National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

25/01/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. Datganiad gan y Llywydd: Penodi Prif Weithredwr a Chlerc Newydd y Cynulliad
1. Statement by the Llywydd: Appointment of the New Chief Executive and Clerk of the Assembly

Fel y gwyddoch, mae Prif Weithredwr a Chlerc y Cynulliad, Claire Clancy, wedi penderfynu ymddeol, yn dilyn bron ddegawd yn ei swydd. Y clerc yw’r swydd uchaf yn y Comisiwn, a deiliad y swydd yw’r prif swyddog cyfrifyddu. Cyfrifoldeb Comisiwn y Cynulliad yw’r penodiad yma, a, thros y misoedd diwethaf, rydym wedi cynnal proses recriwtio drylwyr a chystadleuol i ganfod olynydd i Claire. Roeddem am chwilio am unigolyn eithriadol, a daeth ymgeiswyr cryf i’r fei.

Pleser o’r mwyaf yw cyhoeddi penodiad Manon Antoniazzi yn brif weithredwr a chlerc nesaf ein Cynulliad. Mae gyrfa Manon yn un nodedig, a daw â phrofiad helaeth ar adeg pan fo heriau a chyfleoedd newydd yn ein hwynebu. Manon yw cyfarwyddwr presennol diwylliant, chwaraeon a thwristiaeth Llywodraeth Cymru, a hi, gynt, oedd prif weithredwr Croseo Cymru. Yn gynharach yn ei gyrfa, bu’n gweithio yn y BBC, ac S4C, a hefyd gyda Thywysog Cymru. Mae’r comisiynwyr yn sicr y bydd Manon yn dod â sgiliau a brwdfrydedd mawr i’r rôl, ynghyd ag ymrwymiad angerddol i lwyddiant y Cynulliad hwn.

Mae perfformiad Comisiwn y Cynulliad yn effeithio’n uniongyrchol ar lwyddiant ac enw da’r Cynulliad. Yn sgil hynny, rydym yn dibynnu ar y prif weithredwr i arwain mewn modd arloesol ac effeithiol, a chynnig gwasanaeth o’r radd flaenaf. Diolch i Claire a’n staff ymroddedig a dawnus, ystyrir y Comisiwn yn sefydliad uchel ei barch, a edmygir gan seneddau eraill. Bydd Claire yn parhau yn ei swydd tan y Pasg, ac yna bydd Manon yn cymryd yr awenau yn ystod y cyfnod heriol, cyffrous nesaf yn natblygiad democratiaeth Cymru. Diolch.

As you all know, the Chief Executive and Clerk of the Assembly, Claire Clancy, has decided to retire following almost a decade in the role. The clerk is the most senior Commission employee and our principal accounting officer. It’s the responsibility of the Assembly Commission to make the appointment to this post and, over the last few months, we have conducted a rigorous, competitive recruitment process to find a replacement for Claire. We were looking for an exceptional individual and we attracted a strong field of candidates.

I’m delighted to announce the appointment of Manon Antoniazzi as our next chief executive and clerk. Manon has had an impressive career and brings a wealth of experience at a time when we face many new challenges and opportunities. Manon is currently director of culture, sport and tourism for the Welsh Government, having been chief executive of Visit Wales. Earlier in her career, she had roles at the BBC and S4C, as well as with the Prince of Wales. The Commissioners are in no doubt that Manon will approach the role with great skill and enthusiasm, and a passionate commitment to the success of the Assembly.

The performance of the Assembly Commission has a direct impact on the success and reputation of the Assembly. We rely heavily on the chief executive to provide innovative, effective leadership, and to deliver exceptional standards of service. Thanks to Claire and our hugely committed, talented staff, the Commission is a highly regarded organisation, much admired by parliaments elsewhere. Claire will be with us until Easter, when Manon will take up the reins to lead the organisation through the next exciting and challenging phase of our development at the heart of democracy for Wales. Thank you.

2. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
2. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Ac, felly, symudwn ni ymlaen i’r eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma, sef cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, ac rwy’n galw ar y cwestiwn cyntaf—Janet Finch-Saunders.

And, so, we move on to the first item on our agenda this afternoon, namely questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, and I call on the first question—Janet Finch-Saunders.

Morlyn Llanw yng Ngogledd Cymru

A North Wales Tidal Lagoon

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fanteision economaidd posibl morlyn llanw yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0114(EI)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the potential economic benefits of a north Wales tidal lagoon? OAQ(5)0114(EI)

Member
Ken Skates AM 13:32:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. A north Wales tidal lagoon has the potential to create considerable jobs in north Wales. And we have consistently stated our commitment, in principle, to supporting the development of a sustainable tidal lagoon industry right across Wales.

Gwnaf. Mae potensial gan forlyn llanw yng ngogledd Cymru i greu cryn dipyn o swyddi yng ngogledd Cymru. Ac rydym wedi datgan ein hymrwymiad cyson, mewn egwyddor, i gefnogi’r gwaith o ddatblygu diwydiant môr-lynnoedd llanw cynaliadwy ledled Cymru.

Thank you, Cabinet Secretary, and I’m sure you would agree with me in welcoming the Hendry review, and the positive support therein for tidal lagoon developments across Wales. For us in north Wales, such a project would provide essential flood protection, deliver significant employment and economic inward investment opportunity, and contribute towards helping Wales to become a world leader in renewable energy. A number of stakeholders have already pledged their support, and I’m glad that you pledge your support in principle. The Welsh Conservatives group pledge their support for tidal lagoon technology in Wales. But will you also back that up, please, with some commitment towards any funding that is needed to make that project a reality?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy’n siŵr y buasech yn cytuno â mi y dylid croesawu adolygiad Hendry, a’r gefnogaeth gadarnhaol ynddo i ddatblygiadau môr-lynnoedd llanw ar draws Cymru. I ni yng ngogledd Cymru, buasai prosiect o’r fath yn darparu diogelwch hanfodol rhag llifogydd, yn darparu cyflogaeth sylweddol a chyfle ar gyfer mewnfuddsoddi economaidd, ac yn cyfrannu tuag at helpu Cymru i ddod yn arweinydd byd ym maes ynni adnewyddadwy. Mae nifer o randdeiliaid eisoes wedi addo eu cefnogaeth, ac rwy’n falch eich bod yn addo eich cefnogaeth mewn egwyddor. Mae grŵp y Ceidwadwyr Cymreig yn addo eu cefnogaeth i dechnoleg môr-lynnoedd llanw yng Nghymru. Ond a wnewch chi gefnogi hynny hefyd, os gwelwch yn dda, gydag ymrwymiad i ddarparu’r cyllid y bydd ei angen ar gyfer gwireddu’r prosiect?

Well, we are fully committed to this project, and I’ll be meeting with Charles Hendry later this afternoon to talk about the pathfinder project in particular, which would lead eventually to the creation of a tidal lagoon in north Wales. It’s a project that could potentially create 27,000 jobs for the north Wales economy. It would also, as the Member highlighted, contribute to the defence of coastal communities, and this is something that is very much of great concern to the Welsh Government, and it’s something that I’ve spoken with the Cabinet Secretary for environment and natural resources about very recently. So, we are very enthusiastic about this project. We are supportive and, of course, we’ll work right across Government, including with the regional skills partnerships, to ensure that the skills are there to deliver the project in a timely fashion, were it to go ahead.

Wel, rydym wedi ymrwymo’n llwyr i’r prosiect, a byddaf yn cyfarfod â Charles Hendry yn ddiweddarach y prynhawn yma i siarad am y prosiect braenaru yn arbennig, a fuasai’n arwain yn y pen draw at greu morlyn llanw yng ngogledd Cymru. Mae’n brosiect a allai greu 27,000 o swyddi ar gyfer economi gogledd Cymru. Buasai hefyd, fel y nododd yr Aelod, yn cyfrannu at amddiffyn cymunedau arfordirol, ac mae hyn yn rhywbeth sy’n peri llawer iawn o bryder i Lywodraeth Cymru, ac mae’n rhywbeth y siaradais yn ei gylch gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr amgylchedd ac adnoddau naturiol yn ddiweddar iawn. Felly, rydym yn frwdfrydig iawn ynglŷn â’r prosiect hwn. Rydym yn gefnogol ac wrth gwrs, fe fyddwn yn gweithio ar draws y Llywodraeth, gan gynnwys gyda’r partneriaethau sgiliau rhanbarthol, er mwyn sicrhau bod y sgiliau yno ar gyfer cyflwyno’r prosiect mewn modd amserol, pe bai’n mynd yn ei flaen.

Tidal lagoons are one manifestation of Wales’s blue economy, which, as well as energy, also encompasses fishing and aquaculture, and tourism and leisure. Wales has a strong advantage in this area against other countries that don’t have the same coast and high tidal reach. What priority will the Cabinet Secretary give to Wales’s blue economy in the new economic strategy, and what steps can he take to ensure that firms, large and small, are able to take advantage of this opportunity?

Un amlygiad o economi las Cymru yw môr-lynnoedd llanw, economi sydd hefyd yn cwmpasu pysgota a dyframaeth, a thwristiaeth a hamdden yn ogystal ag ynni. Mae gan Gymru fantais gref yn y maes hwn o gymharu â gwledydd eraill nad oes ganddynt yr un arfordir a chyrhaeddiad llanw uchel. Pa flaenoriaeth fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei rhoi i economi las Cymru yn y strategaeth economaidd newydd, a pha gamau y gall eu cymryd i sicrhau bod cwmnïau, mawr a bach, yn gallu manteisio ar y cyfle hwn?

I’d like to thank Jeremy Miles for his question, and also thank him for a very insightful piece on his website, concerning the blue economy. I think it’s very timely that we’re talking about this particular subject, as we start planning for 2018, which has been designated the Year of the Sea. And, for the purpose of growing visitor numbers, of course, the blue economy will be increasingly important.

In terms of existing opportunities, we are committed to taking advantage of every major blue economy infrastructure project across Wales, including the Swansea bay tidal lagoon pathfinder project, subject, of course, to the necessary consents being in place. I am determined to make sure that coastal communities take advantage not only of initiatives such as the Year of the Sea, but also of major infrastructure projects, and that the supply chain around Wales, and particularly in coastal communities, is able to exploit those major opportunities for economic growth.

Hoffwn ddiolch i Jeremy Miles am ei gwestiwn, a diolch iddo hefyd am ddarn craff iawn ar ei wefan, yn ymwneud â’r economi las. Rwy’n credu ei bod yn amserol iawn ein bod yn sôn am y pwnc hwn, wrth i ni ddechrau cynllunio ar gyfer 2018, a ddynodwyd yn Flwyddyn y Môr. Ac i’r diben o chwyddo niferoedd ymwelwyr, wrth gwrs, bydd yr economi las yn gynyddol bwysig.

O ran cyfleoedd sydd eisoes yn bodoli, rydym wedi ymrwymo i fanteisio ar bob prosiect seilwaith economi las mawr ar draws Cymru, gan gynnwys prosiect braenaru morlyn llanw Bae Abertawe, yn amodol, wrth gwrs, ar sicrhau’r caniatadau angenrheidiol. Rwy’n benderfynol o wneud yn siŵr fod cymunedau arfordirol yn manteisio, nid yn unig ar fentrau megis Blwyddyn y Môr, ond hefyd ar brosiectau seilwaith mawr, a bod y gadwyn gyflenwi o amgylch Cymru, ac yn enwedig mewn cymunedau arfordirol, yn gallu manteisio ar y cyfleoedd mawr hynny ar gyfer twf economaidd.

Mi oedd hi’n braf clywed Charles Hendry yn briffio Aelodau’r Cynulliad amser cinio, ac un o’r pwyntiau roedd e’n ei wneud wrth gwrs, yw mai’r argymhelliad ganddo fe nawr bod oedi ar ôl datblygu’r prosiect cyntaf er mwyn dysgu nifer o’r gwersi. Mae rhywun yn deall pam byddai hynny yn fanteisiol, ond mae yna gydnabyddiaeth yn hynny o beth y byddai hynny efallai yn achosi problemau i’r gadwyn gyflenwi newydd rydym yn gobeithio ei ffurfio a’i datblygu o gwmpas y project yn Abertawe. A, thra’i fod e’n galw ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i ddangos cynllun tymor hir o safbwynt prosiectau mawr, mae e hefyd yn awgrymu bod angen edrych ar gyfres o brosiectau llai er mwyn cynnal y gadwyn gyflenwi yna yn yr interim, nes ein bod ni’n cyrraedd y pwynt lle gallwn ni fod yn hyderus i symud ymlaen gyda nifer o brojectau mwy. Felly, a gaf i ofyn pa waith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i adnabod y potensial am gyfres o brosiectau llai o gwmpas arfordir Cymru, er mwyn sicrhau bod y gadwyn gyflenwi yna yn cael y cynaliadwyedd a’r sicrwydd tymor canol y mae ei angen er mwyn goroesi yn y tymor hir?

It was good to hear Charles Hendry briefing Members of the Assembly at lunchtime, and one of the points that he made, of course, is that it is his recommendation that there should be a delay after the development of the first project in order to learn lessons from it. One understands why that would be beneficial, but there is recognition in that regard that that may create problems for the new supply chains that we intend to develop around the Swansea project. Whilst he is calling on the UK Government to demonstrate a long-term plan in terms of major projects, he’s also suggesting that we need to look at a series of smaller projects in order to maintain the supply chain in the interim, until we reach the point where we can be confident in moving forward with a number of larger projects. Can I ask what work the Welsh Government is undertaking to identify the potential for a series of smaller projects along the Welsh coastline in order to ensure that that supply chain does have the medium-term resilience and sustainability to survive the long term?

This is a really important point the Member raises, and I’ve talked in the past about the need to have a constant pipeline of major infrastructure investments, but one that also mixes in smaller investments that can maintain people and employment whilst waiting or transitioning from one major project to the other. And for that reason, we’re working with local government, with skills providers, and with businesses, to ensure that we’re able to identify a time frame for major projects to take place in, but also one that ensures that, between the major projects, we’re able to identify opportunities for companies to grow and to prosper from smaller scale projects.

One of the key issues that I’ll be raising this afternoon with Charles Hendry, and it’s something that the Member has already touched on, is how long the pathfinder programme is envisaged to last for, because this will have, as the Member rightly says, knock-on effects not just on the Swansea bay project, but also on tidal lagoon projects right across Wales.

Mae pwynt yr Aelod yn un pwysig iawn, ac rwyf wedi siarad yn y gorffennol am yr angen i gael ffrwd gyson o fuddsoddiadau seilwaith mawr, ond un sydd hefyd yn cynnwys buddsoddiadau llai yn rhan o’r gymysgedd fel bod modd cynnal pobl a chyflogaeth wrth aros neu bontio o un prosiect mawr i’r llall. Ac am y rheswm hwnnw, rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol, gyda darparwyr sgiliau, a chyda busnesau, er mwyn sicrhau ein bod yn gallu nodi ffrâm amser ar gyfer cyflawni prosiectau mawr, ond hefyd un sy’n sicrhau, rhwng y prosiectau mawr, ein bod yn gallu nodi cyfleoedd i gwmnïau dyfu a ffynnu o brosiectau ar raddfa lai.

Un o’r materion allweddol y byddaf yn tynnu sylw atynt y prynhawn yma gyda Charles Hendry, ac mae’n rhywbeth y mae’r Aelod eisoes wedi ei grybwyll, yw pa mor hir y rhagwelir y bydd y rhaglen fraenaru’n para, oherwydd fel y mae’r Aelod yn gywir i ddweud, bydd yn arwain at sgil-effeithiau, nid yn unig ar brosiect bae Abertawe, ond hefyd ar brosiectau môr-lynnoedd llanw ledled Cymru.

Twf Busnesau

Business Growth

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa drafodaethau y mae wedi’u cael ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol mewn perthynas â thwf busnesau yng Nghymru? OAQ(5)0111(EI)

2. Will the Cabinet Secretary outline what discussions he has had with the Cabinet Secretary for Finance and Local Government in relation to the growth of business in Wales? OAQ(5)0111(EI)

I meet regularly with the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, and the wider Cabinet, to discuss a range of economy and infrastructure issues within my portfolio, including, of course, business growth.

Rwy’n cyfarfod yn rheolaidd ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, a’r Cabinet yn ehangach, i drafod ystod o faterion economi a seilwaith yn fy mhortffolio, gan gynnwys, wrth gwrs, twf busnes.

Thank you for that, because, as you will recognise, developing and growing a business in today’s climate is harder than ever and there are a number of issues that business owners cite as barriers to growth for their businesses—lack of structured borrowing and capital from the banking sector is one. However, many talk about the barriers from local authorities and other public sector organisations, ranging from Natural Resources Wales to transport infrastructure. Planning is key, and I recognise that both you and the Cabinet Secretary for finance don’t have responsibility for that. But what I’m really trying to elucidate is a sense that there is a coherent strategy around the Cabinet table that encourages and empowers businesses to thrive. The economy is our lifeblood. What else do you think, Cabinet Secretary, could be done to ensure that untimely delays, a lack of vision and disjointed thinking in public services doesn’t impede the growth of our economic health?

Diolch am hynny, oherwydd fel y byddwch yn cydnabod, mae datblygu a thyfu busnes yn yr hinsawdd heddiw yn anos nag erioed ac mae perchnogion busnes yn cyfeirio at nifer o broblemau sy’n rhwystr i dwf eu busnesau—mae diffyg benthyca a chyfalaf strwythuredig gan y sector bancio yn un. Fodd bynnag, mae llawer yn siarad am y rhwystrau o gyfeiriad yr awdurdodau lleol a sefydliadau eraill yn y sector cyhoeddus, yn amrywio o Cyfoeth Naturiol Cymru i’r seilwaith trafnidiaeth. Mae cynllunio’n allweddol, ac rwy’n cydnabod nad chi a’r Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid sy’n gyfrifol am hynny. Ond yr hyn rwy’n ceisio’i ganfod mewn gwirionedd yw ymdeimlad fod yna strategaeth gydlynol o gwmpas bwrdd y Cabinet sy’n annog ac yn grymuso busnesau i ffynnu. Mae’r economi yn hollbwysig i ni. Beth arall y gellid ei wneud yn eich barn chi, Ysgrifennydd y Cabinet, i sicrhau nad yw oedi anamserol, diffyg gweledigaeth a meddwl di-drefn yn y gwasanaethau cyhoeddus yn amharu ar dwf ein hiechyd economaidd?

I’d like to thank Angela Burns for her question. Since I was appointed to this post, I’ve embarked on numerous engagement opportunities with the business community, and the points that the Member raises today have been relayed to me on numerous occasions. For that reason, I engaged directly and constructively with the Cabinet Secretary for Finance and Local Government in the drafting of the White Paper, which will be presented shortly, on local government. And I think it’s absolutely essential that we recognise that there are barriers that still exist that inhibit economic growth. For that reason, I’ve asked every department in Government to draft formally a competitiveness plan that can fuel economic growth within the private sector.

Hoffwn ddiolch i Angela Burns am ei chwestiwn. Ers i mi gael fy mhenodi i’r swydd hon, rwyf wedi ymgymryd â nifer o gyfleoedd ymgysylltu â’r gymuned fusnes, ac mae’r pwyntiau a nododd yr Aelod heddiw wedi cael eu mynegi wrthyf ar sawl achlysur. Am y rheswm hwnnw, bûm yn ymwneud yn uniongyrchol ac yn adeiladol ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn y gwaith o ddrafftio’r Papur Gwyn, a fydd yn cael ei gyflwyno cyn bo hir, ar lywodraeth leol. Ac rwy’n meddwl ei bod yn gwbl hanfodol i ni gydnabod bod yna rwystrau sy’n dal i fodoli sy’n atal twf economaidd. Am y rheswm hwnnw, rwyf wedi gofyn i bob adran yn y Llywodraeth fynd ati’n ffurfiol i ddrafftio cynllun cystadleurwydd a all danio twf economaidd yn y sector preifat.

Cabinet Secretary, your predecessor introduced enterprise zones as a means of actually growing the economy in particular areas across Wales and, last year, she introduced an enterprise zone in Port Talbot. What are you doing with your colleagues to ensure that the enhanced capital allowances can be extended beyond the time we’ve already been given, so that the enterprise zone, which we all know does not take one year but several years to establish itself, can get established? What he also told me in discussions with him was that capital allowances were needed to build the sites and grow spaces, which is square footage that we haven’t got elsewhere in Wales, to allow businesses to come in and use them, enabling them to grow.

Ysgrifennydd y Cabinet, cyflwynodd eich rhagflaenydd ardaloedd menter fel modd o fynd ati i dyfu’r economi mewn ardaloedd penodol ledled Cymru, a’r llynedd, cyflwynodd ardal fenter ym Mhort Talbot. Beth rydych chi’n ei wneud gyda’ch cyd-Aelodau i sicrhau y gellir ymestyn y lwfansau cyfalaf uwch y tu hwnt i’r amser a roddwyd i ni eisoes, fel y gellir sefydlu’r ardal fenter, sy’n mynd i gymryd sawl blwyddyn i ymsefydlu fel y gŵyr pawb ohonom, yn hytrach na blwyddyn yn unig? Dywedodd wrthyf hefyd mewn trafodaethau rhyngom fod angen lwfansau cyfalaf i adeiladu’r safleoedd a thyfu gofod, sef troedfeddi sgwâr nad oes gennym mohonynt mewn mannau eraill yng Nghymru, er mwyn caniatáu i fusnesau ddod i mewn a’u defnyddio, gan eu galluogi i dyfu.

This is one of the points that has been raised by Chris Sutton on numerous occasions with me during, again, the engagement programme that I’ve had with businesses. It’s absolutely central that we recognise that many of the premises that were built to attract investors are now reaching a point where they require either major investment or replacement. So, it’s going to become an increasingly important aspect of the prosperous and secure strategy, as we move forward to a post-Brexit existence.

I think also in terms of enterprise zones and the support that we’ve been able to provide through business rates, we’ve been able to already support 200 businesses with approximately £9 million of funding through the scheme. But there are other ways in which Welsh Government can act as an enabler of economic growth and business growth, and, of course, the provision of modern fit-for-purpose premises is one of those means by which we can encourage economic growth and prosperity.

Mae hwn yn un o’r pwyntiau a gafodd eu dwyn i fy sylw gan Chris Sutton ar sawl achlysur yn ystod, unwaith eto, y rhaglen ymgysylltu a gefais gyda busnesau. Mae’n gwbl allweddol ein bod yn cydnabod bod llawer o’r safleoedd a adeiladwyd i ddenu buddsoddwyr yn awr yn cyrraedd pwynt lle y mae angen buddsoddi’n helaeth ynddynt neu adeiladu rhai newydd. Felly, mae’n mynd i fod yn agwedd gynyddol bwysig o’r strategaeth ffyniannus a diogel, wrth i ni symud ymlaen at y cyfnod ôl-Brexit.

Rwy’n credu hefyd o ran ardaloedd menter a’r gefnogaeth y gallasom ei darparu drwy ardrethi busnes, eisoes rydym wedi gallu cefnogi 200 o fusnesau gydag oddeutu £9 miliwn o gyllid drwy’r cynllun. Ond mae yna ffyrdd eraill y gall Llywodraeth Cymru weithredu fel galluogydd twf economaidd a thwf busnesau, ac wrth gwrs, mae darparu safleoedd modern addas i’r diben yn un o’r ffyrdd y gallwn annog twf economaidd a ffyniant.

Minister, as you will be aware, proposals to develop a circuit of Wales have been circulating for some time. Up to now, the project team have been unable to raise the necessary finance for the project. Would you be able to outline what recent developments there have been?

Weinidog, fel y byddwch yn gwybod, mae cynigion i ddatblygu cylchffordd Cymru wedi bod yn cylchredeg ers peth amser. Hyd yn hyn, mae’r tîm prosiect wedi methu codi’r arian angenrheidiol ar gyfer y prosiect. A fuasech yn gallu amlinellu pa ddatblygiadau a gafwyd yn ddiweddar?

Like the Member, I’m concerned that the circuit of Wales project has been publicly debated for many years without the team yet being able to raise the necessary private finance to bring the project to fruition. The proposals have changed, of course, over the years, since 2011. Last July, I made it clear what our position as a Welsh Government is. I stated clearly in this Chamber that we require a minimum of 50 per cent of the capital and 50 per cent of the risk of the project to be taken by the private sector. Should that happen, we will consider any new proposal against the appropriate value-for-money and due diligence tests. The people of Ebbw Vale, as the Member has already identified, deserve to know if this project is going ahead and, crucially, if so, when. I’m keen to avoid the opportunity costs associated with a project that does not have a final end date. So, I have therefore written to the Heads of the Valleys development corporation today, asking them to make faster progress on this project and asking for evidence to be provided to me of named investor term sheets within the next two weeks.

Fel yr Aelod, rwy’n pryderu bod prosiect cylchffordd Cymru wedi cael ei drafod yn gyhoeddus ers blynyddoedd lawer heb fod y tîm eto wedi gallu codi’r cyllid preifat sy’n angenrheidiol ar gyfer gwireddu’r prosiect. Mae’r cynigion wedi newid, wrth gwrs, dros y blynyddoedd, ers 2011. Fis Gorffennaf diwethaf, dywedais yn glir beth yw ein safbwynt fel Llywodraeth Cymru. Nodais yn glir yn y Siambr ein bod angen i’r sector preifat ysgwyddo o leiaf 50 y cant o’r cyfalaf a 50 y cant o risg y prosiect. Pe bai hynny’n digwydd, byddwn yn ystyried unrhyw gynnig newydd yn erbyn y profion gwerth am arian a diwydrwydd dyladwy priodol. Mae pobl Glynebwy, fel y mae’r Aelod eisoes wedi nodi, yn haeddu cael gwybod a yw’r prosiect hwn yn mynd i ddigwydd, ac os ydyw, pa bryd, sy’n hollbwysig. Rwy’n awyddus i osgoi’r costau cyfle sy’n gysylltiedig â phrosiect heb ddyddiad cwblhau terfynol. Felly, ysgrifennais at gorfforaeth datblygu Blaenau’r Cymoedd heddiw, yn gofyn iddynt wneud cynnydd cyflymach ar y prosiect hwn ac yn gofyn iddynt ddarparu tystiolaeth i mi o ddogfennau amodau buddsoddwr a enwir o fewn y pythefnos nesaf.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Questions now from the party spokespeople. First, the Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Diolch, Lywydd. As the Cabinet Secretary will be aware, I and my party colleagues were roundly condemned for expressing our sincere belief, echoed by many steelworkers, that the current package of proposals on offer from Tata needed to be radically improved to make it fair and acceptable for workers. It was therefore gratifying to see as a headline in the ‘Llanelli Star’ earlier this week this picture of the AM for Llanelli and the MP for Llanelli, under the headline, ‘Leading Llanelli politicians tell Tata Steel: ‘"Re-think pension deal"‘. Now, the Labour MP for Llanelli said of Tata’s proposals that steelworkers have every right to be angry and expressed her hope that even now, just days before the vote, it is not too late for Tata to look again and offer a better deal, even though we’ve heard, of course, from some of the Labour benches the argument that there’s no alternative. Does the Cabinet Secretary agree with the Shadow Secretary of State for Defence that workers are right to be angry and that Tata urgently needs to rethink its proposals?

Diolch, Lywydd. Fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, cafodd fy nghyd-bleidwyr a minnau ein condemnio’n hallt am fynegi ein cred ddiffuant, a adleisiwyd gan lawer o weithwyr dur, fod angen gwella’r pecyn presennol o gynigion a gafwyd gan Tata yn sylfaenol i’w wneud yn deg ac yn dderbyniol i’r gweithwyr. Felly braf oedd gweld fel pennawd yn y ‘Llanelli Star’ yn gynharach yr wythnos hon y llun hwn o’r AC dros Lanelli a’r AS dros Lanelli, o dan y pennawd, ‘Leading Llanelli politicians tell Tata Steel: “Re-think pension deal”‘. Nawr, dywedodd AS Llafur Llanelli am gynigion Tata fod gan weithwyr dur bob hawl i fod yn ddig a mynegodd ei gobaith nad yw’n rhy hwyr hyd yn oed yn awr, ychydig ddyddiau cyn y bleidlais, i Tata edrych eto a chynnig bargen well, er ein bod wedi clywed y ddadl, wrth gwrs, gan rai ar feinciau Llafur nad oes unrhyw ddewis arall. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno gydag Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Amddiffyn fod gweithwyr yn iawn i fod yn ddig a bod angen i Tata ailfeddwl ei gynigion ar frys?

I think the Member is right to say that workers should be concerned about the future of the steel industry, but it does nobody any favours to politicise what is an incredibly sensitive matter. It’s not often that I would agree with the leader of the opposition, but I do think that he was right to tweet that there was no place for political posturing in what is an incredibly important debate about pensions, which could then determine the long-term sustainability of the steel industry. I think what the Member for Llanelli has said reflects the concern not just within this Chamber, but in the wider communities where steel is so important, that there should be the best possible deal for steelworkers on the table for their pensions, but this is the only deal that’s there at the moment, and the First Minister and I have been very clear in our views that the debate should be conducted without any political interference whatsoever.

Rwy’n credu bod yr Aelod yn iawn i ddweud y dylai gweithwyr fod yn bryderus ynglŷn â dyfodol y diwydiant dur, ond nid yw gwleidyddoli’r hyn sy’n fater eithriadol o sensitif yn gwneud unrhyw ffafr â neb. Nid yn aml y byddaf yn cytuno ag arweinydd yr wrthblaid, ond rwy’n meddwl ei fod yn iawn i drydar nad oedd unrhyw le i ymhonni gwleidyddol yn yr hyn sy’n ddadl hynod o bwysig am bensiynau, a allai bennu cynaliadwyedd hirdymor y diwydiant dur yn sgil hynny. Rwy’n credu bod yr hyn y mae’r Aelod dros Lanelli wedi’i ddweud yn adlewyrchu’r pryder, nid yn unig yn y Siambr hon, ond yn y cymunedau ehangach lle y mae dur mor bwysig, y dylai fod y cynnig gorau posibl i weithwyr dur ar y bwrdd ar gyfer eu pensiynau, ond dyma’r unig gynnig sydd yno ar hyn o bryd, ac mae’r Prif Weinidog a minnau wedi bod yn glir iawn yn ein barn y dylai’r ddadl gael ei chynnal heb unrhyw ymyrraeth wleidyddol o gwbl.

I gave the Cabinet Secretary the opportunity there to support his own members—members of his own party—who are simply doing their job, actually, and I actually support them in what they’ve said. We’ve said the same—this deal is not good enough, and, really, he should be using his position and that of the Welsh Government to actually get a revised proposal. Now, earlier this week, the UK Government published its own industrial strategy, the Green Paper. Was he as surprised as me to see that steel only had a single passing reference in a 132-page document?

To be fair, there were some areas that present opportunities for Wales, so will he be proposing steel as one of the areas for a sector deal? Will the Welsh Government take up the offer of a joint ministerial forum on industrial strategy? Does he welcome the commitment to move cultural institutions and Government bodies, including research bodies, outside of London to support economic development? Does he welcome the long-overdue commitment by the UK Government to take into account the current regional imbalance in investment in infrastructure in making future investment decisions?

Rhoddais gyfle i Ysgrifennydd y Cabinet yno i gefnogi ei aelodau ei hun—aelodau ei blaid ei hun—sydd ond yn gwneud eu gwaith, mewn gwirionedd, ac rwy’n eu cefnogi yn yr hyn y maent wedi ei ddweud mewn gwirionedd. Rydym ninnau wedi dweud yr un peth—nid yw’r cynnig hwn yn ddigon da ac yn wir, dylai ddefnyddio ei safle, a safle Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd i gael cynnig diwygiedig. Nawr, yn gynharach yr wythnos hon, cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei strategaeth ddiwydiannol ei hun, y Papur Gwyrdd. A gafodd ef yr un faint o syndod â mi wrth weld mai un waith yn unig y cyfeiriwyd at ddur mewn dogfen 132 tudalen o hyd?

I fod yn deg, roedd yna rai meysydd sy’n cynnig cyfleoedd i Gymru, felly a fydd yn cynnig dur fel un o’r meysydd ar gyfer cytundeb sector? A fydd Llywodraeth Cymru yn derbyn y cynnig o fforwm gweinidogol ar y cyd ar strategaeth ddiwydiannol? A yw’n croesawu’r ymrwymiad i symud sefydliadau diwylliannol a chyrff y Llywodraeth, gan gynnwys cyrff ymchwil, y tu allan i Lundain i gefnogi datblygiad economaidd? A yw’n croesawu’r ymrwymiad hirddisgwyliedig gan Lywodraeth y DU i ystyried yr anghydbwysedd rhanbarthol presennol o ran buddsoddi yn y seilwaith wrth wneud penderfyniadau buddsoddi yn y dyfodol?

I was pleased to be able to speak with Greg Clark at length on Monday ahead of the publication of the strategy. I agreed with the Secretary of State that joint chairmanship of the forum would be something that I would desire. I also spoke with him about a specific steel sector deal—this is something that we’re going to be discussing in the coming weeks.

I was surprised how little reference there was to steel within the strategy. However, I have made it clear that I wish to see steel become a major component of the industrial strategy’s work moving forward. I’m also keen—the Member is aware that I am keen—to decentralise wherever possible. So, whether it concerns investment or innovation, I would like to see more opportunities given to companies outside the intensely urbanised areas where, traditionally, financial institutions and innovation bodies are based.

Roeddwn yn falch o allu siarad yn helaeth â Greg Clark ddydd Llun cyn cyhoeddi’r strategaeth. Roeddwn yn cytuno gyda’r Ysgrifennydd Gwladol y byddai cydgadeiryddiaeth y fforwm yn rhywbeth y buaswn yn ei ddymuno. Siaradais gydag ef hefyd am gytundeb penodol ar gyfer y sector dur—mae hyn yn rhywbeth y byddwn yn ei drafod yn ystod yr wythnosau nesaf.

Roeddwn yn synnu cyn lleied o gyfeirio at ddur a geir yn y strategaeth. Fodd bynnag, rwyf wedi dweud yn glir fy mod yn dymuno gweld dur yn dod yn elfen bwysig o waith y strategaeth ddiwydiannol wrth symud ymlaen. Rwyf hefyd yn awyddus—mae’r Aelod yn ymwybodol fy mod yn awyddus—i ddatganoli lle bynnag y bo’n bosibl. Felly, pa un a yw’n ymwneud â buddsoddi neu arloesedd, hoffwn weld mwy o gyfleoedd yn cael eu rhoi i gwmnïau y tu allan i’r ardaloedd trefol iawn lle y lleolir sefydliadau ariannol a chyrff arloesi yn draddodiadol.

Of course, it’s often all too easy to attack the UK Government, and sometimes they make it too easy for us, but there are some things we can learn here, surely. At least they’ve got a strategy. It’s taken the new administration just six months to produce an industrial strategy. Where is our Welsh Government economic strategy that we were promised in June? Has research been commissioned? When can we see a draft? Will the Welsh Government commit to equalising infrastructure investment between the regions? There’s a 5:1 gap between the south-east of England and Wales; there’s a 3:1 gap between the south-east of Wales and my own region. Will it commit to locating the Welsh Revenue Authority outside the south-east? It’s good to see the decision imminent on the Circuit of Wales, but will other investment projects outside the south-east that have been languishing in his ministerial in-tray, like the Egin in west Wales, finally see a decision so that we can get on and create investment and jobs outside of one corner of Wales?

Wrth gwrs, yn aml, mae’n rhy hawdd ymosod ar Lywodraeth y DU, ac weithiau maent yn ei wneud yn rhy hawdd i ni, ond mae rhai pethau y gallwn eu dysgu yma, yn sicr. Mae ganddynt strategaeth o leiaf. Chwe mis yn unig a gymerodd i’r weinyddiaeth newydd gynhyrchu strategaeth ddiwydiannol. Ble mae strategaeth economaidd Llywodraeth Cymru a addawyd i ni ym mis Mehefin? A yw’r gwaith ymchwil wedi’i gomisiynu? Pa bryd y cawn weld drafft? A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i gydraddoli buddsoddiadau seilwaith rhwng y rhanbarthau? Mae yna fwlch 5:1 rhwng de-ddwyrain Lloegr a Chymru; mae yna fwlch 3:1 rhwng de-ddwyrain Cymru a fy rhanbarth i. A wnaiff ymrwymo i leoli Awdurdod Refeniw Cymru y tu allan i’r de-ddwyrain? Mae’n dda gweld y penderfyniad ar fin digwydd ar Gylchffordd Cymru, ond a fydd prosiectau buddsoddi eraill y tu allan i’r de-ddwyrain sydd wedi bod yn gorffwys ar ei ddesg weinidogol, fel Yr Egin yng ngorllewin Cymru, yn gweld penderfyniad yn cael ei wneud o’r diwedd fel y gallwn fwrw rhagom i greu buddsoddiad a swyddi y tu allan i un cornel o Gymru?

I think the Member should reflect on what his colleague said yesterday about ensuring that due diligence is followed and thoroughly pursued—it’s absolutely essential. So, whether it’s Yr Egin or any other project, we do pursue due diligence rather than rush hastily into an investment that may not offer best value for money for the taxpayer.

In terms of the UK Government’s strategy, although the Member may wish to ignore the fact that a UK Government exists, we will not ignore that fact. One of the messages that came across clearly from businesses the length and breadth of Wales whilst I was consulting with them over the contents and the vision within our strategy is that we need to take account of what the UK industrial strategy presents for Wales. We could not have produced a strategy that did not take account of the key elements of the vision of the UK Government, whether we like that or not.

Rwy’n credu y dylai’r Aelod ystyried yr hyn a ddywedodd ei gyd-Aelod ddoe ynglŷn â sicrhau bod diwydrwydd dyladwy yn cael ei ddilyn a’i gyflawni’n drylwyr—mae’n gwbl hanfodol. Felly, boed yn Yr Egin neu unrhyw brosiect arall, rydym yn cyflawni diwydrwydd dyladwy yn hytrach na rhuthro ar frys i mewn i fuddsoddiad nad yw efallai’n cynnig y gwerth gorau am arian i’r trethdalwr.

O ran strategaeth Llywodraeth y DU, er bod yr Aelod efallai’n dymuno anwybyddu’r ffaith fod Llywodraeth y DU yn bodoli, ni fyddwn yn anwybyddu’r ffaith honno. Un o’r negeseuon a fynegwyd yn glir gan fusnesau ar hyd a lled Cymru tra bûm yn ymgynghori â hwy dros gynnwys a gweledigaeth ein strategaeth yw bod angen i ni ystyried yr hyn y mae strategaeth ddiwydiannol y DU yn ei olygu i Gymru. Ni allem fod wedi cynhyrchu strategaeth nad oedd yn ystyried elfennau allweddol gweledigaeth Llywodraeth y DU, pa un a ydym yn hoffi hynny ai peidio.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Russell George.

The Welsh Conservatives’ spokesperson, Russell George.

Diolch, Presiding Officer. I do have no doubt that the Cabinet Secretary will agree with me that small businesses are vitally important, of course, to the Welsh economy. But I have to say that small businesses haven’t been afforded the stability I think they need from past and this Welsh Governments. Business rates have been devolved for some time, and businesses are still at a significant disadvantage to their counterparts in England—indeed, they’re crying out for support. Given that there has been a 26 per cent drop in new business start-ups since 2011, do you think that the Welsh Government should give potential entrepreneurs and businesses the security that they need by raising the rateable value for small business rate relief from 1 April this year?

Diolch, Lywydd. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod busnesau bach yn hanfodol bwysig, wrth gwrs, i economi Cymru. Ond rhaid i mi ddweud nad yw busnesau bach wedi cael y sefydlogrwydd y credaf eu bod ei angen gan Lywodraethau Cymru yn y gorffennol a’r presennol. Datganolwyd ardrethi busnes ers peth amser, ac mae busnesau’n dal i fod o dan anfantais sylweddol o gymharu â’u cymheiriaid yn Lloegr—yn wir, maent yn crefu am gymorth. O gofio y bu gostyngiad o 26 y cant yn nifer y busnesau newydd ers 2011, a ydych yn credu y dylai Llywodraeth Cymru roi’r diogelwch sydd ei angen arnynt i ddarpar entrepreneuriaid a busnesau drwy godi gwerth ardrethol ar gyfer rhyddhad ardrethi busnesau bach o 1 Ebrill eleni?

Well, in terms of business rate relief, this is obviously something that’s in the hands of my colleague, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, but what I am pleased with is that the scheme is to be extended for 2017-18, and that a new permanent scheme will exist from 2018 onwards. We’re already providing something in the region of £98 million in rate relief to businesses in 2016-17. I think it’s worth noting, because you made the direct comparison with England, that around 70 per cent of businesses qualify for relief, and around half of all eligible businesses pay no rates whatsoever.

Wel, o ran rhyddhad ardrethi busnes, mae hyn yn amlwg yn rhywbeth sydd yn nwylo fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, ond yr hyn rwy’n falch yn ei gylch yw bod y cynllun yn mynd i gael ei ymestyn ar gyfer 2017-18, a bydd cynllun parhaol newydd yn bodoli o 2018 ymlaen. Rydym eisoes yn darparu oddeutu £98 mewn rhyddhad ardrethi i fusnesau yn 2016-17. Rwy’n credu ei bod yn werth nodi, oherwydd eich bod wedi cymharu’n uniongyrchol â Lloegr, fod oddeutu 70 y cant o fusnesau yn gymwys i gael rhyddhad, ac nid yw oddeutu hanner yr holl fusnesau cymwys yn talu unrhyw ardrethi o gwbl.

Well, Welsh businesses are already losing out to their competitors in England and Scotland. England and Scotland have already raised the levels of small business rate relief there. Furthermore, the development bank you are proposing is a hybrid model of Finance Wales—indeed, it provided the business case. Now, I had an example last week where I went to visit a business. Their rateable value had gone up. They would have received rate relief if they were in England—they don’t because they’re in Wales. Furthermore, they applied to Finance Wales for funding—indeed, Finance Wales sat around the table and helped them complete the application form—yet it was rejected. So, what I’ll say is: how is your Government going to provide the certainty and security to those businesses? Your White Paper, while concerned about the potential of the UK departing from the single market, offered no suitable plan for small businesses in particular during negotiations to leave the EU. Now, you’ve been asked this once today, but I will ask it again: where is your industrial strategy in this regard?

Wel, mae busnesau Cymru eisoes ar eu colled o gymharu â’u cystadleuwyr yn Lloegr a’r Alban. Mae Lloegr a’r Alban eisoes wedi codi lefelau rhyddhad ardrethi busnesau bach yno. Ar ben hynny, model hybrid o Cyllid Cymru yw’r banc datblygu yr ydych yn ei gynnig—yn wir, hwy a ddarparodd yr achos busnes. Nawr, gwelais enghraifft yr wythnos diwethaf pan euthum i ymweld â busnes. Roedd eu gwerth ardrethol wedi codi. Buasent wedi cael rhyddhad ardrethi pe baent yn Lloegr—nid ydynt yn ei gael am eu bod yng Nghymru. Ar ben hynny, gwnaethant gais i Cyllid Cymru am gyllid—yn wir, eisteddodd Cyllid Cymru o amgylch y bwrdd a’u helpu i lenwi’r ffurflen gais—ac eto, fe’i gwrthodwyd. Felly, fe ddywedaf hyn: sut y mae eich Llywodraeth yn mynd i ddarparu sicrwydd a diogelwch i’r busnesau hynny? Er bod eich Papur Gwyn yn ymwneud â’r posibilrwydd y bydd y DU yn gadael y farchnad sengl, nid oedd yn cynnig unrhyw gynllun addas ar gyfer busnesau bach yn benodol yn ystod y trafodaethau i adael yr UE. Nawr, gofynnwyd hyn i chi unwaith heddiw, ond rwy’n ei ofyn eto: ble mae eich strategaeth ddiwydiannol yn hyn o beth?

The prosperous and secure strategy, which forms part of four cross-cutting strategies for Welsh Government, will be presented to the First Minister, along with the other three strategies, this spring. They will be published together, and through all four I think Members will be able to see that themes and interventions can be woven right across not just the economy, but the public sector, through education and through health. We live in a society, and we live in an environment, where economic priorities often align perfectly with the priorities of other areas of Government, and it’s therefore essential that we don’t just devise a strategy for the economy that’s in isolation from other strategies, but that we do it together. And that is something that I am keen to pursue. So, by spring, we will have presented to the First Minister our respective strategies—we are already meeting as Cabinet colleagues to agree the contents. I can’t possibly comment on the individual matter the Member raised on Finance Wales. I would however say that I’d be glad to take this up on behalf of him if he writes to me. I’ll take it up directly with Finance Wales as well.

Bydd y strategaeth ffyniannus a diogel, sy’n ffurfio rhan o bedair strategaeth drawsbynciol ar gyfer Llywodraeth Cymru, yn cael ei chyflwyno i’r Prif Weinidog, ynghyd â’r tair strategaeth arall, y gwanwyn hwn. Byddant yn cael eu cyhoeddi gyda’i gilydd, a thrwy bob un o’r pedair, rwy’n credu y bydd yr Aelodau’n gallu gweld bod modd gweu themâu ac ymyriadau ar draws y sector cyhoeddus, addysg ac iechyd yn ogystal â’r economi. Rydym yn byw mewn cymdeithas, ac rydym yn byw mewn amgylchedd, lle y mae blaenoriaethau economaidd yn aml yn cyd-fynd yn berffaith â blaenoriaethau meysydd eraill y Llywodraeth, ac mae’n hanfodol felly nad ydym yn llunio strategaeth ar gyfer yr economi sydd ar wahân i strategaethau eraill, ond ein bod yn ei wneud gyda’i gilydd. Ac mae hynny’n rhywbeth yr wyf yn awyddus i fynd ar ei drywydd. Felly, erbyn y gwanwyn, byddwn wedi cyflwyno ein gwahanol strategaethau i’r Prif Weinidog—rydym eisoes yn cyfarfod fel cyd-Aelodau Cabinet i gytuno ar y cynnwys. Nid yw’n bosibl i mi wneud sylwadau am y mater unigol a gododd yr Aelod ynglŷn â Cyllid Cymru. Fodd bynnag, hoffwn ddweud y buaswn yn falch o fynd ar drywydd hyn ar ei ran ond iddo ysgrifennu ataf. Fe af ar ei drywydd yn uniongyrchol gyda Cyllid Cymru hefyd.

Thank you, Cabinet Secretary, I’ll do that and I’m grateful for that. The Prime Minister’s industrial strategy has indicated that significant investment will be made towards research and development, and to training, so that our workforce is ready to deal with the challenges innovation will bring. Indeed, it states that we should be

‘creating the right conditions for new and growing enterprise to thrive, not protecting the position of incumbents.’

Now, in Wales, we have to consider also the implications of the Northern Powerhouse, which has been given an additional £4.7 billion by 2020-21 in R&D funding through its investment fund. And I would say, Cabinet Secretary, to my last question you did answer regarding having a joined-up strategy, and I agree with that position. But I would ask: would it not have been better to have a strategy to accompany the White Paper that you delivered this week?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, byddaf yn gwneud hynny ac rwy’n ddiolchgar am hynny. Mae strategaeth ddiwydiannol y Prif Weinidog wedi nodi y bydd buddsoddiad sylweddol yn mynd tuag at ymchwil a datblygu, a hyfforddiant, fel bod ein gweithlu’n barod i wynebu’r heriau a ddaw yn sgil arloesedd. Yn wir, mae’n nodi y dylem

greu’r amodau cywir er mwyn i fentrau newydd a mentrau sy’n tyfu allu ffynnu, yn hytrach na diogelu safle’r rhai sydd yno’n barod.

Nawr, yng Nghymru, rhaid i ni ystyried hefyd beth yw goblygiadau Pwerdy Gogledd Lloegr, sydd wedi cael £4.7 biliwn yn ychwanegol erbyn 2020-21 mewn cyllid ymchwil a datblygu drwy ei gronfa fuddsoddi. A buaswn yn dweud, Ysgrifennydd y Cabinet, i fy nghwestiwn olaf fe ateboch ynglŷn â chael strategaeth gydgysylltiedig, ac rwy’n cytuno â’r safbwynt hwnnw. Ond buaswn yn gofyn: oni fuasai wedi bod yn well cael strategaeth i fynd gyda’r Papur Gwyn a gyflwynwyd gennych yr wythnos hon?

I think it’s absolutely essential, with regard to the Northern Powerhouse, that the growth deal in north Wales dovetails perfectly with the aspirations and the vision that local authorities and the local enterprise partnerships have across the border. For that reason, I’ve been quite clear in saying that, ultimately, I would envisage a joint committee structure that perhaps crosses the border. That would be the ultimate objective of what is, essentially, an east-west economy in the north. I think it’s absolutely essential that local authorities as they move from the North Wales Economic Ambition Board to a joint committee structure, recognise that doing business with partners across the board, not just in terms of growing the economy, but also in terms of delivering better public services and improving public transport, is absolutely essential.

Rwy’n credu ei bod yn hollol hanfodol, o ran Pwerdy Gogledd Lloegr, fod y cytundeb twf yng ngogledd Cymru yn plethu’n berffaith gyda’r dyheadau a’r weledigaeth sydd gan awdurdodau lleol a’r partneriaethau menter lleol ar draws y ffin. Am y rheswm hwnnw, rwyf wedi dweud yn eithaf clir y buaswn yn y pen draw yn rhagweld strwythur pwyllgorau ar y cyd sy’n croesi’r ffin o bosibl. Dyna fuasai’r amcan yn y pen draw o ran yr hyn sydd, yn ei hanfod, yn economi dwyrain-gorllewin yn y gogledd. Rwy’n credu ei bod yn hollol hanfodol fod awdurdodau lleol, wrth iddynt symud o Fwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru i strwythur pwyllgorau ar y cyd, yn cydnabod bod cynnal busnes gyda phartneriaid ym mhob man, nid yn unig o ran tyfu’r economi, ond hefyd o ran cyflawni gwell gwasanaethau cyhoeddus a gwella trafnidiaeth gyhoeddus, yn gwbl hanfodol.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Lywydd. As the Cabinet Secretary knows, I’m very enthusiastic about the metro plans and look forward to its implementation. However, can he outline exactly what specific structural improvements the metro will make to one of my constituencies, namely Torfaen?

Diolch, Lywydd. Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n frwdfrydig iawn ynglŷn â’r cynlluniau ar gyfer y metro ac edrychaf ymlaen at ei weithrediad. Fodd bynnag, a allai amlinellu’n union pa welliannau strwythurol penodol y bydd y metro yn eu gwneud i un o fy etholaethau, sef Torfaen?

Well, we’ll be investing more than £700 million in the metro, and this will see vast improvements to infrastructure and to the travelling experience of many, many commuters across south-east Wales. I was very grateful that the Member was able to attend last week’s briefing session on the next rail franchise, which, of course, included a briefing on the metro as it’s going to be rolled out and, with new services commencing in 2023, I think it’s absolutely essential that all parts of south-east Wales that have felt cut off, isolated and marginalised within the context of economic growth in recent years feel empowered through new stations and infrastructure, and that includes in Torfaen, where I am looking very carefully at what infrastructure improvements, both to existing infrastructure and to new infrastructure, can be delivered as part of the metro vision.

Wel, byddwn yn buddsoddi dros £700 miliwn yn y metro, a bydd hyn yn arwain at welliannau enfawr i seilwaith ac i brofiad teithio llawer iawn o gymudwyr ar draws de-ddwyrain Cymru. Roeddwn yn ddiolchgar iawn fod yr Aelod wedi gallu mynychu’r cyfarfod briffio yr wythnos diwethaf ar fasnachfraint nesaf y rheilffyrdd, a oedd, wrth gwrs, yn cynnwys gwybodaeth am y metro fel y caiff ei gyflwyno a chyda gwasanaethau newydd yn dechrau yn 2023, rwy’n meddwl ei bod yn gwbl hanfodol fod pob rhan o dde-ddwyrain Cymru sydd wedi teimlo’n ynysig, ar wahân ac ar y cyrion yng nghyd-destun twf economaidd yn y blynyddoedd diwethaf yn teimlo’u bod wedi eu grymuso drwy orsafoedd a seilwaith newydd, ac mae hynny’n cynnwys yn Nhorfaen, lle rwy’n edrych yn ofalus iawn ar ba welliannau i’r seilwaith presennol a seilwaith newydd y gellir eu cyflwyno fel rhan o’r weledigaeth ar gyfer y metro.

I thank the Cabinet Secretary for his answer, but I understand that Torfaen County Borough Council has pledged some £11 million to the project. Does he honestly feel this level of investment gives good value for money, given what he’s just outlined?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond rwy’n deall bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen wedi addo tua £11 miliwn i’r prosiect. A yw’n teimlo o ddifrif fod y lefel hon o fuddsoddiad yn rhoi gwerth da am arian, o ystyried yr hyn y mae newydd ei amlinellu?

Well, Torfaen is a small local authority; I think we need to recognise that. And therefore £11 million, whilst, in the greater scheme of things, when we talk about more than £700 million, might appear a small sum, actually, to a small local authority, to a relatively small council, £11 million is a significant investment and demonstrates, I feel, a commitment to a vision that I think, right across the Chamber, we all buy into.

Wel, awdurdod lleol bach yw Torfaen; rwy’n credu bod angen i ni gydnabod hynny. Ac felly er y gallai £11 miliwn ymddangos yn swm bach fel rhan o’r darlun mawr, pan fyddwn yn sôn am fwy na £700 miliwn, mewn gwirionedd, i awdurdod lleol bach, i gyngor cymharol fach, mae £11 miliwn yn fuddsoddiad sylweddol ac rwy’n teimlo ei fod yn dangos ymrwymiad i weledigaeth y credaf ein bod yn ei chefnogi ar draws y Siambr.

Again, I thank the Cabinet Secretary for his answer, but can I urge him, perhaps, to make some improvements to the infrastructure in Torfaen? For instance, the Pontypool Road railway station is particularly uninviting: it’s cold, it’s dark and, actually, it’s well outside the town. So, would he consider at least upgrading the facilities on Pontypool Road or, indeed, consider moving it closer to the conurbation of Pontypool?

Unwaith eto, hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond a gaf fi ei annog, efallai, i wneud rhai gwelliannau i’r seilwaith yn Nhorfaen? Er enghraifft, mae gorsaf reilffordd Pont-y-pŵl a New Inn yn arbennig o anneniadol: mae’n oer, mae’n dywyll ac mewn gwirionedd, mae gryn dipyn o ffordd y tu allan i’r dref. Felly, a fyddai o leiaf yn ystyried uwchraddio’r cyfleusterau yng ngorsaf Pont-y-pŵl a New Inn, neu’n wir, yn ystyried ei symud yn nes at gytref Pont-y-pŵl?

I’ll consider any project as part of a wider investment by Network Rail that delivers better value for money and a better experience for passengers. I think the Member may be aware of this statistic—it’s quite startling—that Welsh Government have invested more in the current control period in rail infrastructure than those who are actually responsible for rail infrastructure, and I think that speaks volumes about the commitment of this Government to improving the rail network and to ensuring that Wales becomes a more united and connected country.

Fe ystyriaf unrhyw brosiect yn rhan o fuddsoddiad ehangach gan Network Rail sy’n darparu gwell gwerth am arian a gwell profiad i deithwyr. Rwy’n credu efallai fod yr Aelod yn ymwybodol o’r ystadegyn hwn—mae’n eithaf syfrdanol—fod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi mwy yn y cyfnod rheoli cyfredol yn y seilwaith rheilffyrdd na’r rhai sy’n gyfrifol am y seilwaith rheilffyrdd mewn gwirionedd, a chredaf fod hynny’n siarad cyfrolau am ymroddiad y Llywodraeth hon i wella’r rhwydwaith rheilffyrdd ac i sicrhau bod Cymru’n dod yn wlad fwy unedig a chysylltiedig.

Rôl Twristiaeth Ffydd

The Role of Faith Tourism

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am rôl twristiaeth ffydd? OAQ(5)0107(EI)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the role of faith tourism? OAQ(5)0107(EI)

Yes. Visit Wales continues to promote faith and religious heritage sites as part of the overall heritage offer. Our Year of Legends will focus very much on all aspects of Wales’s heritage.

Gwnaf. Mae Croeso Cymru yn parhau i hyrwyddo safleoedd ffydd a threftadaeth grefyddol fel rhan o’r cynnig treftadaeth yn gyffredinol. Bydd ein Blwyddyn y Chwedlau yn canolbwyntio’n fawr iawn ar bob agwedd ar dreftadaeth Cymru.

That’s encouraging to hear. Faith tourism sites, such as Neath Abbey, and other Cistercian Way heritage, should be a huge draw for visitors, both domestic and from abroad, and particularly from the USA. Last year, you launched the faith tourism action plan to develop faith tourism as part of that wider visitor offer. How are you measuring its success, and can you say yet that it is persuading visitors to stay longer and spend more, both on and off-site?

Mae hynny’n galonogol. Dylai safleoedd twristiaeth ffydd, megis Abaty Nedd, ac agweddau eraill ar dreftadaeth Ffordd y Sistersiaid, fod yn atyniad enfawr i ymwelwyr, o’r wlad hon ac o dramor, ac yn enwedig o’r Unol Daleithiau. Y llynedd, lansiwyd cynllun gweithredu twristiaeth ffydd i ddatblygu twristiaeth ffydd fel rhan o’r cynnig ehangach hwnnw i ymwelwyr. Sut rydych yn mesur ei lwyddiant, ac a allwch ddweud eto ei fod yn perswadio ymwelwyr i aros yn hwy a gwario mwy, ar safleoedd ac oddi arnynt?

We can if we look specifically at those sites that we measure visitor numbers for. So, for example, with the Cadw sites that are related to the question the Member asks, we’ve seen a considerable increase in visitor numbers. And, in terms of the associated spend, we’ve seen again an increase. We’ve seen, for example, with Cadw properties at Tintern and Valle Crucis and Strata Florida, between them, they’ve attracted more than 84,000 visitors. Now, in terms of the faith tourism action plan, of course, it’s very early days in the actual delivery of that action plan, but Visit Wales—and I think it’s a very important point that Visit Wales sits on the newly established forum that stemmed from the faith tourism action plan task and finish group, because it’s essential, in terms of protecting the future heritage of faith structures, that we have the key promotional vehicle there, offering advice and also offering a willingness to promote right around the globe some of the key features of what Wales can offer.

Fe allwn os edrychwn yn benodol ar y safleoedd y byddwn yn mesur niferoedd ymwelwyr arnynt. Felly, er enghraifft, gyda safleoedd Cadw sy’n gysylltiedig â’r cwestiwn y mae’r Aelod yn ei ofyn, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer yr ymwelwyr. Ac o ran y gwariant cysylltiedig, unwaith eto rydym wedi gweld cynnydd. Rydym wedi gweld, er enghraifft, gydag eiddo Cadw yn Nhyndyrn a Glyn y Groes ac Ystrad Fflur, rhyngddynt, maent wedi denu mwy na 84,000 o ymwelwyr. Nawr, o ran y cynllun gweithredu twristiaeth ffydd, wrth gwrs, mae’n ddyddiau cynnar iawn o ran cyflawni’r cynllun gweithredu hwnnw, ond mae Croeso Cymru—ac rwy’n meddwl ei fod yn bwynt pwysig iawn fod Croeso Cymru yn aelodau o’r fforwm newydd ei sefydlu a ddeilliodd o grŵp gorchwyl a gorffen y cynllun gweithredu twristiaeth ffydd, am ei bod yn hanfodol, o ran diogelu treftadaeth adeiladau ffydd yn y dyfodol, fod gennym y cyfrwng hyrwyddo allweddol yno, yn cynnig cyngor a hefyd yn cynnig parodrwydd i hyrwyddo rhai o nodweddion allweddol yr hyn sydd gan Gymru i’w gynnig i bob cwr o’r byd.

Last week, I was visited by a constituent interested in promoting faith tourism who was actually creating a website to do that for the south Wales area. Ireland had a signature project on St Patrick and the Christian heritage. Have the Welsh Government considered a similar project on St David and will the Government also consider a policy to protect key sites and market these sites around the world?

Yr wythnos diwethaf, cefais ymweliad gan etholwr sydd â diddordeb mewn hybu twristiaeth ffydd ac a oedd mewn gwirionedd yn creu gwefan i wneud hynny ar gyfer ardal de Cymru. Roedd gan Iwerddon brosiect arwyddocaol ar Sant Padrig a’r dreftadaeth Gristnogol. A yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried prosiect tebyg ar Ddewi Sant ac a wnaiff y Llywodraeth hefyd ystyried polisi i warchod safleoedd allweddol a marchnata’r safleoedd hyn ar draws y byd?

Yes, we already do that with the faith tourism section of the Visit Wales website. I think it’s important that we don’t see an overabundance of websites and web pages dedicated to what essentially are the same subjects, and that instead we are able to direct visitors who are looking to learn more about faith tourism to key portals. For that purpose, I am going to encourage the Member to, in turn, encourage his constituents to make sure that anybody who creates a website dedicated to a single or multiple heritage centre or a heritage visitor attraction directs people to the Visit Wales website, where they can learn more not just about what is in that very localised area, but right across Wales. We’ve been able to develop, through Cadw, a pan-Wales heritage interpretation plan—the first of its type in Europe—and that demonstrates how we are committed to capturing the essence of a Wales-wide cultural offer and promoting it across the globe. In terms of the outcomes—and the Member mentions the need to promote our sites better right across the globe—in terms of international visitors, it was a record year last year and one of the key factors that has attracted visitors to Wales is faith tourism sites. I’m convinced that, during the Year of Legends, that will remain so.

Ie, rydym eisoes yn gwneud hynny gyda’r adran twristiaeth ffydd ar wefan Croeso Cymru. Rwy’n credu ei bod yn bwysig nad ydym yn gweld gormodedd o wefannau a thudalennau gwe ar yr un pynciau yn y bôn, ac yn lle hynny, ein bod yn gallu cyfeirio ymwelwyr sy’n awyddus i ddysgu mwy am dwristiaeth ffydd at byrth allweddol. At y diben hwnnw, rwy’n mynd i annog yr Aelod yn ei dro i annog ei etholwyr i wneud yn siŵr fod unrhyw un sy’n creu gwefan ar ganolfan dreftadaeth unigol neu luosog neu atyniad treftadaeth i ymwelwyr yn cyfeirio pobl at wefan Croeso Cymru, lle y gallant ddysgu mwy nid yn unig am yr hyn a geir yn yr ardal leol agos iawn, ond ledled Cymru. Trwy Cadw, rydym wedi gallu datblygu cynllun dehongli treftadaeth ar gyfer Cymru gyfan—y cyntaf o’i fath yn Ewrop—ac mae’n dangos sut rydym wedi ymrwymo i gyfleu hanfod cynnig diwylliannol ar gyfer Cymru gyfan a’i hyrwyddo ar draws y byd. O ran y canlyniadau—ac mae’r Aelod yn sôn am yr angen i hyrwyddo ein safleoedd yn well ar draws y byd—o ran ymwelwyr rhyngwladol, roedd yn flwyddyn well nag erioed y llynedd ac un o’r ffactorau allweddol sydd wedi denu ymwelwyr i Gymru yw safleoedd twristiaeth ffydd. Rwy’n argyhoeddedig y bydd hynny’n parhau yn ystod Blwyddyn y Chwedlau.

Lleihau Tagfeydd yng Nghanol Trefi

Reducing Congestion in Town Centres

4. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i leihau tagfeydd yng nghanol trefi? OAQ(5)0115(EI)

4. What plans does the Cabinet Secretary have to reduce congestion in town centres? OAQ(5)0115(EI)

Our national transport finance plan sets out the interventions we are taking to tackle congestion and provide sustainable alternatives to car use.

Mae ein cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol yn nodi’r ymyriadau yr ydym yn eu rhoi ar waith i fynd i’r afael â thagfeydd a darparu dewisiadau cynaliadwy yn lle defnyddio ceir.

I thank the Cabinet Secretary for the response. Does the Cabinet Secretary agree that it’s very good news that Cardiff council has recently launched a plan to get commuters to walk or cycle? This scheme has been designed with help from Copenhagen and experts there who’ve developed a very successful cycling strategy there. The target is to get commuters in the city out of their cars by 2021—and 60 per cent by 2026. Does the Cabinet Secretary welcome this initiative from Cardiff and think it is very good news for the city?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno ei fod yn newyddion da iawn fod cyngor Caerdydd wedi lansio cynllun yn ddiweddar i gael cymudwyr i gerdded neu feicio? Lluniwyd y cynllun gyda help o Copenhagen ac arbenigwyr yno sydd wedi datblygu strategaeth feicio lwyddiannus iawn yno. Y targed yw cael cymudwyr yn y ddinas allan o’u ceir erbyn 2021—a 60 y cant erbyn 2026. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn croesawu’r fenter hon gan Gaerdydd ac yn meddwl ei bod yn newyddion da iawn i’r ddinas?

I do very much welcome this initiative by Cardiff city council. We have some distance to travel before we catch up with some of those Scandinavian countries, but we are on the right path. The key to success is in changing people’s behaviour and cultures. For that reason, I’m particularly pleased that we are investing in the Active Journeys initiative, which is operating in primary and secondary schools across Wales. It’s my understanding that, to date, somewhere in the region of 232 schools across the country have been involved in that particular scheme and more than 30 are in Cardiff. The importance of that scheme is that it creates a change in perception and a change in behaviour amongst people at the earlier stage. We know, with recycling and the change in behaviour that’s accompanied recycling, that if you can convince young people to do things differently, they in turn convince adults and parents.

In the next financial year, we’re also going to be making available £2 million for road safety education. The Member will be aware, because it was in Welsh Labour’s manifesto, that we have restated our commitment to improving cycling proficiency, and this fund is designed to do just that.

I also fund, the Member may be aware, the travel plan co-ordinators across Wales, who are tasked with working with employers in their respective areas to encourage staff to use alternative forms of transport, or indeed to walk, where a car is not needed. This is complemented by the Cymru Travel Challenge offer, which aims to encourage commuters, again, to switch from their cars to other forms of transport or to walk for short journeys.

Rwy’n croesawu’r fenter gan gyngor dinas Caerdydd yn fawr. Mae gennym gryn bellter i fynd cyn i ni ddal i fyny gyda rhai o’r gwledydd Sgandinafaidd, ond rydym ar y llwybr cywir. Yr allwedd i lwyddiant yw newid ymddygiad a diwylliannau pobl. Am y rheswm hwnnw, rwy’n arbennig o falch ein bod yn buddsoddi yn y fenter Teithiau Llesol, sy’n gweithredu mewn ysgolion cynradd ac uwchradd ledled Cymru. Yn ôl yr hyn rwy’n ei ddeall, hyd yma, mae oddeutu 232 o ysgolion ar draws y wlad wedi bod yn rhan o’r cynllun penodol hwnnw ac mae mwy na 30 ohonynt yng Nghaerdydd. Mae’r cynllun yn bwysig am ei fod yn creu newid canfyddiad a newid yn ymddygiad pobl ar gam cynharach. Gydag ailgylchu a’r newid mewn ymddygiad sydd wedi mynd law yn llaw ag ailgylchu, os gallwch argyhoeddi pobl ifanc i wneud pethau’n wahanol, gwyddom y byddant hwy yn eu tro yn argyhoeddi oedolion a rhieni.

Yn y flwyddyn ariannol nesaf, rydym hefyd yn mynd i ryddhau £2 filiwn ar gyfer addysg diogelwch ar y ffyrdd. Bydd yr Aelod yn gwybod, gan ei fod ym maniffesto Llafur Cymru, ein bod wedi ailddatgan ein hymrwymiad i wella hyfedredd beicio, ac mae’r gronfa hon wedi ei chynllunio i wneud hynny.

Efallai y bydd yr Aelod yn gwybod hefyd fy mod yn cyllido cydgysylltwyr y cynllun teithio ledled Cymru, sydd â’r dasg o weithio gyda chyflogwyr yn eu hardaloedd i annog staff i ddefnyddio mathau eraill o drafnidiaeth, neu’n wir i gerdded, lle nad oes angen car. Ategir hyn gan gynnig Her Teithio Cymru, sy’n ceisio annog cymudwyr, unwaith eto, i newid o’u ceir i fathau eraill o drafnidiaeth neu gerdded ar gyfer teithiau byr.

I met with your predecessor, Edwina Hart, last year with regard to Welshpool’s one-way traffic system, along with Welshpool Town Council as well. It was agreed at the time that Welsh Government would undertake some work to assess the options of Brook Street being reverted back from one-way to a two-way traffic system to ease the ongoing issues in the town. I’d be grateful if you could provide me with an update on this.

Cyfarfûm â’ch rhagflaenydd, Edwina Hart, y llynedd mewn perthynas â system traffig unffordd y Trallwng, a Chyngor Tref y Trallwng hefyd. Cytunwyd ar y pryd y buasai Llywodraeth Cymru yn gwneud rhywfaint o waith i asesu’r opsiynau o droi Brook Street yn ôl o fod yn system draffig unffordd i system ddwyffordd er mwyn lleddfu’r problemau parhaus yn y dref. Buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi’r wybodaeth ddiweddaraf i mi am hyn.

I’d happily provide the Member with an update. I’m very pleased that we’ve been able to identify additional resource to solve the problems of pinch points across the trunk road network in Wales. But I’m also keen to ensure that, where we can identify solutions to in-town congestion, we implement them at speed. So, I’d be more than happy to take a look at the particular proposal for Welshpool, which, if we can make progress on, I think will complement very much the investment that we’re making in Newtown as well with the bypass there.

Buaswn yn hapus i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelod. Rwy’n falch iawn ein bod wedi gallu nodi adnoddau ychwanegol i ddatrys problemau pwyntiau cyfyng ar draws y rhwydwaith cefnffyrdd yng Nghymru. Ond rwyf hefyd yn awyddus i sicrhau, lle y gallwn nodi atebion i dagfeydd mewn trefi, ein bod yn eu rhoi ar waith yn gyflym. Felly, buaswn yn barod iawn i edrych ar y cynnig penodol ar gyfer y Trallwng, a fydd, os gallwn wneud cynnydd arno, yn ategu’n fawr y buddsoddiad yr ydym yn ei wneud yn y Drenewydd hefyd gyda’r ffordd osgoi yno.

I declare an interest because I drive on these roads and I’m a member of Cardiff council. I find it incredible that Julie Morgan is talking about plans to reduce road congestion when she supports Cardiff’s local destruction plan, which would put 10,000 extra cars on the road. So, Cabinet Secretary, maybe you can explain and maybe enlighten the public as to how a local development plan putting at least 10,000 extra cars on the road in the west of the city is going to reduce congestion, because building on the green fields, as you plan to do—are you going to say those people are not going to drive into town? Absolutely incredible.

Rwy’n datgan buddiant gan fy mod yn gyrru ar y ffyrdd hyn ac rwy’n aelod o gyngor Caerdydd. Rwy’n ei chael hi’n anhygoel fod Julie Morgan yn siarad am gynlluniau i leihau tagfeydd ar y ffyrdd a hithau’n cefnogi cynllun difa lleol Caerdydd, a fuasai’n rhoi 10,000 o geir ychwanegol ar y ffordd. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, efallai y gallwch oleuo’r cyhoedd, ac egluro iddynt efallai, sut y mae cynllun datblygu lleol sy’n rhoi o leiaf 10,000 o geir ychwanegol ar y ffordd yng ngorllewin y ddinas yn mynd i leihau tagfeydd, gan fod adeiladu ar gaeau gwyrdd, fel y bwriadwch ei wneud—a ydych yn mynd i ddweud nad yw’r bobl hynny’n mynd i yrru i mewn i dref? Hollol anhygoel.

I don’t think the honourable Member should be so disparaging about colleagues in the Chamber. But the important point to make about Cardiff is that we are rolling out one of the most ambitious programmes, in the form of the metro, for public transport anywhere in western Europe. I think that’s something that should be applauded and it’s something that will hugely contribute to removing cars from our roads. I’m also looking at other innovative ways to support the bus network. The Member may be aware that this week I hosted the bus summit in north Wales—although it was a pan-Wales event; again, I’m keen to decentralise wherever I can—and that looked at how we can create a more sustainable bus network across Wales that encourages people to move from their private cars to buses. We know that there are 101 million passenger journeys taken by bus every year, but that number has fallen in recent times. The number of people that are taking journeys on commercial routes has fallen, whilst at the same time community transport usage has increased. There is, without a shadow of a doubt, the scope to increase the number of people who are using buses, and within intensely urban areas such as Cardiff city centre, I think it’s absolutely essential that we look at how we can encourage more people to use buses.

Nid wyf yn credu y dylai’r Aelod anrhydeddus fod mor feirniadol o’i gyd-Aelodau yn y Siambr. Ond y pwynt pwysig i’w wneud am Gaerdydd yw ein bod yn cyflwyno un o’r rhaglenni mwyaf uchelgeisiol yn unman yng ngorllewin Ewrop ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus, ar ffurf y metro. Rwy’n credu bod hynny’n rhywbeth y dylid ei gymeradwyo ac mae’n rhywbeth a fydd yn cyfrannu’n aruthrol at dynnu ceir oddi ar ein ffyrdd. Rwyf hefyd yn edrych ar ffyrdd arloesol eraill o gefnogi’r rhwydwaith bysiau. Efallai fod yr Aelod yn gwybod fy mod wedi cynnal yr uwchgynhadledd bysiau yng ngogledd Cymru yr wythnos hon—er ei fod yn ddigwyddiad ar gyfer Cymru gyfan; unwaith eto, rwy’n awyddus i ddatganoli ble bynnag y gallaf—ac roedd honno’n edrych ar sut y gallwn greu rhwydwaith bysiau mwy cynaliadwy ledled Cymru sy’n annog pobl i symud o’u ceir preifat a mynd ar fysiau. Rydym yn gwybod bod yna 101 miliwn o deithiau’n cael eu gwneud ar y bws bob blwyddyn, ond mae’r nifer wedi gostwng yn y cyfnod diweddar. Mae nifer y bobl sy’n teithio ar lwybrau masnachol wedi gostwng, ac ar yr un pryd mae’r defnydd o gludiant cymunedol wedi cynyddu. Heb rithyn o amheuaeth, mae lle i gynyddu nifer y bobl sy’n defnyddio bysiau, ac mewn ardaloedd trefol iawn megis canol dinas Caerdydd, rwy’n credu ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn edrych i weld sut y gallwn annog mwy o bobl i ddefnyddio bysiau.

Mynediad at Drafnidiaeth Gyhoeddus ar gyfer Pobl Anabl

Access to Public Transport for Disabled People

5. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i wella mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus ar gyfer pobl anabl? OAQ(5)0116(EI)

5. What plans does the Cabinet Secretary have to improve access to public transport for disabled people? OAQ(5)0116(EI)

We are fully committed to public transport for disabled people that removes barriers to travel, that empowers people and that promotes independent living, rather than inhibits it. I’m also particularly keen to ensure that public transport empowers vulnerable groups to participate in society, and this is a cornerstone of ‘Taking Wales Forward’.

Rydym yn gwbl ymroddedig i drafnidiaeth gyhoeddus i bobl anabl sy’n cael gwared ar rwystrau i deithio, sy’n grymuso pobl ac sy’n hybu byw’n annibynnol, yn hytrach na’i lesteirio. Rwyf hefyd yn arbennig o awyddus i sicrhau bod trafnidiaeth gyhoeddus yn grymuso grwpiau agored i niwed i gymryd rhan ym mywyd y gymdeithas, a dyna yw un o gonglfeini ‘Symud Cymru Ymlaen’.

Thank you, Cabinet Secretary. Does the Cabinet Secretary have any plans to increase the role of community transport in the future, as part of the mix of transport available? Last week, I visited VEST and found that it was overrun with requests from people asking for help to go to day centres and to go to doctor’s appointments, and it seemed to me that there is a crucial role for community transport in the future. So, what plans does he have?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. A oes gan Ysgrifennydd y Cabinet unrhyw gynlluniau i gynyddu rôl cludiant cymunedol yn y dyfodol, fel rhan o’r gymysgedd o drafnidiaeth sydd ar gael? Yr wythnos diwethaf, ymwelais â VEST a gweld ei fod wedi’i lethu gan geisiadau gan bobl yn gofyn am help i fynd i ganolfannau dydd ac i apwyntiadau meddyg, ac roedd yn ymddangos i mi fod yna rôl allweddol i gludiant cymunedol yn y dyfodol. Felly, pa gynlluniau sydd ganddo?

As I just said to Neil McEvoy, I think community transport plays as an essential role within the mix, and we’ve seen an increase in the number of people using community transport in recent times. It’s my belief that community transport plays a particularly important role for people who are unable to access conventional buses or trains, or who may have particular health-related requirements. I want the community transport sector to be part of the solution for my plans for a fully integrated public transport network across Wales. I’m very pleased that we’ve been able to freeze and maintain the bus services support grant at £25 million, which is available to community transport, and I’m very pleased that that fund is being utilised by many of the operators around Wales.

Fel yr wyf newydd ei ddweud wrth Neil McEvoy, rwy’n meddwl bod cludiant cymunedol yn chwarae rhan hanfodol o fewn y cymysgedd, ac rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sy’n defnyddio cludiant cymunedol yn y cyfnod diweddar. Rwyf o’r farn fod trafnidiaeth gymunedol yn chwarae rôl arbennig o bwysig i bobl sy’n methu defnyddio bysiau neu drenau confensiynol neu sydd ag anghenion iechyd penodol. Rwyf am i’r sector cludiant cymunedol fod yn rhan o’r ateb ar gyfer fy nghynlluniau ar gyfer rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus cwbl integredig ar draws Cymru. Rwy’n falch iawn ein bod wedi gallu rhewi a chynnal y grant cynnal gwasanaethau bysiau ar £25 miliwn, sydd ar gael i drafnidiaeth gymunedol, ac rwy’n falch iawn fod y gronfa’n cael ei defnyddio gan lawer o’r gweithredwyr o gwmpas Cymru.

Can I commend Julie Morgan for raising this issue about community transport? Because for the most disabled people—those that are most vulnerable and least likely to take any sort of journey—community transport is vital. I think it’s fair to say there was a lot of innovation until about 10 years ago when the grants system changed a bit, and it’s not quite been taken forward with the sort of pace that we are seeing improvements, whether actual or planned, in public transport. But there are ways of delivering these services in a very innovative, effective way, but they do need quite a high level of subsidy, and I think those people deserve that type of support from the rest of us.

A gaf fi ganmol Julie Morgan am dynnu sylw at fater cludiant cymunedol? Oherwydd ar gyfer y bobl fwyaf anabl—sydd fwyaf agored i niwed ac yn lleiaf tebygol o wneud unrhyw fath o daith—mae cludiant cymunedol yn hanfodol. Rwy’n credu ei bod yn deg dweud fod llawer o arloesi wedi bod tan oddeutu 10 mlynedd yn ôl pan newidiodd y system grantiau rywfaint, ac nid yw wedi cael ei datblygu gyda’r un math o gyflymder ag y gwelwn gyda gwelliannau mewn trafnidiaeth gyhoeddus, boed yn rhai gwirioneddol neu arfaethedig. Ond mae yna ffyrdd o ddarparu’r gwasanaethau hyn mewn modd arloesol ac effeithiol iawn, ond maent yn galw am lefel eithaf uchel o gymhorthdal, ac rwy’n meddwl bod y bobl hyn yn haeddu’r math hwnnw o gymorth gan y gweddill ohonom.

I couldn’t agree more. I think it’s absolutely essential that we recognise that public transport should be an empowering provision, and that every person in society should expect access to good-quality forms of public transport. The Member might be interested to know that I’ve established an accessibility group to advise me on the new rail franchise, but the group is also able to advise me on other forms of public transport such as community transport. I think it’s essential that we recognise, again, as part of that fully integrated system, that community transport will become increasingly important across communities, not just in more urbanised areas but especially in rural areas where often there are no other solutions available.

Ni allwn gytuno mwy. Rwy’n credu ei bod yn hollol hanfodol ein bod yn cydnabod y dylai trafnidiaeth gyhoeddus fod yn ddarpariaeth sy’n grymuso, ac y dylai pob unigolyn yn y gymdeithas ddisgwyl cael mynediad at ffurfiau ar drafnidiaeth gyhoeddus sydd o ansawdd da. Efallai y bydd gan yr Aelod ddiddordeb mewn gwybod fy mod wedi sefydlu grŵp hygyrchedd i roi cyngor i mi ar y fasnachfraint newydd ar gyfer y rheilffyrdd, ond hefyd gall y grŵp fy nghynghori ar fathau eraill o drafnidiaeth gyhoeddus megis cludiant cymunedol. Rwy’n credu ei bod yn hanfodol ein bod yn cydnabod, unwaith eto, fel rhan o’r system gwbl integredig honno, y bydd cludiant cymunedol yn dod yn fwyfwy pwysig ar draws y cymunedau, nid yn unig mewn ardaloedd mwy trefol ond yn arbennig mewn ardaloedd gwledig lle nad oes unrhyw atebion eraill ar gael yn aml.

Y farn gyffredinol ydy bod y cerbydau sy’n cael eu defnyddio gan y fasnachfraint drenau bresennol yng Nghymru o safon wael. Mi fydd angen buddsoddiad sylweddol ynddyn nhw er mwyn gwella ansawdd y stoc sy’n effeithio’n negyddol ar brofiadau teithwyr. Ond, yn ogystal â hynny, erbyn 1 Ionawr 2020, mi fydd angen i’r cerbydau gydymffurfio â’r rheolau newydd ar fynediad ar gyfer pobl anabl. Yn ôl yr arolwg diweddaraf, ni fyddai 73 y cant o gerbydau Cymru a’r gororau yn cyrraedd y safon ofynnol. A ydych chi’n hyderus bod modd i 100 y cant o gerbydau’r fasnachfraint Cymru a’r gororau newydd gyrraedd y safonau hynny erbyn 2020?

The general opinion is that the rolling stock that is used by the current rail franchise in Wales is of a very poor quality and significant investment will need to be put into it to improve the stock, which impacts on the passenger experience. But, in addition to that, by 1 January 2020, the carriages will have to conform to the new rules for accessibility for disabled people. According to the most recent survey, 73 per cent of the Wales and borders carriages would not attain the required standard. Are you confident that it’s possible for 100 per cent of the new Wales and borders franchise to attain that standard by 2020?

It’s essential that the PRM 2020 is met by the new franchise operators. All four bidders are well aware of their obligations that they must meet by 2020. As we are currently involved in a competitive dialogue process with the bidders, I can’t reveal any of the details of what they are offering, but I can assure the Member that we are focused on delivering a transport system that doesn’t just offer quick, reliable transport for the most able, but is also there and capable of meeting all of the current and indeed near future measures that will be introduced.

With regard to accessibility for rail users, I’ve mentioned the accessibility group that’s been convened to advise on the next franchise and I’ve also sought agreement—and it’s been given—from each of the four bidders for that group to liaise directly with them over how they can meet the obligations that are going to be there in 2020.

Mae’n hanfodol fod y PRM 2020 yn cael ei fodloni gan weithredwyr y fasnachfraint newydd. Mae’r pedwar cynigydd yn ymwybodol o’r rhwymedigaethau sy’n rhaid iddynt eu bodloni erbyn 2020. Gan ein bod ynghanol proses drafod gystadleuol gyda’r cynigwyr ar hyn o bryd, ni allaf ddatgelu unrhyw fanylion am yr hyn y maent yn ei gynnig, ond gallaf sicrhau’r Aelod ein bod yn canolbwyntio ar ddarparu system drafnidiaeth sydd nid yn unig yn cynnig trafnidiaeth gyflym, ddibynadwy ar gyfer y bobl fwyaf abl, ond sydd yno hefyd ac yn gallu bodloni pob un o’r mesurau cyfredol yn ogystal â’r mesurau a fydd yn cael eu cyflwyno yn y dyfodol agos.

O ran hygyrchedd i ddefnyddwyr rheilffyrdd, rwyf wedi crybwyll y grŵp hygyrchedd a sefydlwyd i roi cyngor ar y fasnachfraint nesaf ac rwyf hefyd wedi gofyn am gytundeb—ac mae wedi cael ei roi—pob un o’r pedwar cynigydd i’r grŵp hwnnw gysylltu’n uniongyrchol â hwy ynglŷn â sut y gallant gyflawni’r rhwymedigaethau a fydd yno yn 2020.

Prosiectau Seilwaith Critigol (Gogledd Cymru)

Critical Infrastructure Projects (North Wales)

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am fuddsoddi mewn prosiectau seilwaith critigol yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0105(EI)

6. Will the Cabinet Secretary provide an update on investment in critical infrastructure projects in north Wales? OAQ(5)0105(EI)

Yes. As set out in the national transport finance plan, we are making significant investments to modernise transport infrastructure across north Wales. We are also working closely with National Grid to explore how a third Menai crossing could be utilised to carry power from Wylfa Newydd onto the national grid.

Gwnaf. Fel y nodir yn y cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, rydym yn gwneud buddsoddiadau sylweddol i foderneiddio seilwaith trafnidiaeth ar draws gogledd Cymru. Rydym hefyd yn gweithio’n agos gyda’r Grid Cenedlaethol i archwilio sut y gellid defnyddio trydydd croesiad ar draws y Fenai i gludo pŵer o Wylfa Newydd i’r grid cenedlaethol.

The Cabinet Secretary will be aware that I’ve been very concerned for some time about the vulnerability of the transport infrastructure in north Wales to flooding, particularly around the area in Old Colwyn. The Welsh Government, of course, had some additional resources, capital resources, as a result of the UK Government’s announcement last year—an additional £400 million. What work are you doing with your colleague the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs to ensure that that critical infrastructure—the A55 and the north Wales railway line—have sufficient protection from the sea? Because you and I both know that those sea defences were damaged significantly in the storm just a couple of weeks ago. They take a pummelling every time there’s a high tide with onshore winds and I’m concerned, very concerned indeed, that if something doesn’t happen soon, there’s going to be some catastrophic failure that could lead to a loss of life.

Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol fy mod wedi bod yn bryderus iawn ers peth amser ynglŷn â pha mor agored yw’r seilwaith trafnidiaeth yn y gogledd i lifogydd, yn enwedig o gwmpas ardal Hen Golwyn. Wrth gwrs, cafodd Llywodraeth Cymru adnoddau ychwanegol, adnoddau cyfalaf, o ganlyniad i gyhoeddiad Llywodraeth y DU y llynedd—£400 miliwn ychwanegol. Pa waith yr ydych yn ei wneud gyda’ch cyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig i sicrhau bod y seilwaith allweddol hwnnw—yr A55 a rheilffordd gogledd Cymru—yn cael ei amddiffyn yn ddigonol rhag y môr? Oherwydd rydych chi a minnau’n gwybod bod yr amddiffynfeydd hynny rhag y môr wedi cael eu difrodi’n sylweddol yn y storm ychydig wythnosau’n ôl. Maent yn cael eu pwyo bob tro y ceir llanw uchel gyda gwyntoedd tua’r tir ac rwy’n bryderus, yn bryderus iawn yn wir, os na fydd rhywbeth yn digwydd yn fuan, y bydd rhyw fethiant trychinebus yn digwydd a allai arwain at golli bywyd.

I was pleased to meet with the Member on Monday in Llandudno Junction to discuss the tidal lagoon proposal and during that discussion we raised the prospect and possibility of a lagoon actually protecting coastal communities. I think it’s really important that I continue to work with other Cabinet colleagues in finding solutions that get best value for money for the taxpayer.

In terms of Old Colwyn, the Member is absolutely right; this is a particularly complex project that involves a number of Government departments to work together. I’ve been absolutely clear that, should Conwy council wish to bring forward a proposal for a project that requires funding, I would be more than happy to consider it.

Roeddwn yn falch o gyfarfod â’r Aelod ddydd Llun yng Nghyffordd Llandudno i drafod cynnig y morlyn llanw ac yn ystod y drafodaeth, soniwyd am y posibilrwydd y gallai morlyn amddiffyn cymunedau arfordirol mewn gwirionedd. Rwy’n credu ei fod yn bwysig iawn fy mod yn parhau i weithio gyda chyd-Aelodau eraill yn y Cabinet i ddod o hyd i atebion sy’n sicrhau’r gwerth gorau am arian i’r trethdalwr.

O ran Hen Golwyn, mae’r Aelod yn hollol iawn; mae hwn yn brosiect arbennig o gymhleth sy’n cynnwys nifer o adrannau’r Llywodraeth yn gweithio gyda’i gilydd. Rwyf wedi bod yn gwbl glir, os yw Cyngor Conwy yn dymuno cyflwyno cynnig ar gyfer prosiect sydd angen cyllid, buaswn yn fwy na pharod i’w ystyried.

Mynediad Pobl Ifanc at Drafnidiaeth

Young People’s Access to Transport

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fynediad pobl ifanc at drafnidiaeth? OAQ(5)0113(EI)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on young people’s access to transport? OAQ(5)0113(EI)

Yes. I remain very keen that there should be a legacy scheme after the current mytravelpass ends on 31 March. My officials have had encouraging discussions with representatives of local authorities and with the confederation of bus operators. I’m optimistic that I will be able to confirm the details of the successor programme very soon.

Gwnaf. Rwy’n dal yn awyddus iawn i gael cynllun etifeddol wedi i’r mytravelpass cyfredol ddod i ben ar 31 Mawrth. Mae fy swyddogion wedi cael trafodaethau calonogol gyda chynrychiolwyr awdurdodau lleol a chydffederasiwn y gweithredwyr bysiau. Rwy’n obeithiol y byddaf yn gallu cadarnhau manylion y rhaglen olynol yn fuan iawn.

Thank you. That is encouraging, because I was very disappointed that the mytravelpass scheme was not going to be continued, particularly as one of the reasons given to the media was that young people were only using it to travel locally, which, for 16 and 17-year-olds, I don’t think should be particularly surprising. My concern is that young people will be prevented from having access to education, training and youth services. I hear what you’re saying about working with local authorities and the confederation of bus transport, but it is very much my experience locally that bus services are being cut because of the funding pressures on local authorities. I would like to know what evaluation you undertook of this scheme and what decisions led you to the decision to discontinue it.

Diolch. Mae hynny’n galonogol, gan fy mod yn siomedig iawn nad oedd y cynllun mytravelpass yn mynd i gael ei barhau, yn enwedig gan mai un o’r rhesymau a roddwyd i’r cyfryngau oedd mai ar gyfer teithio’n lleol yn unig yr oedd pobl ifanc yn ei ddefnyddio, er na ddylai hynny fod yn fawr o syndod, yn fy marn i, yn achos rhai 16 a 17 oed. Fy mhryder yw y bydd pobl ifanc yn cael eu hatal rhag cael mynediad at addysg, hyfforddiant a gwasanaethau ieuenctid. Rwy’n clywed yr hyn a ddywedwch am weithio gydag awdurdodau lleol a’r cydffederasiwn trafnidiaeth bws, ond fy mhrofiad i yn lleol, yn bendant, yw bod gwasanaethau bws yn cael eu torri oherwydd y pwysau cyllido ar awdurdodau lleol. Hoffwn wybod pa werthusiad a wnaethoch o’r cynllun hwn a pha benderfyniadau a’ch arweiniodd i benderfynu dod ag ef i ben.

I should point out to the Member that this was a pilot scheme, and therefore something that we can learn from. And we have learnt from it. The fact of the matter is that uptake was not as high as we would’ve wished, which is why I’m very keen for the successor programme to reach more young people across Wales. I believe it’s something in the region of 10,000 young people who took advantage of the mytravelpass scheme; I would wish to see that number grow far more with the scheme that will emerge, which I’m hoping to announce within the coming weeks.

Dylwn nodi wrth yr Aelod mai cynllun peilot oedd hwn, ac felly, roedd yn rhywbeth y gallwn ddysgu oddi wrtho. Ac rydym wedi dysgu oddi wrtho. Y ffaith amdani yw nad oedd y nifer a fanteisiodd ar y cynllun mor uchel ag y buasem wedi’i ddymuno, a dyna pam rwy’n awyddus iawn i’r rhaglen olynol gyrraedd mwy o bobl ifanc ar draws Cymru. Rwy’n credu bod oddeutu 10,000 o bobl ifanc wedi manteisio ar gynllun mytravelpass; hoffwn weld y rhif hwnnw’n cynyddu’n helaeth gyda’r cynllun sydd i ddod, a gobeithiaf ei gyhoeddi o fewn yr wythnosau nesaf.

Teithiau Cerbydau o amgylch Casnewydd

Vehicle Journeys around Newport

8. Beth y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud i gasglu mannau cychwyn a chyrchfannau’r 43 y cant o deithiau cerbydau o amgylch Casnewydd o lai na 20 milltir? OAQ(5)0104(EI)

8. What has the Welsh Government done to collate the starting points and destinations of the 43 per cent of vehicle journeys around Newport of less than 20 miles? OAQ(5)0104(EI)

We have undertaken roadside surveys and postcard surveys at the Severn crossings and we’ve also made innovative use of mobile phone technology to understand trips made in and around Newport.

Rydym wedi cynnal arolygon ar ymyl y ffordd ac arolygon cerdyn post ar groesfannau’r Hafren, ac rydym hefyd wedi gwneud defnydd arloesol o dechnoleg ffôn symudol i ddeall teithiau a wneir yng Nghasnewydd a’r cyffiniau.

It would obviously be very interesting for all of us to see this, because, clearly, it’s a crucial piece of information if we’re going to get the modal shift of people with the investment that we’re hoping we’re going to make in the metro. Obviously, there’s a wealth of evidence that people will only shift if there is either improved journey times and/or an improved cost for their journeys. I just wondered if you could say anything more about that, given that you have got the information and we haven’t.

Byddai’n amlwg yn ddiddorol iawn i bob un ohonom weld hyn, oherwydd, yn amlwg, mae’n wybodaeth hanfodol os ydym yn mynd i gael y newid moddol gan bobl gyda’r buddsoddiad y gobeithiwn y byddwn yn ei wneud yn y metro. Yn amlwg, ceir toreth o dystiolaeth na fydd pobl yn newid oni bai bod amseroedd teithio’n gwella a/neu fod eu teithiau’n costio llai. Roeddwn yn meddwl tybed a allwch ddweud unrhyw beth arall am hynny, o ystyried bod y wybodaeth gennych chi ac nad yw gennym ni.

Yes. The Member is absolutely right. Data gathered from vehicles in terms of discovering their origins and their destinations will inform us in terms of understanding how people move around the region. Data collected as part of the M4 project will be used to inform development of the metro, and rightly so, because we need an evidence-based vision for the metro development. Rail ticket sales and other industry data are also an important source of information in planning transport interventions, and will inform the business case and also the design of phase 2 of the metro.

Gallaf. Mae’r Aelod yn hollol gywir. Bydd data a gasglwyd gan gerbydau o ran darganfod o ble y daethant a’u cyrchfannau yn ein galluogi i ddeall sut y mae pobl yn symud o gwmpas y rhanbarth. Bydd y data a gasglwyd yn rhan o brosiect yr M4 yn cael ei ddefnyddio i lywio datblygiad y metro, a hynny’n briodol, oherwydd mae angen gweledigaeth sy’n seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer y datblygiad metro. Mae gwerthiant tocynnau rheilffyrdd a data arall o ddiwydiant hefyd yn ffynhonnell bwysig o wybodaeth wrth gynllunio ymyriadau trafnidiaeth, a bydd yn llywio’r achos busnes a’r gwaith o gynllunio cam 2 y metro yn ogystal.

Cynhyrchiant Economi Cymru

The Productivity of the Welsh Economy

9. Pa fesurau sydd yn eu lle i wella cynhyrchiant economi Cymru? OAQ(5)0109(EI)

9. What measures are in place to improve the productivity of the Welsh economy? OAQ(5)0109(EI)

We are taking forward a range of measures to increase productivity in Wales, including raising skill levels, investing in high-quality infrastructure and also supporting innovation.

Rydym yn datblygu amrywiaeth o fesurau er mwyn cynyddu cynhyrchiant yng Nghymru, gan gynnwys codi lefelau sgiliau, buddsoddi mewn seilwaith o ansawdd uchel a chefnogi arloesedd hefyd.

I think skills are key to productivity, and an often overlooked area is the skills of management, particularly middle management. There’s a lot of evidence that that’s a key sector, both in the public and private sectors, and perhaps more initiative needs to be invested there to get the best quality management we can have.

Rwy’n credu bod sgiliau’n allweddol i gynhyrchiant, ac un maes sy’n aml yn cael ei anwybyddu yw sgiliau rheoli, yn enwedig rheolaeth ganol. Mae llawer o dystiolaeth fod hwnnw’n sector allweddol, yn y sectorau cyhoeddus a phreifat, ac efallai fod angen buddsoddi mwy o fenter yno i gael y rheolaeth o’r ansawdd gorau y gallwn ei chael.

The Member is absolutely right, and I believe this is a subject that Professor Dylan Jones-Evans has been examining very closely recently. We can provide, through the Business Wales service, a mentoring service that drives up the availability of skills advice right across the business community. The Member is also right to say that skills are fundamental in driving an improvement in productivity. We have been conducting, as part of the work on the prosperous and secure strategy, work on sub-regional productivity variances, and what we’ve found is that adverse skills distribution is very much a key factor in lower productivity rates. We’ve also found that lower density of activity, or, if you like, a lack of agglomeration, is also a feature, which explains why productivity rates tend to be higher in bigger cities.

So, there are various reasons for productivity not being as high as we would wish, but now that we have the evidence base to take forward a strategy, I am convinced that the strategy will be able to deliver on an aspiration that’s shared across this Chamber to drive up the wealth and prosperity of Wales.

Mae’r Aelod yn hollol iawn, ac rwy’n credu bod hwn yn bwnc y mae’r Athro Dylan Jones-Evans wedi bod yn ei ystyried yn ofalus iawn yn ddiweddar. Trwy wasanaeth Busnes Cymru, gallwn ddarparu gwasanaeth mentora sy’n cynyddu argaeledd cyngor sgiliau ar draws y gymuned fusnes. Mae’r Aelod hefyd yn iawn i ddweud bod sgiliau’n hanfodol ar gyfer hybu gwelliant mewn cynhyrchiant. Fel rhan o’r gwaith ar y strategaeth ffyniannus a diogel, rydym wedi bod yn gweithio ar amrywiannau cynhyrchiant is-ranbarthol, a’r hyn a welsom yw bod dosbarthiad sgiliau anffafriol yn bendant yn ffactor allweddol yn y cyfraddau cynhyrchiant is. Gwelsom hefyd fod dwysedd is o weithgaredd, neu ddiffyg crynhoad os mynnwch, hefyd yn nodwedd, sy’n egluro pam y mae cyfraddau cynhyrchiant yn tueddu i fod yn uwch mewn dinasoedd mwy o faint.

Felly, mae amryw o resymau pam nad yw cynhyrchiant mor uchel ag y buasem yn dymuno, ond gan fod gennym y sylfaen dystiolaeth yn awr i allu bwrw ymlaen â strategaeth, rwy’n argyhoeddedig y bydd y strategaeth yn gallu cyflawni ar ddyhead a rennir ar draws y Siambr hon i wella cyfoeth a ffyniant Cymru.

Cabinet Secretary, I was pleased earlier that Adam Price quoted this week’s ‘Llanelli Star’, which reported faithfully what I said in the Senedd last week. Since then, Nia Griffith—the MP for Llanelli—and I have communicated further with steelworkers in our constituency, and we have very real concerns that the deal, which is only possible because of the Welsh Government’s intervention, faces being voted down. Would he echo my concerns to the Tata chair that unless further changes are made, this deal may be lost, and the impact to the productivity and the wealth of the Welsh economy will be significant? Would he also agree that calling for a better deal, and calling for the deal to be rejected, is the world of difference, because that would be irresponsible?

Ysgrifennydd y Cabinet, roeddwn yn falch yn gynharach fod Adam Price wedi dyfynnu o’r ‘Llanelli Star’ yr wythnos hon, a oedd yn adrodd yn ffyddlon yr hyn a ddywedais yn y Senedd yr wythnos diwethaf. Ers hynny, mae Nia Griffith—yr AS dros Lanelli—a minnau wedi gohebu ymhellach gyda gweithwyr dur yn ein hetholaeth, ac mae gennym bryderon gwirioneddol fod y cynnig, sydd ond yn bosibl oherwydd ymyrraeth Llywodraeth Cymru, yn wynebu pleidlais i’w wrthod. A fuasai’n adleisio fy mhryderon wrth gadeirydd Tata y gallai’r cytundeb hwn gael ei golli oni bai bod newidiadau pellach yn cael eu gwneud, ac y bydd yr effaith ar gynhyrchiant a chyfoeth economi Cymru yn sylweddol? A fuasai hefyd yn cytuno bod galw am gynnig gwell, a galw am wrthod y cynnig, yn gwbl wahanol, oherwydd buasai hynny’n anghyfrifol?

I think the Member is right to draw attention to the fact that encouraging people to vote down—as Plaid Cymru have done—a deal could lead to the collapse of the steel industry. That is in nobody’s interest, whether you are employed as a steelworker, or whether you live in a community or are related to a steelworker, which I am.

Rwy’n credu bod yr Aelod yn iawn i dynnu sylw at y ffaith y gallai annog pobl i bleidleisio yn erbyn cynnig—fel y mae Plaid Cymru wedi ei wneud—arwain at fethiant y diwydiant dur. Nid yw hynny o fudd i neb, pa un a ydych yn gyflogedig fel gweithiwr dur, neu’n byw mewn cymuned neu’n perthyn i weithiwr dur, fel yr wyf fi.

Diolch, Ysgrifennydd Cabinet.

I thank the Cabinet Secretary.

3. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
3. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon. Y cwestiwn cyntaf, Nathan Gill.

The next item on the agenda is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport. The first question is from Nathan Gill.

Rhaglen Wella ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr

The Betsi Cadwaladr University Local Health Board Improvement Programme

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y rhaglen wella ar gyfer Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? OAQ(5)0109(HWS)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the improvement programme for Betsi Cadwaladr University Health Board? OAQ(5)0109(HWS)

Thank you for the question. The health board reported against the milestones set out under the improvement framework in November last year, which highlighted good progress. I expect to see continued and sustained delivery of the required improvement outcomes before I can consider removing it from special measures.

Diolch am y cwestiwn. Adroddodd y bwrdd iechyd yn erbyn y cerrig milltir a nodwyd o dan y fframwaith gwella ym mis Tachwedd y llynedd, ac roedd yn tynnu sylw at gynnydd da. Rwy’n disgwyl gweld cyflawniad y canlyniadau gwella angenrheidiol yn parhau ac yn cael ei gynnal cyn y gallaf ystyried ei dynnu o’r categori mesurau arbennig.

Thank you for the answer. I received an e-mail from somebody in Old Colwyn who was concerned about the fact that their general practitioner is now retiring, and 1,200 of the patients are going to be disbursed amongst different surgeries. Now, it seems to me that what we need to be doing is thinking creatively around this area around GPs retiring, and maybe bringing some of them back out of retirement, or people who are going to be retiring, encouraging them to stay on part-time. One of the major blockages for this is the fact that indemnity insurance can range anything from £5,000 to £40,000 per GP per year. Can the Welsh Government look into this and see if they can find a creative way in assisting GPs to cover these costs in order to cover GPs on the rota?

Diolch i chi am yr ateb. Cefais e-bost gan rywun yn Hen Golwyn a oedd yn pryderu am y ffaith fod eu meddyg teulu yn awr yn ymddeol, ac mae 1,200 o’r cleifion yn mynd i gael eu dosbarthu ymhlith gwahanol feddygfeydd. Nawr, mae’n ymddangos i mi mai’r hyn sydd angen i ni ei wneud yw meddwl yn greadigol am broblem meddygon teulu sy’n ymddeol, a dod â rhai ohonynt yn ôl o ymddeoliad o bosibl, neu bobl sy’n mynd i fod yn ymddeol, gan eu hannog i barhau ar sail ran-amser. Un o’r prif rwystrau i hyn yw’r ffaith y gall yswiriant indemniad amrywio rhwng £5,000 a £40,000 y flwyddyn i feddyg teulu. Gall Llywodraeth Cymru ymchwilio i hyn a gweld a allant ddod o hyd i ffordd greadigol i gynorthwyo meddygon teulu i dalu’r costau hyn er mwyn iddynt allu cyflenwi dros feddygon teulu ar y rota?

Thank you for the question. There are a range of things we are already talking to the GP and wider primary care community about—that includes what happens when people choose to retire; how patients have an uninterrupted access to a proper primary care service; and the sort of interventions the health board are able to undertake if they are not able to manage a smooth transition to another practice and actually continue. Actually, what Members should take comfort from is that, in each instance where someone has retired and handed back their contract, there has been no break in provision, that every patient has been found a new practice to go to, or that the health board themselves have managed to run a proper primary care service.

I recognise the particular issue the Member raised about indemnity insurance. It’s something we have active conversations with the British Medical Association about, and I’m hopeful that we can come to a solution in the near future.

Diolch am y cwestiwn. Mae amrywiaeth o bethau yr ydym eisoes yn siarad amdanynt gyda meddygon teulu a’r gymuned gofal sylfaenol ehangach—mae hynny’n cynnwys yr hyn sy’n digwydd pan fydd pobl yn dewis ymddeol; y modd y mae gan gleifion fynediad di-dor at wasanaeth gofal sylfaenol priodol; a’r math o ymyriadau y gall y bwrdd iechyd eu cyflawni os nad ydynt yn gallu rheoli proses bontio lefn i bractis arall a pharhau. A dweud y gwir, yr hyn a ddylai fod yn destun cysur i’r Aelodau yw na fu unrhyw doriad yn y ddarpariaeth yn yr un o’r achosion lle yr ymddeolodd rhywun a dychwelyd eu contract, daethpwyd o hyd i bractisau newydd i bob claf fynd iddynt, ac mae’r bwrdd iechyd ei hun wedi llwyddo i gynnal gwasanaeth gofal sylfaenol priodol.

Rwy’n cydnabod y mater penodol a nododd yr Aelod am yswiriant indemniad. Mae’n rhywbeth yr ydym yn cael sgyrsiau gweithredol gyda Chymdeithas Feddygol Prydain yn ei gylch, ac rwy’n obeithiol y gallwn ddod o hyd i ateb yn y dyfodol agos.

Cabinet Secretary, you’ll be aware of the concerns that have been expressed about the pace of progress at the Betsi Cadwaladr university health board, particularly in terms of progress to deal with some of the mental health challenges in the region. Following the Tawel Fan scandal, quite rightly, the Government put the health board into special measures, and one of the reasons it did so was because of its failure to address concerns about mental health issues. However, there was a six-month delay before the follow-up work, which was promised in the wake of Tawel Fan, was actually commenced. As a result of that now, we are drifting into a longer period. We were told that the work would be finished by March; now we’re told it’s going to be at least until the summer that people will have to wait. No-one’s been held accountable for what happened at Tawel Fan. There are people who are still suspended on full pay, much to the consternation of taxpayers in the region. When can we expect to see the sea change in delivery in terms of mental health services in north Wales, so that people can be confident that they are of a high quality? There’s no mental health strategy yet. We’ve only got an interim director of primary and community mental health care. These are things that should have happened quickly in order that people could get over the past and look forward to the future.

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn ymwybodol o’r pryderon sydd wedi’u mynegi ynghylch cyflymder y cynnydd ym mwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr, yn enwedig o ran y cynnydd i ymdrin â rhai o’r heriau iechyd meddwl yn y rhanbarth. Yn dilyn sgandal Tawel Fan, yn gwbl briodol, gosododd y Llywodraeth y bwrdd iechyd o dan weithdrefn mesurau arbennig, ac un o’r rhesymau y gwnaeth hynny oedd oherwydd ei fethiant i roi sylw i bryderon ynglŷn â materion iechyd meddwl. Fodd bynnag, cafwyd oedi o chwe mis cyn i’r gwaith dilynol a addawyd yn sgil Tawel Fan ddechrau mewn gwirionedd. O ganlyniad i hynny yn awr, rydym yn llithro i mewn i gyfnod hwy. Dywedwyd wrthym y buasai’r gwaith wedi ei orffen erbyn mis Mawrth; yn awr rydym yn gwybod y bydd yn rhaid i bobl aros tan yr haf fan lleiaf. Nid oes neb wedi’i ddwyn i gyfrif am yr hyn a ddigwyddodd yn Nhawel Fan. Mae yna bobl sy’n dal i fod wedi’u gwahardd dros dro ar gyflog llawn, er mawr syndod i drethdalwyr yn y rhanbarth. Pa bryd y gallwn ddisgwyl gweld y newid mawr yn narpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl yn y gogledd, fel y gall pobl fod yn hyderus eu bod o ansawdd uchel? Ni cheir unrhyw strategaeth iechyd meddwl eto. Cyfarwyddwr gofal iechyd meddwl sylfaenol a chymunedol dros dro yn unig sydd gennym. Mae’r rhain yn bethau a ddylai fod wedi digwydd yn gyflym er mwyn i bobl allu troi cefn ar y gorffennol ac edrych ymlaen at y dyfodol.

I think there are two particular parts to the comments the Member sets out. There is, in fact, a substantive director of mental health services, and he is leading the approach to actually reform mental health services in north Wales. So, you will see engagement over the period of the next few months on that new mental health strategy, which is absolutely needed, because, as a Government, we recognise that mental health is one of the most significant challenges that the health board faces for the future, and it’s probably the one that will take the longest period of time to resolve properly. In many ways, that’s why we set out the length of timescale that we expect the health board to be in special measures. I actually think the new director’s had a significant impact, but it’s important that that continues and is sustained.

The second point that I think you’re making is about the ongoing investigation. The health board did the right thing in actually approaching the Health and Social Care Advisory Service to undertake a proper and independent investigation, and what has happened is that that investigation has lengthened and expanded. As they’ve gone through, more families have contacted them and more interviews have been undertaken. My understanding is they’ve already had to review 300,000 pages of documentation and there are more people who still need to be interviewed. So, I think the most important thing is that enough time is taken to do this properly, and I don’t want to set any artificial deadlines for timescales that would actually potentially compromise the thoroughness and the adequacy of the report that we will ultimately receive. However, I do recognise that it would be in everyone’s interest if this matter could be dealt with even more promptly and expeditiously from a time frame point of view. There are people who will want to know what happened, from both the families and individuals themselves to the staff members who are engaged and involved as well. It is in all of our interests that this is done quickly; however, the speed of the investigation should not compromise the ultimate outcome and the soundness of that investigation. But I have been very clear with the health board about what I expect them to do. We also need to think about the oversight and the governance of this as well. So, it really does matter that we get this right, and I hope that Members would support and recognise that.

Rwy’n meddwl bod yna ddwy ran benodol i’r sylwadau y mae’r Aelod yn eu nodi. Mewn gwirionedd, mae yna gyfarwyddwr gwasanaethau iechyd meddwl parhaol, ac mae’n arwain y ffordd ar ddiwygio gwasanaethau iechyd meddwl yn y gogledd. Felly, dros y misoedd nesaf, fe fyddwch yn gweld gwaith ar y strategaeth iechyd meddwl newydd, sydd ei hangen yn bendant, oherwydd, fel Llywodraeth, rydym yn cydnabod bod iechyd meddwl yn un o’r heriau mwyaf sylweddol y mae’r bwrdd iechyd yn eu hwynebu yn y dyfodol, ac mae’n debyg mai dyma’r un a fydd yn cymryd y cyfnod hiraf o amser i’w ddatrys yn iawn. Mewn sawl ffordd, dyna pam ein bod wedi nodi hyd yr amser y disgwyliwn i’r bwrdd iechyd fod yn destun mesurau arbennig. Rwy’n credu mewn gwirionedd fod y cyfarwyddwr newydd wedi cael effaith sylweddol, ond mae’n bwysig fod hynny’n parhau ac yn cael ei gynnal.

Mae’r ail bwynt y credaf eich bod yn ei wneud yn ymwneud â’r ymchwiliad sydd ar y gweill. Gwnaeth y bwrdd iechyd y peth iawn mewn gwirionedd yn mynd at y Gwasanaeth Cynghori ar Iechyd a Gofal Cymdeithasol i ymgymryd ag ymchwiliad priodol ac annibynnol, a’r hyn sydd wedi digwydd yw bod yr ymchwiliad hwnnw wedi ymestyn ac ehangu. Wrth iddynt fynd drwodd, mae mwy o deuluoedd wedi cysylltu â hwy a mwy o gyfweliadau wedi eu cynnal. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, maent eisoes wedi gorfod adolygu 300,000 o dudalennau o ddogfennau ac mae yna ragor o bobl sy’n dal i fod angen eu cyfweld. Felly, credaf mai’r peth pwysicaf yw rhoi digon o amser i wneud hyn yn iawn, ac nid wyf am osod unrhyw derfynau amser artiffisial ar gyfer amserlenni a allai beryglu trylwyredd a digonolrwydd yr adroddiad y byddwn yn ei gael yn y pen draw. Fodd bynnag, rwy’n cydnabod y byddai o fudd i bawb pe gellid ymdrin â’r mater hwn hyd yn oed yn fwy prydlon a chyflym o safbwynt ffrâm amser. Mae yna bobl a fydd eisiau gwybod beth ddigwyddodd, o’r teuluoedd a’r unigolion eu hunain i aelodau staff sydd ynghlwm wrth hyn hefyd. Mae’n fanteisiol i bawb ohonom fod hyn yn digwydd yn gyflym; fodd bynnag, ni ddylai cyflymder yr ymchwiliad beryglu canlyniad a chadernid yr ymchwiliad yn y pen draw. Ond rwyf wedi bod yn glir iawn gyda’r bwrdd iechyd ynglŷn â beth rwy’n disgwyl iddynt ei wneud. Mae angen i ni feddwl hefyd ynglŷn â goruchwylio a llywodraethu hyn. Felly, mae’n bwysig iawn ein bod yn cael hyn yn iawn, ac rwy’n gobeithio y buasai’r Aelodau’n cefnogi ac yn cydnabod hynny.

Mae’r bwrdd iechyd, wrth gwrs, mewn mesurau arbennig nawr ers blwyddyn a hanner, ac rydw i’n cytuno â llawer o’r pwyntiau sydd wedi cael eu gwneud ynglŷn â’r problemau sydd yn bodoli. Ond a fyddech chi’n cytuno â fi bod yna rai materion llawer mwy sylfaenol sydd angen mynd i’r afael â nhw ac a fyddech chi’n cytuno bod angen i dri pheth penodol ddigwydd i’r perwyl hynny? Un yr ydym ni wedi clywed amdano fe yw bod angen mwy o ddoctoriaid a nyrsys er mwyn ateb y galw. Yr ail bwynt, wrth gwrs, yw bod angen gwneud llawer mwy i integreiddio gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Yn drydydd, hefyd, mae angen ailagor gwlâu mewn ysbytai cymunedol er mwyn hwyluso’r llif yna o gleifion o’r ysbytai cyffredinol, neu, fel arall, wrth gwrs, nid ydym ni’n mynd i’r afael â’r gwir broblemau.

The health board, of course, is in special measures and has been for a year and a half, and I agree with many of the points that have been made on the problems that exist. But would you agree with me that there are some more fundamental issues that need to be tackled and would you agree that three specific things need to happen to that end? One we’ve already heard about is that we need more doctors and nurses to respond to demand. The second point, of course, is that much more needs to be done to integrate health and social care services. And, thirdly, we need to reopen beds in community hospitals to facilitate that patient flow from general hospitals, otherwise, of course, we are not going to tackle the fundamental problems.

Thank you for the questions. We recognise and we regularly discuss the need for a new staff mix, not just the numbers of staff we have but who those staff are and how they’re used. So, the models of care really matter as well as the numbers of staff we have: doctors, nurses, therapists, pharmacists—there’s a whole range of different people we will need in the health service of the future, working a slightly different way. I agree with you about integration between health and care. That is a clear direction of travel for this Government, and we expect to hear more about that during the course of the parliamentary review and the recommendations that it will provide for us and every party in this Chamber.

On your third point, again, we do talk about patient flow, in the sense of those patients who don’t need to go into secondary care, don’t need to go into hospital beds, or into anticipatory care, to keep them where they are, a better relationship with residential care and domiciliary care, as well as primary care and social services, as well as understanding what mix of beds we need and what provision we need. Sometimes, that will be in residential services. It isn’t just about having alternative forms of community hospitals. We need to think about the whole mix that we need, so not setting a particular bar or a particular number on beds. We need an understanding of what our whole system needs, how people are getting to the right place for their care and, crucially, how we return people to their community and their home to continue receiving care, where they still have a need for care that doesn’t need to be undertaken in a hospital bed.

Diolch i chi am y cwestiynau. Rydym yn cydnabod ac rydym yn rheolaidd yn trafod yr angen am gymysgedd newydd o staff, nid nifer y staff sydd gennym yn unig, ond pwy yw’r staff hynny a sut y cânt eu defnyddio. Felly, mae’r modelau gofal yn bwysig iawn yn ogystal â nifer y staff sydd gennym: meddygon, nyrsys, therapyddion, fferyllwyr—ceir amrywiaeth eang o bobl wahanol y bydd eu hangen arnom yn y gwasanaeth iechyd yn y dyfodol, gan weithio mewn ffordd ychydig yn wahanol. Rwy’n cytuno â chi ynglŷn ag integreiddio rhwng iechyd a gofal. Mae hwnnw’n gyfeiriad teithio clir i’r Llywodraeth hon, ac rydym yn disgwyl clywed mwy am hynny yn ystod yr adolygiad seneddol a’r argymhellion y bydd yn eu rhoi i ni a phob plaid yn y Siambr hon.

Ar eich trydydd pwynt, unwaith eto, rydym yn sôn am lif cleifion, yn yr ystyr o gadw’r cleifion nad oes angen iddynt fynd i ofal eilaidd, nad oes angen iddynt fynd i welyau ysbyty, neu i ofal sydd wedi’i gynllunio ymlaen llaw, eu cadw lle y maent, perthynas well â gofal preswyl a gofal cartref, yn ogystal â gofal sylfaenol a gwasanaethau cymdeithasol, yn ogystal â deall pa gymysgedd o welyau sydd ei angen arnom a pha ddarpariaeth sydd ei hangen arnom. Weithiau, bydd hynny mewn gwasanaethau preswyl. Mae’n ymwneud â mwy na chael mathau eraill o ysbytai cymuned. Mae angen i ni feddwl am yr holl gymysgedd sydd ei angen arnom, ac nid gosod terfyn penodol neu nifer penodol o welyau. Mae angen dealltwriaeth o’r hyn sydd ei angen ar ein system gyfan, sut y mae pobl yn cyrraedd y lle iawn ar gyfer eu gofal ac yn hollbwysig, sut rydym yn dychwelyd pobl i’w cymuned a’u cartref i barhau i dderbyn gofal, lle y mae’n dal i fod angen gofal nad oes angen iddo gael ei roi mewn gwely ysbyty.

Gweithwyr Proffesiynol Perthynol mewn Gwasanaethau Iechyd Sylfaenol

Allied Professionals in Primary Health Services

2. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i ehangu’r amrywiaeth o weithwyr proffesiynol perthynol mewn gwasanaethau iechyd sylfaenol? OAQ(5)0108(HWS)

2. What plans does the Cabinet Secretary have to extend the range of allied professionals in primary health services? OAQ(5)0108(HWS)

Thank you for the question. We expect to see an even more extensive role for allied health professionals as part of the primary care team. Health boards are already extending the role of allied health professionals through their local plans to strengthen primary care, backed up by Welsh Government funding.

Diolch am y cwestiwn. Disgwyliwn weld rôl hyd yn oed yn fwy helaeth i weithwyr proffesiynol perthynol i iechyd yn rhan o’r tîm gofal sylfaenol. Mae byrddau iechyd eisoes yn ehangu rôl gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd drwy eu cynlluniau lleol i gryfhau gofal sylfaenol, a gefnogir gan gyllid Llywodraeth Cymru.

Thank you, Cabinet Secretary. I was very pleased to welcome you recently to Kidwelly to visit the Minafon surgery, where, a year ago, when the surgery faced a crisis when the doctors left, working closely with Hywel Dda health board, the range of local Labour councillors and the community, it designed a service where there is a pharmacist, a physiotherapist and other allied health professionals working together, and the service that the patients have has improved immeasurably. What can be done to extend that model to GP services right across Wales?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Roeddwn yn falch iawn o’ch croesawu i Gydweli yn ddiweddar i ymweld â meddygfa Minafon, a oedd, flwyddyn yn ôl, pan wynebodd argyfwng wrth i’r meddygon adael, wedi cynllunio gwasanaeth, gan weithio’n agos gyda bwrdd iechyd Hywel Dda ac ystod o gynghorwyr Llafur lleol a’r gymuned, lle y ceir fferyllydd, ffisiotherapydd a gweithwyr proffesiynol eraill perthynol i iechyd yn cydweithio, ac mae’r gwasanaeth y mae’r cleifion yn ei gael wedi gwella’n anfesuradwy. Beth y gellir ei wneud i ymestyn y model i wasanaethau meddyg teulu ledled Cymru?

I thank the Member for the question. It was, indeed, a very interesting visit, and recognising there was a real threat about the future of primary care in Kidwelly not that long ago. And it was helpful to see a really challenging but supportive environment from local elected representatives. And, actually, the staff within the practice have kept it going, particularly the practice manager, who really had a significant role to play in keeping that together.

And it’s a good and practical example of some of the things we talk about in wider theory—why we need a different team of staff in terms of the mix, in terms of being able to deal with the healthcare needs, of professionals. And, often, that means people get seen more quickly, by the most appropriate professional. In particular, I was really impressed with the pharmacist, the advanced nurse practitioner, and the physiotherapist, taking demand away from GPs. They got to do more of what they need to do, in seeing more complex patients, and those people were actually being properly and safely seen and treated. And it’s been popular with patients too. We heard that directly from the community health council.

So, it’s more of this we need to see, not less, in the future, in every part of Wales—not just Kidwelly, not just Hywel Dda, but across the country. That is more and more the future of primary care—GPs at the centre of primary care, with more professionals around them, to properly meet and see and deal with the appropriate needs of their patients, wherever they may be in the country.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Roedd yn ymweliad diddorol iawn yn wir, gan gydnabod bod yna fygythiad gwirioneddol i ddyfodol gofal sylfaenol yng Nghydweli heb fod mor hir yn ôl. Ac roedd yn ddefnyddiol gweld ysbryd gwirioneddol heriol ond cefnogol gan gynrychiolwyr etholedig lleol. Ac mewn gwirionedd, mae’r staff yn y practis wedi ei gadw i fynd, yn enwedig rheolwr y practis, a oedd â rôl wirioneddol arwyddocaol i’w chwarae yn cadw hynny gyda’i gilydd.

Ac mae’n enghraifft dda ac ymarferol o rai o’r pethau yr ydym yn siarad amdanynt yn rhan o’r theori ehangach—pam y mae arnom angen tîm gwahanol o staff o ran y cymysgedd, o ran gallu ymdrin ag anghenion gofal iechyd ac o ran gweithwyr proffesiynol. Ac yn aml, mae hynny’n golygu bod pobl yn cael eu gweld yn gynt, gan y gweithiwr proffesiynol mwyaf priodol. Yn benodol, gwnaeth y fferyllydd, yr uwch-ymarferydd nyrsio a’r ffisiotherapydd argraff fawr arnaf, gan eu bod yn cymryd baich oddi ar feddygon teulu. Roeddent yn llwyddo i wneud mwy o’r hyn sydd angen iddynt ei wneud, o ran gweld cleifion mwy cymhleth, ac roedd y bobl hynny mewn gwirionedd yn cael eu gweld a’u trin yn briodol ac yn ddiogel. Ac mae wedi bod yn boblogaidd gyda chleifion hefyd. Clywsom hynny’n uniongyrchol gan y cyngor iechyd cymuned.

Felly, mae angen i ni weld mwy o hyn, nid llai, yn y dyfodol, ym mhob rhan o Gymru—nid Cydweli’n unig, nid Hywel Dda yn unig, ond ar draws y wlad. Dyna’n gynyddol yw dyfodol gofal sylfaenol—meddygon teulu ynghanol gofal sylfaenol, gyda mwy o weithwyr proffesiynol o’u cwmpas, i allu diwallu a gweld ac ymdrin ag anghenion eu cleifion yn briodol, lle bynnag y bônt yn y wlad.

Minister, more policy development is recognising that we cannot work in silos and that many people will have co-morbidities, which will exercise the knowledge and skills of all allied healthcare professionals. What discussions have you had with professional bodies representing allied healthcare professionals, in order to determine that the training requirements for these bodies reflect not only the current but also the future needs of our population?

Weinidog, mae mwy o waith datblygu polisi yn cydnabod na allwn weithio mewn seilos ac y bydd gan lawer o bobl gydafiacheddau a fydd yn galw am wybodaeth a sgiliau pob gweithiwr proffesiynol perthynol i iechyd. Pa drafodaethau a gawsoch gyda chyrff proffesiynol sy’n cynrychioli gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd er mwyn pennu bod y gofynion hyfforddi ar gyfer y cyrff hyn yn adlewyrchu nid yn unig anghenion ein poblogaeth ar hyn o bryd, ond yn y dyfodol hefyd?

I have regular discussions with representative allied health professionals. They are an effective and very professional lobby, I find. And they come to you with a range of evidence to back up the statements they make about the future of the service. They are also a group of people who are very willing to change the model of care, and to say there’s evidence that doing things in a different way will provide better outcomes for patients, and that’s really, really encouraging. They have mentioned to me the potential of looking again at some of the particular requirements. But, most of the conversation I have with them is about the numbers that we have and how those staff are used.

You will see in the future of the primary care workforce, in the second half of this year, a particular focus on allied health professionals and pharmacy, and other groups, to understand the numbers of people that we need and what we want to do then to recruit more people, where we know we need more numbers—we are, of course, training more people in a variety of different allied health professions—and also how are the current staff, and how their skills are used. So, I think there’s lot of reasons to be positive about what’s happening, as well as recognising the challenge that does exist. So, I’m happy to continue having a regular conversation with them and other representatives of the primary care workforce.

Byddaf yn cael trafodaethau rheolaidd gyda gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd cynrychioladol. Rwy’n eu hystyried yn lobi effeithiol a phroffesiynol iawn. A dônt atoch gydag ystod o dystiolaeth i gefnogi’r datganiadau a wnânt am ddyfodol y gwasanaeth. Maent hefyd yn grŵp o bobl sy’n barod iawn i newid y model gofal, ac i ddweud bod yna dystiolaeth y bydd gwneud pethau mewn ffordd wahanol yn darparu canlyniadau gwell i gleifion, ac mae hynny’n galonogol tu hwnt. Maent wedi sôn wrthyf am y potensial o edrych eto ar rai o’r gofynion penodol. Ond mae’r rhan fwyaf o’r sgwrs rwy’n ei chael gyda hwy yn ymwneud â’r niferoedd sydd gennym a sut y caiff y staff hynny eu defnyddio.

Yn y gweithlu gofal sylfaenol yn y dyfodol, fe welwch yn ail hanner y flwyddyn hon, ffocws penodol ar weithwyr proffesiynol perthynol i iechyd a fferylliaeth, a grwpiau eraill, i ddeall y niferoedd o bobl sydd eu hangen arnom a’r hyn y byddwn am ei wneud wedyn i recriwtio mwy o bobl, lle y gwyddom fod arnom angen mwy o niferoedd—wrth gwrs, rydym yn hyfforddi mwy o bobl mewn amrywiaeth o wahanol broffesiynau perthynol i iechyd—a hefyd sut y caiff y staff presennol, a’u sgiliau eu defnyddio. Felly, rwy’n meddwl bod yna lawer o resymau dros fod yn gadarnhaol ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd, yn ogystal â chydnabod yr her sy’n bodoli. Felly, rwy’n hapus i barhau i gael sgwrs reolaidd â hwy a chynrychiolwyr eraill y gweithlu gofal sylfaenol.

Could I, following on from the question that introduced this, thank the Cabinet Secretary for his visit this morning to Tynycoed surgery in Sarn? And he saw the enthusiasm and the expertise of a wide range of professionals, but not only the GPs, not only the allied care professionals, but social care, healthcare professionals, people involved in social enterprises, people involved in the third sector. And the whole thrust of this was to move away, towards a system where it’s to do with well-being rather than the repair costs further down the river.

Does he share my hope, and those of other colleagues here, that these innovative collaborations—like the Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board cluster model—pump primed by Welsh Government funding, will ultimately prove those benefits of keeping people healthier for longer in their communities, reducing the load on our ever-stretched NHS services and wider health services, and potentially delivering cost savings too, by making sure that people are kept healthier longer, rather than washing up into acute, secondary, or even our GP care services?

Yn dilyn ymlaen o’r cwestiwn a gyflwynodd y mater, a gaf fi ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymweliad y bore yma â meddygfa Tynycoed yn Sarn? Ac fe welodd frwdfrydedd ac arbenigedd ystod eang o weithwyr proffesiynol, ond nid yn unig y meddygon teulu, nid yn unig y gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, ond gweithwyr gofal cymdeithasol, gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, pobl sy’n ymwneud â mentrau cymdeithasol, pobl sy’n ymwneud â’r trydydd sector. A byrdwn hyn oll oedd camu i ffwrdd, tuag at system lle y mae’n ymwneud â llesiant yn hytrach na’r costau atgyweirio yn nes ymlaen.

A yw’n rhannu fy ngobaith, a gobaith cyd-Aelodau eraill yma, y bydd yr enghreifftiau arloesol hyn o gydweithio—fel model clwstwr Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg—sydd wedi’u hysgogi gan gyllid Llywodraeth Cymru, yn y pen draw yn profi’r manteision o gadw pobl yn iach yn hwy yn eu cymunedau, gan leihau’r baich ar ein gwasanaethau GIG sydd dan bwysau’n barhaol a gwasanaethau iechyd ehangach, a sicrhau arbedion o ran costau hefyd o bosibl, drwy wneud yn siŵr fod pobl yn cael eu cadw’n iachach yn hwy, yn hytrach na chyrraedd gwasanaethau gofal acíwt, eilaidd, neu ein practisau meddygon teulu hyd yn oed?

Yes. And it was a particularly interesting visit this morning, for the launch of the cardiovascular risk assessment programme in the Abertawe Bro Morgannwg health board area, not just to meet GPs from around the cluster, but also to meet with healthcare support workers, who are going to be a key part of taking forward that particular programme. It’s a good example of building on what’s already taking place in Cwm Taf, and in Aneurin Bevan as well. There’s lots of learning there about going and understanding part of the population who don’t go to see their GP very often, but are at real risk of acquiring future conditions. So, it is about anticipatory care, and avoiding longer term and more chronic conditions in the future.

And I was particularly impressed, not just with the focus on well-being, but really taking forward learning. I want to see that rolled out on a consistent basis. That’s one of the things that, if we’re honest, we haven’t done as consistently or as effectively as we should have done in the past. And there’s a real imperative to do more of that in the future. The other really important message that I took from this morning was that clusters are something that GPs themselves are seeing more and more of the real benefit of—the way they get to work together, the way they do it with other professionals in health and care and the third sector—and the way that we release money directly for them has been a big part of gaining trust within that. Trust is a huge commodity, and I was really pleased to hear that the GPs who were there today recognised that there is a Government here that is willing to listen to them and to act with them.

Ydw. Ac roedd yr ymweliad y bore yma ar gyfer lansio’r rhaglen asesu risg cardiofasgwlaidd yn ardal bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg yn arbennig o ddiddorol, nid yn unig o ran cyfarfod â meddygon teulu o bob rhan o’r clwstwr, ond hefyd o ran cyfarfod â gweithwyr cymorth gofal iechyd, sy’n mynd i fod yn rhan allweddol o symud y rhaglen benodol honno yn ei blaen. Mae’n enghraifft dda o adeiladu ar yr hyn sydd eisoes yn digwydd yng Nghwm Taf, ac yn Aneurin Bevan hefyd. Mae llawer o wersi i’w dysgu yno am fynd ati i ddeall rhan o’r boblogaeth nad ydynt yn mynd i weld eu meddyg teulu yn aml iawn, ond sydd mewn perygl gwirioneddol o gael cyflyrau iechyd yn y dyfodol. Felly, mae’n ymwneud â gofal wedi’i gynllunio ymlaen llaw, ac osgoi cyflyrau mwy hirdymor a mwy cronig yn y dyfodol.

Ac roeddwn yn llawn edmygedd, nid yn unig o’r ffocws ar lesiant, ond o’r modd yr oeddent yn datblygu’r gwersi a ddysgwyd. Rwyf am weld hynny’n cael ei gyflwyno ar sail gyson. Dyna un o’r pethau, os ydym yn onest, nad ydym wedi ei wneud mor gyson neu mor effeithiol ag y dylem fod wedi’i wneud yn y gorffennol. Ac mae rheidrwydd gwirioneddol i wneud mwy o hynny yn y dyfodol. Y neges bwysig arall a glywais y bore yma oedd bod clystyrau’n rhywbeth y mae meddygon teulu eu hunain yn gweld mwy a mwy o fudd gwirioneddol ohonynt—y ffordd y gallant weithio gyda’i gilydd, y ffordd y maent yn ei wneud gyda gweithwyr proffesiynol eraill ym maes iechyd a gofal a’r trydydd sector—ac mae’r ffordd yr ydym yn rhyddhau arian yn uniongyrchol iddynt wedi bod yn rhan fawr o ennill ymddiriedaeth yn hynny o beth. Mae ymddiriedaeth yn elfen enfawr, ac roeddwn yn falch iawn o glywed bod y meddygon teulu a oedd yno heddiw yn cydnabod bod yna Lywodraeth yma sy’n barod i wrando arnynt ac i weithredu gyda hwy.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Suzy Davies.

Questions now from the party spokespeople. Welsh Conservative spokesperson, Suzy Davies.

Diolch, Lywydd. Good afternoon, Minister. Obviously we welcome the additional £10 million in the next budget intended for social services, but that isn’t ring-fenced, so what reassurances have you had from local authorities that it will be spent on services that commentators in the sector say would be lost without it?

Diolch, Lywydd. Prynhawn da, Weinidog. Yn amlwg, rydym yn croesawu’r £10 miliwn ychwanegol yn y gyllideb nesaf a fwriedir ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol, ond nid yw hwnnw wedi ei neilltuo, felly pa sicrwydd a gawsoch gan awdurdodau lleol y bydd yn cael ei wario ar wasanaethau y mae sylwebyddion yn y sector yn dweud y buasent ar goll hebddo?

The budget this year gave extra allocations to social services. We gave an initial £25 million to social services, £4.5 million to reflect the uplift that we’ve given in terms of the capital limit, and a further £10 million that was specifically in grant form this year to address the challenges that local authorities and the sector are facing with regard to implementing the new national living wage. So, because that £10 million is a grant this year, it does give us that extra oversight.

Rhoddodd y gyllideb eleni ddyraniadau ychwanegol i’r gwasanaethau cymdeithasol. Rhoddasom £25 miliwn cychwynnol i’r gwasanaethau cymdeithasol, £4.5 miliwn i adlewyrchu’r cynnydd yr ydym wedi ei roi o ran y terfyn cyfalaf, a £10 miliwn pellach a oedd yn benodol ar ffurf arian grant eleni i fynd i’r afael â’r heriau y mae awdurdodau lleol a’r sector yn eu hwynebu o ran gweithredu’r cyflog byw cenedlaethol newydd. Felly, gan fod £10 miliwn ar ffurf grant eleni, mae’n rhoi’r trosolwg ychwanegol hwnnw i ni.

My understanding, based on answers to previous questions that I put to you is that the living wage created an issue with the initial allocation of budget, and that the £10 million was to sort of make up for that, at least in some part. So, it’s not actually directly for the uplift in the living wage; it’s for filling the gap that the living wage left, if I can put it that way.

You didn’t actually address my specific question about which services were endangered, though. As this extra money was given to meet a particular need, rather than just being a general uplift to the revenue support grant, and was raised in part by increasing the maximum contribution that people pay towards their care, I think, actually, it’s in order for both of us to follow that money and make sure it’s being spent with the intentions you originally had. So, when the sector experts told you that certain services were at risk, which examples impressed you sufficiently in order for you to consider even raising this additional money?

Fy nealltwriaeth i, yn seiliedig ar atebion i gwestiynau blaenorol a ofynnais i chi, yw bod y cyflog byw wedi creu problem gyda dyranu’r gyllideb gychwynnol, a bod y £10 miliwn i fod i ryw fath o wneud iawn am hynny, yn rhannol o leiaf. Felly, nid yw’n uniongyrchol ar gyfer y codiad yn y cyflog byw mewn gwirionedd; mae yno ar gyfer llenwi’r bwlch y mae’r cyflog byw wedi’i adael, os caf ei roi felly.

Er hynny, ni wnaethoch ateb fy nghwestiwn penodol ynglŷn â pha wasanaethau oedd dan fygythiad. Gan fod yr arian ychwanegol hwn wedi’i roi i ddiwallu angen penodol yn hytrach na bod yn hwb cyffredinol yn unig i’r grant cynnal refeniw, a’i fod wedi’i godi’n rhannol drwy gynyddu uchafswm y cyfraniad y mae pobl yn talu tuag at eu gofal, rwy’n meddwl, mewn gwirionedd, ei bod yn weddus i ni’n dau ddilyn yr arian a gwneud yn siŵr ei fod yn cael ei wario gyda’r bwriadau a oedd gennych yn wreiddiol. Felly, pan ddywedodd arbenigwyr y sector wrthych fod rhai gwasanaethau mewn perygl, pa enghreifftiau a greodd ddigon o argraff arnoch i chi hyd yn oed ystyried codi’r arian ychwanegol hwn?

The decision to invest further in social care this year is a direct reflection of the discussions that we have had with experts in the field. We held three round tables with local government, with providers and others, in order to listen to the challenges of the social care sector, and work out a way we can collaboratively respond to them. So, Welsh Government is providing extra funding—you’re correct in saying that—but we also require local government to commission services in a cost-effective way and to invest there. Also, there is an onus on providers themselves as well, in order to make social care the kind of career that people want to work in. It’s unacceptable at the moment that there is a third turnover in staff in the sector, and every time a new member of staff has to be appointed, it costs the provider £3,500, with all of the checks and the training and so on. So, it’s incumbent on all of us to work in partnership in order to ensure that we have sustainable and resilient social care for the future.

You referred to the increase in the cap on domiciliary care to £70 this year. That will give local authorities an extra £4 million on top of the other funding, to which I referred as well. I think it was a fair time to consider increasing that cap because the cap has been at £60 now for the last two years. So, I think that the increase is a reasonable increase to make.

Mae’r penderfyniad i fuddsoddi ymhellach mewn gofal cymdeithasol eleni yn adlewyrchiad uniongyrchol o’r trafodaethau a gawsom gydag arbenigwyr yn y maes. Cynaliasom dri chyfarfod bwrdd crwn gyda llywodraeth leol, gyda darparwyr ac eraill, er mwyn gwrando ar heriau’r sector gofal cymdeithasol, a chanfod ffordd i ni allu ymateb ar y cyd iddynt. Felly, mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid ychwanegol—rydych yn gywir wrth ddweud hynny—ond rydym hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i lywodraeth leol gomisiynu gwasanaethau mewn ffordd gosteffeithiol ac i fuddsoddi yno. Hefyd, mae cyfrifoldeb ar y darparwyr eu hunain yn ogystal, er mwyn gwneud gofal cymdeithasol y math o yrfa y mae pobl am weithio ynddi. Mae’n annerbyniol ar hyn o bryd fod trosiant staff yn y sector yn un o bob tri, a phob tro y bydd yn rhaid penodi aelod newydd o staff, mae’n costio £3,500 i’r darparwr, gyda’r holl wiriadau a’r hyfforddiant ac yn y blaen. Felly, mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom i weithio mewn partneriaeth er mwyn sicrhau bod gennym ofal cymdeithasol cynaliadwy a chadarn ar gyfer y dyfodol.

Fe gyfeirioch at godi’r cap ar ofal cartref i £70 eleni. Bydd hynny’n rhoi £4 miliwn ychwanegol i awdurdodau lleol ar ben y cyllid arall y cyfeiriais ato hefyd. Roedd hi’n bryd ystyried codi’r cap yn fy marn i am ei fod wedi bod yn £60 bellach ers y ddwy flynedd ddiwethaf. Felly, rwy’n meddwl bod y cynnydd yn un rhesymol i’w wneud.

Thank you for that answer, and I don’t challenge you on your answer on the rise in the cap on payments towards domiciliary care, but I’m still struggling to find out what exactly it is that this £10 million will go on. What I’m picking up from your answer is that it’s primarily to do with staff retention, and that may well be the case, but that’s what I want to be able to see happening as a result of this extra money coming into the system.

I think we probably agree that preventing avoidable reliance on social care is worth while, both to our citizens and obviously for the services that provide that care. In my meeting with members of the Welsh NHS Confederation today, the key players—and they are key players in this, there is no two ways about that—summed up the current situation like this: they said that Wales has the answers for growing demand for more complex social care, but it’s the structure that gets in the way. I heard the Cabinet Secretary’s reply to Lee Waters’s question, and to the supplementaries, about how allied healthcare professionals can be part of this and that complete understanding that they are willing and ready to take part in different ways of working.

Do you now have enough evidence about partnership working, pooled budgets and all the rest of it from local health authorities, local authorities and from the third sector even—evidence that is strong enough to start developing policy now on a Wales-wide basis, which is predicated on greater numbers and a greater responsibility for occupational therapists, physiotherapists and other allied healthcare professionals, releasing them from this silo of secondary intervention only?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, ac nid wyf yn eich herio ar eich ateb ar y cynnydd yn y cap ar daliadau tuag at ofal cartref, ond rwy’n dal i gael trafferth i ganfod ar beth yn union y gwerir y £10 miliwn hwn. Yr hyn rwy’n ei gasglu o’ch ateb yw ei fod yn ymwneud yn bennaf â chadw staff, a gallai hynny’n bendant fod yn wir, ond dyna rwyf am allu ei weld yn digwydd o ganlyniad i’r arian ychwanegol hwn sy’n dod i mewn i’r system.

Rwy’n credu ein bod yn ôl pob tebyg yn cytuno bod atal dibyniaeth y gellir ei osgoi ar ofal cymdeithasol yn werth chweil, i’n dinasyddion ac yn amlwg i’r gwasanaethau sy’n darparu’r gofal hwnnw. Yn fy nghyfarfod gydag aelodau o Gydffederasiwn y GIG yng Nghymru heddiw, crynhodd y rif chwaraewyr—a hwy yw’r prif chwaraewyr yn hyn, nid oes dwywaith am hynny—y sefyllfa bresennol fel hyn: dywedasant fod gan Gymru atebion ar gyfer y galw cynyddol am ofal cymdeithasol mwy cymhleth, ond mai’r strwythur sy’n mynd yn y ffordd. Clywais ymateb Ysgrifennydd y Cabinet i gwestiwn Lee Waters, ac i’r cwestiynau atodol, ynglŷn â sut y gall gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd fod yn rhan o hyn a bod dealltwriaeth lwyr eu bod yn barod i gymryd rhan mewn gwahanol ffyrdd o weithio.

A oes gennych bellach ddigon o dystiolaeth am weithio mewn partneriaeth, cyllidebau cyfun a’r gweddill i gyd gan yr awdurdodau iechyd lleol, awdurdodau lleol a’r trydydd sector hyd yn oed—tystiolaeth sy’n ddigon cryf i ddechrau datblygu polisi ar sail Cymru gyfan bellach sy’n seiliedig ar niferoedd mwy a rhagor o gyfrifoldeb i therapyddion galwedigaethol, ffisiotherapyddion a gweithwyr proffesiynol eraill perthynol i iechyd, i’w rhyddhau o’r seilo hwn o ymyrraeth eilaidd yn unig?

I think the intermediate care fund is providing us with just that evidence. We have a £60 million intermediate care fund, which is really transforming the way that local authorities and health boards work together, including meeting people’s needs.

Just this morning, I was in Ystradgynlais, seeing the good work that they’re doing there in terms of bringing together health and social care, and they did include the allied professionals as well. I sat in on one of the team meetings where cases were discussed, and it was absolutely incredible to see how quickly packages of care could come into place when they had all the right people around the table. So, we are gathering that evidence.

Our intermediate care fund projects are providing us with information on a quarterly basis and we’re analysing that, looking at what really works. Because we’re starting to get to the point now when we can demonstrate the number of nights saved to the NHS, for example, and we have surveys of satisfaction from people who’ve been recipients of care through the intermediate care fund. I think it’s fair to say that we’ve been blown away by the success that we are seeing in the various projects right across Wales. I’ve visited projects in Swansea, Bridgend, and a couple up in north Wales as well. Although the approaches are different in different places, I think it’s important that different projects in different areas learn from one another. I think that the fact that professionals are freed up to do their jobs and to learn from one another, and not to have these artificial barriers between health and social care, is really making a difference to the care that people receive.

Rwy’n meddwl bod y gronfa gofal canolraddol yn rhoi’r dystiolaeth honno i ni. Mae gennym gronfa gofal canolraddol o £60 miliwn, sy’n trawsnewid yn wirioneddol y ffordd y mae awdurdodau lleol a byrddau iechyd yn gweithio gyda’i gilydd, gan gynnwys diwallu anghenion pobl.

Y bore yma, roeddwn yn Ystradgynlais, yn gweld y gwaith da y maent yn ei wneud yno o ran dod ag iechyd a gofal cymdeithasol at ei gilydd, ac roeddent yn cynnwys y gweithwyr proffesiynol perthynol hefyd. Mynychais un o’r cyfarfodydd tîm lle y câi’r achosion eu trafod, ac roedd yn gwbl anhygoel gweld pa mor gyflym y gallai pecynnau gofal ddod ar waith pan oedd ganddynt yr holl bobl iawn o gwmpas y bwrdd. Felly, rydym yn casglu’r dystiolaeth honno.

Mae prosiectau’r gronfa gofal canolraddol yn darparu gwybodaeth i ni yn chwarterol ac rydym yn dadansoddi hynny, gan edrych ar yr hyn sy’n gweithio mewn gwirionedd. Oherwydd rydym yn dechrau cyrraedd y pwynt yn awr pan allwn ddangos nifer y nosweithiau a arbedir i’r GIG, er enghraifft, ac mae gennym arolygon o fodlonrwydd pobl sydd wedi cael gofal drwy’r gronfa gofal canolraddol. Rwy’n credu ei bod yn deg dweud ein bod wedi ein rhyfeddu gan y llwyddiant a welsom yn y gwahanol brosiectau ledled Cymru. Rwyf wedi ymweld â phrosiectau yn Abertawe, Pen-y-bont ar Ogwr, ac un neu ddau i fyny yn y gogledd hefyd. Er bod y dulliau gweithredu’n wahanol mewn gwahanol leoedd, rwy’n credu ei bod yn bwysig fod gwahanol brosiectau mewn gwahanol ardaloedd yn dysgu oddi wrth ei gilydd. Rwy’n meddwl bod y ffaith fod gweithwyr proffesiynol yn cael eu rhyddhau i wneud eu gwaith ac i ddysgu oddi wrth ei gilydd, ac i beidio â chael rhwystrau artiffisial rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i’r gofal y mae pobl yn ei gael.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Lywydd. Mae fy nghwestiynau innau hefyd yn mynd i’r Gweinidog. Mae pwysau ar adrannau brys ysbytai yn effeithio ar y ddwy ochr i glawdd Offa ac wedi bod yn y penawdau eto, ac mae yna lawer o resymau dros y problemau hynny. Ond rwyf am ganolbwyntio ar rôl gofal cymdeithasol. A ydy’r Gweinidog yn cytuno bod gwasanaethau gofal cymdeithasol da yn chwarae rôl bwysig wrth atal pobl rhag gorfod mynd i ysbytai ac yn gadael iddyn nhw adael yr ysbytai yn gynt?

Thank you, Llywydd. My questions are also to the Minister. Pressures on emergency departments in our hospitals have an impact on both sides of Offa’s dyke and have been in the headlines again, and there are many reasons for those problems. But, I want to concentrate on the role of social care. Does the Minister agree that good social care services play an important role in preventing people from having to go to hospital in the first place and allows them to leave sooner?

Yes, I absolutely agree that social care has a role to play in preventing unnecessary hospital admissions and ensuring that people can have a step-down service to return home as quickly as possible. We know that staying in hospital for too long is obviously bad for the individual in terms of their health and their well-being, which is exactly what the intermediate care fund is doing in terms of providing those step-up and step-down services. We’re able, as I say, to demonstrate the number of nights saved to the NHS, but behind every night saved to the NHS, obviously, is a story of an individual whose care has been improved as a result of it.

Ydw, cytunaf yn llwyr fod gan ofal cymdeithasol rôl i’w chwarae yn atal derbyniadau diangen i’r ysbyty ac yn sicrhau bod pobl yn gallu cael gwasanaeth cam-i-lawr er mwyn dychwelyd adref cyn gynted â phosibl. Rydym yn gwybod bod aros yn yr ysbyty am gyfnod rhy hir yn amlwg yn ddrwg i’r unigolyn o ran eu hiechyd a’u lles, sef yr union beth y mae’r gronfa gofal canolraddol yn ei wneud o ran darparu’r gwasanaethau cam-i fyny a cham-i-lawr hynny. Fel y dywedais, gallwn ddangos nifer y nosweithiau a arbedwyd i’r GIG, ond y tu ôl i bob noson a arbedir i’r GIG, yn amlwg, mae stori unigolyn y mae ei ofal wedi’i wella o ganlyniad i hynny.

Rydym yn gwybod wrth gwrs gymaint o gyfran o’n cyllid ni sy’n mynd i’r NHS, ond nid yw’r un sylw, yr un bri, yn cael ei roi i gyllidebau gofal cymdeithasol. Yn Lloegr, wrth gwrs, rydym yn gwybod bod y Ceidwadwyr wedi torri ar yr arian sydd ar gael i ofal cymdeithasol ac mae effeithiau hynny, rwy’n meddwl y byddai’r rhan fwyaf yn cytuno, wedi bod yn amlwg o ran cynyddu pwysau ar ysbytai. Yma, yng Nghymru, mae Llywodraeth Cymru yn ymfalchïo nad ydy cyllidebau gofal cymdeithasol wedi cael eu torri gymaint ag yn Lloegr. Ond, pam felly fod nifer yr addasiadau i gartrefi pobl wedi gostwng 21 y cant ers Ebrill 2011 a pham bod faint o offer sy’n cael ei ddarparu ar gyfer defnyddwyr gwasanaethau wedi gostwng 15 y cant dros yr un cyfnod?

We know, of course, what percentage of our budget is spent on the NHS, but the same attention or prestige is not given to social care budgets. In England, of course, we know that the Conservatives have cut the funding available for social care and the impact of that, I think most would agree, has been clear in terms of increasing the pressure on hospitals. Here, in Wales, the Welsh Government takes pride in the fact that social care budgets haven’t been cut to such a degree as they have in England, but why, therefore, has the number of adaptations to people’s homes declined by 21 per cent since April 2011? Why has the amount of equipment provided for users of services reduced by 15 per cent over the same period?

You’re absolutely right to say that we do take a very different approach to the one that we see in England in terms of our support for social services because, of course, the UK Government has abdicated its responsibility for social services in putting the burden on councils to raise council tax to pay for social care locally, which I think is an unfair approach and one that we wouldn’t be seeking to adopt here.

On delayed transfers of care, we are seeing improvements in those figures and I think that is the result of the work that we are doing through the intermediate care fund. But with regard to the specifics on why we are seeing fewer aids and adaptations, I couldn’t tell you why we’re seeing that because people should be having their needs met through the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014, which does require an individual assessment of each person’s needs, which will include aids and adaptations, and they should be available to the people who need them.

Rydych yn hollol gywir i ddweud bod gennym ddull o weithredu sy’n wahanol iawn i’r un a welwn yn Lloegr o ran ein cefnogaeth i wasanaethau cymdeithasol oherwydd, wrth gwrs, mae Llywodraeth y DU wedi ymwrthod â’i chyfrifoldeb dros y gwasanaethau cymdeithasol drwy roi’r baich ar gynghorau i godi’r dreth gyngor i dalu am ofal cymdeithasol yn lleol, a chredaf fod hwnnw’n ddull annheg ac yn un na fuasem yn ceisio’i fabwysiadu yma.

Ar oedi wrth drosglwyddo gofal, rydym yn gweld gwelliannau yn y ffigurau a chredaf fod hynny’n deillio o’r gwaith a wnawn drwy’r gronfa gofal canolraddol. Ond o ran y manylion penodol ynglŷn â pham y gwelwn lai o gymhorthion ac addasiadau, ni allwn ddweud wrthych pam y gwelwn hynny gan y dylai pobl fod yn cael eu hanghenion wedi’u diwallu drwy Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, sy’n ei gwneud yn ofynnol i gynnal asesiad unigol o anghenion pob unigolyn, a fydd yn cynnwys cymhorthion ac addasiadau, a dylent fod ar gael i’r bobl sydd eu hangen.

Perhaps the Minister should be trying to find out why those adaptations have been declining and why the equipment has not been going out at rates at which it has in the past because that all has an effect and a knock-on further down the line within our health and social care system.

Let me draw your attention to another service that is vastly underappreciated—that of unpaid carers. Last year, Carers UK found that 55 per cent of carers in Wales found that their own physical health had suffered because of their caring duties. That’s the highest percentage anywhere in the UK. The amount of respite care provided in Wales—the number of nights of care provided in Wales—has dropped a staggering 24 per cent since 2011. This has happened at the same time as this and the previous Government presided over a programme, of course, of closing community hospitals, with an overall decline in the number of NHS beds available in Wales of 7 per cent. These community hospital beds, I need not point out, could have provided a smooth transition for patients back to the community, tackling delayed transfers of care, as well, of course, as providing desperately needed respite care for the army of unpaid carers that keeps our system afloat. So, will the Minister now admit that the drive to close community hospitals has been a big mistake and that, in the main, and for the sake of strengthening our social care system, it’s time to start reversing that programme?

Efallai y dylai’r Gweinidog geisio darganfod pam y mae nifer yr addasiadau hynny wedi bod yn gostwng a pham nad yw’r offer wedi bod yn mynd allan i’r un graddau ag yn y gorffennol gan fod hyn i gyd yn cael effaith ganlyniadol ymhellach yn nes ymlaen yn ein system iechyd a gofal cymdeithasol.

Gadewch i mi dynnu eich sylw at wasanaeth arall nad yw’n cael ei werthfawrogi o gwbl—gofalwyr di-dâl. Y llynedd, canfu Carers UK fod 55 y cant o ofalwyr yng Nghymru yn teimlo bod eu hiechyd corfforol eu hunain wedi dioddef oherwydd eu dyletswyddau gofalu. Dyna’r ganran uchaf yn y DU drwyddi draw. Mae faint o ofal seibiant a ddarperir yng Nghymru—nifer y nosweithiau o ofal a ddarperir yng Nghymru—wedi gostwng 24 y cant ers 2011, sy’n ostyngiad syfrdanol. Mae hyn wedi digwydd ar yr un adeg ag y bu’r Llywodraeth hon a’r un flaenorol yn llywyddu dros raglen o gau ysbytai cymunedol, wrth gwrs, gyda gostyngiad cyffredinol o 7 y cant yn nifer y gwelyau GIG sydd ar gael yng Nghymru. Nid oes raid i mi nodi y gallai’r gwelyau hyn mewn ysbytai cymunedol fod wedi sicrhau pontio llyfn i gleifion yn ôl i’r gymuned, gan fynd i’r afael ag oedi wrth drosglwyddo gofal, yn ogystal, wrth gwrs, â darparu gofal seibiant y mae ei ddirfawr angen ar y fyddin o ofalwyr di-dâl sy’n cadw ein system i fynd. Felly, a wnaiff y Gweinidog gyfaddef yn awr fod yr ymgyrch i gau ysbytai cymunedol wedi bod yn gamgymeriad mawr ac at ei gilydd, er mwyn cryfhau ein system gofal cymdeithasol, ei bod hi’n bryd dechrau gwrthdroi’r rhaglen honno?

Well, just to pick up on the comment you made on aids and adaptations, I think that we should be looking at whether people’s needs are being met, not whether or not there has been an increase or a decrease in the percentage of certain aids and adaptations that are being installed. If you have specific examples locally as to where people haven’t had their needs met through aids and adaptations, then by all means please raise them with me.

I share your admiration for unpaid carers. They’re doing an absolutely wonderful job across Wales. We wouldn’t be where we are without them. This is why we have committed, as a Government, to introducing and to developing a national respite strategy, because we know that provision for respite locally does differ across Wales. When we listen to carers, they tell us that, more than anything, the one thing that they need and that they want is access to respite. This is why, when we asked the Family Fund to look at the kind of support they offer to families here in Wales, we asked them to focus on respite and short breaks, because these are the things that disabled families have been asking us to focus our attentions on.

You’ll be aware as well that we’re currently refreshing our carers strategy, and, again, this is through listening to carers as to what their priorities are. Early priorities that are emerging from those discussions, as you would expect, include respite. They also include young carers, older carers and carers of older people as well.

Wel, i fynd ar ôl y sylw a wnaethoch am gymhorthion ac addasiadau, rwy’n meddwl y dylem edrych i weld a yw anghenion pobl yn cael eu diwallu, yn hytrach na gweld a fu cynnydd neu ostyngiad yn y ganran o’r cymhorthion a’r addasiadau sy’n cael eu darparu. Os oes gennych enghreifftiau penodol yn lleol o bobl nad yw eu hanghenion wedi’u diwallu drwy gymhorthion ac addasiadau, yna ar bob cyfrif, dowch â hwy i fy sylw os gwelwch yn dda.

Rhannaf eich edmygedd o ofalwyr di-dâl. Maent yn gwneud gwaith hollol wych ar draws Cymru. Ni fuasem wedi cyrraedd lle yr ydym hebddynt. Dyma pam rydym wedi ymrwymo, fel Llywodraeth, i gyflwyno ac i ddatblygu strategaeth seibiant genedlaethol, oherwydd gwyddom fod darpariaeth leol ar gyfer gofal seibiant yn amrywio ar draws Cymru. Pan fyddwn yn gwrando ar ofalwyr, maent yn dweud wrthym mai’r un peth sydd ei angen arnynt a’r un peth y maent ei eisiau yw’r gallu i gael gofal seibiant. Dyma pam y gofynasom i Gronfa’r Teulu, pan oeddent yn edrych ar y math o gefnogaeth y maent yn ei chynnig i deuluoedd yma yng Nghymru, roi ffocws ar ofal seibiant a seibiannau byr, gan mai dyma’r pethau y mae teuluoedd pobl anabl wedi bod yn gofyn i ni ganolbwyntio ein sylw arnynt.

Fe fyddwch yn ymwybodol hefyd ein bod yn adnewyddu ein strategaeth ofalwyr ar hyn o bryd, ac unwaith eto, gwnawn hyn drwy wrando ar ofalwyr ynglŷn â beth yw eu blaenoriaethau. Mae’r blaenoriaethau cynnar sy’n dod yn amlwg o’r trafodaethau hynny, fel y buasech yn disgwyl, yn cynnwys seibiant. Maent hefyd yn cynnwys gofalwyr ifanc, gofalwyr hŷn a rhai sy’n gofalu am bobl hŷn yn ogystal.

Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, one of our most effective weapons for fighting cancer is population-level screening. I welcome the recent announcement made by the Minister for public health about the move to better methods of screening for both bowel and cervical cancer. However, no matter how we improve the screening techniques, our biggest battle is convincing the public to participate in screening programmes. What plans does your Government have to reverse the downward trend in cervical screening and improve uptake in bowel cancer screening?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, un o’n harfau mwyaf effeithiol ar gyfer ymladd canser yw sgrinio ar lefel y boblogaeth. Croesawaf y cyhoeddiad diweddar a wnaed gan y Gweinidog iechyd y cyhoedd ynghylch y newid i ddulliau gwell o sgrinio ar gyfer canser y coluddyn a chanser ceg y groth. Fodd bynnag, ni waeth sut y byddwn yn gwella’r technegau sgrinio, ein brwydr fwyaf yw argyhoeddi’r cyhoedd i gymryd rhan mewn rhaglenni sgrinio. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i wrthdroi’r duedd ar i lawr mewn sgrinio ceg y groth a chynyddu’r nifer sy’n cael eu sgrinio am ganser y coluddyn?

I thank the Member for the question. As you know, the Minister leads on our population health screening programmes as part of her public health responsibilities. We, too, are concerned about the figures confirming that cervical screening rates have lowered, and we expect there to be more public information, but also conversations between health professionals and individuals about the real benefit of undergoing screening for a range of different potential conditions. On bowel screening, I actually think we will see an uptake because the test is easier to administer. Without going into the details of the old test and the newer test, it’s an easier test to administer, and we expect that we will see a rise in the number of men, in particular, who will undergo that particular screening programme.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, mae’r Gweinidog yn arwain ar ein rhaglenni sgrinio iechyd y boblogaeth fel rhan o’i chyfrifoldebau iechyd cyhoeddus. Rydym ninnau hefyd yn pryderu am y ffigurau sy’n cadarnhau bod cyfraddau sgrinio ceg y groth wedi gostwng, ac rydym yn disgwyl gweld mwy o wybodaeth gyhoeddus, a thrafodaethau hefyd rhwng gweithwyr iechyd proffesiynol ac unigolion ynghylch y budd gwirioneddol a geir o sgrinio ystod o wahanol gyflyrau posibl. Ar sgrinio’r coluddion, rwy’n meddwl y byddwn yn gweld y nifer sy’n manteisio ar y gwasanaeth yn cynyddu am fod y prawf yn haws i’w weinyddu. Heb fynd i fanylion ynglŷn â’r hen brawf a’r prawf mwy newydd, mae’n brawf sy’n haws ei weinyddu, ac rydym yn disgwyl y byddwn yn gweld cynnydd yn nifer y dynion, yn arbennig, a fydd yn cymryd rhan yn y rhaglen sgrinio benodol honno.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. One area that could benefit from improved screening is prostate cancer. A recent study published in ‘The Lancet’ showed that using multiparametric MRI on men who had high prostate-specific antigen levels increases detection of aggressive tumours, and spares many from the need to have a biopsy and its associated side-effects. What plans does your Government have to roll out this new technique across the Welsh NHS?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Un maes a allai elwa o well sgrinio yw canser y prostad. Dangosodd astudiaeth ddiweddar a gyhoeddwyd yn ‘The Lancet’ fod defnyddio MRI amlbarametrig ar ddynion a oedd â lefelau uchel o antigenau prostad-benodol yn cynyddu’r gallu i ganfod tiwmorau ymosodol, ac yn arbed llawer rhag yr angen i gael biopsi a’i sgil-effeithiau cysylltiedig. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i gyflwyno’r dechneg newydd hon ar draws y GIG yng Nghymru?

I thank the Member for the question. Prostate cancer is a particular area of focus, and not just because there is a very active—and I welcome their activity—third sector organisation around prostate cancer, who regularly encourage us to find out more for ourselves and to encourage others to think about the current ways of understanding whether people do have prostate cancer and the potential treatment options. Part of the challenge is that we currently have a less than adequate test for prostate cancer, and it’s part of the uncertainty that goes into that. We are interested in advancing the evidence base for more effective tests to understand whether people have prostate cancer and what particular type of prostate cancer, and the evidence you cite from ‘The Lancet’ is just one of those. We need to understand all of that evidence, and understand how much of that goes into diagnosis and how much goes into screening as well. This is one of those areas where demand and a desire to have a wider screening test—we need to know whether there’s evidence that the screening test is actually the right thing to do, as opposed to different forms of diagnosis where there is a suspicion of prostate cancer. As ever, in this area and others, we will continue to be guided by the very best evidence and the very best return in terms of patient outcomes from any new form of screening or diagnosis.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mae canser y prostad yn faes ffocws arbennig, ac nid yn unig oherwydd bod yna fudiad trydydd sector gweithgar iawn—ac rwy’n croesawu eu gweithgarwch—yn gysylltiedig â chanser y prostad, sy’n ein hannog yn rheolaidd i ddarganfod mwy drosom ein hunain ac i annog eraill i feddwl am y ffyrdd presennol o ddeall a oes canser y prostad ar bobl a’r opsiynau posibl o ran triniaeth. Rhan o’r her yw bod gennym brawf ar gyfer canser y prostad sy’n llai na digonol ar hyn o bryd, ac mae’n rhan o’r ansicrwydd sydd ynghlwm wrth hynny. Mae gennym ddiddordeb mewn hyrwyddo’r sylfaen dystiolaeth ar gyfer profion mwy effeithiol er mwyn deall a oes gan bobl ganser y prostad a pha fath penodol o ganser y prostad, ac un o’r rheini yw’r dystiolaeth y cyfeiriwch ati yn ‘The Lancet’. Mae angen i ni ddeall yr holl dystiolaeth honno, a deall faint o hynny sy’n mynd i mewn i ddiagnosis a faint sy’n mynd i mewn i sgrinio hefyd. Dyma un o’r meysydd hynny lle y mae’r galw a’r awydd i gael prawf sgrinio ehangach—mae angen i ni wybod a oes tystiolaeth mai’r prawf sgrinio mewn gwirionedd yw’r peth iawn i’w wneud, yn hytrach na gwahanol fathau o ddiagnosis lle y ceir amheuaeth o ganser y prostad. Fel erioed, yn y maes hwn ac eraill, byddwn yn parhau i gael ein harwain gan y dystiolaeth orau a’r manteision gorau o ran canlyniadau i gleifion o unrhyw fath newydd o sgrinio neu ddiagnosis.

Finally, Cabinet Secretary, the holy grail in cancer screening is the development of a reliable testing regime for lung cancer. Cardiff University, in a recent trial, found that the use of low-dose CT scans for lung cancer screening has no long-term psychosocial impact on patients, making it an excellent tool for detecting lung cancer early, when there’s a better chance of survival. Does the Welsh Government have any plans to look at the feasibility of using low-dose CT lung screening for high-risk individuals?

Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, y greal sanctaidd ym maes sgrinio am ganser yw datblygu cyfundrefn brofi ddibynadwy ar gyfer canser yr ysgyfaint. Gwelodd Prifysgol Caerdydd, mewn treial diweddar, nad yw’r defnydd o sganiau CT dos isel ar gyfer sgrinio canser yr ysgyfaint yn cael unrhyw effaith seicogymdeithasol hirdymor ar gleifion, gan ei wneud yn offeryn ardderchog ar gyfer canfod canser yr ysgyfaint yn gynnar, pan fo gwell gobaith o oroesi. A oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau i edrych ar y posibilrwydd o ddefnyddio sgrinio CT dos isel ar gyfer canser yr ysgyfaint i unigolion risg uchel?

I think my closing comments to your previous question still hold. We look at all of the evidence available as to what is an appropriate way of either understanding our diagnosis where there is suspected lung cancer, or potential population screening. But I think, actually, with lung cancer, our biggest challenge is the fact that there is late presentation for lung cancer. It’s a really big concern. In particular, we recognise there is a real differential in terms of the most deprived groups and our least deprived communities, and those who are most likely to present and seek help. That is our biggest challenge, and it’s a challenge that the cancer implementation group has recognised themselves. Clinicians within the service and cancer charities and campaign groups recognise that we need to do more to get people to present at an earlier stage, on lung cancer in particular, when there is a better prospect of people having their life saved. But, as I say, I look forward to the evidence on what we could and should do, and how we then implement that progressively and successfully across the whole service.

Rwy’n meddwl bod fy sylwadau olaf i’ch cwestiwn blaenorol yn dal i sefyll. Rydym yn edrych ar yr holl dystiolaeth sydd ar gael ynglŷn â’r ffordd briodol naill ai o ddeall ein diagnosis lle y ceir amheuaeth o ganser yr ysgyfaint, neu’r posibilrwydd o sgrinio’r boblogaeth. Ond rwy’n credu, mewn gwirionedd, gyda chanser yr ysgyfaint, mai ein her fwyaf yw’r ffaith nad yw pobl yn mynd at y meddyg yn ddigon buan mewn achosion o ganser yr ysgyfaint. Mae’n bryder mawr iawn. Yn arbennig, rydym yn cydnabod bod gwahaniaeth gwirioneddol rhwng y grwpiau mwyaf difreintiedig a’n cymunedau lleiaf difreintiedig, a’r rhai sydd fwyaf tebygol o ofyn am gymorth. Dyna yw ein her fwyaf, ac mae’n her y mae’r grŵp gweithredu ar gyfer canser wedi ei chydnabod eu hunain. Mae clinigwyr o fewn y gwasanaeth ac elusennau canser a grwpiau ymgyrchu yn cydnabod bod angen i ni wneud mwy i gael pobl i fynd at y meddyg yn gynharach, ar ganser yr ysgyfaint yn arbennig, pan fo mwy o obaith o achub bywydau. Ond fel y dywedais, rwy’n edrych ymlaen at y dystiolaeth ar yr hyn y gallem ac y dylem ei wneud, a sut rydym yn gweithredu hynny wedyn yn gynyddol ac yn llwyddiannus ar draws y gwasanaeth cyfan.

Gwasanaethau Meddygon Teulu y tu allan i Oriau (Canol De Cymru)

Out-of-hours GP Services (South Wales Central)

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau meddygon teulu y tu allan i oriau yng Nghanol De Cymru? OAQ(5)0099(HWS)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on out of hours GP services in South Wales Central? OAQ(5)0099(HWS)

I expect health boards in South Wales Central to provide safe and effective out-of-hours services. This includes ensuring that all patients are dealt with within a clinically appropriate time.

Rwy’n disgwyl i fyrddau iechyd yng Nghanol De Cymru ddarparu gwasanaethau y tu allan i oriau sy’n ddiogel ac yn effeithiol. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod pob claf yn cael eu trin o fewn amser sy’n briodol yn glinigol.

Okay. The problem is—and this comes from people in the service—that there have been times over the last 12 months in Cardiff when there has been no doctor available at all in the out-of-hours general practice service. What can be done to make sure that that doesn’t happen in future?

Iawn. Y broblem yw—a daw hyn gan bobl yn y gwasanaeth—fod adegau dros y 12 mis diwethaf yng Nghaerdydd pan na fu unrhyw feddyg ar gael o gwbl yn y gwasanaeth meddyg teulu y tu allan i oriau. Beth y gellir ei wneud i sicrhau nad yw hynny’n digwydd yn y dyfodol?

Thank you for the question. I’m aware that there were in two occasions, one in August and one in December, when there was no GP available for a limited period of time for part of the night. What actually happened to make sure that the health board could provide a proper service was that there were other health professionals, and there was call-on support from neighbouring health boards, too. The challenge is across the country, in varying degrees. For example, Cwm Taf health board have been much more stable and secure, and they’ve got greater GP numbers going into their service. Cardiff and Vale held another recruitment day in the middle of this month, and they’re hoping that there will be more GPs coming into the service. It is something about how we make the whole model more sustainable as well. It isn’t just a GP out-of-hours service. It is about how we understand all of the needs. For example, 7 per cent of the calls over the last month have been on dental issues—and that’s something I’ve got particular sympathy for right now—but we do need to see the whole range of professionals covering and doing that. That should make it more attractive for GPs to undertake their part of the service.

In many ways, it’s a similar issue to the earlier questions and discussions we had on the wider primary care team. We need a wider team within out-of-hours to make sure the GP’s part of the role is both interesting and attractive for GPs to undertake it, so that they provide the right care and make the right decisions that only they can make as part of the out-of-hours service. But it’s definitely something that is on my radar, and I expect to see further improvements over the rest of the year.

Diolch am y cwestiwn. Rwy’n ymwybodol fod yna ddau achlysur, un ym mis Awst ac un ym mis Rhagfyr, pan nad oedd meddyg teulu ar gael am gyfnod cyfyngedig o amser am ran o’r noson. Yr hyn a ddigwyddodd mewn gwirionedd i wneud yn siŵr y gallai’r bwrdd iechyd ddarparu gwasanaeth priodol oedd bod gweithwyr iechyd proffesiynol eraill yno, ac roedd yno gymorth ar alwad gan fyrddau iechyd cyfagos hefyd. Mae’n her ar draws y wlad, i raddau amrywiol. Er enghraifft, mae bwrdd iechyd Cwm Taf wedi bod yn llawer mwy sefydlog a diogel, ac mae ganddynt fwy o feddygon teulu yn mynd i mewn i’w gwasanaeth. Cynhaliodd Caerdydd a’r Fro ddiwrnod recriwtio arall ganol y mis hwn, ac maent yn gobeithio y bydd mwy o feddygon teulu yn dod i mewn i’r gwasanaeth. Mae’n ymwneud â sut rydym yn gwneud y model cyfan yn fwy cynaliadwy yn ogystal. Nid yw’n ymwneud yn unig â gwasanaeth meddyg teulu y tu allan i oriau. Mae’n ymwneud â sut rydym yn deall yr holl anghenion. Er enghraifft, mae 7 y cant o’r galwadau yn ystod y mis diwethaf wedi ymwneud â phroblemau deintyddol—a dyna rywbeth y mae gennyf gydymdeimlad arbennig ag ef ar hyn o bryd—ond mae angen i ni weld yr holl ystod o weithwyr proffesiynol yn cyflenwi ac yn gwneud hynny. Dylai hynny ei gwneud yn fwy deniadol i feddygon teulu ymgymryd â’u rhan hwy o’r gwasanaeth.

Mewn sawl ffordd, mae’n fater tebyg i’r cwestiynau a’r trafodaethau cynharach a gawsom ar y tîm gofal sylfaenol ehangach. Mae arnom angen tîm ehangach o fewn y gofal tu allan i oriau i wneud yn siŵr fod rhan y meddyg teulu o’r rôl yn ddiddorol ac yn ddeniadol i feddygon teulu ymgymryd â hi, er mwyn iddynt ddarparu’r gofal iawn a gwneud y penderfyniadau cywir na all neb ond hwy eu gwneud fel rhan o’r gwasanaeth y tu allan i oriau. Ond mae’n sicr yn rhywbeth sydd ar fy radar, ac rwy’n disgwyl gweld gwelliannau pellach dros weddill y flwyddyn.

Cabinet Secretary, you talked about making the service more sustainable, the GP service and, indeed, the out-of-hours service. Obviously, the backbone of that is having doctors on the ground who can perform the service when it’s required. I heard, in a previous answer that you gave to Nathan Gill, about the insurance, and indemnity insurance in particular, for doctors who are coming to the end of their career who might wish to practise part time and could offer this service back into the NHS, thus alleviating some of the staff pressures. Are you going to bring forward a national indemnity insurance scheme, such as is available in other parts of the UK that is paid out of the NHS risk pool? This would go a long way towards actually tapping into that huge resource of retired doctors who would wish to continue to practise but, because of the cost they face in insuring themselves, it is just not financially viable for them to do that.

Ysgrifennydd y Cabinet, fe sonioch am wneud y gwasanaeth yn fwy cynaliadwy, y gwasanaeth meddygon teulu, a’r gwasanaeth y tu allan i oriau yn wir. Yn amlwg, asgwrn cefn hynny yw cael meddygon ar lawr gwlad a all ddarparu’r gwasanaeth pan fo’i angen. Mewn ateb blaenorol a roesoch i Nathan Gill, clywais am yr yswiriant, ac yswiriant indemniad yn benodol, ar gyfer meddygon sy’n dod at ddiwedd eu gyrfa a allai fod eisiau gweithio’n rhan-amser ac a allai gynnig y gwasanaeth hwn yn ôl i’r GIG, a thrwy hynny leddfu peth o’r pwysau ar staff. A ydych yn mynd i gyflwyno cynllun yswiriant indemniad cenedlaethol, fel sydd ar gael mewn rhannau eraill o’r DU y telir amdano o gronfa risg y GIG? Byddai hyn yn mynd yn bell tuag at allu manteisio mewn gwirionedd ar adnodd enfawr meddygon wedi ymddeol a fuasai’n dymuno parhau i ymarfer, ond nad yw’n ymarferol yn ariannol iddynt wneud hynny oherwydd y gost sy’n eu hwynebu wrth yswirio eu hunain.

I indicated earlier, as you will have heard in my response to Nathan Gill, that we’re having active conversations with the BMA about trying to resolve the issue of indemnity. It’s a particular area of concern for them and the whole GP community. It isn’t just an issue about the end of a career, either—it is something running through the lifetime of a GP’s career, as indemnity costs are rising. I’m not going to spike those conversations by trying to talk halfway through about the range of options there are. But, we’re considering a range of options with the BMA, and, as I said, over the coming months, I’m hopeful we’ll be able to bring forward a proper proposal that we will have worked through in partnership with the BMA. Again, that’s the point—we want to work in partnership with our GPs and the rest of the healthcare community.

Nodais yn gynharach, fel y byddwch wedi clywed yn fy ymateb i Nathan Gill, ein bod wrthi’n trafod gyda Chymdeithas Feddygol Prydain ynglŷn â cheisio datrys mater indemniad. Mae’n destun pryder arbennig iddynt hwy ac i gymuned y meddygon teulu yn ei chyfanrwydd. Nid mater sy’n ymwneud â diwedd gyrfa ydyw ychwaith—mae’n rhywbeth sy’n rhedeg ar hyd gyrfa meddyg teulu, wrth i gostau indemniad godi. Nid wyf yn mynd i oedi’r trafodaethau hynny drwy geisio siarad hanner ffordd drwyddynt am yr amrywiaeth o opsiynau sydd ar gael. Ond rydym yn ystyried ystod o opsiynau gyda Chymdeithas Feddygol Prydain, ac fel y dywedais, dros y misoedd nesaf, rwy’n obeithiol y byddwn yn gallu cyflwyno cynnig priodol y byddwn wedi gweithio drwyddo mewn partneriaeth â Chymdeithas Feddygol Prydain. Unwaith eto, dyna’r pwynt—rydym am weithio mewn partneriaeth â’n meddygon teulu a gweddill y gymuned gofal iechyd.

Damweiniau ac Achosion Brys (Derbyn Pobl i’r Ysbyty)

Accident and Emergency Admissions

4. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud ar y cynnydd i leihau nifer y bobl a gaiff eu derbyn i’r ysbyty yn dilyn damweiniau ac achosion brys? OAQ(5)0102(HWS)

4. What assessment has the Cabinet Secretary made on the progress to reduce accident and emergency admissions? OAQ(5)0102(HWS)

Thank you for the question. We are committed to reducing accident and emergency admissions through a number of initiatives, including Choose Well, NHS 111 and a range of falls response services. Health boards and the Welsh Ambulance Services NHS Trust are supporting these and similar initiatives in order to ensure that the service operates at maximum efficiency.

Diolch am y cwestiwn. Rydym wedi ymrwymo i leihau derbyniadau damweiniau ac achosion brys drwy nifer o fentrau, gan gynnwys Dewis Doeth, GIG 111 ac ystod o wasanaethau ymateb i gwympiadau. Mae’r byrddau iechyd ac Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn cefnogi hyn a mentrau tebyg er mwyn sicrhau bod y gwasanaeth yn gweithredu mor effeithlon â phosibl.

Thank you, Cabinet Secretary. Several of my constituents have contacted me recently to praise the falls prevention service currently being piloted in Aneurin Bevan health board. Launched in October, this service has helped 183 out of 229 emergency calls to get back to their feet without having to be taken to an accident and emergency department. Not only does this prevent hospital admissions, but the team also conducts a home assessment to prevent further falls in future. Can the Cabinet Secretary keep a keen eye on the evidence and the results of the pilot in Gwent? What more can be done to prevent people being admitted to hospital following a fall when other action is more appropriate?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae nifer o fy etholwyr wedi cysylltu â mi yn ddiweddar i ganmol y gwasanaeth atal cwympiadau sy’n cael ei dreialu ar hyn o bryd gan fwrdd iechyd Aneurin Bevan. Mae’r gwasanaeth hwn a lansiwyd fis Hydref wedi helpu 183 allan o 229 o alwadau brys i godi’n ôl ar eu traed heb orfod eu cludo i adran ddamweiniau ac achosion brys. Nid yn unig y mae hyn yn atal derbyniadau i ysbytai, ond mae’r tîm hefyd yn cynnal asesiad cartref i atal cwympiadau pellach yn y dyfodol. A all Ysgrifennydd y Cabinet gadw llygad barcud ar y dystiolaeth a chanlyniadau’r cynllun peilot yng Ngwent? Beth arall y gellir ei wneud i atal pobl rhag cael eu derbyn i’r ysbyty ar ôl cael codwm pan fo camau eraill yn fwy priodol?

I thank you for the question and, in particular, for highlighting one of those pilots that we are actively looking at. I was also pleased to see that it was highlighted in an ITV Wales report previously as well—that work with the Welsh Ambulance Services NHS Trust, and how their staff are used in a way that avoids emergency hospital admissions and avoids emergency ambulances being sent out as well. It’s about the smarter use of all of our resources, and that’s something that we really do have to do more of now and in future—it’s people in their individual homes, but also people in residential care.

We also have a range of pilots—for example, some involving the fire and rescue service in Wales as well. So, there’s a programme of different pilots in different parts of the country. We want to assess and understand what those are, and that will be undertaken through the emergency ambulance services committee. We then expect to learn from those and understand how much more, progressively, they can be rolled out across the country—what evidence works and what’s appropriate in each part of Wales, and then go out and do that successfully. Even while these are reducing the number of admissions that would otherwise come into an A&E department, we do know that we’re still seeing a rising tide of numbers coming into our departments. So, more work on this front is required, not less.

Diolch i chi am y cwestiwn ac yn arbennig, am dynnu sylw at un o’r cynlluniau peilot yr ydym wrthi’n edrych arnynt. Roeddwn yn falch o weld hefyd ei fod wedi cael sylw mewn adroddiad ar ITV Wales o’r blaen hefyd—y gwaith gydag Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru, a sut y caiff eu staff eu defnyddio mewn ffordd sy’n osgoi derbyniadau brys i’r ysbyty ac sy’n osgoi anfon ambiwlansys brys allan hefyd. Mae’n ymwneud â’r defnydd doethach o’n holl adnoddau, ac mae hynny’n rhywbeth y mae gwir angen i ni wneud rhagor ohono yn awr ac yn y dyfodol—mae’n ymwneud â phobl yn eu cartrefi unigol, ond hefyd â phobl mewn gofal preswyl.

Mae gennym amrywiaeth o gynlluniau peilot hefyd—er enghraifft, mae rhai’n ymwneud â’r gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru yn ogystal. Felly, ceir rhaglen o wahanol gynlluniau peilot mewn gwahanol rannau o’r wlad. Rydym yn awyddus i asesu a deall beth yw’r rheini, a bydd hynny’n cael ei wneud drwy’r pwyllgor gwasanaethau ambiwlans brys. Yna byddwn yn disgwyl dysgu gan y rheini a deall i ba raddau, yn gynyddol, y gellir eu cyflwyno ar draws y wlad—pa dystiolaeth sy’n gweithio a beth sy’n briodol ym mhob rhan o Gymru, ac yna mynd allan a gwneud hynny’n llwyddiannus. Er y bydd y rhain yn lleihau nifer y derbyniadau a fyddai fel arall yn dod i mewn i adran ddamweiniau ac achosion brys, fe wyddom ein bod yn dal i weld niferoedd cynyddol yn dod i mewn i’n hadrannau. Felly, mae angen mwy o waith yn y maes hwn, nid llai.

Welsh Government targets say that no patient should wait longer than 12 hours for treatment in an accident and emergency department in our hospitals. However, figures show that the number of patients waiting longer than 12 hours for treatment was 31 per cent higher in December 2016 compared to the same month a year earlier. This is in spite of a 5.5 per cent drop in admissions in our hospitals. What reason can the Cabinet Secretary give for this increase in waiting times when admissions really have fallen in our hospitals?

Mae targedau Llywodraeth Cymru yn dweud na ddylai unrhyw glaf aros mwy na 12 awr am driniaeth mewn adran ddamweiniau ac achosion brys yn ein hysbytai. Fodd bynnag, mae’r ffigurau’n dangos bod nifer y cleifion sy’n aros mwy na 12 awr am driniaeth 31 y cant yn uwch ym mis Rhagfyr 2016 o’i gymharu â’r un mis y flwyddyn cynt. Mae hyn er gwaethaf gostyngiad o 5.5 y cant yn nifer y derbyniadau i’n hysbytai. Pa reswm y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi dros y cynnydd hwn yn yr amseroedd aros pan fo nifer y derbyniadau i’n hysbytai wedi gostwng mewn gwirionedd?

I thank the Member for the question. Actually, we’ve seen an increase in the number of people going into hospitals and in admission rates. The challenge for us is, though, not just accepting that far too many people do wait too long, but what we’re able to do about them. That goes back, again, to previous questions about what we do to keep people out of hospital successfully and what we do to actually recognise the fact that we do have an older and broadly sicker and poorer population than England itself. That means we’re more likely to see people who do come in in the winter time in particular who will need to be admitted. How do we make sure that those people actually have a good patient experience when going through and receiving care in our hospitals? There’s no point pretending that this is an easy challenge to resolve, but it is why we do need a whole-system response—not just the front door of a hospital, but through the whole hospital system, people taking responsibility, and at the front end and at the back end with social care and primary care as well. So, I’m certainly not complacent about the challenges that we face, and I expect Members will continue to ask me a question until we see a fall in the number of 12-hour waiters that continues and is a sustained drop. Because I recognise there is unlikely to be a great patient experience for somebody who waits that long before they’re seen through to their discharge.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mewn gwirionedd, rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sy’n mynd i mewn i ysbytai ac mewn cyfraddau derbyn. Yr her i ni, fodd bynnag, nid yn unig yw derbyn bod llawer gormod o bobl yn aros yn rhy hir, ond beth y gallwn ei wneud yn eu cylch. Mae hynny’n mynd yn ôl, unwaith eto, at gwestiynau blaenorol ynglŷn â’r hyn yr ydym yn ei wneud i gadw pobl allan o’r ysbyty yn llwyddiannus a’r hyn yr ydym yn ei wneud mewn gwirionedd i gydnabod y ffaith fod gennym boblogaeth hŷn a salach ar y cyfan a thlotach na Lloegr ei hun. Mae hynny’n golygu ein bod yn fwy tebygol o weld pobl sy’n dod i mewn yn y gaeaf yn arbennig y bydd angen eu derbyn i’r ysbyty. Sut y gwnawn yn siŵr fod y bobl hynny mewn gwirionedd yn cael profiadau da wrth fynd drwy’r ysbytai a derbyn gofal ynddynt? Nid oes unrhyw bwynt esgus bod hon yn her hawdd i’w datrys, ond dyma pam y mae angen i ni gael ymateb system gyfan—nid ymateb wrth ddrws blaen yr ysbyty yn unig, ond drwy system gyfan yr ysbyty, pobl yn cymryd cyfrifoldeb, ac ar y pen blaen a’r pen ôl gyda gofal cymdeithasol a gofal sylfaenol yn ogystal. Felly, yn bendant nid wyf yn hunanfodlon ynglŷn â’r heriau sy’n ein hwynebu, ac rwy’n disgwyl y bydd yr Aelodau’n parhau i ofyn cwestiwn i mi hyd nes y gwelwn ostyngiad cyson a pharhaus yn nifer y rhai sy’n aros 12 awr. Oherwydd rwy’n cydnabod ei bod yn annhebygol y bydd yn brofiad gwych i unrhyw un sy’n aros mor hir â hynny cyn iddynt gael eu rhyddhau.

Cabinet Secretary, one of the ways to actually reduce the pressure on A&E units is to look at how the minor injuries units can be used effectively. Now, in Neath Port Talbot and in Singleton at the moment, there is consultation going on about reducing the hours, but part of the problem is the staffing and resourcing of those units. What action is the Welsh Government taking to actually improve the training of advanced nurse practitioners so that we can deliver MIU units that will work effectively, take pressure off A&E, allow patients to go through A&E and major units faster, and therefore also allow patients to be seen within hours rather than perhaps longer hours? And, from personal experience, I know that feeling.

Ysgrifennydd y Cabinet, un o’r ffyrdd i leihau’r pwysau ar unedau damweiniau ac achosion brys mewn gwirionedd yw edrych ar sut y gellir defnyddio’r unedau mân anafiadau yn effeithiol. Nawr, yng Nghastell-nedd Port Talbot ac yn Singleton ar hyn o bryd, mae ymgynghoriad ar y gweill ynglŷn â lleihau’r oriau, ond rhan o’r broblem yw staffio ac ariannu’r unedau hynny. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella hyfforddiant uwch-ymarferwyr nyrsio mewn gwirionedd fel y gallwn ddarparu unedau mân anafiadau a fydd yn gweithio’n effeithiol, gan dynnu pwysau oddi ar adrannau damweiniau ac achosion brys, galluogi cleifion i fynd drwy’r adrannau damweiniau ac achosion brys a’r prif unedau yn gyflymach, a chaniatáu i gleifion felly i gael eu gweld o fewn oriau yn hytrach nag oriau hwy o bosibl? Ac o brofiad personol, rwy’n gyfarwydd â’r teimlad hwnnw.

Thank you for the question. You’re right to point out that our minor injuries units around the country have a very good record of seeing people quickly, seeing, treating, discharging, or arranging for them to be admitted if that’s required. They are led, in most instances, by advanced nurse practitioners, providing high quality care and able to make decisions that people might think you would need a doctor for. Now, part of the challenge is how we understand what’s sustainable in that way, because you’re right in that some of those units have very small numbers of people attending at various hours in the day, and so health boards will need to understand properly how to make the best use of their staff to meet the demand that exists.

There is something to do also about minor injuries streams within major units as well, and, if we get that right, we’re more likely to see a quicker turnaround, not only for people in that particular unit within a hospital, but how we understand how we direct through to the right part of the service. So, again, it goes back to having that whole-system approach and understanding what we need in our minor injuries units, where those should be, what the evidence is for them being at the right time and the right place, but also there is still improvement we do need to see within the major units for that minor injuries stream.

Diolch am y cwestiwn. Rydych yn iawn i nodi bod gan ein hunedau mân anafiadau o gwmpas y wlad hanes da iawn o weld pobl yn gyflym, eu gweld, eu trin, eu rhyddhau, neu drefnu iddynt gael eu derbyn os oes angen. Maent yn cael eu harwain, yn y rhan fwyaf o achosion, gan uwch-ymarferwyr nyrsio sy’n darparu gofal o ansawdd uchel ac sy’n gallu gwneud penderfyniadau y buasai pobl yn meddwl o bosibl fod angen meddyg i’w gwneud. Nawr, rhan o’r her yw sut y deallwn beth sy’n gynaliadwy yn y ffordd honno, oherwydd rydych yn gywir mai nifer fach iawn o bobl sy’n mynychu rhai o’r unedau hynny ar wahanol oriau yn y dydd, ac felly bydd angen i fyrddau iechyd ddeall yn iawn sut i wneud y defnydd gorau o’u staff i ateb y galw sy’n bodoli.

Mae rhywbeth i’w wneud hefyd ynglŷn â ffrydiau mân anafiadau o fewn unedau mawr yn ogystal, ac os gallwn gael hynny’n iawn, rydym yn fwy tebygol o weld amseroedd cyflymach, nid yn unig i bobl yn yr uned arbennig honno mewn ysbyty, ond o ran y modd y deallwn sut i gyfeirio drwodd i’r rhan gywir o’r gwasanaeth. Felly, unwaith eto, mae’n mynd yn ôl at gael y dull system gyfan hwnnw o weithredu a deall yr hyn sydd ei angen arnom yn ein hunedau mân anafiadau, lle y dylai’r rheini fod, beth yw’r dystiolaeth eu bod ar gael ar yr adeg iawn ac yn y lle iawn, ond hefyd mae angen i ni weld gwelliant o hyd yn y prif unedau mewn perthynas â’r ffrwd fân anafiadau.

Camddefnyddio Alcohol

Alcohol Misuse

5. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i leihau nifer yr achosion o gamddefnyddio alcohol yng Nghymru? OAQ(5)0106(HWS)

5. What is the Welsh Government doing to help reduce alcohol misuse in Wales? OAQ(5)0106(HWS)

We’re investing almost £50 million a year in our substance misuse agenda, which includes taking a range of actions to help reduce alcohol misuse in Wales. Details are set out in our latest substance misuse delivery plan for 2016 to 2018.

Rydym yn buddsoddi bron i £50 miliwn y flwyddyn yn ein hagenda camddefnyddio sylweddau, sy’n cynnwys gweithredu amrywiaeth o gamau i helpu i leihau camddefnyddio alcohol yng Nghymru. Nodir y manylion yn ein cynllun cyflawni diweddaraf ar gamddefnyddio sylweddau ar gyfer 2016-2018.

I welcome that, but alcohol is ubiquitous in our society—it’s glamorised on tv, it’s promoted as something that you have to have in order to relax, or even to socialise. It’s advertised in sporting events, billboards, bus shelters, and magazines. Bearing that in mind, it’s not surprising that, based on alcohol sales, Public Health Wales have reported that 75 per cent of the Welsh population drink more than that which is considered safe to do so. I understand that the last Welsh Assembly Government were hoping to introduce minimum unit pricing for alcohol as a way of helping to reduce alcohol consumption in Wales, but I understand that we may not have, under the new reserved model, the power to now legislate. So my question is, first of all: do we have the power to legislate? If we don’t have the power to legislate, what other ways are we planning to help reduce alcohol dependency and abuse even further?

Rwy’n croesawu hynny, ond mae alcohol ym mhobman yn ein cymdeithas—caiff ei bortreadu mewn modd atyniadol ar y teledu, caiff ei hyrwyddo fel rhywbeth y mae’n rhaid i chi ei gael er mwyn ymlacio, neu hyd yn oed i gymdeithasu. Caiff ei hysbysebu mewn digwyddiadau chwaraeon, ar hysbysfyrddau, mewn arosfannau bysiau a chylchgronau. Gan gadw hynny mewn cof, nid yw’n syndod, yn seiliedig ar werthiannau alcohol, fod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi nodi bod 75 y cant o boblogaeth Cymru yn yfed mwy na’r hyn sy’n cael ei ystyried yn ddiogel. Deallaf fod y Llywodraeth Cynulliad Cymru ddiwethaf yn gobeithio cyflwyno isafswm pris yr uned ar alcohol fel ffordd o helpu i leihau’r defnydd o alcohol yng Nghymru, ond rwy’n deall efallai nad oes gennym bŵer i ddeddfu yn awr o dan y model cadw pwerau newydd. Felly, fy nghwestiwn, yn gyntaf oll, yw hwn: a oes gennym bŵer i ddeddfu? Os nad oes gennym bŵer i ddeddfu, pa ffyrdd eraill yr ydym yn eu cynllunio i helpu i leihau dibyniaeth ar alcohol a chamddefnyddio alcohol hyd yn oed ymhellach?

Thank you for the question. We do currently, under our existing settlement, have the power to legislate, but, unfortunately, despite numerous arguments made to the UK Government, this is one of the powers that they have sought to remove from the Assembly for the future—but we do still very much support the introduction of minimum unit pricing as an additional lever in order to reduce alcohol-related harm, and we’re actively considering the need to bring forward legislation on this matter. It is part of a wider suite of measures that we are taking. For example, our area planning boards are doing some great work locally, and, in Newtown, in your area of Mid and West Wales, tackling under-age drinking is really important—and we’ve invested there by supporting the development of a community alcohol partnership, which is bringing together local stakeholders, trading standards, police, schools and alcohol retailers, in order to support young people in particular to avoid having a harmful relationship with alcohol.

Diolch am y cwestiwn. Ar hyn o bryd, o dan ein setliad presennol, mae gennym bŵer i ddeddfu, ond yn anffodus, er gwaethaf nifer o ddadleuon a gyflwynwyd i Lywodraeth y DU, dyma un o’r pwerau y maent wedi ceisio’i dynnu oddi wrth y Cynulliad ar gyfer y dyfodol—ond rydym yn bendant yn cefnogi’r syniad o gyflwyno isafswm pris yr uned fel dull ychwanegol o leihau niwed sy’n gysylltiedig ag alcohol, ac rydym wrthi’n ystyried yr angen i gyflwyno deddfwriaeth ar y mater hwn. Mae’n rhan o gyfres ehangach o gamau yr ydym yn eu rhoi ar waith. Er enghraifft, mae ein byrddau cynllunio ardal yn gwneud gwaith gwych yn lleol, ac yn y Drenewydd, yn eich ardal chi, sef Canolbarth a Gorllewin Cymru, mae mynd i’r afael ag yfed dan oed yn bwysig—ac rydym wedi buddsoddi yno drwy gefnogi datblygiad partneriaeth alcohol gymunedol, sy’n dwyn ynghyd rhanddeiliaid lleol, safonau masnach, yr heddlu, ysgolion a manwerthwyr alcohol, i gynorthwyo pobl ifanc yn benodol i osgoi cael perthynas niweidiol ag alcohol.

Minister, you may be aware of Alcohol Concern’s Communities Together project in north Pembrokeshire, which will be hosting a conference in March to learn more about how local communities can actually reduce alcohol harm, and how we can develop healthier relationships with alcohol. Do you agree with me that projects like this are a great way to promote healthier living, and can you tell us what the Welsh Government is doing specifically to promote and encourage these types of projects across Wales?

Weinidog, efallai eich bod yn gwybod am brosiect Cymunedau gyda’i Gilydd Alcohol Concern yng ngogledd Sir Benfro, a fydd yn cynnal cynhadledd ym mis Mawrth i ddysgu mwy ynglŷn â sut y gall cymunedau lleol leihau niwed alcohol mewn gwirionedd, a sut y gallwn ddatblygu perthynas iachach ag alcohol. A ydych yn cytuno fod prosiectau fel hyn yn ffordd wych o hyrwyddo byw’n iach, ac a allwch ddweud wrthym beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn benodol i hyrwyddo ac annog y mathau hyn o brosiectau ledled Cymru?

Well, partnership working, as you describe, is absolutely essential, because there are so many parties involved in terms of helping people who already have an unhealthy relationship with alcohol stop drinking, but also to promote responsible drinking as well. The community alcohol partnership, which I’ve just described to Joyce Watson, is one example of how we’re doing that. In December, as well, I published our new night-time economy framework for Wales, and the purpose of that is really to provide a structure for all key stakeholders in order to aid the development and preservation of sustainable, healthy, and safe night-time economies across Wales as well. And, again, that’s about bringing partners together to address these issues.

Wel, mae gweithio mewn partneriaeth, fel y disgrifiwch, yn gwbl hanfodol, gan fod cymaint o bartïon yn rhan o’r broses o helpu pobl sydd eisoes â pherthynas afiach ag alcohol i roi’r gorau i yfed, ond hefyd i hybu yfed cyfrifol hefyd. Mae’r bartneriaeth alcohol gymunedol yr wyf newydd ei disgrifio i Joyce Watson, yn un enghraifft o sut y gwnawn hynny. Ym mis Rhagfyr hefyd, cyhoeddais ein fframwaith economi’r nos newydd ar gyfer Cymru, a diben hwnnw mewn gwirionedd yw darparu strwythur ar gyfer yr holl randdeiliaid allweddol er mwyn helpu i ddatblygu a chadw economïau nos cynaliadwy, iach a diogel ledled Cymru. Ac unwaith eto, mae hynny’n ymwneud â dod â phartneriaid at ei gilydd i fynd i’r afael â’r materion hyn.

Amseroedd Aros Ysbytai (Gorllewin De Cymru)

Hospital Waiting Times (South Wales West)

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau amseroedd aros ysbytai yng Ngorllewin De Cymru? OAQ(5)0114(HWS)

6. What actions are the Welsh government taking to reduce hospital waiting times in South Wales West? OAQ(5)0114(HWS)

I expect health boards to continually improve access to services, and reduce waiting times across the full range of services provided. Health boards should do so in accordance with their own integrated medium-term plans, including the measures set out in the clinician-led planned care programme.

Rwy’n disgwyl i fyrddau iechyd wella mynediad at wasanaethau’n barhaus, a lleihau amseroedd aros ar draws yr ystod lawn o wasanaethau a ddarperir. Dylai byrddau iechyd wneud hynny yn unol â’u cynlluniau tymor canolig integredig eu hunain, gan gynnwys y mesurau a nodir yn y rhaglen gofal wedi’i gynllunio dan arweiniad clinigwyr.

Thank you, Cabinet Secretary. Wales spends significantly more on health per head than they do across the border in England. However, this has not led to significantly better outcomes. Welsh patients are generally waiting longer for treatment than English patients—twice as long for a cataract operation and nearly three times as long for a hip operation. Can you explain why, Cabinet Secretary, we are not as efficient when it comes to health spending?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Cymru’n gwario llawer mwy ar iechyd fesul y pen nag y maent yn ei wneud ar draws y ffin yn Lloegr. Fodd bynnag, nid yw hyn wedi arwain at ganlyniadau sy’n sylweddol well. Yn gyffredinol, mae cleifion yng Nghymru yn aros yn hwy am driniaeth na chleifion yn Lloegr—ddwywaith mor hir am lawdriniaeth cataract a bron dair gwaith mor hir am lawdriniaeth ar y glun. A allwch egluro, Ysgrifennydd y Cabinet, pam nad ydym mor effeithlon mewn perthynas â gwariant ar iechyd?

There’s a range of different points to make in response to the question. The first, I’d say, is that actually you’re talking about waits, and that doesn’t necessarily translate into outcomes. Clinical outcomes for patients in Wales are generally very good, and we compare favourably to many parts of England in that regard. However, I do recognise that some people wait too long. That’s part of the point of the planned care programme: to make sure that we do something both to improve the quality, because quality is an important driver for improvement in our system, and it will remain so, but also we want to reduce the length of time that people can expect to wait. I fully expect that, by the end of this financial year, when we get to the end of March, our figures will see another improvement on waiting times within the service here in Wales, but, on some areas, we need to recognise there’s much more that we need to do. Hip surgery is one example. We compare in a way that I do not think is acceptable, but, on a range of other things, for example on kidney transplants and on heart operations as well, we’ve done remarkably well over this last couple of years, and we’re ahead of England in that regard. So, there’s a rounded picture here to recognise and to honestly reflect on areas where we outperform England and those where we need to do better—not simply because of a comparison with England, because it’s the right thing to do for our service in balancing the time people wait with the quality of that intervention and the outcomes that our patients do receive.

Mae yna amrywiaeth o wahanol bwyntiau i’w gwneud mewn ymateb i’r cwestiwn. Y cyntaf, buaswn yn dweud, yw eich bod yn sôn am amseroedd aros mewn gwirionedd, ac nid yw hynny o reidrwydd yn trosi’n ganlyniadau. Mae’r canlyniadau clinigol i gleifion yng Nghymru yn gyffredinol yn dda iawn, ac rydym yn cymharu’n ffafriol â sawl rhan o Loegr yn hynny o beth. Fodd bynnag, rwy’n cydnabod bod rhai pobl yn aros yn rhy hir. Dyna ran o bwynt y rhaglen gofal wedi’i gynllunio: gwneud yn siŵr ein bod yn gwneud rhywbeth i wella ansawdd, gan fod ansawdd yn ysgogiad pwysig i wella yn ein system, a bydd yn parhau felly, ond hefyd rydym yn awyddus i leihau hyd yr amser y gall pobl ddisgwyl aros. Rwy’n llawn ddisgwyl, erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, pan gyrhaeddwn ddiwedd mis Mawrth, y bydd ein ffigurau yn dangos gwelliant arall o ran amseroedd aros yn y gwasanaeth yma yng Nghymru, ond mewn rhai meysydd, mae angen i ni gydnabod bod llawer mwy sydd angen i ni ei wneud. Mae llawdriniaeth ar y glun yn un enghraifft. Rydym yn cymharu mewn ffordd nad wyf yn credu ei bod yn dderbyniol, ond ar amrywiaeth o bethau eraill, er enghraifft trawsblaniadau arennau a llawdriniaethau’r galon yn ogystal, rydym wedi gwneud yn hynod o dda dros y blynyddoedd diwethaf, ac rydym ar y blaen i Loegr yn y pethau hynny. Felly, mae yna ddarlun cyflawn yma i’w gydnabod ac i fyfyrio’n onest ar feysydd lle’r ydym yn perfformio’n well na Lloegr a’r rhai lle y mae angen i ni wneud yn well—nid yn unig oherwydd cymhariaeth â Lloegr, ond oherwydd mai dyma’r peth iawn i’w wneud ar gyfer ein gwasanaeth o ran cydbwyso’r amser y mae pobl yn aros gydag ansawdd yr ymyrraeth a’r canlyniadau y mae ein cleifion yn eu cael.

In a report in January 2015 into NHS waiting times for elective care, the Auditor General for Wales spoke of the Pareto principle, which calculates the number of bed days taken up by individual patients, and discovered that 5 per cent of patients use 51 per cent of bed days, and also discovered that that calculation wasn’t widely used by health boards generally. I wonder what conclusion the Cabinet Secretary reaches in relation to that and whether he feels that principle would be an important principle for health boards to take into account.

Mewn adroddiad ym mis Ionawr 2015 ar amseroedd aros y GIG ar gyfer gofal dewisol, siaradodd Archwilydd Cyffredinol Cymru am egwyddor Pareto, sy’n cyfrifo nifer y diwrnodau gwely a ddefnyddir gan gleifion unigol, a darganfu fod 5 y cant o gleifion yn defnyddio 51 y cant o’r diwrnodau gwely, a darganfu hefyd nad oedd y cyfrifiad hwnnw’n cael ei ddefnyddio’n helaeth gan fyrddau iechyd yn gyffredinol. Tybed pa gasgliad y daw Ysgrifennydd y Cabinet iddo o ran hynny ac a yw’n teimlo y byddai’r egwyddor honno yn un bwysig i fyrddau iechyd ei hystyried.

Yes, I think it’s a really important point about the detail and the data that we do have available to us and how they should be used to drive improvement. Those data should show, actually, for that small number of patients, an improvement around those people could release lots of bed days to make sure other people come through the system and receive care in a more timely manner. We need to understand what is the issue around that small cohort of patients and why they take so long. Is it about complexity, are there more improvements we can make system-wide, is it about clinician-to-clinician improvement as well? So, we always need to understand what the data tell us about that problem and then to understand what the answer to that is, and then to understand what times we expect to see improvement within. Again, it’s why I go back to this: the planned care programme isn’t an optional extra for health boards, it is what I expect them to deliver, and understanding data and understanding clinical agreement and leadership across the country on improving a whole range of these areas, in orthopaedics and ophthalmology in particular, where there are large numbers of people who are waiting—large numbers for whom we can improve their experience and we can also do something about their outcomes, too. So, I’m very interested in seeing that evidence properly deployed by health boards and demonstrating the improvement we all expect to see.

Ie, rwy’n credu ei fod yn bwynt pwysig iawn am y manylion a’r data sydd gennym ar gael i ni a sut y dylid ei ddefnyddio i ysgogi gwelliant. Dylai’r data hwnnw ddangos, mewn gwirionedd, ar gyfer y nifer fach honno o gleifion, y gallai gwelliant mewn perthynas â’r bobl hyn ryddhau llawer o ddiwrnodau gwely i wneud yn siŵr fod pobl eraill yn dod drwy’r system ac yn cael gofal mewn modd mwy amserol. Mae angen i ni ddeall beth yw’r broblem mewn perthynas â’r garfan fechan honno o gleifion a pham eu bod yn cymryd cymaint o amser. A yw’n ymwneud â chymhlethdod, a oes mwy o welliannau y gallwn eu gwneud ar draws y system, a yw’n ymwneud â gwelliant o un clinigydd i’r llall yn ogystal? Felly, mae angen i ni ddeall bob amser yr hyn y mae’r data yn ei ddweud wrthym am y broblem, ac yna deall beth yw’r ateb i hynny, ac yna deall yr amseroedd y disgwyliwn weld gwelliant o’u mewn. Unwaith eto, dyma pam rwy’n dychwelyd at hyn: nid opsiwn ychwanegol i’r byrddau iechyd yw’r rhaglen gofal wedi’i gynllunio, ond yr hyn rwy’n disgwyl iddynt ei gyflawni, ac mae deall data a deall cytundeb ac arweiniad clinigol ar draws y wlad ar wella ystod eang o’r meysydd hyn, mewn orthopedeg ac offthalmoleg yn benodol, lle y ceir nifer fawr o bobl sy’n aros—niferoedd mawr y gallwn wella eu profiad ac y gallwn wneud rhywbeth am eu canlyniadau hefyd. Felly, rwy’n awyddus iawn i weld y dystiolaeth honno’n cael ei defnyddio’n briodol gan fyrddau iechyd ac arddangos y gwelliant yr ydym i gyd yn disgwyl ei weld.

Yesterday, Care and Repair told me about their warm homes on prescription scheme, which uses the local intelligence of health and care professionals to help identify people at risk of health decline due to inadequately heated homes, and then they intervene to help with more efficient heating. If it works, it will reduce the number of people needing hospital care, which will include elective care for certain chronic conditions, and, of course, reduce the number of people experiencing delayed transfers of care as well. Now, the scheme’s funded from Welsh Government’s housing budget and is a good example of a non-health budget being used to solve a health problem. If it’s successful, will it continue to be funded from the health budget or will this sort of spirit of cross-portfolio budgeting be tested over much if this pilot is extended beyond the trial period that it’s now being used for?

Ddoe, soniodd Gofal a Thrwsio wrthyf am eu cynllun cartrefi cynnes ar bresgripsiwn, sy’n defnyddio gwybodaeth leol gweithwyr proffesiynol iechyd a gofal i helpu i nodi pa bobl sydd mewn perygl o ddirywiad yn eu hiechyd am nad yw eu cartrefi wedi’u gwresogi’n ddigonol, ac yna maent yn ymyrryd i helpu gyda gwresogi mwy effeithlon. Os yw’n gweithio, bydd yn lleihau nifer y bobl sydd angen gofal ysbyty, a fydd yn cynnwys gofal dewisol ar gyfer cyflyrau cronig penodol, ac yn lleihau nifer y bobl sy’n wynebu oedi wrth drosglwyddo gofal hefyd wrth gwrs. Nawr, caiff y cynllun ei ariannu o gyllideb tai Llywodraeth Cymru ac mae’n enghraifft dda o gyllideb nad yw’n gyllideb iechyd yn cael ei defnyddio i ddatrys problem iechyd. Os yw’n llwyddiannus, a fydd yn parhau i gael ei ariannu o’r gyllideb iechyd neu a fydd y math hwn o ysbryd cyllidebu trawsbortffolio yn cael ei brofi dros lawer os yw’r cynllun peilot hwn yn cael ei ymestyn y tu hwnt i’r cyfnod prawf y caiff ei ddefnyddio ar ei gyfer yn awr?

I’m very grateful to her for highlighting this particular use of Welsh Government money to deliver improvements for people in their housing and their health. We recognise, in housing, in education, and in a range of other areas, there are significant links to the health of the nation too and how they impact across each other. We always need to understand why something has been successful and to what extent we can roll it out on a wider basis. So, I’m particularly interested in understanding the lessons from the particular pilot we funded and then what that means for how we use money across Government. Sometimes, we can get—whether in this party or in others—a bit too focused on where the sums of money are actually allocated rather than what they deliver. I am interested in the quality that we deliver, and the outcomes we deliver, for people. That’s why we’ve invested more money in the budget in improving the quality of housing and the numbers of houses that we have as well. We recognise there’s a real impact in quality across a whole range of things and not just about the housing factor as well. So, I expect that you’ll see from Government our own assessment with health boards and with housing partners of the success or otherwise of that scheme and what we’ll then want to do in the future.

Rwy’n ddiolchgar iawn iddi am dynnu sylw at y defnydd penodol hwn o arian Llywodraeth Cymru i gyflwyno gwelliannau ar gyfer pobl yn eu tai a’u hiechyd. Rydym yn cydnabod, ym maes tai, mewn addysg, ac mewn ystod o feysydd eraill, fod cysylltiadau arwyddocaol ag iechyd y genedl hefyd a sut y maent yn effeithio ar draws ei gilydd. Mae angen i ni ddeall bob amser pam y mae rhywbeth wedi bod yn llwyddiannus ac i ba raddau y gallwn ei gyflwyno ar sail ehangach. Felly, rwy’n awyddus iawn i ddeall y gwersi o’r cynllun peilot penodol a ariannwyd gennym a beth y mae hynny’n ei olygu o ran sut y defnyddiwn arian ar draws y Llywodraeth. Weithiau, gallwn ganolbwyntio gormod—yn y blaid hon neu yn y pleidiau eraill—ar ble y mae’r symiau o arian yn cael eu dyrannu yn hytrach na’r hyn y maent yn ei gyflawni mewn gwirionedd. Mae gennyf ddiddordeb yn yr ansawdd a ddarparwn, a’r canlyniadau yr ydym yn eu sicrhau i bobl. Dyna pam rydym wedi buddsoddi mwy o arian yn y gyllideb ar wella ansawdd tai a nifer y tai sydd gennym yn ogystal. Rydym yn cydnabod bod yna effaith wirioneddol o ran ansawdd ar draws ystod gyfan o bethau ac nid y ffactor tai yn unig ychwaith. Felly, rwy’n disgwyl y byddwch yn gweld gan y Llywodraeth ein hasesiad ein hunain gyda byrddau iechyd a chyda phartneriaid tai o lwyddiant neu fethiant y cynllun hwnnw a’r hyn y byddwn yn awyddus i’w wneud yn y dyfodol.

Amseroedd Aros yn ymwneud â Chanser

Cancer Waiting Times

7. Pa gynnydd sy’n cael ei wneud gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr mewn cysylltiad ag amseroedd aros yn ymwneud â chanser? OAQ(5)0105(HWS)

7. What progress is being made by Betsi Cadwaladr University Health Board in respect of cancer waiting times? OAQ(5)0105(HWS)

Cancer performance at Betsi Cadwaladr University Local Health Board remains at higher levels than in other health boards in Wales. The latest figures for Betsi Cadwaladr show nearly 99 per cent of people meeting the 31-day measure and nearly 92 per cent against the 62-day measure. Cancer waiting times will, of course, remain a key priority for me.

Mae perfformiad yn ymwneud â chanser ym Mwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr yn parhau i fod ar lefelau uwch nag mewn byrddau iechyd eraill yng Nghymru. Mae’r ffigurau diweddaraf ar gyfer Betsi Cadwaladr yn dangos bod bron i 99 y cant o bobl o fewn y mesur 31 diwrnod a bod bron 92 y cant o fewn y mesur 62 diwrnod. Bydd amseroedd aros canser, wrth gwrs, yn parhau i fod yn flaenoriaeth allweddol i mi.

As has often been pointed out in this place and elsewhere, there is still a long list of patients who have been failed by Betsi Cadwaladr during the treatment of cancer and other illnesses. No clinician would wilfully neglect or let down a patient in their care. That these errors have happened and are continuing to happen is down to mismanagement by the local health board. What will the Cabinet Secretary say to those families who have been let down by Betsi Cadwaladr and who are perhaps now waiting for delayed results and, like a constituent of mine, for the outcome of delayed treatment, frightened that their loved one may not live as long because their cancer may have spread?

Fel y nodwyd mor aml yn y lle hwn ac mewn mannau eraill, mae yna restr hir o gleifion o hyd sydd wedi cael cam gan Betsi Cadwaladr yn ystod triniaeth ganser ac afiechydon eraill. Ni fuasai unrhyw clinigydd yn esgeuluso claf yn fwriadol neu’n gwneud cam â chleifion yn eu gofal. Mae’r ffaith fod y camgymeriadau hyn wedi digwydd ac yn parhau i ddigwydd yn deillio o gamreoli gan y bwrdd iechyd lleol. Beth fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud wrth y teuluoedd sydd wedi cael cam gan Betsi Cadwaladr ac sydd efallai’n aros yn awr am ganlyniadau hwyr ac fel un o fy etholwyr, am ganlyniad triniaeth hwyr, gan ofni na fydd eu hanwyliaid yn byw cyn hired am fod eu canser wedi lledaenu o bosibl?

Thank you for the question. I don’t quite share your reflection on the whole picture. As I’ve indicated, Betsi Cadwaladr do extremely well when it comes to waiting times for cancer. The challenge is, anyone who waits too long—. Even if you’re seen within time it can be an anxious process and that has a real impact on the individuals and their families. If you’re seen out of that time, of course, people are more worried about the potential impact on their outcomes. We know there have been ombudsman investigations that indicate there have been times where the health board have not acted in a way in which they could and should have done. It’s important that, in recognising the high quality of care that is delivered and the good performance when it comes to waiting times, we don’t avoid looking at those areas where the health board could and should improve as well. There’s learning to take from that, and I understand that if you’re one of those families where you feel the health board have not acted as they could and should have done it won’t really matter to you if the general experience, the overwhelming experience, of people is an entirely different one. There is a real point about learning and accountability for that and in our own drive for improvement and the health board’s one too. So, I expect Betsi Cadwaladr, as in fact every other health board, to properly learn when mistakes are made and then to do everything they could and should do to make sure they don’t occur in the future.

Diolch am y cwestiwn. Nid wyf yn rhannu eich barn ar y darlun cyfan yn llwyr. Fel y nodais, mae Betsi Cadwaladr yn gwneud yn arbennig o dda ar amseroedd aros ar gyfer canser. Yr her yw bod unrhyw un sy’n aros yn rhy hir—. Hyd yn oed os ydych yn cael eich gweld o fewn yr amser gall fod yn broses sy’n peri pryder ac mae hynny’n cael effaith fawr ar yr unigolion a’u teuluoedd. Os cewch eich gweld y tu allan i’r amser hwnnw, wrth gwrs, mae pobl yn poeni mwy am yr effaith bosibl ar eu canlyniadau. Rydym yn gwybod bod ymchwiliadau’r ombwdsmon wedi dangos bod adegau wedi bod pan nad yw’r bwrdd iechyd wedi gweithredu yn y modd y gallent ac y dylent fod wedi gwneud. Mae’n bwysig nad ydym, wrth gydnabod ansawdd uchel y gofal sy’n cael ei ddarparu a’r perfformiad da o ran amseroedd aros, yn osgoi edrych ar y meysydd hynny hefyd lle y gallai ac y dylai’r bwrdd iechyd wella. Mae gwersi i’w dysgu o hynny, ac rwy’n deall os ydych yn un o’r teuluoedd sy’n teimlo nad yw’r bwrdd iechyd wedi gweithredu fel y gallent ac y dylent, ni fydd o bwys mawr i chi a yw’r profiad cyffredinol, profiad y mwyafrif llethol o bobl, yn un cwbl wahanol. Mae yna bwynt go iawn i’w wneud am ddysgu gwersi ac atebolrwydd ar gyfer hynny ac yn ein hymgyrch ein hunain i wella ac un y bwrdd iechyd hefyd. Felly, rwy’n disgwyl i Betsi Cadwaladr, fel pob bwrdd iechyd arall mewn gwirionedd, ddysgu’n iawn o gamgymeriadau a gwneud popeth y gallent ac y dylent ei wneud i sicrhau nad ydynt yn digwydd yn y dyfodol.

Meddygon Teulu

General Practitioners

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am pa gyfran o feddygon teulu a gaiff eu cyflogi’n uniongyrchol gan fyrddau iechyd lleol? OAQ(5)0103(HWS)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on what proportion of GPs are directly employed by local health boards? OAQ(5)0103(HWS)

Only 15 general practices across Wales are being directly managed by local health boards. My overriding concern is that health boards ensure that the whole primary care team, of which GPs are a crucial part, deliver care that meets the needs of the population that they serve.

Nid oes ond 15 feddygfeydd ledled Cymru sy’n cael eu rheoli’n uniongyrchol gan fyrddau iechyd lleol. Yr hyn sydd bwysicaf i mi yw bod byrddau iechyd yn sicrhau bod y tîm gofal sylfaenol cyfan y mae meddygon teulu yn rhan hanfodol ohono yn darparu gofal sy’n diwallu anghenion y boblogaeth y maent yn ei gwasanaethu.

I’ve seen in my own area of south-east Wales in several Valleys communities that the Aneurin Bevan Local Health Board has used direct employment of GPs to improve availability and to attract people to those areas, potentially for a few years rather than for their whole careers. Is this something that the health Secretary sees as to be deployed on a sort of case-by-case basis, or is it the policy of the Government to try and shift provision over time and increase the proportion of directly-employed GPs compared to independent practitioners?

Rwyf wedi gweld yn fy ardal fy hun yn ne-ddwyrain Cymru mewn sawl cymuned yn y Cymoedd fod Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan wedi cyflogi meddygon teulu yn uniongyrchol i wella argaeledd ac i ddenu pobl i’r ardaloedd hynny, am rai blynyddoedd o bosibl yn hytrach nag ar gyfer eu gyrfaoedd ar eu hyd. A yw hyn yn rhywbeth y mae’r Ysgrifennydd Iechyd yn ystyried ei ddefnyddio ar sail achosion unigol mewn rhyw fodd, neu a yw’n bolisi gan y Llywodraeth i geisio symud y ddarpariaeth dros gyfnod o amser a chynyddu’r gyfran o feddygon teulu a gyflogir yn uniongyrchol o gymharu ag ymarferwyr annibynnol?

I’m not at all worried about whether people are directly employed by the health board or in independent practice. The independent contractor model accounts for about 95 per cent of all general practitioners within the country. I’m interested in seeing the quality of that care improve. On what I said earlier about clusters, it’s really encouraging that GPs are taking more ownership of their future with the whole primary care team. And it’s for them to determine whether they think there are new and additional models—they can still maintain independent contractor status—that will deliver the quality of care and the spread and the reach of care that we want to see, whether that’s the federated model in Bridgend, whether that’s a community interest company such as Red Kite in Brecon, or whether that’s different sorts of models that exist. We’re understanding those through listening and working with the profession. That’s why the ministerial taskforce is really important. It isn’t just about a recruitment campaign; it is about understanding what we can do to enable and empower general practice to make an even bigger difference, to make their jobs even more interesting—and the role of allied health professionals and others around it. Crucially, what this Government can do is to properly listen. That’s why the choice I made on relaxing the quality and outcomes framework to the end of March has been welcomed by GPs. Again, GPs this morning, when I was with Huw Irranca, made a particular point of saying ‘thank you’ for that decision. It’s been a real help to them. It shows that, when this Government listens, it makes a difference to GPs now, and that sort of relationship I believe will be crucial to attracting more GPs to come here to train, work and live in the future.

Nid wyf yn poeni o gwbl a yw pobl yn cael eu cyflogi’n uniongyrchol gan y bwrdd iechyd neu mewn ymarfer annibynnol. Mae oddeutu 95 y cant o’r holl feddygon teulu yn y wlad yn rhan o’r model contractwyr annibynnol. Rwy’n awyddus i weld ansawdd y gofal hwnnw’n gwella. O ran yr hyn a ddywedais yn gynharach am glystyrau, mae’n galonogol iawn fod meddygon teulu yn cymryd mwy o berchnogaeth ar eu dyfodol gyda’r tîm gofal sylfaenol cyfan. A mater iddynt hwy ei benderfynu yw a ydynt yn meddwl bod yna fodelau newydd ac ychwanegol—gallant barhau i gynnal statws contractwr annibynnol—a fydd yn darparu’r ansawdd gofal a lledaeniad a chyrhaeddiad y gofal yr ydym am ei weld, boed hynny yn y model ffederal ym Mhen-y-bont ar Ogwr, boed yn gwmni buddiant cymunedol megis Red Kite yn Aberhonddu, neu boed yn wahanol fathau o fodelau sy’n bodoli. Rydym yn deall y rheini drwy wrando a gweithio gyda’r proffesiwn. Dyna pam y mae’r tasglu gweinidogol yn bwysig iawn. Nid ymgyrch recriwtio yn unig ydyw; mae’n ymwneud â deall yr hyn y gallwn ei wneud i alluogi a grymuso ymarfer cyffredinol i wneud gwahaniaeth hyd yn oed yn fwy, i wneud eu swyddi hyd yn oed yn fwy diddorol—a rôl gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd ac eraill o’i gwmpas. Yn hanfodol, yr hyn y gall y Llywodraeth hon ei wneud yw gwrando’n briodol. Dyna pam y mae’r dewis a wneuthum ynglŷn â llacio’r fframwaith ansawdd a chanlyniadau hyd at ddiwedd mis Mawrth wedi cael ei groesawu gan feddygon teulu. Unwaith eto, gwnaeth y meddygon teulu y bore yma, pan oeddwn gyda Huw Irranca, bwynt penodol o ddweud ‘diolch yn fawr’ am y penderfyniad hwnnw. Mae wedi bod yn help gwirioneddol iddynt. Mae’n dangos ei fod yn gwneud gwahaniaeth i feddygon teulu yn awr pan fydd y Llywodraeth hon yn gwrando, a chredaf y bydd perthynas o’r fath yn hanfodol i ddenu mwy o feddygon teulu i ddod yma i hyfforddi, gweithio a byw yn y dyfodol.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. Datganiad gan y Llywydd
4. Statement by the Llywydd

Cyn inni symud at yr eitem nesaf, mae’n bleser gen i gyhoeddi canlyniad y balot deddfwriaethol a gynhaliwyd heddiw. Dai Lloyd fydd yn gofyn i’r Cynulliad gytuno i gyflwyno Bil Aelod ar ddiogelu enwau lleoedd hanesyddol Cymru. Felly, llongyfarchiadau i Dai Lloyd a phob lwc.

Before we move to the next item, it is my pleasure to announce the result of the legislative ballot held today. Dai Lloyd may seek the Assembly’s agreement to introduce a Member Bill on the protection of Welsh historical place names. Congratulations to Dai Lloyd and the best of luck.

5. 3. Datganiadau 90 Eiliad
5. 3. 90-second Statements

Eitem 3 yw’r datganiadau 90 eiliad. Vikki Howells.

Item 3 is the 90-second statements. Vikki Howells.

Diolch, Lywydd. My first 90-second statement just before Christmas focused on Guto Nyth Brân and the Nos Galan. With the sad death of Bernard Baldwin MBE just days after the 2016 Nos Galan, it is only fitting that I use a second statement to pay tribute to Bernard’s legacy as creator of Wales’s most famous racing event.

Born in Barry in 1925, Bernard trained as a teacher and took up a post in Mill Street school, Pontypridd. A keen athlete, Bernard was Welsh junior mile champion and spent nine years as secretary of the Welsh Amateur Athletics Association, representing them in the UK and around the world. He received an MBE in 1971 for services to athletics. Bernard also set up a range of athletic events. Most famous is the Nos Galan road race, with its commemoration of Guto Nyth Brân and crowd-pulling mystery runner. But Bernard also established the Taff Street dash, the Cardiff to Mountain Ash two-man relay and too many others to list, but all of which aimed to bring athletics to the people.

Bernard wrote prolifically on athletics and his adopted home of Mountain Ash, and was given the freedom of the borough by RCT in 2014. Crowds attended his funeral at St Margaret’s church last Wednesday to celebrate Bernard’s memory and pay tribute to a life well lived, full of passion and service to the community. Bernard’s ashes will be scattered on Guto’s grave at Llanwonno Church and through the Nos Galan, Bernard’s memory will live on.

Diolch, Lywydd. Canolbwyntiodd fy natganiad 90 eiliad cyntaf ychydig cyn y Nadolig ar Guto Nyth Brân a Nos Galan. Gyda marwolaeth drist Bernard Baldwin MBE ychydig ddyddiau ar ôl Nos Galan 2016, nid yw ond yn briodol fy mod yn defnyddio ail ddatganiad i dalu teyrnged i etifeddiaeth Bernard fel crëwr digwyddiad rasio enwocaf Cymru.

Ganed Bernard yn y Barri yn 1925, a chafodd ei hyfforddi’n athro a chael swydd yn ysgol Mill Street, Pontypridd. Roedd Bernard yn athletwr brwd, daeth yn bencampwr iau Cymru am redeg milltir a threuliodd naw mlynedd fel ysgrifennydd Cymdeithas Athletau Amatur Cymru, gan eu cynrychioli yn y DU a ledled y byd. Derbyniodd yr MBE yn 1971 am wasanaethau i athletau. Hefyd, sefydlodd Bernard amrywiaeth o ddigwyddiadau athletaidd. Yr enwocaf oedd y ras ffordd Nos Galan i goffáu Guto Nyth Brân, gyda rhedwr dirgel i ddenu’r tyrfaoedd. Ond hefyd, sefydlodd Bernard ras Stryd Taf, ras gyfnewid Caerdydd i Aberpennar a gormod o rai eraill i’w rhestru, ond nod pob un oedd ceisio dod ag athletau at y bobl.

Ysgrifennodd Bernard yn doreithiog ar athletau ac am ei gartref mabwysiedig sef Aberpennar, a rhoddwyd rhyddid y fwrdeistref iddo gan Rondda Cynon Taf yn 2014. Daeth tyrfa i’w angladd yn Eglwys St Margaret ddydd Mercher diwethaf i ddathlu’r cof am Bernard a thalu teyrnged i fywyd a gafodd ei fyw’n dda, yn llawn o angerdd a gwasanaeth i’r gymuned. Bydd llwch Bernard yn cael ei wasgaru ar fedd Guto yn Eglwys Llanwynno a thrwy’r ras Nos Galan, bydd y cof am Bernard yn cael ei gadw’n fyw.

I’m delighted to have this opportunity to pay tribute to David Pugh, a former mayor of Newtown and celebrated local historian, who sadly passed away last week. David Pugh was a leading local historian for many decades, instrumental in establishing the Newtown history group in 1995 and its journal ‘The Newtonian’, both of which continue to flourish today. Best known for being seen with his camera recording buildings for historic records, there is now a 64-volume quarterly journal called ‘The Newtonian’, which comprises a library of over 28,000 references and 26,000 photographs of the town and its people.

Thanks to David Pugh’s sustained commitment and determination, ‘The Newtonian’ has undoubtedly provided an authoritative record of the town’s history for future generations. David’s legacy is that the recorded history of Newtown will now be around for years and years to come. In establishing the Newtown history group, he received the Queen’s Award for Voluntary Service in 2013, and he was also a prominent member of the Newtown and District Civic Society. David was a longstanding member of the Labour Party and his wife, Anna, told me this week that when David went to vote, he always wore red socks. His contribution to civic society in Newtown has been outstanding, and he will be missed by me and the Newtown community.

Rwy’n falch iawn o’r cyfle hwn i dalu teyrnged i David Pugh, cyn-faer y Drenewydd a hanesydd lleol o fri, a fu farw yr wythnos diwethaf. Roedd David Pugh yn hanesydd lleol blaenllaw ers sawl degawd, yn allweddol yn y gwaith o sefydlu grŵp hanes y Drenewydd yn 1995 a’i gylchgrawn ‘The Newtonian’, ac mae’r ddau’n parhau i ffynnu heddiw. Roedd yn fwyaf adnabyddus am gael ei weld gyda’i gamera yn tynnu lluniau adeiladau ar gyfer cofnodion hanesyddol, a cheir cyfnodolyn chwarterol 64 rhifyn bellach o’r enw ‘The Newtonian’, sy’n cynnwys llyfrgell o dros 28,000 o gyfeiriadau a 26,000 o ffotograffau o’r dref a’i phobl.

Diolch i ymroddiad a phenderfyniad parhaus David Pugh, yn ddi-os mae ‘The Newtonian’ wedi darparu cofnod awdurdodol o hanes y dref ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Etifeddiaeth David yw y bydd hanes cofnodedig y Drenewydd ar gael bellach am flynyddoedd i ddod. Wrth sefydlu grŵp hanes y Drenewydd, derbyniodd Wobr y Frenhines am Wasanaeth Gwirfoddol yn 2013, ac roedd hefyd yn aelod blaenllaw o Gymdeithas Ddinesig y Drenewydd a’r Cylch. Roedd David yn aelod hirsefydlog o’r Blaid Lafur a dywedodd ei wraig, Anna, wrthyf yr wythnos hon ei fod bob amser yn gwisgo sanau coch pan âi i bleidleisio. Roedd ei gyfraniad i gymdeithas ddinesig yn y Drenewydd yn eithriadol, a byddaf fi a’r gymuned yn y Drenewydd yn gweld ei golli.

6. 4. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg: Ymchwiliadau a Gwaith Ymgysylltu ar gyfer y Dyfodol
6. 4. Statement by the Chair of the Children, Young People and Education Committee: Future Inquiries and Engagement Work

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ac rwy’n galw ar Gadeirydd y pwyllgor, Lynne Neagle.

The next item on our agenda this afternoon is a statement by the Chair of the Children, Young People and Education committee and I call on the committee Chair, Lynne Neagle.

Thank you, Llywydd. I welcome this opportunity to update Members on the work of the Children, Young People and Education Committee. As Chair of the committee, I am delighted by the progress made in scrutinising key areas of policy and legislation over such a short period of time.

Diolch i chi, Lywydd. Croesawaf y cyfle hwn i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am waith y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Fel Cadeirydd y pwyllgor, rwy’n falch iawn o’r cynnydd a wnaed wrth graffu ar feysydd allweddol o bolisi a deddfwriaeth dros gyfnod mor fyr.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Over the summer, we consulted on what our committee’s priorities should be. I was pleased to see diverse and detailed submissions from nearly 90 organisations and individuals from across Wales. This led to the committee embarking on two inquiries that stakeholders had identified: statutory advocacy services for children and young people and educational outcomes for Gypsy/Traveller and minority ethnic learners. We have finished taking evidence on both of these subjects and will be reporting soon.

Looking further ahead and more strategically, our committee, in the process of its planning, set out principles and ambitions for our work over the fifth term of this Assembly. Underpinning everything will be the involvement of children and young people. Through our work we will ensure the views and experiences of children and young people are captured in a useful, sensitive and constructive way.

In our snapshot inquiry into youth services in Wales, more than 1,500 people gave us their views on the services they use. Their input formed an essential part of our findings and recommendations, which were published in December. The feedback from young people was incredibly clear: when youth work provision disappears from a young person’s life, the impact is considerable. These services are often a catalyst to help them develop skills and confidence and make better choices in their lives.

It continues to be essential for us to work with stakeholder organisations, carers, teachers and parents. I am wholly committed to ensuring we are an outward-facing and engaging committee. During our Stage 1 scrutiny of the additional learning needs Bill, our Members will be hosting events with parents and carers in north and south Wales.

I am also pleased to inform Members there will be a series of workshops taking place for young people with additional learning needs. This will be an important part of our work scrutinising the ALN Bill and I look forward to seeing the views of young people guiding our work. We will also be holding a conference for practitioners and stakeholders working with children and young people to tell us their views on the Bill.

It would be remiss of me not to thank TSANA and SNAP Cymru for their fantastic partnership working with our committee over the past few months. This partnership has allowed us to meaningfully engage with those who will be directly affected by the legislation.

Our partnership work and outward-facing approach through the course of this legislative scrutiny will ensure service users’ needs are at the heart of our work and scrutiny of the ALN Bill will form the substantive part of our work until the end of spring.

Llywydd, the committee members and I are committed to undertaking work that will make a substantial contribution to improving the lives of children and young people in Wales.

In one of our current consultations, we are examining the importance of the first 1,000 days of a child’s life from pregnancy through to the second birthday. This formative time is a critical part of a child’s upbringing and sets the stage for intellectual development and lifelong health.

The Committee will consider the extent to which Welsh Government policies and programmes support the early parent role in the first 1,000 days and, crucially, how effective these are in supporting children’s long term emotional and social capabilities and development. This important inquiry will, I hope, set the stage for a major national conversation about how we can really set our future citizens up for happy and healthy lives.

The committee is seeking input from teachers and other education professionals for our inquiry into teachers’ professional learning and education. The Welsh Government is reforming the way new teachers are trained before they qualify and also their ongoing professional development throughout their careers.

These professionals are sometimes locked into inflexible schedules and due to capacity and planning issues often cannot get the time to further themselves professionally. This cannot continue given the ongoing changes to the Welsh education system, so we will be looking specifically at arrangements for continuing professional development for the current workforce; the role of initial teacher education; and the sufficiency of the future education workforce. As part of our consultation, we will be working with the Public Accounts Committee to jointly engage with the teaching profession as part of their work into consortia.

Members will be pleased to hear that our committee will not just be undertaking a series of fixed pieces of work, but also ensuring that ongoing scrutiny of developing areas of policy takes place. To that end, we are continuing—[Interruption.]—sorry; it’s a very bad time to develop a cough. To that end, we are continuing to closely examine the implementation of both the Donaldson and Diamond reviews. This will play a crucial role in delivering success of the important reforms being put forward. Linked to our ongoing scrutiny of curriculum reforms, we will be examining more closely Wales’s performance in PISA and examining exactly how curriculum reforms will impact on our international standing.

Child health will play a big part in our work over the coming years. I very much look forward to working with organisations like the Royal College of Paediatrics and Child Health and welcoming the Welsh Government’s chief medical officer to the committee in March to outline his vision for improving child health.

Members of the committee are incredibly passionate about the quality and provision of mental health services for young people. The committee has already undertaken scrutiny of the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, and I am sure that he is aware that we will be continuing to focus on this vital area. The committee will continue to examine the support available to young people in crisis, and in particular delays in accessing child and adolescent mental health services, as well as the support available to children and young people who do not reach the threshold for specialist services.

The youth parliament initiative being led by the Llywydd is a genuinely exciting moment in the history of the Assembly. Not only is it one that should create meaningful and long-lasting ties between schools, young people and the Assembly, but it is a true recognition of the value children and young people have in our democracy. I want to offer our committee’s full and unwavering support to the establishment of the youth parliament, and I look forward to us playing a full role in getting it off the ground.

In closing my statement today, Llywydd, I would like to thank the young people, carers, parents and experts who have readily contributed to our broad remit of work since the establishment of the committee. I hope that, over the fifth term of this Assembly, the Children, Young People and Education Committee will be a real conduit for the voices of young people to shape policy and legislation in Wales.

Dros yr haf, aethom ati i ymgynghori ar yr hyn y dylai blaenoriaethau ein pwyllgor fod. Roeddwn yn falch o weld cyflwyniadau amrywiol a manwl gan bron i 90 o sefydliadau ac unigolion o bob rhan o Gymru. Arweiniodd hyn y pwyllgor i agor dau ymchwiliad a nodwyd gan y rhanddeiliaid: gwasanaethau eiriolaeth statudol ar gyfer plant a phobl ifanc a chanlyniadau addysgol ar gyfer Sipsiwn/Teithwyr a dysgwyr o leiafrifoedd ethnig. Rydym wedi gorffen cymryd tystiolaeth ar y ddau bwnc a byddwn yn cyflwyno adroddiad yn fuan.

Gan edrych ymhellach i’r dyfodol ac yn fwy strategol, nododd ein pwyllgor, yn y broses o’i gynllunio, yr egwyddorion a’r dyheadau ar gyfer ein gwaith dros bumed tymor y Cynulliad hwn. Bydd ymwneud plant a phobl ifanc yn sail i bopeth. Drwy ein gwaith, byddwn yn sicrhau bod barn a phrofiadau plant a phobl ifanc yn cael eu casglu mewn ffordd ddefnyddiol, sensitif ac adeiladol.

Yn ein hymchwiliad ciplun i wasanaethau ieuenctid yng Nghymru, rhoddodd mwy na 1,500 o bobl eu barn ar y gwasanaethau y maent yn eu defnyddio. Roedd eu cyfraniad yn rhan hanfodol o’n canfyddiadau a’n hargymhellion, a gyhoeddwyd ym mis Rhagfyr. Roedd yr adborth gan bobl ifanc yn hynod o glir: pan fo’r ddarpariaeth gwaith ieuenctid yn diflannu o fywyd person ifanc, mae’r effaith yn sylweddol. Mae’r gwasanaethau hyn yn aml yn gatalydd i’w helpu i ddatblygu sgiliau a hyder a gwneud dewisiadau gwell yn eu bywydau.

Mae’n parhau i fod yn hanfodol i ni weithio gyda sefydliadau rhanddeiliaid, gofalwyr, athrawon a rhieni. Rwy’n llwyr ymrwymedig i sicrhau ein bod yn bwyllgor eang ei orwelion a diddorol. Yn ystod ein gwaith craffu Cyfnod 1 ar y Bil anghenion dysgu ychwanegol, bydd ein haelodau yn cynnal digwyddiadau gyda rhieni a gofalwyr yng ngogledd a de Cymru.

Rwyf hefyd yn falch o hysbysu’r Aelodau y bydd cyfres o weithdai’n digwydd i bobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol. Bydd hwn yn rhan bwysig o’n gwaith craffu ar y Bil ADY ac rwy’n edrych ymlaen at weld safbwyntiau pobl ifanc yn llywio ein gwaith. Byddwn hefyd yn cynnal cynhadledd ar gyfer addysgwyr a rhanddeiliaid sy’n gweithio gyda phlant a phobl ifanc i roi eu barn ar y Bil.

Buasai’n esgeulus ohonof i beidio â diolch i TSANA a SNAP Cymru am eu gwaith partneriaeth gwych gyda’n pwyllgor dros y misoedd diwethaf. Mae’r bartneriaeth hon wedi ein galluogi i ymgysylltu’n ystyrlon â’r rhai y bydd y ddeddfwriaeth yn effeithio’n uniongyrchol arnynt.

Bydd ein gwaith partneriaeth a’n dull o weithredu sy’n edrych tuag allan drwy gydol y gwaith craffu deddfwriaethol hwn yn sicrhau bod anghenion defnyddwyr y gwasanaeth wrth wraidd ein gwaith a bydd gwaith craffu ar y Bil ADY yn rhan sylweddol o’n gwaith tan ddiwedd y gwanwyn.

Lywydd, mae aelodau’r pwyllgor a minnau wedi ymrwymo i ymgymryd â gwaith a fydd yn gwneud cyfraniad sylweddol at wella bywydau plant a phobl ifanc yng Nghymru.

Yn un o’n hymgynghoriadau cyfredol, rydym yn archwilio pwysigrwydd y 1,000 diwrnod cyntaf ym mywyd plentyn o feichiogrwydd hyd at yr ail ben-blwydd. Mae’r amser ffurfiannol hwn yn rhan hollbwysig o fagwraeth plentyn ac yn gosod y llwyfan ar gyfer datblygiad deallusol ac iechyd gydol oes.

Bydd y Pwyllgor yn ystyried i ba raddau y mae polisïau a rhaglenni Llywodraeth Cymru yn cefnogi rôl gynnar rhiant yn y 1,000 diwrnod cyntaf ac yn hollbwysig, pa mor effeithiol yw’r rhain am gefnogi galluoedd a datblygiad emosiynol a chymdeithasol plant yn y tymor hir. Rwy’n gobeithio y bydd yr ymchwiliad pwysig hwn yn gosod y llwyfan ar gyfer trafodaeth genedlaethol fawr ar sut y gallwn fynd ati o ddifrif i baratoi ein dinasyddion yn y dyfodol ar gyfer bywydau hapus ac iach.

Mae’r pwyllgor yn gofyn am fewnbwn gan athrawon a gweithwyr addysg proffesiynol eraill i’n hymchwiliad i ddysgu ac addysgu proffesiynol athrawon. Mae Llywodraeth Cymru yn diwygio’r ffordd y mae athrawon newydd yn cael eu hyfforddi cyn iddynt gymhwyso a hefyd eu datblygiad proffesiynol parhaus drwy gydol eu gyrfaoedd.

Weithiau mae’r gweithwyr proffesiynol hyn yn gaeth i amserlenni anhyblyg ac oherwydd materion capasiti a chynllunio, yn aml yn methu cael yr amser i wella’u hunain yn broffesiynol. Ni all hyn barhau o ystyried y newidiadau parhaus i’r system addysg yng Nghymru, felly byddwn yn edrych yn benodol ar drefniadau datblygiad proffesiynol parhaus ar gyfer y gweithlu presennol; rôl addysg gychwynnol i athrawon; a digonolrwydd y gweithlu addysg yn y dyfodol. Fel rhan o’n hymgynghoriad, byddwn yn gweithio gyda’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus i ymgysylltu ar y cyd â’r proffesiwn addysgu fel rhan o’u gwaith ar gonsortia.

Bydd yr Aelodau’n falch o glywed y bydd ein pwyllgor yn gwneud mwy na chynnal cyfres o ddarnau penodol o waith, ond y bydd hefyd yn sicrhau bod craffu parhaus yn digwydd ar feysydd polisi sy’n datblygu. I’r perwyl hwn, rydym yn parhau—[Torri ar draws.]—mae’n ddrwg gennyf; mae’n amser gwael iawn i ddechrau peswch. I’r perwyl hwnnw, rydym yn parhau i archwilio gweithrediad adolygiadau Donaldson a Diamond yn agos. Bydd hyn yn chwarae rhan hanfodol wrth sicrhau llwyddiant y diwygiadau pwysig sy’n cael eu cyflwyno. Yn gysylltiedig â’n gwaith craffu parhaus ar ddiwygiadau’r cwricwlwm, byddwn yn archwilio perfformiad Cymru yn y PISA yn agosach ac yn archwilio sut yn union y bydd y diwygiadau cwricwlwm yn effeithio ar ein safle rhyngwladol.

Bydd iechyd plant yn chwarae rhan fawr yn ein gwaith dros y blynyddoedd nesaf. Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at weithio gyda sefydliadau megis Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant a chroesawu prif swyddog meddygol Llywodraeth Cymru i’r pwyllgor ym mis Mawrth i amlinellu ei weledigaeth ar gyfer gwella iechyd plant.

Mae aelodau’r pwyllgor yn frwdfrydig iawn ynglŷn ag ansawdd a darpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl i bobl ifanc. Mae’r pwyllgor eisoes wedi cynnal gwaith craffu ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon, ac rwy’n siŵr ei fod yn ymwybodol y byddwn yn parhau i ganolbwyntio ar y maes pwysig hwn. Bydd y pwyllgor yn parhau i edrych ar y cymorth sydd ar gael i bobl ifanc mewn argyfwng, ac yn benodol, ar achosion o oedi cyn cael mynediad at wasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed, yn ogystal â’r cymorth sydd ar gael i blant a phobl ifanc nad ydynt yn cyrraedd y trothwy ar gyfer gwasanaethau arbenigol.

Mae’r fenter senedd ieuenctid sy’n cael ei harwain gan y Llywydd yn foment wirioneddol gyffrous yn hanes y Cynulliad. Nid yn unig y mae’n un a ddylai greu cysylltiadau ystyrlon a pharhaol rhwng ysgolion, pobl ifanc a’r Cynulliad, ond mae’n gydnabyddiaeth o wir werth plant a phobl ifanc yn ein democratiaeth. Rwyf am gynnig cefnogaeth lawn a diwyro ein pwyllgor i sefydlu’r senedd ieuenctid, ac edrychaf ymlaen at ein gweld yn chwarae rhan lawn yn ei datblygiad.

Wrth gloi fy natganiad heddiw, Lywydd, hoffwn ddiolch i’r bobl ifanc, gofalwyr, rhieni ac arbenigwyr sydd wedi cyfrannu’n barod at ein cylch eang o waith ers sefydlu’r pwyllgor. Dros bumed tymor y Cynulliad hwn, gobeithiaf y bydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn gyfrwng go iawn i leisiau pobl ifanc allu siapio polisi a deddfwriaeth yng Nghymru.

Thank you to the Chair of the committee for her statement. Can I put on record what an effective Chair she has been during her tenure so far, as Chair of that committee—bringing the committee together, enabling us to work in a way where there is consensus around the table so that we can maximise our impact? I want to pay tribute to you, Lynne, for your work and your commitment and dedication to the task.

As the Chair has already said, there’s been a great deal of discussion and debate around the table as to where the emphasis of the committee’s work ought to be. Very early on in those discussions, we determined, as a committee, that we would continue to pick up on those issues that were legacy issues from former committees. I think it’s really important that all committees in the Assembly get smarter about following up on recommendations and work that they’ve done in the past. The Chair has touched on a number of these, including our follow-up work on Donaldson, and there are others, of course, on children and adolescent mental health services, neonatal care and a whole range of issues that have been the subjects of pieces of work in the past. I’m very pleased that the Chair has put on record her determination to make sure that those are continuously back on the agenda of the committee, so that we can hold the Government and other stakeholders to account for their delivery and promises on those issues.

I was very pleased that one of the first pieces of work that the committee has done has been on this whole issue of advocacy for children and young people. We know that there’s been some inertia in recent years in trying to get to grips with this problem and to have a proper fully functioning service across Wales for children and young people that is equitable in terms of access, and I’m very pleased that, even though that report is yet to be published, it’s already had an impact in encouraging the Government, and local government as well, to get together and move things forward significantly. And I know, in terms of the work that we’re doing on Gypsy/Traveller and ethnic minority grants in education, that that work also is drawing attention to something that has not received a lot of attention, frankly, in recent years, and it’s important to shine a light on these particular issues.

I have to say, I’ve been disappointed with the engagement, sometimes, of the Welsh Government with some of our inquiries. We’ve done a really excellent piece of work, I think, on youth services and youth work around Wales. And it has been disappointing that the Welsh Government has, perhaps, been making decisions before the outcome of our work has been published—sometimes rash decisions, which it’s then had to row back from. And I think that there’s a lesson there for the Welsh Government.

We have a role to play as parliamentarians in the Assembly, helping to contribute to shape the work that the Government does, and I think we’ve got a very useful contribution to make. So, that has been a little bit disappointing, and I was very pleased that the Chair has reflected very well the strong feelings of the committee when things have gone awry, to bring things back on track, in terms of that very important relationship.

I think it is important also to note the commitment that the Chair has given today to working very closely and carefully with children and young people, to make sure that their voices are heard regularly in the committee’s programme of work. We did undertake some outreach work as part of our youth services inquiry, but, of course, the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill provides us with further opportunities to do just that. And the Chair is quite right to raise the fact that, when the National Assembly has a youth parliament for Wales, which it is able to work collaboratively with, that gives us another forum, which can be usefully used to ensure that children and young people’s views are brought into our work.

So, I haven’t got a series of questions for the Chair, I’m afraid, other than to say, ‘Keep up the excellent work.’ I’m very pleased with the start that’s been made, and you’ve certainly got my party’s commitment to work collaboratively with you, and other members of the committee, to ensure that we do an effective job.

Diolch i Gadeirydd y pwyllgor am ei datganiad. A gaf fi gofnodi pa mor effeithiol y bu yn ei chadeiryddiaeth hyd yn hyn, fel Cadeirydd y pwyllgor hwnnw—yn dod â’r pwyllgor at ei gilydd, gan ein galluogi i weithio mewn ffordd lle y ceir consensws o amgylch y bwrdd i ni allu bod mor effeithiol ag y gallwn? Hoffwn dalu teyrnged i chi, Lynne, am eich gwaith, eich ymroddiad a’ch ymrwymiad i’r dasg.

Fel y mae’r Cadeirydd wedi dweud eisoes, cafwyd llawer iawn o drafod a dadlau o amgylch y bwrdd ynglŷn â ble y dylai pwyslais gwaith y pwyllgor fod. Yn gynnar iawn yn y trafodaethau hynny, penderfynasom fel pwyllgor y buasem yn parhau i fynd ar ôl y materion hynny a etifeddwyd gan gyn-bwyllgorau. Rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod holl bwyllgorau’r Cynulliad yn dod yn ddoethach ynglŷn â gwneud gwaith dilynol ar argymhellion a gwaith y maent wedi ei wneud yn y gorffennol. Mae’r Cadeirydd wedi cyffwrdd â nifer o’r rhain, gan gynnwys ein gwaith dilynol ar Donaldson, a cheir eraill, wrth gwrs, ar wasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed, gofal newyddenedigol ac ystod eang o faterion a fu’n destun gwaith yn y gorffennol. Rwy’n falch iawn fod y Cadeirydd wedi cofnodi ei phenderfyniad i wneud yn siŵr fod y rheini yn ôl ar agenda’r pwyllgor yn barhaus, fel y gallwn ddwyn y Llywodraeth a rhanddeiliaid eraill i gyfrif am eu cyflawni ac am addewidion ar y materion hynny.

Roeddwn yn falch iawn mai un o’r darnau cyntaf o waith y mae’r pwyllgor wedi’i wneud yw mater eiriolaeth i blant a phobl ifanc. Gwyddom fod rhywfaint o ddiogi wedi bod yn y blynyddoedd diwethaf wrth geisio mynd i’r afael â’r broblem hon a chael gwasanaeth priodol, cwbl weithredol ledled Cymru ar gyfer plant a phobl ifanc, un sy’n deg o ran mynediad, ac rwy’n falch iawn, er bod yr adroddiad hwnnw heb gael ei gyhoeddi eto, ei fod eisoes wedi cael effaith wrth annog y Llywodraeth, a llywodraeth leol yn ogystal, i ddod at ei gilydd a symud pethau ymlaen yn sylweddol. Ac rwy’n gwybod, o ran y gwaith yr ydym yn ei wneud ar grantiau Sipsiwn/Teithwyr a lleiafrifoedd ethnig mewn addysg, fod y gwaith hwnnw hefyd yn tynnu sylw at rywbeth nad yw wedi cael llawer o sylw, a dweud y gwir, yn y blynyddoedd diwethaf, ac mae’n bwysig taflu goleuni ar y materion penodol hyn.

Rhaid i mi ddweud, rwyf wedi bod yn siomedig gydag ymgysylltiad Llywodraeth Cymru ar rai o’n hymholiadau o bryd i’w gilydd. Rydym wedi gwneud gwaith gwirioneddol wych, rwy’n meddwl, ar wasanaethau ieuenctid a gwaith ieuenctid ledled Cymru. Ac mae wedi bod yn siomedig fod Llywodraeth Cymru o bosibl wedi bod yn gwneud penderfyniadau cyn i ganlyniad ein gwaith gael ei gyhoeddi—penderfyniadau byrbwyll weithiau, y bu’n rhaid iddi gamu’n ôl oddi wrthynt wedyn. Ac rwy’n meddwl bod yna wers yno i Lywodraeth Cymru.

Mae gennym rôl i’w chwarae fel seneddwyr yn y Cynulliad, gan helpu i gyfrannu at lunio’r gwaith y mae’r Llywodraeth yn ei wneud, ac rwy’n meddwl bod gennym gyfraniad defnyddiol iawn i’w wneud. Felly, mae hynny wedi bod ychydig yn siomedig, ac roeddwn yn falch iawn fod y Cadeirydd wedi mynegi teimladau cryf y pwyllgor yn dda iawn pan nad oedd pethau fel y dylent fod, er mwyn dod â phethau yn ôl ar y trywydd iawn, o ran y berthynas bwysig honno.

Rwy’n credu ei bod yn bwysig nodi’r ymrwymiad y mae’r Cadeirydd wedi’i roi heddiw hefyd i weithio’n agos iawn ac yn ofalus gyda phlant a phobl ifanc, i wneud yn siŵr fod eu lleisiau’n cael eu clywed yn rheolaidd yn rhaglen waith y pwyllgor. Gwnaethom waith allgymorth fel rhan o’n hymchwiliad i’r gwasanaethau ieuenctid, ond wrth gwrs, mae’r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) yn rhoi cyfleoedd pellach i ni wneud hynny. Ac mae’r Cadeirydd yn hollol gywir i nodi’r ffaith, pan fydd gan y Cynulliad Cenedlaethol senedd ieuenctid i Gymru, y bydd yn gallu cydweithio â hi, bydd hynny’n rhoi fforwm arall i ni, un y gellir ei defnyddio’n adeiladol i sicrhau bod safbwyntiau ein plant a’n pobl ifanc yn cael eu cynnwys yn ein gwaith.

Felly, nid oes gennyf gyfres o gwestiynau ar gyfer y Cadeirydd, yn anffodus, ac eithrio dweud, ‘Daliwch ati gyda’r gwaith ardderchog.’ Rwy’n falch iawn gyda’r gwaith cychwynnol a wnaed, ac yn sicr mae gennych ymrwymiad fy mhlaid i gydweithio gyda chi, ac aelodau eraill y pwyllgor, i sicrhau ein bod yn gwneud gwaith effeithiol.

I don’t know what to say, other than ‘thank you’. [Laughter.] Thank you, Darren, for those kind words. Can I just say that I am very, very keen for the committee to work together as a team? We had an excellent strategic planning day, and it was very apparent that we all genuinely want to make a difference to the lives of children and young people, and I hope that we will be able to carry on in the vein that we’ve started in, and do that. Am I meant to respond to the other points?

Nid wyf yn gwybod beth i’w ddweud, ar wahân i ‘diolch’. [Chwerthin.] Diolch i chi, Darren, am eich geiriau caredig. A gaf fi ddweud fy mod yn awyddus tu hwnt i’r pwyllgor weithio gyda’i gilydd fel tîm? Cawsom ddiwrnod cynllunio strategol rhagorol, ac roedd yn amlwg iawn ein bod i gyd yn awyddus iawn i wneud gwahaniaeth i fywydau plant a phobl ifanc, ac rwy’n gobeithio y byddwn yn gallu parhau yn yr un modd ag y dechreusom, a gwneud hynny. A wyf fi i fod i ymateb i’r pwyntiau eraill?

If you want to. But, as the Member said there were no questions, it’s entirely up to you.

Os dymunwch. Ond fel y dywedodd yr Aelod nid oedd unrhyw gwestiynau, dewiswch chi.

Well, can I thank you for your statement, and align myself wholeheartedly with the comments made earlier about your role in fulfilling your capacity as Chair? And I agree wholeheartedly with the contents of your statement. But I offer a few comments—and questions—not maybe on a particular inquiry, but certainly on a thematic level.

Now, I’m particularly keen for the committee to examine the opportunities for the Welsh Government to transition more decisively to a preventative approach to its work, in terms of investment and policy, across, of course, the breadth of policies relating to the committee. Now, the Welsh Government, in fairness, is increasingly talking about that, moving in that direction, and especially the Cabinet Secretary for Communities and Children here, who, in fairness, has been quite keen on this, to say the least, and I welcome that. But do you agree with me that more could be done to implement and accelerate a move in that direction, and what do you believe the committee can contribute, to encourage the Government to move, increasingly, in that direction?

Now, another key area of course, I believe, is to contribute to achieving greater parity of esteem between vocational and academic education and qualifications. And I hope that this can be one of the big legacies of this Assembly, certainly in terms of a longer-term approach, and certainly it’s one we should be approaching, in my view—or pursuing, I should say—as a committee. And I’d be interested in hearing your views about how you think we can most effectively try and do that.

Thirdly, on a less positive note, in relation to our inquiry on youth work, and we’ve already heard reference to it—and I would declare an interest as one of the honorary presidents of the Council for Wales of Voluntary Youth Services—could I ask whether you do share my disappointment, having written to the Minister for Lifelong Learning and Welsh Language three separate occasions, that we’re still waiting for answers to six pretty direct, pretty straightforward questions about the way the decision was made around the funding of CWVYS? The first letter was sent in early November, a subsequent letter in December. We’ve been forced again to write this month, and, of course, we’re still waiting for answers. If the committee is to fulfil its role in scrutinising the Welsh Government, in holding Ministers to account, then such evasive responses, which make no effort in fact to answer the questions that we’ve asked, from the Minister, not only obstructs our work but is, in my view, wholly unacceptable. So, do you share my disappointment in that respect? And, secondly, what course of action do you propose the committee should take if, at the third time of asking, we still don’t get answers to our questions?

Finally, I hope the committee can reflect through our work the core principles of youth work, in terms of offering young people empowering, educative, expressive, inclusive and participative experiences. And you referred to the very meaningful engagement with young people that clearly will be—has been, and will continue to be—a central feature of our work. But I’m just wondering whether we can take that further. Could we, for example, delegate the choice of a future inquiry to young people? Could we develop opportunities for young people to shadow committee members in some way? Should there be a young people’s vision of the Children, Young People and Education Committee, maybe as part of the proposed young people’s assembly, so that we can truly maximise the involvement of children and young people in our deliberations as a committee over the months and years to come?

Wel, a gaf fi ddiolch i chi am eich datganiad, a chyd-fynd yn llwyr â’r sylwadau a wnaed yn gynharach am eich rôl yn cyflawni eich swydd fel Cadeirydd? Ac rwy’n cytuno’n llwyr â chynnwys eich datganiad. Ond rwy’n cynnig ychydig o sylwadau—a chwestiynau—nid ar ymchwiliad penodol, efallai, ond yn sicr ar lefel thematig.

Nawr, rwy’n arbennig o awyddus i’r pwyllgor archwilio’r cyfleoedd i Lywodraeth Cymru bontio’n fwy pendant at ymagwedd ataliol tuag at ei gwaith, o ran buddsoddi a pholisi, ar draws ehangder y polisïau sy’n ymwneud â’r pwyllgor wrth gwrs. Nawr, mae Llywodraeth Cymru, a bod yn deg, yn siarad yn gynyddol am hynny, symud i’r cyfeiriad hwnnw, ac yn enwedig Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant yma, sydd, a bod yn deg, wedi bod yn eithaf brwd ynglŷn â hyn, a dweud y lleiaf, ac rwy’n croesawu hynny. Ond a ydych yn cytuno y gellid gwneud mwy i weithredu a chyflymu symudiad i’r cyfeiriad hwnnw, a beth y credwch y gall y pwyllgor gyfrannu, er mwyn annog y Llywodraeth i symud, yn gynyddol, i’r cyfeiriad hwnnw?

Nawr, maes allweddol arall wrth gwrs, rwy’n credu, yw cyfrannu at sicrhau mwy o barch cydradd rhwng addysg a chymwysterau galwedigaethol ac academaidd. Ac rwy’n gobeithio y gall hyn fod yn etifeddiaeth bwysig gan y Cynulliad hwn, yn sicr o ran ymagwedd fwy hirdymor, ac yn sicr mae’n rhywbeth y dylem fod yn dod ato, yn fy marn i—neu’n mynd ar ei drywydd, dylwn ddweud—fel pwyllgor. A hoffwn glywed eich barn ynglŷn â sut y credwch y gallwn geisio gwneud hynny yn y modd mwyaf effeithiol.

Yn drydydd, ar nodyn llai cadarnhaol, mewn perthynas â’n hymchwiliad ar waith ieuenctid, ac rydym eisoes wedi clywed cyfeiriad ato—a hoffwn ddatgan buddiant fel un o lywyddion anrhydeddus Cyngor Cymreig y Gwasanaethau Ieuenctid Gwirfoddol—a gaf fi ofyn a ydych yn rhannu fy siom, ar ôl ysgrifennu at Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes ar dri achlysur gwahanol, ein bod yn dal i aros am atebion i chwe chwestiwn eithaf uniongyrchol, eithaf syml am y ffordd y gwnaed y penderfyniad ynglŷn â chyllid Cyngor Cymreig y Gwasanaethau Ieuenctid Gwirfoddol? Anfonwyd y llythyr cyntaf yn gynnar ym mis Tachwedd, llythyr arall ym mis Rhagfyr. Rydym wedi cael ein gorfodi unwaith eto i ysgrifennu y mis hwn, ac wrth gwrs, rydym yn dal i aros am atebion. Os yw’r pwyllgor yn mynd i gyflawni ei rôl yn craffu ar Lywodraeth Cymru, o ran dwyn Gweinidogion i gyfrif, yna mae ymatebion osgoilyd o’r fath gan y Gweinidog, nad ydynt yn gwneud unrhyw ymdrech mewn gwirionedd i ateb y cwestiynau a ofynwyd gennym, nid yn unig yn rhwystro ein gwaith, ond yn gyfan gwbl annerbyniol yn fy marn i. Felly, a ydych yn rhannu fy siom yn hynny o beth? Ac yn ail, pa gamau yr ydych yn argymell y dylai’r pwyllgor eu cymryd os byddwn, ar ôl gofyn am y trydydd tro, yn dal i fethu cael atebion i’n cwestiynau?

Yn olaf, rwy’n gobeithio y gall y pwyllgor adlewyrchu egwyddorion craidd gwaith ieuenctid drwy ein gwaith, o ran cynnig profiadau addysgiadol, mynegiannol, cynhwysol a chyfranogol sy’n grymuso i bobl ifanc. Ac fe gyfeirioch at yr ymgysylltiad ystyrlon iawn â phobl ifanc a fydd—ac sydd wedi bod, ac yn parhau i fod—yn nodwedd ganolog o’n gwaith. Ond rwy’n meddwl tybed a allwn fynd â hynny ymhellach. A allem, er enghraifft, ddirprwyo’r dewis o ymchwiliad i bobl ifanc yn y dyfodol? Gallem ddatblygu cyfleoedd i bobl ifanc gysgodi aelodau’r pwyllgor mewn rhyw ffordd? A ddylid cael gweledigaeth i bobl ifanc ar gyfer y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, efallai fel rhan o’r cynulliad arfaethedig ar gyfer pobl ifanc, fel y gallwn fanteisio o ddifrif ar gyfraniad plant a phobl ifanc yn ein trafodaethau fel pwyllgor dros y misoedd a’r blynyddoedd i ddod?

Can I thank Llyr for his kind comments to me, and thank him, too, for his questions, which I will do my best to answer? I completely agree in relation to prevention. We know that it’s absolutely key in all sorts of areas, and it’s something that we always need to be trying to do more of. I think that is one of the reasons why our inquiry into the first 1,000 days will be so important, because we know that that first two years of a child’s life is absolutely critical, and I hope that we can add value to the work that the Government is doing on this to try and really make that a time when we can focus on prevention.

The other area, of course, is child and adolescent mental health services. We know that there are lots of children and young people who are being referred into specialist CAMHS who don’t perhaps need specialist CAMHS, who should be getting support in the school system, through youth services. And I think that the work that we are doing in scrutinising the Together for Children and Young People will hopefully help drive that work forward in schools, in youth centres, and with counsellors, and make an important contribution to that.

I agree with you about the importance of parity of esteem between vocational and education. It’s not an area that, as you know, we’ve spent a lot of time on so far, only in consideration of things like Diamond, where the committee was able to welcome the emphasis that Professor Diamond put on funding students in vocational training as well. And I hope that we will be able to continue that. I would like to see it being a thread in lots of our inquiries, and you’ll know that in our early scrutiny of the additional learning needs Bill, one of the issues that is coming up regularly is to ask why the Bill doesn’t cover things like apprenticeships. And I think we need to keep doing that, really, to mainstream into all our work.

In relation to the points you’ve raised about the Minister for Lifelong Learning and the Welsh Language and CWVYS, obviously I shared the committee’s concerns about the way that the dialogue with CWVYS was handled. I was very clear about that at the time, and I was very keen to pursue those concerns with the Minister. Clearly, it would have been better if we’d had straight answers from the very beginning. I think it is very important that Ministers engage as openly as possible with committees. I know that the Minister has received our most recent letter, and I really hope that we will now get a definitive answer and be able to move on, really, to consider what is a huge issue, which is the whole future of youth services in Wales.

And then, finally, your points on young people and their involvement, I think, are really important. I know that the culture and media committee did an exercise in public engagement, asking people to choose an inquiry, and I would certainly be very enthusiastic about doing that with young people. I’m also very, very keen, really, to look at any innovative things that we can try, such as shadowing opportunities or maybe even having a shadowing committee. I’d like to see us having young people in here and involving them. Anything that I think encourages young people to get involved is going to be vitally important, especially with the challenges that we face going forward.

Hoffwn ddiolch i Llyr am ei sylwadau caredig i mi, a diolch iddo hefyd am ei gwestiynau, a byddaf yn gwneud fy ngorau i’w hateb. Cytunaf yn llwyr mewn perthynas ag atal. Rydym yn gwybod ei fod yn gwbl allweddol ym mhob math o feysydd, ac mae’n rhywbeth y mae angen i ni geisio gwneud mwy ohono bob amser. Rwy’n meddwl mai dyna un o’r rhesymau pam y bydd ein hymchwiliad i’r 1,000 diwrnod cyntaf mor bwysig, oherwydd gwyddom fod y ddwy flynedd gyntaf honno o fywyd plentyn yn gwbl allweddol, ac rwy’n gobeithio y gallwn ychwanegu gwerth at y gwaith y mae’r Llywodraeth yn ei wneud ar hyn i geisio gwneud hwnnw’n amser pan allwn ganolbwyntio ar atal.

Y maes arall, wrth gwrs, yw gwasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed. Rydym yn gwybod bod llawer o blant a phobl ifanc sy’n cael eu cyfeirio at CAMHS arbenigol nad ydynt angen CAMHS arbenigol o bosibl, a dylent fod yn cael cymorth yn y system ysgolion, drwy wasanaethau ieuenctid. Ac rwy’n meddwl bod y gwaith a wnawn yn craffu ar Law yn Llaw at Blant a Phobl Ifanc yn helpu, gobeithio, i roi hwb i’r gwaith hwnnw mewn ysgolion, mewn canolfannau ieuenctid, a chyda chwnselwyr, ac yn gwneud cyfraniad pwysig at hynny.

Rwy’n cytuno â chi ynglŷn â phwysigrwydd parch cydradd rhwng addysg alwedigaethol ac addysg. Fel y gwyddoch, nid yw’n faes yr ydym wedi treulio llawer o amser arno hyd yn hyn, ar wahân i ystyried pethau fel Diamond, lle y gallodd y pwyllgor groesawu’r pwyslais a roddodd yr Athro Diamond ar gyllido myfyrwyr mewn hyfforddiant galwedigaethol hefyd. Ac rwy’n gobeithio y byddwn yn gallu parhau hynny. Hoffwn ei gweld yn elfen mewn llawer o’n hymholiadau, ac fe fyddwch yn gwybod yn ein gwaith craffu cynnar ar y Bil anghenion dysgu ychwanegol, mai un o’r materion sy’n codi’n rheolaidd yw gofyn pam nad yw’r Bil yn cwmpasu pethau fel prentisiaethau. Ac rwy’n credu bod angen i ni barhau i wneud hynny, mewn gwirionedd, i brif ffrydio i mewn i’n holl waith.

O ran y pwyntiau a godwyd gennych ynglŷn â Gweinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes a Chyngor Cymreig y Gwasanaethau Ieuenctid Gwirfoddol, yn amlwg roeddwn yn rhannu pryderon y pwyllgor ynglŷn â’r ffordd y cafodd y ddeialog gyda Chyngor Cymreig y Gwasanaethau Ieuenctid Gwirfoddol ei thrin. Roeddwn yn glir iawn am hynny ar y pryd, ac roeddwn yn awyddus iawn i fynd ar drywydd y pryderon hynny gyda’r Gweinidog. Yn amlwg, byddai wedi bod yn well pe baem wedi cael atebion gonest o’r cychwyn cyntaf. Rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod Gweinidogion yn ymgysylltu mor agored â phosibl gyda phwyllgorau. Gwn fod y Gweinidog wedi cael ein llythyr diweddaraf, ac rwy’n mawr obeithio y byddwn yn awr yn cael ateb pendant a’n bod yn gallu symud ymlaen, mewn gwirionedd, i ystyried yr hyn sy’n fater enfawr, sef holl ddyfodol gwasanaethau ieuenctid yng Nghymru.

Ac yna, yn olaf, rwy’n meddwl bod eich pwyntiau ynglŷn â phobl ifanc a’r rhan y maent yn ei chwarae yn bwysig iawn. Gwn fod y pwyllgor diwylliant a’r cyfryngau wedi cynnal ymarfer mewn ymgysylltu â’r cyhoedd, gan ofyn i bobl ddewis ymchwiliad, a buaswn yn sicr yn frwdfrydig iawn ynglŷn â gwneud hynny gyda phobl ifanc. Rwyf hefyd yn awyddus tu hwnt, mewn gwirionedd, i edrych ar unrhyw bethau arloesol y gallwn roi cynnig arnynt, megis cyfleoedd cysgodi neu efallai gael pwyllgor cysgodi hyd yn oed. Hoffwn ein gweld yn cael pobl ifanc i mewn yma a’u cynnwys. Rwy’n credu bod unrhyw beth sy’n annog pobl ifanc i gymryd rhan yn mynd i fod yn hanfodol bwysig, yn enwedig gyda’r heriau sy’n ein hwynebu wrth symud ymlaen.

If I could just ask you two questions relating to your statement: you refer to the committee inquiry into the educational outcomes for Gypsy/Traveller and minority ethnic learners. I wonder if you could tell me, did you take evidence from John Summers High School in Flintshire, which has played a great and leading role in engaging with the local Gypsy/Traveller community and improving educational outcomes for young people? The community and the school have expressed concerns that that has not been factored into decisions over the school closure, which could adversely impact the connection with the community that’s been achieved.

Secondly and finally, you referred to the scrutiny that will carry on with the additional learning needs Bill. You referred to children, quite rightly, being involved, and stakeholders and practitioners. You don’t mention parents. Can you confirm that parents will be involved so that you can share their practical experience of concern that this might lead, on the basis of experience to date, to rationing, if not handled properly, where the move away from statements to school action and school action plus, has, in some cases, led to a greater number of exclusions, particularly amongst children on the autistic spectrum and otherwise, and has often frustrated access to services?

Os caf ofyn dau gwestiwn yn ymwneud â’ch datganiad: rydych yn cyfeirio at ymchwiliad y pwyllgor i’r canlyniadau addysgol ar gyfer Sipsiwn/Teithwyr a dysgwyr o leiafrifoedd ethnig. Tybed a allwch ddweud wrthyf a gymeroch dystiolaeth gan Ysgol Uwchradd John Summers yn Sir y Fflint, sydd wedi chwarae rhan fawr ac arweiniol wrth ymgysylltu â’r gymuned Sipsiwn/Teithwyr leol a gwella canlyniadau addysgol i bobl ifanc? Mae’r gymuned a’r ysgol wedi mynegi pryderon nad yw hynny wedi’i gynnwys yn y penderfyniadau ynglŷn â chau’r ysgol, a allai effeithio’n andwyol ar y cysylltiad a gafwyd â’r gymuned.

Yn ail ac yn olaf, fe gyfeirioch at y craffu a fydd yn parhau gyda’r Bil anghenion dysgu ychwanegol. Fe gyfeirioch at blant, yn gwbl briodol, yn chwarae rhan, a rhanddeiliaid ac ymarferwyr. Nid ydych yn sôn am rieni. A allwch gadarnhau y bydd rhieni yn cymryd rhan er mwyn i chi allu rhannu eu profiad ymarferol o bryder y gallai hyn arwain, ar sail y profiad hyd yn hyn, i ddogni, os na chaiff ei drin yn briodol, lle y mae’r symud i ffwrdd o ddatganiadau i weithredu ar ran yr ysgol a gweithredu gan yr ysgol a mwy, wedi arwain, mewn rhai achosion, at nifer fwy o waharddiadau, yn enwedig ymhlith plant ar y sbectrwm awtistig ac fel arall, ac yn aml mae llesteirio mynediad at wasanaethau?

Can I thank Mark Isherwood for those questions? As far as I’m aware, we didn’t receive any evidence from the John Summers school because our inquiry was specifically around the decision of the Welsh Government to amalgamate the funds that were given to support Gypsy/Traveller learning and minority ethnic learning into one big grant, called the education improvement grant. It’s been a fairly short inquiry and we’re due to report soon. I will check with the committee service whether we may have received something in writing, but I don’t believe that we did. It was a very focused inquiry.

Thank you for your points about the ALN Bill. My statement did in fact refer to consultation with parents. We’ve got events with parents in north and south Wales and there is a written consultation as well, which will also be an opportunity for parents. Of course, parents are very actively involved in some of the organisations that are giving evidence.

You’ve made the point, I know, previously about the possible dilution of support by moving to a system where everybody has an individual learning plan and that is something that we are examining. In every meeting, really, in this scrutiny so far, it’s come up, and I think I can say that everybody wants this Bill to work. There’s really unprecedented cross-party support for getting something that works for children and young people and their families. And I’m sure that the Government is very, very keen to get something that works. I can certainly give the commitment that we will all be scrutinising that very closely. This is about improving things for children and young people and not by any means rationing or making things in any way worse.

Hoffwn ddiolch i Mark Isherwood am y cwestiynau hynny. Hyd y gwn i, ni chawsom unrhyw dystiolaeth gan ysgol John Summers oherwydd bod ein hymchwiliad yn ymwneud yn benodol â phenderfyniad Llywodraeth Cymru i uno’r cronfeydd a roddwyd i gefnogi dysgu Sipsiwn/Teithwyr a dysgu lleiafrifoedd ethnig i mewn i un grant mawr, a elwir yn grant gwella addysg. Bu’n ymchwiliad gweddol fyr ac rydym i fod i adrodd cyn bo hir. Fe ofynnaf i’r gwasanaeth pwyllgorau a gawsom rywbeth yn ysgrifenedig o bosibl, ond nid wyf yn credu ein bod. Roedd yn ymchwiliad ag iddo ffocws manwl iawn.

Diolch i chi am eich pwyntiau am y Bil ADY. A dweud y gwir, roedd fy natganiad yn cyfeirio at ymgynghori â rhieni. Mae gennym ddigwyddiadau gyda rhieni yng ngogledd a de Cymru a chynhelir ymgynghoriad ysgrifenedig yn ogystal, a fydd hefyd yn gyfle i rieni. Wrth gwrs, mae rhieni’n cymryd rhan weithredol iawn yn rhai o’r sefydliadau sy’n rhoi tystiolaeth.

Rydych wedi gwneud y pwynt o’r blaen, rwy’n gwybod, am y perygl o wanhau’r gefnogaeth drwy symud i system lle y mae gan bawb gynllun dysgu unigol ac mae hynny’n rhywbeth rydym yn ei archwilio. Mae wedi codi ym mhob cyfarfod, mewn gwirionedd, yn y gwaith craffu hyd yn hyn, ac rwy’n meddwl y gallaf ddweud bod pawb eisiau i’r Bil hwn weithio. Ceir cefnogaeth drawsbleidiol ddigynsail mewn gwirionedd i gael rhywbeth sy’n gweithio ar gyfer plant a phobl ifanc a’u teuluoedd. Ac rwy’n siŵr fod y Llywodraeth yn awyddus iawn i gael rhywbeth sy’n gweithio. Gallaf yn sicr roi’r ymrwymiad y byddwn i gyd yn craffu ar hynny’n ofalus iawn. Mae hyn yn ymwneud â gwella pethau i blant a phobl ifanc ac nid dogni mewn unrhyw fodd neu wneud pethau’n waeth mewn unrhyw ffordd.

Thank you very much for persevering through that with your voice. I’m sure that the committee will go on and you’ll come back to us with more statements. So, thank you very much for that.

Diolch yn fawr am ddyfalbarhau drwy hynny gyda’ch llais fel y mae. Rwy’n siŵr y bydd y pwyllgor yn parhau â’i waith ac y byddwch yn dod yn ôl atom gyda mwy o ddatganiadau. Felly, diolch yn fawr iawn am hynny.

7. 5. Dadl gan Aelodau Unigol o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwaed Halogedig
7. 5. Debate by Individual Members under Standing Order 11.21(iv): Contaminated Blood

Dangoswyd cyflwyniad PowerPoint i gyd-fynd â’r drafodaeth. Mae’r cyflwyniad ar gael drwy ddilyn y linc hon:

A PowerPoint presentation was shown to accompany the debate. The presentation can be accessed by following this link:

Item 5 on the agenda is a debate by individual Members under Standing Order 11.21 on contaminated blood. And I call on Julie Morgan to move the motion. Julie.

Eitem 5 ar yr agenda yw dadl gan Aelodau unigol o dan Reol Sefydlog 11.21 ar waed halogedig. A galwaf ar Julie Morgan i gynnig y cynnig. Julie.

Cynnig NDM6191 Julie Morgan, Dai Lloyd, Rhun ap Iorwerth, Mark Isherwood, Hefin David, Jenny Rathbone

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn galw ar Lywodraeth y DU i gynnal ymchwiliad cyhoeddus llawn i drychineb gwaed halogedig y 1970au a’r 1980au.

2. Yn nodi bod 70 o bobl yng Nghymru wedi marw o HIV a Hepatitis C a gawsant wrth gael gwaed halogedig neu gynnyrch gwaed halogedig a bod eraill yn dal i fyw gyda’r heintiau hyn.

3. Yn cydnabod bod perthnasau mewn galar yn byw gyda chanlyniadau’r drychineb hon.

4. Yn nodi bod Llywodraeth y DU wedi ymddiheuro ym mis Mawrth 2015 i bobl a gafodd eu heintio gan driniaeth â gwaed halogedig ac yn nodi ymhellach nad yw’r teuluoedd y mae hyn yn effeithio arnynt wedi cael atebion llawn ynglŷn â’r rhesymau pam y caniatawyd i hyn ddigwydd a’u bod yn dal i ymgyrchu dros gyfiawnder.

Motion NDM6191 Julie Morgan, Dai Lloyd, Rhun ap Iorwerth, Mark Isherwood, Hefin David, Jenny Rathbone

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Calls on the UK Government to hold a full public inquiry into the contaminated blood tragedy of the 1970s and 1980s.

2. Notes that 70 people in Wales have died from HIV and Hepatitis C acquired when they received contaminated blood or blood products and others are still living with these diseases.

3. Acknowledges that bereaved relatives are living with the consequences of this tragedy.

4. Notes that, in March 2015, the UK Government apologised to people infected by contaminated blood treatment and further notes that the affected families have never received full answers about how this was allowed to happen and are still campaigning for justice.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer, for calling me to open this individual Member’s debate, calling for a full public inquiry into the contaminated blood tragedy of the 1970s and 1980s, and thank you to the cross-party Members who have jointly submitted this motion with me: Dai Lloyd, Mark Isherwood, Hefin David, Jenny Rathbone and Rhun ap Iorwerth, who will conclude the debate, and I know that there are other speakers as well.

Seventy Welsh people have died in what has been called the biggest national tragedy ever in the NHS—273 people were infected by contaminated blood in Wales. Many of them are still suffering and the pain still continues for them and their families. In the 1970s and 80s, 4,670 people in the UK suffering from haemophilia contracted hepatitis C, and between 1983 and the early 1990s, 1,200 were infected with HIV. The names of 49 of the 70 who died are appearing on the screens in the Chamber now, and will appear again in the concluding speech. We want this to be an opportunity for Assembly Members to hear the stories of some of those people, and I hope that the National Assembly for Wales will send a clear message to the Government in Westminster that we need a public inquiry to look into this contaminated blood scandal.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, am fy ngalw i agor y ddadl hon gan Aelodau unigol, yn galw am ymchwiliad cyhoeddus llawn i drasiedi gwaed halogedig yr 1970au a’r 1980au, a diolch i’r Aelodau trawsbleidiol sydd wedi cyflwyno’r cynnig hwn gyda mi: Dai Lloyd, Mark Isherwood, Hefin David, Jenny Rathbone a Rhun ap Iorwerth, a fydd yn cloi’r ddadl, ac rwy’n gwybod bod yna siaradwyr eraill hefyd.

Mae 70 o bobl Cymru wedi marw yn yr hyn a gafodd ei galw’n drasiedi genedlaethol fwyaf erioed y GIG—cafodd 273 o bobl eu heintio gan waed halogedig yng Nghymru. Mae llawer ohonynt yn dal i ddioddef ac mae’r boen yn dal i barhau iddynt hwy a’u teuluoedd. Yn y 1970au a’r 80au, cafodd 4,670 o bobl yn y DU a oedd yn dioddef o hemoffilia eu heintio â hepatitis C, a rhwng 1983 a dechrau’r 1990au, cafodd 1,200 eu heintio â HIV. Mae enwau 49 o’r 70 a fu farw yn ymddangos ar y sgriniau yn y Siambr yn awr, a byddant yn ymddangos eto yn ystod yr araith i gloi. Rydym am i hwn fod yn gyfle i Aelodau’r Cynulliad glywed hanesion rhai o’r bobl hynny, ac rwy’n gobeithio y bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn anfon neges glir i’r Llywodraeth yn San Steffan fod arnom angen ymchwiliad cyhoeddus i edrych ar sgandal y gwaed halogedig.

Can I ask whether you’ll give way or not?

A gaf fi ofyn a wnewch chi ildio ai peidio?