by 40 per cent in the last five years, with fears of further losses. And the work that district nurses do, to ensure patient recovery in their own homes, is absolutely part of keeping people out of hospital, and that’s what I’m coming to on this. Things like blocked catheters and undressed wounds shouldn’t actually, in themselves, be reasons for people to go to hospital. But if they’re not dealt with, they do become reasons to go to hospital; the consequences can be very serious, including things like sepsis.

So, can you tell us the level of emergency admissions to hospital, in Morriston, and elsewhere, as the result of conditions that have deteriorated due to insufficiently frequent attention by district nurses, and the effect of that then on A&E waiting times? Perhaps you can also tell us whether the new funding you’ve announced for nursing staff will represent replacement of those sorts of skills that district nurses have, and that we are at risk of losing. Thank you, Cabinet Secretary.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, ac rwy’n falch eich bod yn cydnabod y pryderon, ac yn gallu cadarnhau bod ymyrraeth yn digwydd bellach mewn gwirionedd. Mae gennyf gwestiwn ychydig yn wahanol i’w ofyn i chi, felly byddwch yn amyneddgar gyda mi ar hyn, oherwydd mae’n ymwneud â nyrsys ardal.

Mae’r Cynulliad, fel y gwyddoch, wedi cael tystiolaeth fod nifer y nyrsys ardal yng Nghymru wedi gostwng 40 y cant yn y pum mlynedd ddiwethaf, gydag ofnau y ceir colledion pellach. Ac mae’r gwaith y mae nyrsys ardal yn ei wneud yn sicrhau adferiad cleifion yn eu cartrefi eu hunain yn bendant yn rhan o gadw pobl allan o’r ysbyty, ac at hynny rwy’n dod ar hyn. Ni ddylai pethau fel cathetrau wedi blocio a chlwyfau heb eu gorchuddio ynddynt eu hunain fod yn rhesymau i bobl fynd i’r ysbyty mewn gwirionedd. Ond os nad ymdrinnir â hwy, fe ddont yn rhesymau dros fynd i’r ysbyty; gall y canlyniadau fod yn ddifrifol iawn, gan gynnwys pethau fel sepsis.

Felly, a allwch ddweud wrthym beth yw lefel y derbyniadau brys i ysbytai, yn Nhreforys, ac mewn mannau eraill, o ganlyniad i gyflyrau sydd wedi gwaethygu o ganlyniad i ddiffyg sylw cyson gan nyrsys ardal, ac effaith hynny wedyn ar amseroedd aros adrannau damweiniau ac achosion brys? Efallai y gallwch ddweud wrthym hefyd a fydd y cyllid newydd a gyhoeddwyd gennych ar gyfer staff nyrsio yn sicrhau y cynhelir y mathau o sgiliau sydd gan y nyrsys ardal yr ydym mewn perygl o’u colli. Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet.

I’m not able to tell you today the sort of data that you’re asking—. I think it’s a fairly complex exercise to undertake. I’ll see if it is possible to do, but to be able to say whether it’s been a challenge to the district nursing service that’s led to an admission that’s led to a challenge in waiting times, I think is some ask, regardless of the identity of the Minister, or the civil servants available to them.

But I recognise the point that, actually, the district nursing service is an important part of the care that’s going to keep people in their own homes, and to maintain a level of independence for them. I recently had the opportunity, with my constituency Member hat on, to accompany members of the Royal College of Nursing, in my own constituency, to see some of the variety in the service that they provide—and, actually, quite complex healthcare provision, compared with what you might think takes place, including end-of-life care, recovery from significant injury, and those people who simply aren’t able to get around as they would wish to.

So, I’ve seen for myself the direct value that district nurses provide, in both recovery, rehabilitation, but also in prevention as well. And I’m happy to confirm that the £95 million investment I announced recently, in the future of healthcare training and education, does include a 13 per cent increase in nurse training. So, we recognise the value of district nurses, and we recognise the need to continue to increase, not simply to replace, but to think about how we increase nursing numbers in those areas of particular demand.

Nid wyf yn gallu rhoi’r math o ddata rydych yn gofyn amdano heddiw—. Rwy’n credu ei fod yn ymarfer eithaf cymhleth i’w gyflawni. Fe welaf a yw’n bosibl gwneud hynny, ond mae gallu dweud ai her i’r gwasanaeth nyrsys ardal sydd wedi arwain at lefel derbyn i’r ysbyty sydd wedi arwain at her o ran amseroedd aros yn gofyn llawer yn fy marn i, pwy bynnag yw’r Gweinidog neu’r gweision sifil sydd ar gael iddynt.

Ond rwy’n cydnabod y pwynt, mewn gwirionedd, fod y gwasanaeth nyrsys ardal yn rhan bwysig o’r gofal sy’n mynd i gadw pobl yn eu cartrefi eu hunain, a chynnal lefel o annibyniaeth ar eu cyfer. Yn ddiweddar, cefais gyfle, gan wisgo fy het Aelod etholaeth, i fynd gydag aelodau o’r Coleg Nyrsio Brenhinol yn fy etholaeth i weld peth o’r amrywiaeth yn y gwasanaeth y maent yn ei ddarparu—a darpariaeth gofal iechyd eithaf cymhleth, mewn gwirionedd, o’i gymharu â’r hyn y gallech feddwl sy’n digwydd, gan gynnwys gofal diwedd oes, adferiad rhag anafiadau sylweddol, a’r bobl sy’n methu symud o gwmpas fel y byddent yn dymuno gwneud.

Felly, rwyf wedi gweld drosof fy hun y gwerth uniongyrchol y mae nyrsys ardal yn ei ddarparu, o ran adferiad, adsefydlu, ac atal hefyd. Ac rwy’n hapus i gadarnhau bod y buddsoddiad o £95 miliwn a gyhoeddais yn ddiweddar yn nyfodol hyfforddiant ac addysg gofal iechyd yn cynnwys cynnydd o 13 y cant ar gyfer hyfforddi nyrsys. Felly, rydym yn cydnabod gwerth nyrsys ardal, ac rydym yn cydnabod yr angen i barhau i gynyddu, nid yn unig i gymryd lle, ond i feddwl sut i gynyddu niferoedd nyrsys yn y meysydd lle y ceir galw penodol.

Pa gefnogaeth ychwanegol ydych chi’n ei gynnig i weinyddiaeth yr ysbyty yn Nhreforys i esgor ar welliant yn y trefniadau i ddelio efo’r nifer fawr o gleifion sy’n mynychu’r adran ddamweiniau yno?

What additional support are you offering to the administration of the hospital in Morriston to improve arrangements to deal with the number of patients who attend the emergency department there?

I recently visited Moriston Hospital to have a presentation, on a range of different topics, actually, but during the visit, I took the opportunity to go into the emergency department. And it was really interesting to see, at that time, that I think they recognise that some of their own internal workings of the system has improved, but also they now think they have a better relationship both outside the front door, with the development of primary care clusters, but importantly as well within the hospital system. You’ll know from your own time within the health system, both in this place and outside it, that there is a feeling in some emergency departments that they’re not properly connected to the rest of the hospital, as if those problems at the front door remain at the front door. And, actually, there’s been a greater level of understanding that it is a whole-hospital system and they need to see that as their problem as well, and with linkage into those other specialities within the hospital to take people out of the emergency department and back into the hospital where their appropriate care and treatment will be needed.

And it’s also about the improvements in delayed transfers of care as well. In particular, in the Swansea local authority, there have been some real challenges about some of the care places that are available outside of the hospitals, but we’ve seen some improvement. So, I’m encouraged by the fact that there has been that acknowledgement of the challenge, and that it isn’t just a secondary care challenge—it is a whole-health service challenge, but also, a health and care challenge as well. And, of course, you’ll be aware that, following the £50 million investment we’ve provided, the health board’s share of that is over £9 million. So, there is real support in terms of money, as well as expertise, and some of the sharing, in fact, which is taking place between different health boards about successful systems and processes they have themselves. So, there’s a range of different actions. I expect to see that improvement, and I look forward to having a continued conversation with yourself and other Members to see where that really is going to take place.

Yn ddiweddar, ymwelais ag Ysbyty Treforys i gael cyflwyniad ar ystod o bynciau gwahanol, mewn gwirionedd, ond yn ystod yr ymweliad, manteisiais ar y cyfle i fynd i’r adran achosion brys. Ac roedd yn ddiddorol gweld bryd hynny, rwy’n meddwl, eu bod yn cydnabod bod rhai o’u trefniadau system mewnol eu hunain wedi gwella, ond hefyd maent bellach yn credu bod ganddynt well perthynas y tu allan i ddrws yr ysbyty, gyda datblygiad clystyrau gofal sylfaenol, ond yn bwysig hefyd o fewn y system ysbyty. Fe fyddwch yn gwybod o’ch amser eich hun yn y system iechyd, yn y lle hwn a’r tu allan, fod yna deimlad mewn rhai adrannau achosion brys nad ydynt wedi’u cysylltu’n briodol â gweddill yr ysbyty, fel pe bai’r problemau wrth ddrws yr ysbyty yn aros wrth ddrws yr ysbyty. Ac mewn gwirionedd, cafwyd lefel uwch o ddealltwriaeth ei bod yn system ysbyty cyfan a bod angen iddynt weld bod honno’n broblem iddynt hwy yn ogystal, gyda chysylltiad ag arbenigeddau eraill yn yr ysbyty i fynd â phobl allan o’r adran achosion brys ac yn ôl i’r ysbyty lle y byddant angen gofal a thriniaeth briodol.

Ac mae hefyd yn ymwneud â’r gwelliannau i achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal. Yn benodol, yn awdurdod lleol Abertawe, cafwyd rhai heriau gwirioneddol gyda rhai o’r lleoedd gofal sydd ar gael y tu allan i’r ysbyty, ond rydym wedi gweld rhywfaint o welliant. Felly, caf fy nghalonogi gan y ffaith fod yr her wedi’i chydnabod, ac nad her gofal eilaidd yn unig ydyw—mae’n her i’r gwasanaeth iechyd cyfan, ond hefyd, mae’n her iechyd a gofal hefyd. Ac wrth gwrs, yn dilyn y buddsoddiad o £50 miliwn rydym wedi’i ddarparu, fe fyddwch yn gwybod hefyd fod rhan y bwrdd iechyd o hynny dros £9 miliwn. Felly, ceir cefnogaeth go iawn o ran arian, yn ogystal ag arbenigedd, a pheth o’r rhannu sy’n digwydd mewn gwirionedd rhwng byrddau iechyd gwahanol ynglŷn â’r systemau a’r prosesau llwyddiannus sydd ganddynt. Felly, mae yna amrywiaeth o wahanol gamau gweithredu. Disgwyliaf weld y gwelliant hwnnw, ac edrychaf ymlaen at barhau’r sgwrs gyda chi ac Aelodau eraill i weld ble y mae hynny’n mynd i ddigwydd mewn gwirionedd.

Cabinet Secretary, ABMU has consistently high numbers of people waiting more than 12 hours in its A&E departments. In January we saw a total of 890 people waiting more than 12 hours at the two major accident and emergency departments. Wales’s biggest A&E department only saw 150 people waiting for that length of time. Cabinet Secretary, given that ABMU is trialling the 111 service to reduce inappropriate attendances at A&E, how do we explain such high numbers? Morriston Hospital has the highest number of 12-hour waits for any A&E department in Wales. Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gan fwrdd iechyd Prifysgol Abertawe a Bro Morgannwg niferoedd cyson o uchel o bobl sy’n aros mwy na 12 awr yn ei adrannau damweiniau ac achosion brys. Ym mis Ionawr gwelsom gyfanswm o 890 o bobl yn aros mwy na 12 awr yn y ddwy brif adran damweiniau ac achosion brys. Nid oedd ond 150 o bobl wedi aros cymaint â hynny o amser yn adran ddamweiniau ac achosion brys fwyaf Cymru. Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried bod PABM yn treialu gwasanaeth 111 i leihau presenoldeb amhriodol yn yr adrannau damweiniau ac achosion brys, sut y mae egluro niferoedd mor uchel? Gan Ysbyty Treforys y mae’r nifer uchaf o arosiadau 12 awr ar gyfer unrhyw adran damweiniau ac achosion brys yng Nghymru. Diolch.

And those are part of the challenges that I’ve put to the health board and within the service. And it is the case that people do talk to each other across the service. Emergency department consultants talk to each other, and lead nurses talk to each other about practice within their departments. So, there is a genuine attempt to share learning. But you’re right—the Heath has a significantly lower proportion and number of people who wait more than 12 hours to be seen, treated and discharged. That’s part of the challenge that I think has been recognised in my response to Dai Lloyd, actually, about recognising that it’s a whole-system problem within the whole-hospital system, as well as outside it. And if you can’t deal with some of the challenges about being able to move people, not just into an emergency department, but through that department, and either out of the hospital altogether, or into the hospital, if that’s the appropriate place for them, that’s part of the reason why some people wait too long. And I recognise there are too many people waiting too long. And I’ve never tried to soft-soap that, or cover over that.

It’s really about: will we see a determined increase in the ability to deliver within this health board, and in others, to make sure that fewer people wait 12 hours to be seen, treated and discharged, and how we build on the successful trial of 111? It’s been a really successful innovation, and, again, compared to what happened in England, where they had real challenges in 111 actually delivering a greater number of people to be referred into emergency departments, that hasn’t happened. And there’s good evidence that 111 is actually taking people away from that department by providing them with alternative pathways for care. So, there are positives within the whole system, but no lack of understanding from this Government, or the health service, that there are still continued challenges and further improvements that all of us expect to see take place.

Ac mae’r rheini’n rhan o’r heriau a gyflwynais i’r bwrdd iechyd ac o fewn y gwasanaeth. Ac mae’n wir fod pobl yn siarad â’i gilydd ar draws y gwasanaeth. Mae meddygon ymgynghorol adrannau brys yn siarad â’i gilydd, ac mae nyrsys arwain yn siarad â’i gilydd ynglŷn â’r ymarfer yn eu hadrannau. Felly, ceir ymgais wirioneddol i rannu dysgu. Ond rydych yn gywir—mae gan ysbyty’r Mynydd Bychan gyfran sylweddol is o bobl yn aros mwy na 12 awr i gael eu gweld, eu trin a’u rhyddhau. Dyna ran o’r her y credaf fy mod wedi’i chydnabod yn fy ymateb i Dai Lloyd, mewn gwirionedd, ynglŷn â chydnabod ei bod yn broblem system gyfan o fewn y system ysbyty cyfan, yn ogystal â thu allan iddo. Ac os nad ydych yn gallu mynd i’r afael â rhai o’r heriau o ran gallu symud pobl, nid yn unig i adran achosion brys, ond drwy’rr adran honno, a naill ai allan o’r ysbyty yn gyfan gwbl, neu i mewn i’r ysbyty, os mai dyna’r lle priodol ar eu cyfer, dyna ran o’r rheswm pam y mae rhai pobl yn aros yn rhy hir. Ac rwy’n cydnabod bod gormod o bobl yn aros yn rhy hir. Ac nid wyf erioed wedi ceisio bychanu hynny, neu gelu hynny.

Mae’n ymwneud mewn gwirionedd â hyn: a fyddwn yn gweld cynnydd pendant yn y gallu i gyflawni yn y bwrdd iechyd hwn, ac mewn byrddau iechyd eraill, er mwyn sicrhau bod llai o bobl yn aros 12 awr i gael eu gweld, eu trin a’u rhyddhau, a sut yr adeiladwn ar dreial llwyddiannus 111? Mae wedi bod yn ddatblygiad llwyddiannus iawn, ac unwaith eto, o’i gymharu â’r hyn a ddigwyddodd yn Lloegr, lle y cawsant heriau gwirioneddol gyda 111 yn arwain at nifer fwy o bobl yn cael eu hatgyfeirio at adrannau achosion brys, nid yw hynny wedi digwydd. A cheir tystiolaeth dda fod 111 mewn gwirionedd yn cyfeirio pobl i ffwrdd o’r adran honno drwy ddarparu llwybrau gofal amgen ar eu cyfer. Felly, mae yna bethau cadarnhaol o fewn y system gyfan, ac mae’r Llywodraeth hon, neu’r gwasanaeth iechyd, yn deall bod heriau parhaus o hyd a gwelliannau pellach y mae pob un ohonom yn disgwyl eu gweld yn digwydd.

Apwyntiadau drwy Skype neu FaceTime

Appointments through Skype or FaceTime

6. Pam na all pobl wneud apwyntiadau fel mater o drefn i weld eu meddyg drwy Skype neu FaceTime? OAQ(5)0129(HWS)

6. Why can’t people routinely make appointments to see their doctor via Skype or FaceTime? OAQ(5)0129(HWS)

Thank you for the question. The Welsh Government has invested £1.2 million in providing Skype for Business for the NHS. Consultations can be undertaken with this technology when the patient and the health professional are content, although there may be instances when the health professional may need to undertake a face-to-face consultation or physical examination following a consultation.

Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £1.2 miliwn ar ddarparu Skype for Business ar gyfer y GIG. Gellir cynnal ymgyngoriadau â’r dechnoleg hon pan fydd y claf a’r gweithiwr iechyd proffesiynol yn fodlon i wneud hynny, er y gall fod achosion pan fydd angen i’r gweithiwr iechyd proffesiynol gynnal ymgynghoriad wyneb yn wyneb neu archwiliad corfforol yn dilyn ymgynghoriad.

Thank you, Cabinet Secretary. The widespread adoption of digital technologies means we don’t need to require people who are ill to travel long distances to see doctors anymore. It frustrates me that the NHS often defaults to sending letters or even faxes—surely one of the last bastions of the use of the fax machine in modern society. It’s often patient confidentiality or security that’s cited as barriers as to why these innovations can’t be adopted. But advances are being made in England and the UK common technology services, which are linked to the Cabinet Office, is offering secure internet for the public sector without the need to resort to expensive private networks. I do feel that we need to confront these barriers to make sure that we are capturing the innovation available to other parts of the society for patients within the NHS.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae mabwysiadu technolegau digidol ar raddfa eang yn golygu nad oes angen i ni ei gwneud yn ofynnol i bobl sy’n sâl deithio pellteroedd maith i weld meddygon mwyach. Mae’n peri rhwystredigaeth i mi fod y GIG yn aml yn gwneud dim mwy nag anfon llythyrau neu ffacsys hyd yn oed—un o gadarnleoedd olaf y defnydd o’r peiriant ffacs yn y gymdeithas fodern yn ddi-os. Yn aml, nodir mai cyfrinachedd neu ddiogelwch cleifion yw’r rhwystrau sy’n atal y datblygiadau newydd hyn rhag cael eu mabwysiadu. Ond mae datblygiadau ar y gweill yn Lloegr a gwasanaethau technoleg cyffredin y DU, sydd wedi’u cysylltu â Swyddfa’r Cabinet, yn cynnig rhyngrwyd ddiogel ar gyfer y sector cyhoeddus heb fod angen troi at rwydweithiau preifat drud. Rwy’n teimlo bod angen i ni fynd i’r afael â’r rhwystrau hyn i wneud yn siŵr ein bod yn manteisio ar yr arloesedd sydd ar gael i rannau eraill o’r gymdeithas ar gyfer cleifion yn y GIG.

I recognise the challenge that you put and it’s part of our informed healthcare digital plan for the future. We expect more people to be able to routinely use remote access and remote consultation with the healthcare profession, in both primary care and also in secondary care. I certainly wouldn’t want to give the impression that none of this had taken place. Some of that can be done by telephone now and some of it can be done by video call as well. For example, when I was in Ysbyty Gwynedd on Monday, I had a very interesting presentation from the Cartref project, which is the future hospital project sponsored by the Royal College of Physicians. They were able to show me an active clinic where someone was actually based in the hospital, and they had people who were attending a clinic in a more remote hospital for people who didn’t have access in their own homes to IT facilities, and they were having their consultation remotely. That was a regular feature and a regular part of it. And actually, the individual citizens using the service in that way were quite happy to do so because they recognised it saved them a long and difficult journey to do so.

So, I recognise the point you make and, in particular, as we reform out-patient services across the NHS in Wales, when you think not just about people who don’t need to use out-patients at all, where the follow-ups aren’t necessary, but those people who do need an out-patients follow-up in particular, what do they need to do and where can they be seen? Certainly, in eye-care, for example, we’ve already seen significant improvements in actually seeing people in different parts of our healthcare system by transferring images to make sure that the person doesn’t need to physically arrive. And actually, it is not just a significant use of time, but it isn’t always a good use of time either for the individual citizen or, sometimes, for the clinician to move around doing it from a remote clinic. So, there are significant opportunities for gain and a much better use of everyone’s resource.

Rwy’n cydnabod yr her yr ydych yn ei gosod ac mae’n rhan o’n cynllun gofal iechyd digidol ar sail gwybodaeth ar gyfer y dyfodol. Rydym yn disgwyl i fwy o bobl allu defnyddio mynediad o bell ac ymgynghori o bell gyda’r proffesiwn gofal iechyd fel mater o drefn, mewn gofal sylfaenol a hefyd mewn gofal eilaidd. Yn sicr ni fyddwn am roi’r argraff nad oes dim o hyn wedi digwydd. Gellir gwneud peth ohono dros y ffôn yn awr a gellir gwneud rhywfaint ohono drwy alwad fideo yn ogystal. Er enghraifft, pan oeddwn yn Ysbyty Gwynedd ddydd Llun, cefais gyflwyniad diddorol iawn gan y prosiect Cartref, sef prosiect ysbyty’r dyfodol a noddir gan Goleg Brenhinol y Meddygon. Roeddent yn gallu dangos clinig gweithredol i mi lle roedd rhywun wedi’i leoli yn yr ysbyty mewn gwirionedd, ac roedd ganddynt bobl a oedd yn mynychu clinig mewn ysbyty mwy anghysbell i bobl nad oedd ganddynt fynediad yn eu cartrefi eu hunain at gyfleusterau TG, ac roeddent yn cael ymgynghoriad o bell. Roedd honno’n nodwedd reolaidd ac yn rhan reolaidd ohono. Ac mewn gwirionedd, roedd y dinasyddion unigol a oedd yn defnyddio’r gwasanaeth yn y ffordd honno yn ddigon hapus i wneud hynny am eu bod yn cydnabod ei fod yn arbed taith hir ac anodd iddynt.

Felly, rwy’n cydnabod y pwynt a wnewch ac yn benodol, wrth i ni ddiwygio gwasanaethau cleifion allanol ar draws y GIG yng Nghymru, pan feddyliwch nid yn unig am bobl nad oes angen iddynt ddefnyddio gwasanaethau cleifion allanol o gwbl, lle nad oes angen ymgyngoriadau dilynol, ond y bobl sydd angen ymgynghoriad dilynol ar gyfer cleifion allanol dilynol yn benodol, beth sydd angen iddynt ei wneud a ble y gallant gael eu gweld? Yn sicr, ym maes gofal llygaid, er enghraifft, rydym eisoes wedi gweld gwelliannau sylweddol o ran gweld pobl mewn gwahanol rannau o’n system gofal iechyd drwy drosglwyddo delweddau i wneud yn siŵr nad oes angen i’r person ddod yno’n gorfforol. Ac mewn gwirionedd, nid yn unig y mae’n ddefnydd sylweddol o amser, ond nid yw bob amser yn ddefnydd da o amser ychwaith i’r dinesydd unigol nac i’r clinigydd, weithiau, i fod yn symud o gwmpas a’i wneud o glinig o bell. Felly, mae yna gyfleoedd sylweddol ar gyfer elwa a llawer gwell defnydd o adnoddau pawb.

Anafiadau yn ystod Genedigaeth

Injury during Childbirth

7. Pa driniaethau sydd ar gael i famau a ddaw'n anymataliol o ganlyniad i anaf yn ystod genedigaeth? OAQ(5)0118(HWS)

7. What treatments are available to mothers who become incontinent as a result of injury during childbirth? OAQ(5)0118(HWS)

I thank the Member for the question. All maternity services in Wales work in collaboration with both physiotherapist and specialist continence services. These services provide assessment and identify continence problems with referral to specialist continence services for treatment and individualised care planning.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mae pob gwasanaeth mamolaeth yng Nghymru yn gweithio ar y cyd gyda gwasanaethau ffisiotherapi ac ymataliaeth arbenigol. Mae’r gwasanaethau hyn yn darparu asesiadau ac yn nodi problemau ymataliaeth gan gyfeirio at wasanaethau ymataliaeth arbenigol ar gyfer triniaeth a chynllunio gofal unigol.

One in 10 women have anal sphincter injuries as a result of childbirth. It’s hardly ever spoken about because people feel too embarrassed to raise it. But I’m glad to say that it’s rising up the medical agenda: there’s a conference being organised by a new charity, which is championing mothers with anal sphincter injuries in childbirth, and it’s being held at the Royal College of Medicine. A lot of eminent physicians and surgeons are involved, and the president of the Royal College of Midwives. So, I very much welcome a light being shone on something that is rarely spoken about, because it causes misery to women across Wales.

So, I’m really concerned that Wales is not going to necessarily be at the forefront of tackling this issue. I wondered if you could tell us why Cwm Taf recently had its application for sacral nerve stimulation therapy for faecal incontinence turned down by the efficiency-through-technology fund, even though Wales is the only country in the UK that doesn’t offer this NICE-approved treatment. Would you be prepared to look at it again, given that there will be a lot more pressure on us to establish why it is we are not able to offer this service to so many mothers?

Mae un o bob 10 o fenywod yn cael anafiadau i’r sffincter rhefrol o ganlyniad i roi genedigaeth. Ni siaredir amdano byth bron am fod pobl yn teimlo gormod o embaras i sôn amdano. Ond rwy’n falch o ddweud ei fod yn codi’n uwch ar yr agenda feddygol: mae cynhadledd yn cael ei threfnu gan elusen newydd sy’n tynnu sylw at anafiadau i’r sffincter rhefrol mewn mamau sydd wedi rhoi genedigaeth, ac mae’n cael ei chynnal yn y Coleg Meddygaeth Brenhinol. Mae llawer o feddygon a llawfeddygon blaenllaw yn cymryd rhan, yn ogystal â llywydd Coleg Brenhinol y Bydwragedd. Felly, rwy’n croesawu’r ffaith fod sylw’n cael ei roi i rywbeth na siaredir fawr ddim amdano, gan ei fod yn achosi gofid i fenywod ledled Cymru.

Felly, rwy’n bryderus iawn nad yw Cymru o reidrwydd yn mynd i fod ar flaen y gad wrth fynd i’r afael â’r mater hwn. Roeddwn yn meddwl tybed a allech ddweud wrthym pam y gwrthodwyd cais Cwm Taf yn ddiweddar am therapi ysgogi nerf y sacrwm ar gyfer anymataliaeth ysgarthol gan y gronfa effeithlonrwydd drwy dechnoleg, er mai Cymru yw’r unig wlad yn y DU nad yw’n cynnig y driniaeth hon a gymeradwywyd gan NICE. A fyddech yn barod i edrych ar hynny eto, o ystyried y bydd llawer mwy o bwysau arnom i ganfod pam nad ydym yn gallu cynnig y gwasanaeth hwn i gymaint o famau?

I have slightly certain different figures on the incidence. The incidence that I have is 6 per cent in first-time deliveries as opposed to 10 per cent, but I recognise that there is a significant proportion of women give birth who will suffer this particular injury. It’s partly about the conversations that should take place in good midwifery care about the preparation for birth and being fit and ready for birth but also recovery afterwards too. In the particular issue that you raise about the Cwm Taf application to the efficiency through technology fund, we allocate funds on a competitive basis, looking at the particular level of gain to be made from each application. And it is a simple truth that there are more good ideas and more ways in which we could usefully use that fund than the fund itself can provide. But the point that you make is actually about: I recognise it is NICE approved and it should normally be undertaken in specialist units. Where those specialist units are not available in the local hospital, it’s about making sure that there is access to them and each health board needs to make sure that there’s a proper network to do so. I will, though, given that you’ve raised a particular issue, undertake to go away and look at the particular issue within Cwm Taf and look at how that service is provided to women who give birth in Cwm Taf and how they’re able to access this part of their care after birth.

Mae gennyf ffigurau ychydig yn wahanol o ran nifer yr achosion. Nifer yr achosion sydd gennyf yw 6 y cant ar gyfer genedigaethau cyntaf o’i gymharu â 10 y cant, ond rwy’n cydnabod bod cyfran sylweddol o fenywod sy’n rhoi genedigaeth yn dioddef yr anaf hwn. Mae’n ymwneud yn rhannol â’r sgyrsiau a ddylai ddigwydd mewn gofal bydwreigiaeth da ynglŷn â pharatoi ar gyfer geni a bod yn ffit ac yn barod ar gyfer geni yn ogystal ag adferiad wedyn. Yn y mater penodol yr ydych yn ei nodi am gais Cwm Taf i’r gronfa effeithlonrwydd drwy dechnoleg, rydym yn dyrannu cyllid ar sail gystadleuol, gan edrych ar y lefel benodol o fudd y gellid ei wneud o bob cais. Ac mae’n wirionedd syml fod yna fwy o syniadau da a mwy o ffyrdd y gallem ddefnyddio’r gronfa honno’n fuddiol nag y gall y gronfa ei hun ei ddarparu. Ond mae’r pwynt a wnewch yn ymwneud â hyn mewn gwirionedd: rwy’n cydnabod ei fod wedi’i gymeradwyo gan NICE ac y dylai gael ei gyflawni fel rheol mewn uned arbenigol. Lle nad oes unedau arbenigol ar gael yn yr ysbyty lleol, mae’n ymwneud â sicrhau mynediad atynt ac mae angen i bob bwrdd iechyd wneud yn siŵr fod yna rwydwaith priodol ar gael i wneud hynny. Fodd bynnag, gan eich bod wedi cyfeirio at fater penodol, fe ymrwymaf i edrych ar y mater penodol yng Nghwm Taf ac edrych ar sut y darperir y gwasanaeth hwn i fenywod sy’n rhoi genedigaeth yng Nghwm Taf a sut y gellir sicrhau eu bod yn cael y rhan hon o’u gofal ar ôl genedigaeth.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

4. 3. Datganiadau 90 Eiliad
4. 3. 90-second Statements

We move on to item 3 on the agenda, which is 90-second statements and I call Vikki Howells.

Symudwn ymlaen at eitem 3 ar yr agenda, sef y datganiadau 90 eiliad a galwaf ar Vikki Howells.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Getting outdoors is so good for us, not just physically, but also mentally. It takes us away from the stresses of the fast-paced, technology-driven world that we live in and gets us back to simplicity and nature to give our brains that much needed rest. Those are the words of my constituent, Tracy Purnell of Newtown, Mountain Ash, who beat almost 500 hopefuls to become the Ordnance Survey champion 2017, in which role she will lead this year’s GetOutside challenge, inviting members of the public to join her on local walks to improve their physical and mental well-being.

Also today, Ramblers Cymru launched their 10-year vision to create a true walking culture here in Wales, in association with my colleague the AM for Ogmore. Their vision is of a Wales where people understand their rights and responsibilities and where places, landscapes and our natural heritage are treasured community assets and where everyone has the freedom to enjoy the great Welsh outdoors that is, often literally, on our doorsteps.

Walking is the most accessible form of exercise and if we could encourage Welsh citizens to walk more, we could reduce the £314 million that physical inactivity costs the Welsh economy every year. It is also good for Welsh citizens. Heightened physical activity levels through walking reduces the risk of health conditions like heart disease, diabetes and even depression. In particular, we need to encourage our young people to walk more. So, I welcome Welsh Government initiatives like the daily mile to get our schoolchildren into good habits, and look forward to working with ramblers on a project in my constituency this year.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae mynd allan i’r awyr agored mor dda i ni, nid yn unig yn gorfforol, ond hefyd yn feddyliol. Mae’n mynd â ni o straen y byd technolegol yr ydym yn byw ynddo ac yn ôl at symlrwydd a natur i roi seibiant mawr ei angen i’n hymennydd. Dyna eiriau un o fy etholwyr, Tracy Purnell o’r Drenewydd, Aberpennar, a gurodd bron i 500 o ymgeiswyr i ddod yn hyrwyddwr yr Arolwg Ordnans 2017, ac yn y rôl honno bydd yn arwain yr Her Awyr Agored eleni, ac yn gwahodd aelodau o’r cyhoedd i ymuno â hi ar deithiau cerdded lleol i wella eu lles corfforol a meddyliol.

Hefyd heddiw, lansiodd y Cerddwyr eu gweledigaeth 10 mlynedd i greu diwylliant cerdded go iawn yma yng Nghymru, gyda fy nghyd-Aelod, yr AC dros Ogwr. Eu gweledigaeth yw Cymru lle y mae pobl yn deall eu hawliau a’u cyfrifoldebau a lle y mae lleoedd, tirweddau a’n treftadaeth naturiol yn asedau cymunedol i’w trysori a lle y mae pawb yn rhydd i fwynhau’r awyr agored yng Nghymru, sy’n aml, yn llythrennol, ar garreg ein drws.

Cerdded yw’r math mwyaf hygyrch o ymarfer corff a phe baem yn gallu annog dinasyddion Cymru i gerdded mwy, gallem leihau’r £314 miliwn y mae anweithgarwch corfforol yn ei gostio i economi Cymru bob blwyddyn. Mae hefyd yn dda i ddinasyddion Cymru. Mae lefelau cynyddol o weithgarwch corfforol drwy gerdded yn lleihau’r risg o gyflyrau iechyd megis clefyd y galon, diabetes a hyd yn oed iselder. Yn benodol, mae angen i ni annog ein pobl ifanc i gerdded mwy. Felly, rwy’n croesawu mentrau Llywodraeth Cymru fel y filltir ddyddiol i gyflwyno arferion da i’n plant ysgol, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda cherddwyr ar brosiect yn fy etholaeth eleni.

Thank you, Deputy Presiding Officer. In the last 10 years, skin cancer diagnosis rates in Wales have risen by 63 per cent, with 140 people dying every year from the disease. In the same time, melanoma incidence rates in Wales have risen by 86 per cent for men and by almost half for women. These rates are unacceptably high for a cancer that can be protected against with one simple change: using sun cream. We need to be doing more to warn the people of Wales about the deadly risks of exposing their skin to UV rays without effective protection in the form of sun cream.

Skin Care Cymru is a volunteer-run charity that gives a voice to people with skin conditions in Wales. They campaign to raise awareness and educate on how people can protect themselves and spot the signs of skin cancer. Their message to Welsh people from this March is, ‘Don’t be a lobster on Welsh beaches, and use sun cream as we move into the spring and summer months.’

You may have already seen that, for St David’s Day, Welsh flags across the country have been transformed. Look out for our famous Welsh dragon being replaced by a bright red lobster. This figure—a well-known symbol for sunburn—will be flying in 35 locations across our country: from the Wales Millennium Centre in Cardiff, to Pembroke Castle, and all the way to the summit of mount Snowdon. All of this is to encourage people to be aware of the risk the sun can pose and to encourage them to cover up with sun cream when they expose their skin to harmful rays. Even in Wales, where the sun doesn’t always shine, it’s important to guard against the dangers of UV and to stay protected.

Skin Care Cymru is asking us to fully support its ‘Don’t be a Lobster’ campaign, which launches today and will continue through the summer months. The more Welsh people who are educated about these risks, the more lives will be saved.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn y 10 mlynedd ddiwethaf, mae cyfraddau diagnosis canser y croen yng Nghymru wedi codi 63 y cant, gyda 140 o bobl yn marw bob blwyddyn o’r clefyd. Ar yr un pryd, mae cyfraddau achosion o melanoma yng Nghymru wedi codi 86 y cant ymhlith dynion a bron i hanner ymhlith menywod. Mae’r cyfraddau hyn yn annerbyniol o uchel ar gyfer canser y gellir diogelu yn ei erbyn gydag un newid syml: defnyddio eli haul. Mae angen i ni wneud mwy i rybuddio pobl Cymru am y risgiau marwol o ddinoethi eu croen i belydrau UV heb amddiffyniad effeithiol ar ffurf eli haul.

Mae Gofal Croen Cymru yn elusen sy’n cael ei rhedeg gan wirfoddolwyr i roi llais i bobl sydd â chyflyrau croen yng Nghymru. Maent yn ymgyrchu i godi ymwybyddiaeth ac addysgu sut y gall pobl amddiffyn eu hunain ac adnabod arwyddion o ganser y croen. Eu neges i bobl Cymru y mis Mawrth hwn yw, ‘Peidiwch â bod yn gimwch ar draethau Cymru, a defnyddio eli haul wrth i ni nesu at fisoedd y gwanwyn a’r haf.’

Efallai eich bod eisoes wedi gweld bod baneri Cymru ar draws y wlad ar Ddydd Gŵyl Dewi wedi cael eu trawsnewid. Edrychwch am y cimwch coch llachar sy’n cymryd lle ein draig Gymreig enwog. Bydd y ffigwr hwn—symbol adnabyddus ar gyfer llosg haul—yn hedfan mewn 35 lleoliad ar draws ein gwlad: o Ganolfan Mileniwm Cymru yng Nghaerdydd, i Gastell Penfro, a’r holl ffordd i gopa’r Wyddfa. Gwneir hyn oll i annog pobl i fod yn ymwybodol o’r risg y gall yr haul ei beri a’u hannog i wisgo eli haul pan fyddant yn dinoethi eu croen i belydrau niweidiol. Hyd yn oed yng Nghymru, lle nad yr haul bob amser yn disgleirio, mae’n bwysig gwarchod yn erbyn peryglon UV a diogelu eich hun.

Mae Gofal Croen Cymru yn gofyn i ni ddangos ein cefnogaeth lwyr i’w hymgyrch ‘Peidiwch â bod yn gimwch’, sy’n cael ei lansio heddiw ac sy’n parhau drwy fisoedd yr haf. Po fwyaf o Gymry sy’n cael eu haddysgu ynglŷn â’r risgiau hyn, y mwyaf o fywydau a gaiff eu hachub.

Bore ddoe am 9 o’r gloch, roedd merch ifanc, ddisglair o Fangor a’i mam i fod ar eu ffordd i Sri Lanka, yn groes i’w hewyllys. Yn dilyn ymgyrch fer, cafodd Shiromini Satkunarajah aros, am y tro o leiaf. Mae stori Shiromini wedi cydio yn nychymyg miloedd ar filoedd o bobl ym mhob cwr o Brydain. Mae wedi tanlinellu pa mor annymunol ydy’r system mewnfudo. Mae hefyd wedi dangos bod rhywbeth pwysig iawn yn y dyddiau cythryblus yma wedi digwydd. Mae stori Shiromini yn dangos beth sy’n bosibl gyda grym penderfyniad a dyfalbarhad. Mae stori Shiromini yn dangos fod grym pobl yn gweithredu fel un llais cadarn a di-ildio yn gallu creu newid. Yn hwyr iawn yn y dydd, fe lwyddwyd i newid meddwl y Swyddfa Gartref. Roedd rôl Hywel Williams, Aelod Seneddol Arfon, yn allweddol yn hyn. Bu Prifysgol Bangor ac undeb y myfyrwyr yn llafar eu cefnogaeth hefyd. Yn bwysicach efallai, fe ddaru ymhell dros 150,000 godi eu llais—gweithred syml o arwyddo deiseb, ond gweithred dorfol, bwerus iawn. Mae Shiromini yn awr yn awyddus iawn i fynd yn ôl at eu hastudiaethau peirianneg ym Mhrifysgol Bangor. Nid yw ei brwydr i gael aros yng Nghymru ar ben, ond o leiaf cafwyd llwyddiant gyda’r cam cyntaf yma. Mae hi wedi gofyn i mi anfon neges. Mae hi’n awyddus iawn i ddiolch o waelod calon i bawb ddaru ei chefnogi, felly diolch, Ddirprwy Lywydd, am gyfle i ddweud hynny yn ein Senedd cenedlaethol heddiw.

Yesterday morning at 9 o’clock, a bright, young student from Bangor, and her mother, were supposed to be on a plane to Sri Lanka against their will. Following a brief campaign, Shiromini Satkunarajah was allowed to stay, for the time being at least. Shiromini’s story has grabbed the imagination of thousands of people in all parts of Britain. It’s underlined just how unpleasant the immigration system is. It’s also demonstrated something very important in these troubled days. Shiromini’s story demonstrates what’s possible with determination and perseverance. Shiromini’s story demonstrates that people power, taking action with one strong voice, can make a change. Very late in the day, we succeeded in changing the Home Office’s mind. The role of Hywel Williams, the Member of Parliament for Arfon, was crucial in this. Bangor University and the students’ union were very vocal in their support too. More importantly, perhaps, way over 150,000 people raised their voices—a simple act of signing a petition, but a mass act that was very powerful indeed. Shiromini is now very eager to return to her engineering studies at Bangor University. Her battle to remain in Wales is not over, but at least we succeeded with this first step. She has asked me to send a message. She is very eager to thank everyone who has supported her, so thank you, Deputy Presiding Officer, for the opportunity to make that point in our national Senedd today.

5. 4. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar Ymchwiliadau ac Ymgysylltu
5. 4. Statement by the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee on Inquiries and Engagement

Item 4, then, is the statement by the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee on inquiries and engagement. I call Huw Irranca-Davies as Chair of that committee.

Eitem 4, felly, yw datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar ymchwiliadau ac ymgysylltu. Galwaf ar Huw Irranca-Davies fel Cadeirydd y pwyllgor hwnnw.