National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

04/10/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Trefn. Rwy’n galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

Order. I call the National Assembly to order.

1. Datganiad gan y Llywydd
1. Statement by the Presiding Officer

Cyn imi alw ar y Prif Weinidog, hoffwn groesawu’r ddirprwyaeth seneddol o Botswana, a arweinir gan Ei Hardderchogrwydd Gladys Korkowe, llefarydd Cynulliad Cenedlaethol Botswana, sy’n bresennol yn yr oriel heddiw. Croeso.

Before I call the First Minister, I would like to welcome the parliamentary delegation from Botswana, headed by the Speaker of the National Assembly of Botswana, Her Excellency Gladys Korkowe, who are present in the public gallery today. Welcome.

2. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
2. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar yr agenda yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf gan Mike Hedges.

The first item on the agenda is questions to the First Minister, and the first question from Mike Hedges.

Dinas-ranbarth Bae Abertawe

Swansea Bay City Region

1. A wnaiff y Prif Weinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am Ddinas-ranbarth Bae Abertawe? OAQ(5)0171(FM)

1. Will the First Minister provide an update on the Swansea Bay City Region? OAQ(5)0171(FM)

4. A wnaiff y Prif Weinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am Ddinas-ranbarth Bae Abertawe? OAQ(5)0180(FM)

4. Will the First Minister provide an update on the Swansea Bay City Region? OAQ(5)0180(FM)

Yes. Llywydd, I understand that you’ve given your permission for questions 1 and 4 to be grouped. I can say that progress continues to be made in building collaboration and partnership around shared priorities for jobs and growth.

Gwnaf. Lywydd, rwy’n deall eich bod chi wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 1 a 4 gael eu grwpio. Gallaf ddweud bod cynnydd yn parhau i gael ei wneud o ran datblygu cydweithrediad a phartneriaeth ynghylch blaenoriaethau a rennir ar gyfer swyddi a thwf.

I believe that the Swansea bay city region is developing very well as a vehicle for economic development. I, however, see a more strategic role for it in things like a structure plan. Does the First Minister agree, and will the First Minister look to use the footprint of the Swansea bay city region for Welsh Government-funded public services?

Credaf fod dinas-ranbarth Bae Abertawe yn datblygu'n dda iawn fel cyfrwng ar gyfer datblygu economaidd. Fodd bynnag, rwy’n gweld swyddogaeth fwy strategol iddo mewn pethau fel cynllun strwythur. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno, ac a wnaiff y Prif Weinidog geisio defnyddio ôl troed dinas-ranbarth Bae Abertawe ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus a ariennir gan Lywodraeth Cymru?

The city region has tremendous opportunity. I’d encourage all those looking at a city deal for Swansea bay to put that bid in before the Chancellor’s autumn statement. It is important that local government work together in order for that to happen. We’ve seen this happen in the capital region. The same thing needs to happen in Swansea bay as well. But, yes, as part of the work that the local government Secretary has been carrying through in the summer, we are looking at how best to regionalise the delivery of services across Wales where that is the most effective way of doing so.

Mae gan y ddinas-ranbarth gyfle ardderchog. Byddwn yn annog pawb sy’n edrych ar gytundeb dinas ar gyfer bae Abertawe wneud y cais hwnnw cyn datganiad yr hydref gan y Canghellor. Mae'n bwysig bod llywodraeth leol yn gweithio gyda'i gilydd er mwyn i hynny ddigwydd. Rydym wedi gweld hyn yn digwydd yn y brifddinas-ranbarth. Mae angen i'r un peth ddigwydd ym mae Abertawe hefyd. Ond, ydym, yn rhan o'r gwaith y mae'r Ysgrifennydd llywodraeth leol wedi bod yn ei wneud yn yr haf, rydym ni’n ystyried y ffordd orau o ddarparu gwasanaethau ledled Cymru ar sail ranbarthol pan mai dyna’r ffordd fwyaf effeithiol o wneud hynny.

First Minister, you’ll be aware from questions last week that Assembly Members were getting a little bit restless that we weren’t hearing much from the city deal board, but I’m pleased to say that we’ve had a modest briefing from them now. From that, it seems that their major concern at the moment is the issue of governance in the short to medium term, and they’ve been working with Welsh Government, suggesting a not-for-profit model for the future. Bearing in mind that this board is only convened for another six months, or less than that, when will you be responding to them and what will you be saying to them?

Brif Weinidog, byddwch yn ymwybodol o gwestiynau yr wythnos diwethaf fod Aelodau'r Cynulliad braidd yn anniddig nad oeddem ni’n clywed llawer gan fwrdd y cytundeb dinas, ond rwy'n falch o ddweud ein bod wedi cael briff cryno ganddo erbyn hyn. O hynny, mae'n ymddangos mai eu pryder mawr ar hyn o bryd yw’r mater o lywodraethu yn y tymor byr i’r tymor canolig, ac maen nhw wedi bod yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru, gan awgrymu model dielw ar gyfer y dyfodol. O gofio bod y bwrdd hwn dim ond gyda’i gilydd am chwe mis arall, neu lai na hynny, pryd fyddwch chi’n ymateb iddyn nhw a beth fyddwch chi’n ei ddweud wrthynt?

Well, they are in the driving seat. The city deal is a matter for local government, and not for the Welsh Government. That said, of course, we are there to assist, as we did with the Cardiff city deal bid, but it is important now that they do work together to put a credible bid on the table.

Wel, nhw sydd wrth y llyw. Mater i lywodraeth leol yw’r cytundeb dinas, ac nid i Lywodraeth Cymru. Wedi dweud hynny, wrth gwrs, rydym ni yno i helpu, fel y gwnaethom ni gyda chais cytundeb dinas Caerdydd, ond mae'n bwysig nawr eu bod yn gweithio gyda'i gilydd i roi cais credadwy ar y bwrdd.

We’re told by the city deal team that the situation is ‘very fluid’, and that the current prospects of success are about 50/50.

So, in view of that, what is the Welsh Government currently doing, and what does it plan to do to support the bid team and increase the probability of success from 50/50.

Rydym ni’n cael ein hysbysu gan dîm y cytundeb dinas bod y sefyllfa'n anwadal iawn, ac mai 50/50 yw’r rhagolygon presennol o lwyddiant ar hyn o bryd.

Felly, o ystyried hynny, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud ar hyn o bryd, a beth mae'n bwriadu ei wneud i gynorthwyo tîm y cais a chynyddu’r tebygolrwydd o lwyddiant o 50/50.

Well, of course, it’s a matter for local government to put the city deal bid in, not for Welsh Government, but as I said in answer to the earlier question, we stand ready to assist. Of course, we have been, as we did with the Cardiff city deal bid. So, any request for assistance, of course, will be looked at and assistance provided; and we have been working with the city deal team in order for them—because it is their responsibility—to put forward a bid. We want to see a city deal bid succeed for the Swansea bay region.

Wel, wrth gwrs, mater i lywodraeth leol yw gwneud cais y cytundeb dinas, nid i Lywodraeth Cymru, ond fel y dywedais wrth ateb y cwestiwn cynharach, rydym ni’n barod i helpu. Wrth gwrs, rydym ni wedi bod, fel y gwnaethom gyda chais cytundeb dinas Caerdydd. Felly, bydd unrhyw gais am gymorth, wrth gwrs, yn cael ei ystyried a bydd cymorth yn cael ei ddarparu; ac rydym ni wedi bod yn gweithio gyda thîm y cytundeb dinas er mwyn iddo—gan mai ei gyfrifoldeb ef yw hynny—i wneud cais. Rydym ni eisiau gweld cais cytundeb dinas yn llwyddo ar gyfer rhanbarth bae Abertawe.

First Minister, the city deal is exciting and innovative. It’s actually focused on ICT and the next generation. Of course, the region has been built upon the traditional industries and manufacturing. What are you doing to ensure that that part remains a focus on city deals so that the manufacturing that’s existing, and advanced manufacturing, particularly research areas, will be supported in the future?

Brif Weinidog, mae’r cytundeb dinas yn gyffrous ac yn arloesol. Mae'n canolbwyntio ar TGCh a'r genhedlaeth nesaf mewn gwirionedd. Wrth gwrs, adeiladwyd y rhanbarth ar y diwydiannau traddodiadol a gweithgynhyrchu. Beth ydych chi'n ei wneud i sicrhau bod y rhan honno yn parhau i fod yn ganolbwynt mewn cytundebau dinas fel y bydd y gweithgynhyrchu presennol, a gweithgynhyrchu uwch, yn enwedig meysydd ymchwil, yn cael eu cynorthwyo yn y dyfodol?

Well, to me, both these things run together. It’s hugely important that manufacturing in Wales is state-of-the-art. That means working, of course, with the universities. I know that Swansea University, which I know is in his constituency, has been working well with industry over many, many years. Indeed, we’ve been working with them in order to see how best we can maximise the expertise and intellectual property that they develop.

Wel, i mi, mae’r ddau beth hyn yn cyd-fynd â’i gilydd. Mae'n hynod bwysig bod gweithgynhyrchu yng Nghymru ar flaen y gad. Mae hynny'n golygu gweithio, wrth gwrs, gyda'r prifysgolion. Rwy’n gwybod bod Prifysgol Abertawe, y gwn sydd yn ei etholaeth ef, wedi bod yn gweithio'n dda gyda byd diwydiant dros flynyddoedd maith. Yn wir, rydym ni wedi bod yn gweithio gyda nhw i weld sut orau y gallwn fanteisio i’r eithaf ar yr arbenigedd a'r eiddo deallusol y maen nhw’n eu datblygu.

First Minister, if the Swansea bay city region is to be a success it will require collaborative working, not just between the four local authorities but collaboration with the Cardiff city region and with the Welsh Government, to ensure that the infrastructure is in place to support the ambitious plans put forward by the city region board. What infrastructure enhancements is the Welsh Government planning for the Swansea bay region over the next five years; and how do you plan to connect the wider Swansea bay region to the south Wales metro project?

Brif Weinidog, os yw dinas-ranbarth Bae Abertawe yn mynd i fod yn llwyddiant, bydd yn gofyn am weithio ar y cyd, nid yn unig rhwng y pedwar awdurdod lleol ond cydweithio gyda dinas-ranbarth Caerdydd a chyda Llywodraeth Cymru, er mwyn sicrhau bod y seilwaith ar waith i gefnogi’r cynlluniau uchelgeisiol a gyflwynwyd gan fwrdd y ddinas-ranbarth. Pa welliannau seilwaith y mae Llywodraeth Cymru yn eu cynllunio ar gyfer rhanbarth bae Abertawe dros y pum mlynedd nesaf; a sut ydych chi’n bwriadu cysylltu rhanbarth ehangach bae Abertawe â phrosiect metro de Cymru?

We’re looking, of course, at ways of creating a metro project in that region in years to come. Swansea, as a city, is an economic driver for the areas around it, and it’s important that people are able to get to Swansea easily as well. But, I have to say, what would be hugely useful is if the UK Government made good on its promise to electrify the south Wales main line as far as Swansea, something that they have so far steadfastly refused to do.

Rydym ni’n ystyried, wrth gwrs, ffyrdd o greu prosiect metro yn y rhanbarth hwnnw yn y blynyddoedd i ddod. Mae Abertawe, fel dinas, yn sbardun economaidd i’r ardaloedd o'i chwmpas, ac mae'n bwysig bod pobl yn gallu cyrraedd Abertawe yn rhwydd hefyd. Ond, mae’n rhaid i mi ddweud, yr hyn fyddai'n hynod ddefnyddiol yw pe byddai Llywodraeth y DU yn cyflawni ei haddewid i drydaneiddio prif reilffordd de Cymru cyn belled ag Abertawe, rhywbeth y mae wedi gwrthod yn llwyr ei wneud hyd yn hyn.

To date, Cynon Valley has been firmly aligned with the Cardiff city region, and, while I welcome this association and the many benefits it may bring, in geographic and economic terms, my constituency also has many links with the Swansea bay area. What assurances could you provide, First Minister, that the city region model will be flexible enough to incorporate the best interests of constituencies like my own, whose interests lie in both city regions.

Hyd yma, cyfochrwyd Cwm Cynon yn gadarn gyda dinas-ranbarth Caerdydd, ac, er fy mod i’n croesawu'r cysylltiad hwn a'r manteision lu y gallai eu cynnig, o safbwynt daearyddol ac economaidd, mae gan fy etholaeth lawer o gysylltiadau ag ardal bae Abertawe hefyd. Pa sicrwydd allech chi ei roi, Brif Weinidog, y bydd y model dinas-ranbarth yn ddigon hyblyg i ymgorffori budd pennaf etholaethau fel fy un i, y mae eu buddiannau yn gorwedd yn y ddau ddinas-ranbarth.

Yes, the model has to be flexible to recognise economic reality, not political boundaries. We understand that. The city region, and the reason why Cynon Valley is in the city region along with Cardiff, is because of the tendency of the road links, and the rail link particularly, to come into Cardiff. But, of course, as we know, from the Baverstock roundabout westbound, there are links to Swansea as well. There is no reason why the two city regions can’t work together, seeing themselves as collaborators for collective prosperity rather than competitors.

Oes, mae’n rhaid i’r model fod yn hyblyg i gydnabod realiti economaidd, nid ffiniau gwleidyddol. Rydym ni’n deall hynny. Mae'r ddinas-ranbarth, a'r rheswm pam mae Cwm Cynon yn y ddinas-ranbarth ynghyd â Chaerdydd, yw oherwydd tuedd y cysylltiadau ffyrdd, a’r cyswllt rheilffordd yn arbennig, i ddod i mewn i Gaerdydd. Ond, wrth gwrs, fel y gwyddom, o gylchfan Baverstock i gyfeiriad y gorllewin, ceir cysylltiadau i Abertawe hefyd. Nid oes unrhyw reswm pam na all y ddau ddinas-ranbarth weithio gyda'i gilydd, gan weld eu hunain fel cydweithwyr ar gyfer ffyniant cyfunol yn hytrach na chystadleuwyr.

Adeiladu Tai Cymdeithasol

Building Social Housing

2. Pa rôl y mae'r Prif Weinidog yn ei gweld ar gyfer cynghorau o ran adeiladu tai cymdeithasol? OAQ(5)0187(FM)

2. What role does the First Minister see for councils in building social housing? OAQ(5)0187(FM)

Local authorities will play a key role towards the delivery of our ambitious target of 20,000 affordable homes in this Assembly, and we’re keen to support their work to build high-quality, new social housing in the areas that they are responsible for.

Bydd awdurdodau lleol yn chwarae rhan allweddol tuag at gyflawni ein targed uchelgeisiol o 20,000 o gartrefi fforddiadwy yn ystod y Cynulliad hwn, ac rydym ni’n awyddus i gefnogi eu gwaith i adeiladu tai cymdeithasol newydd o ansawdd uchel yn yr ardaloedd y maen nhw’n gyfrifol amdanynt.

Cardiff council is committed to building 600 new homes over the next 10 years, built to the highest energy standards, and that’s created an extra 250 jobs. This is great news, as it’s the first time that Cardiff council has built homes for a generation, but more needs to be done. Even the Tories are recognising that there is a housing crisis. Whether they’ll actually do anything about it is another matter.

How can the Welsh Government ensure that local authorities, now that they’ve got themselves out of the housing revenue account, are going to be able to use their clout to borrow on excellent terms in order to build a lot more council housing?

Mae cyngor Caerdydd wedi ymrwymo i adeiladu 600 o gartrefi newydd dros y 10 mlynedd nesaf, wedi’u hadeiladu yn unol â’r safonau ynni uchaf, ac mae hynny wedi creu 250 o swyddi ychwanegol. Mae hyn yn newyddion gwych, gan mai dyma'r tro cyntaf y mae cyngor Caerdydd wedi adeiladu cartrefi am genhedlaeth, ond mae angen gwneud mwy. Mae hyd yn oed y Torïaid yn cydnabod bod argyfwng tai. Mae pa un a fyddan nhw’n gwneud unrhyw beth ynglŷn â hynny yn fater arall.

Sut all Llywodraeth Cymru sicrhau bod awdurdodau lleol, gan eu bod nhw bellach wedi cael eu hunain allan o'r cyfrif refeniw tai, yn mynd i allu defnyddio eu dylanwad i fenthyg ar delerau ardderchog er mwyn adeiladu llawer mwy o dai cyngor?

Whilst the Member is right to point out that Welsh local authorities are free in terms of the old housing revenue account subsidy system, there is neverthless a cap still on borrowing that they have to observe. What I can say is that we’re working with those authorities who wish to build new council housing to ensure their borrowing cap is used to its fullest capacity in order to increase housing supply, and we’ll continue to work with them in order to make sure that they’re able to do that.

Er bod yr Aelod yn iawn i nodi bod awdurdodau lleol Cymru yn rhydd o ran yr hen system cymhorthdal ​​cyfrif refeniw tai, ceir cap ar fenthyg y mae'n rhaid iddyn nhw gadw ato o hyd. Yr hyn y gallaf ei ddweud yw ein bod ni’n gweithio gyda’r awdurdodau hynny sy'n dymuno adeiladu tai cyngor newydd i sicrhau y defnyddir eu cap benthyg hyd ei eithaf er mwyn cynyddu'r cyflenwad tai, a byddwn yn parhau i weithio gyda nhw er mwyn gwneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu gwneud hynny.

Rwy’n croesawu’r ffaith bod cynghorau yn dechrau adeiladau tai cyngor eto, ond y prif gyfrwng, wrth gwrs, i greu tai cymdeithasol yw cymdeithasau tai, ac rwy’n datagan diddordeb fel aelod o gymdeithas tai. Mae gan benderfyniad y Swyddfa Ystadegau Gwladol i newid statws cymdeithasau tai yng Nghymru, i fod yn y sector gyhoeddus, oblygiadau difrifol i Lywodraeth Cymru o safwbynt y £2.5 biliwn o ddyled a fydd gyda’r Llywodraeth erbyn hyn. Pa gamau, felly, mae’r Llywodraeth yn eu cymryd i unioni’r sefyllfa yma, ac a ydych chi’n bwriadau deddfu yn glou i gywiro’r sefyllfa yma?

I welcome the fact that councils are now starting to build council houses once again. But, the main way of generating social housing is through housing associations, and I declare an interest as a member of a housing association. A decision by the ONS to change the classification of housing associations in Wales, to bring them into the public sector, does have very serious repercussions for the Welsh Government in terms of the £2.5 billion of debt that will be passed to Government. So, what steps is the Government taking to exact the situation, and do you intend to legislate quickly to put this right?

Mae hyn yn broblem. Rŷm ni yn ystyried ar hyn o bryd ffordd o ddatrys y broblem hyn drwy ddeddfwriaeth, a gallaf i ddweud y dylai cymdeithasau tai fod yn hyderus y bydd hyn yn cael ei ddatrys mor gynted ag sy’n bosib.

Yes, this is a problem and we are considering a way of resolving this through legislation. I can say that the housing associations should be confident that this will be resolved as soon as possible.

First Minister, do you agree that local authorities are perhaps best placed to be enablers by releasing land, or, a model which is favoured in many European countries is to support neighourhood and community groups that want to join together to build their own schemes? I see this as a way forward for many young people these days who are excluded from family housing to come together and agree these models, where they’re small and manageable for the future.

Brif Weinidog, a ydych chi’n cytuno efallai mai awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i fod yn alluogwyr trwy ryddhau tir, neu, fodel sy'n cael ei ffafrio mewn llawer o wledydd Ewropeaidd yw cynorthwyo grwpiau cymdogaeth a chymunedol sydd eisiau dod at ei gilydd i adeiladu eu cynlluniau eu hunain? Rwy'n gweld hon fel ffordd ymlaen i lawer o bobl ifanc y dyddiau hyn sydd wedi eu hallgau o dai teuluol ddod at ei gilydd a chytuno ar y modelau hyn, pan eu bod yn fach ac yn ddichonadwy ar gyfer y dyfodol.

I wouldn’t go so far as to say that local authorities can only be enablers; they are important builders of houses as well. But it’s not the only model, and that we understand. We know that housing associations will continue to be important in the provision of affordable homes, and, of course, innovative new solutions. We’ve talked in the past about community land trusts, of shared equity schemes. Co-operative housing schemes, I believe, are certainly models that can be explored fully in the future, and we would seek to provide what support we can in order for those models to be taken forward.

Fyddwn i ddim yn mynd mor bell â dweud mai dim ond galluogwyr y gall awdurdodau lleol fod; maen nhw’n adeiladwyr tai pwysig hefyd. Ond nid dyma'r unig fodel, ac rydym ni’n deall hynny. Rydym ni’n gwybod y bydd cymdeithasau tai yn parhau i fod yn bwysig yn y ddarpariaeth o dai fforddiadwy, ac, wrth gwrs, atebion newydd arloesol. Rydym ni wedi sôn yn y gorffennol am ymddiriedolaethau tir cymunedol, cynlluniau rhannu ecwiti. Mae cynlluniau tai cydweithredol, rwy’n credu, yn sicr yn fodelau y gellir eu harchwilio'n llawn yn y dyfodol, a byddem yn ceisio darparu unrhyw gymorth y gallwn er mwyn bwrw ymlaen â’r modelau hynny.

First Minister, areas across Wales have a substantial amount of brownfield land that could be used to build social and affordable housing. Brownfield sites are often an unknown quantity though, and if we add into the mix the potential on some sites for contamination by asbestos, lead and other substances, it is easy to see why developers are often not prepared to take the risk of developing a brownfield site. This puts yet more pressure on local authorities to permit building on open green spaces, or much-needed housing is simply not built. What measures is the Welsh Government prepared to take to incentivise developers to build on brownfield sites rather than greenfield sites, and what assistance is the Welsh Government prepared to give to developers to support them in the decontamination of brownfield sites?

Brif Weinidog, ceir tir llwyd sylweddol mewn ardaloedd ledled Cymru y gellid ei ddefnyddio i adeiladu tai cymdeithasol a fforddiadwy. Fodd bynnag, mae safleoedd tir llwyd yn aml yn amwys, ac os byddwn yn ychwanegu at y gymysgedd y potensial ar rai safleoedd o halogiad gan asbestos, plwm a sylweddau eraill, mae'n hawdd gweld pam mae datblygwyr yn aml yn amharod i gymryd y risg o ddatblygu safle tir llwyd. Mae hyn yn rhoi mwy fyth o bwysau ar awdurdodau lleol i ganiatáu adeiladu ar fannau gwyrdd agored, neu nid yw tai y mae gwir angen amdanynt yn cael eu hadeiladu. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn barod i’w cymryd i gymell datblygwyr i adeiladu ar safleoedd tir llwyd yn hytrach na safleoedd tir glas, a pha gymorth mae Llywodraeth Cymru yn barod i’w roi i ddatblygwyr i'w cynorthwyo i ddadhalogi safleoedd tir llwyd?

Well, there are examples of brownfield sites that are being built on across Wales. Not too far away from here, the old Ely mill site is being redeveloped. The Member is right to point out that we do have a legacy where, in the days when environmental regulations were far more lax than they are now, where operators of sites no longer exist as companies, and therefore the liability then falls on the taxpayer. It is something that we have been wrestling with, for example, with some of the bigger opencast sites in terms of where liability ultimately should lie, given the permissions they were given in the early 1990s. We will look to work with developers, of course, in order to make sure that land is made available in the future. But it is true to say there are still some sites where a substantial amount of money would be needed in order to remediate those sites to the level needed for housing.

Wel, ceir enghreifftiau o safleoedd tir llwyd yr adeiladir arnynt ledled Cymru. Nid nepell o’r fan hon, mae hen safle melin Trelái yn cael ei ailddatblygu. Mae’r Aelod yn iawn i nodi bod gennym etifeddiaeth lle, yn y dyddiau pan oedd rheoliadau amgylcheddol yn llawer llacach nag y maen nhw nawr, lle nad yw gweithredwyr safleoedd yn bodoli fel cwmnïau mwyach, ac felly mae'r cyfrifoldeb ar y trethdalwr. Mae'n rhywbeth yr ydym wedi bod yn mynd i’r afael ag ef gyda rhai o'r safleoedd glo brig mwy, er enghraifft, o ran pwy ddylai fod yn atebol yn y pen draw, o ystyried y caniatâd a roddwyd iddynt ar ddechrau’r 1990au. Ein nod fydd gweithio gyda datblygwyr, wrth gwrs, er mwyn gwneud yn siŵr bod y tir hwnnw’n cael ei roi ar gael yn y dyfodol. Ond mae'n wir dweud bod rhai safleoedd o hyd lle byddai angen swm sylweddol o arian er mwyn adfer y safleoedd hynny i'r safon sydd ei hangen ar gyfer tai.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood.

Questions now from the party leaders. The leader of the opposition, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. I wonder whether the First Minister can tell us whether he knows how long it takes to travel from Aberdaron on the Llŷn Peninsula to Ysbyty Glan Clwyd if we assume no traffic and no poor weather.

Diolch, Lywydd. Tybed a all y Prif Weinidog ddweud wrthym pa un a yw’n gwybod pa mor hir mae'n ei gymryd i deithio o Aberdaron ym Mhen Llŷn i Ysbyty Glan Clwyd os ydym yn cymryd yn ganiataol nad oes traffig a dim tywydd garw.

That would be a journey, I suspect, of some two hours, depending on the traffic, of course.

Byddai honno'n daith, rwy’n tybio, o oddeutu dwy awr, yn dibynnu ar y traffig, wrth gwrs.

Yes, that’s about right, First Minister—it’s about two hours. [Interruption.] The reaction to when the First Minister answers a question correctly is very interesting. [Laughter.] First Minister, two hours by ambulance, I’m sure you would agree with me, would be way too long. Now, you may or you may not be aware of proposals to centralise vascular surgery in Ysbyty Glan Clwyd, removing it from Ysbyty Gwynedd in Bangor. Well, actually, it operates across two sites—it operates in Wrexham Maelor as well. Now, this is despite the fact that the service in Ysbyty Gwynedd is one of the best in the world, and it’s not just me saying that—that’s published data showing that. Can you tell us, therefore, First Minister, why your Government is proposing to remove a world-class service from Ysbyty Gwynedd?

Ie, nid yw hynny’n bell o’i le, Brif Weinidog—mae'n cymryd tua dwy awr. [Torri ar draws.] Mae'r ymateb pan fydd y Prif Weinidog yn ateb cwestiwn yn gywir yn ddiddorol iawn. [Chwerthin.] Brif Weinidog, byddai dwy awr mewn ambiwlans, rwy'n siŵr y byddech chi’n cytuno â mi, yn llawer rhy hir. Nawr, mae’n bosibl y byddwch yn ymwybodol o gynigion i ganoli llawdriniaethau fasgwlaidd yn Ysbyty Glan Clwyd, gan roi’r gorau iddynt yn Ysbyty Gwynedd ym Mangor. Wel, mae'n gweithredu ar ddau safle a dweud y gwir—mae'n gweithredu yn Ysbyty Maelor Wrecsam hefyd. Nawr, mae hyn er gwaethaf y ffaith bod y gwasanaeth yn Ysbyty Gwynedd yn un o'r goreuon yn y byd, ac nid dim ond fi sy’n dweud hynny—data cyhoeddedig sy'n dangos hynny. A allwch chi ddweud wrthym, felly, Brif Weinidog, pam mae eich Llywodraeth chi yn bwriadu cael gwared ar wasanaeth o'r radd flaenaf o Ysbyty Gwynedd?

Far from it—we want to make sure that there is a specialist centre. It’s happened all across the rest of Wales, and it’s important that people who live in the area of Betsi Cadwaladr do have the ability to have a very strong specialist vascular unit. I think the question is not that there should be a specialised unit, but where it should be placed. And I understand the points that have been made, particularly by her colleague, the Member for Arfon, that further consideration should be given to looking at other sites and not just at Glan Clwyd. But, that said, the community health council have supported the proposals, as I understand, so far. The board will be considering the matter further at its October meeting, and that might be an opportunity for those who are unhappy with the decision so far to make their voices heard.

Dim o gwbl—rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod gennym ganolfan arbenigol. Mae wedi digwydd ar draws weddill Cymru, ac mae'n bwysig bod pobl sy'n byw yn ardal Betsi Cadwaladr yn gallu cael uned fasgwlaidd arbenigol gref iawn. Nid wyf yn credu mai pa un a ddylid cael uned arbenigol yw’r cwestiwn, ond ble y dylid ei lleoli. Ac rwy’n deall y pwyntiau sydd wedi eu gwneud, yn enwedig gan ei chyd-aelod, yr Aelod dros Arfon, y dylid rhoi rhagor o ystyriaeth i edrych ar safleoedd eraill ac nid Glan Clwyd yn unig. Ond, wedi dweud hynny, mae'r cyngor iechyd cymuned wedi cefnogi'r cynigion, fel yr wyf ar ddeall, hyd yn hyn. Bydd y bwrdd yn ystyried y mater ymhellach yn ei gyfarfod ym mis Hydref, a gallai hwnnw fod yn gyfle i'r rhai sy'n anhapus gyda'r penderfyniad hyd yn hyn i leisio eu barn.

Just to be clear, First Minister, it’s your Government that will sign off the final decision on this, and we already have an excellent service, and it’s located in Ysbyty Gwynedd. Now, when the Royal Glamorgan Hospital lost its vascular surgery service, other services there became unviable. Now, clinicians have raised serious concerns with me about the safety of imposing urban models of healthcare upon rural areas, and your Government is imposing a one-size-fits-all model right throughout the country. If Ysbyty Gwynedd loses its vascular surgery, it’ll make the medical school in Bangor, which we want, much less viable. It’ll also mean that people from Ynys Môn, Pen Llŷn and other places, travelling far too long for vital limb or life-saving surgery. Will you therefore commit today, First Minister, to protecting the world-class vascular service at Ysbyty Gwynedd?

Dim ond i fod yn eglur, Brif Weinidog, eich Llywodraeth chi fydd yn gwneud y penderfyniad terfynol am hyn, ac mae gennym ni wasanaeth ardderchog eisoes, ac mae wedi’i leoli yn Ysbyty Gwynedd. Nawr, pan gollodd Ysbyty Brenhinol Morgannwg ei wasanaeth llawdriniaeth fasgwlaidd, y canlyniad oedd bod gwasanaethau eraill yno yn annichonadwy. Nawr, mae clinigwyr wedi codi pryderon difrifol gyda mi am ddiogelwch gorfodi modelau gofal iechyd trefol ar ardaloedd gwledig, ac mae eich Llywodraeth chi yn gorfodi un model addas i bawb ar draws y wlad gyfan. Os bydd Ysbyty Gwynedd yn colli ei llawdriniaeth fasgwlaidd, bydd yn gwneud yr ysgol feddygol ym Mangor, yr ydym ni ei heisiau, yn llawer llai dichonadwy. Bydd hefyd yn golygu bod pobl o Ynys Môn, Pen Llŷn a mannau eraill, yn teithio’n llawer rhy bell i gael llawdriniaeth hanfodol a allai achub aelod o’r corff neu fywyd. A wnewch chi, felly, ymrwymo heddiw, Brif Weinidog, i ddiogelu’r gwasanaeth fasgwlaidd o'r radd flaenaf yn Ysbyty Gwynedd?

We want to protect the world-class vascular service for the whole of Betsi Cadwaladr. We’ll consider all the representations that are made, and the health board will consider it next. I have to say, she makes the point about urban solutions in rural areas, and, I’m sorry, but that’s sometimes used as ‘a slightly worse service for rural areas than in urban areas’, and I disagree. I think people living in rural areas should have access to the best services that are available. I remember this argument about colorectal surgery in Bronglais. I remember it—that it was going to leave, that colorectal cancer surgery would leave Bronglais, and, as a result, things would be far worse. They weren’t. They were far better. Survival rates improved dramatically, even though people had to travel to Cardiff, that much is true. So, the board will have to consider these issues very carefully. I understand the point she’s making, and her colleague has made exactly the same points as, of course, as the Member for Arfon, I would expect her to do. The board must consider the points that are being made, and Ministers will consider any representations, but we wouldn’t get away from the fact that there needs to be a specialist centre. The question then is where it should be placed.

Rydym ni eisiau diogelu’r gwasanaeth fasgwlaidd o’r radd flaenaf i Betsi Cadwaladr i gyd. Byddwn yn ystyried yr holl sylwadau a wneir, a bydd y bwrdd iechyd yn ei ystyried nesaf. Mae’n rhaid i mi ddweud, mae hi'n gwneud y pwynt am atebion trefol mewn ardaloedd gwledig, ac, mae'n ddrwg gen i, ond mae hynny weithiau’n cael ei ddefnyddio fel 'gwasanaeth ychydig yn waeth i ardaloedd gwledig nag mewn ardaloedd trefol', ac rwy’n anghytuno. Rwy'n credu y dylai pobl sy'n byw mewn ardaloedd gwledig gael mynediad at y gwasanaethau gorau sydd ar gael. Rwy'n cofio’r ddadl hon am lawdriniaeth y colon a'r rhefr ym Mronglais. Rwy’n ei chofio—ei bod yn mynd i adael, y byddai llawdriniaeth canser y colon a’r rhefr yn gadael Bronglais, ac, o ganlyniad, y byddai pethau'n llawer gwaeth. Doedden nhw ddim. Roedden nhw’n well o lawer. Fe wnaeth cyfraddau goroesi wella'n sylweddol, er bod yn rhaid i bobl deithio i Gaerdydd, mae cymaint â hynny’n wir. Felly, bydd yn rhaid i'r bwrdd ystyried y materion hyn yn ofalus iawn. Rwy’n deall y pwynt y mae hi'n ei wneud, ac mae ei chyd-aelod wedi gwneud yn union yr un pwyntiau, wrth gwrs, fel yr Aelod dros Arfon, y byddwn yn disgwyl iddi eu gwneud. Mae’n rhaid i'r bwrdd ystyried y pwyntiau sy'n cael eu gwneud, a bydd Gweinidogion yn ystyried unrhyw sylwadau, ond ni fyddem yn dianc y ffaith fod angen canolfan arbenigol. Y cwestiwn wedyn yw ble y dylid ei lleoli.

Ar ran arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

On behalf of the leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies.

First Minister, getting access to a GP is becoming more and more of an issue for communities across Wales, and this is especially so for working people. Can you tell us what percentage of GP surgeries across Wales currently offer appointments after 6 p.m.?

Brif Weinidog, mae cael gweld meddyg teulu yn dod yn fwy a mwy o broblem i gymunedau ledled Cymru, ac mae hyn yn arbennig o wir i bobl sy'n gweithio. A allwch chi ddweud wrthym beth yw canran y meddygfeydd teulu ledled Cymru sy’n cynnig apwyntiadau ar ôl 6 p.m. ar hyn o bryd?

The majority offer appointments at least one evening a week. But could I say to the temporary leader of the Welsh Conservatives that his party today have made announcements that will make it far more difficult to recruit doctors—not just into England, where the announcement was made, but across the whole of the UK? What kind of message does his party give to doctors who want to come to the UK to work when his own Prime Minister says there will be staff here from overseas in the interim period until further numbers of British doctors are able to be trained, and when Damian Green said that doctors are welcome whilst they’re needed—whilst they’re needed. Well, I’m afraid he can’t have it both ways. He can’t on the one hand complain that there aren’t enough doctors when his own party in London is doing all that it can to make sure that doctors don’t come here in the first place.

Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn cynnig apwyntiadau ar o leiaf un noson yr wythnos. Ond a gaf i ddweud wrth arweinydd dros dro y Ceidwadwyr Cymreig fod ei blaid wedi gwneud cyhoeddiadau heddiw a fydd yn ei gwneud yn llawer mwy anodd i recriwtio meddygon—nid yn unig i Loegr, lle y gwnaed y cyhoeddiad, ond ar draws y DU gyfan? Pa fath o neges mae ei blaid yn ei rhoi i feddygon sydd eisiau dod i'r DU i weithio pan fo’i Brif Weinidog ei hun yn dweud y bydd staff yma o dramor yn y cyfnod interim tan y bydd modd hyfforddi rhagor o feddygon o Brydain, a phan ddywedodd Damian Green bod croeso i feddygon tra bydd eu hangen—tra bydd eu hangen. Wel, mae gen i ofn na all ei chael hi bob ffordd. Ni all ar y naill law gwyno nad oes digon o feddygon pan fo’i blaid ei hun yn Llundain yn gwneud popeth yn ei gallu i wneud yn siŵr nad yw meddygon yn dod yma yn y lle cyntaf.

Well, clearly it’s time that the First Minister takes responsibility for the Welsh NHS. Clearly he wants to talk about England in order to deflect his own failings. So, let me give him the answer to my original question: only 29 per cent of GP surgeries across Wales currently offer appointments after 6 p.m., which is an appalling statistic considering the priority your Government gave to access to GPs in the last Assembly. In the 2011 manifesto, Welsh Labour said it would require GPs to

‘make surgeries more accessible to working people’.

The manifesto also said it would

‘instigate a programme of annual health checks for everyone over the age of 50, led by GPs, practice nurses, pharmacists and other health professionals’.

We’ve heard your Government on countless occasions promise to reform the way people across Wales access everyday health services, yet in 2016 we’ve seen no tangible improvement. Why did you ditch the commitment for face-to-face annual health checks with GPs for everyone over the age of 50?

Wel, mae’n amlwg yn bryd i’r Prif Weinidog gymryd cyfrifoldeb am y GIG yng Nghymru. Mae’n amlwg ei fod eisiau trafod Lloegr i dynnu’r sylw oddi wrth ei fethiannau ei hun. Felly, gadewch i mi roi'r ateb i fy nghwestiwn gwreiddiol iddo: dim ond 29 y cant o feddygfeydd teulu ledled Cymru sy’n cynnig apwyntiadau ar ôl 6 p.m. ar hyn o bryd, sy’n ystadegyn gwarthus o ystyried y flaenoriaeth a roddodd eich Llywodraeth i gael mynediad at feddygon teulu yn y Cynulliad diwethaf. Ym maniffesto 2011, dywedodd Llafur Cymru y byddai’n ei gwneud yn ofynnol i feddygon teulu

‘wneud meddygfeydd yn fwy hygyrch i bobl sy'n gweithio’.

Roedd y maniffesto hefyd yn dweud y byddai'n

‘annog rhaglen o archwiliadau iechyd blynyddol, o dan arweiniad meddygon teulu, nyrsys practis, fferyllwyr a gweithwyr iechyd proffesiynol eraill, i bawb dros 50 oed’.

Rydym ni wedi clywed eich Llywodraeth yn addo lawer gwaith y byddech yn diwygio'r ffordd y mae pobl ledled Cymru yn cael mynediad at wasanaethau iechyd o ddydd i ddydd, ac eto yn 2016 nid ydym wedi gweld unrhyw welliant pendant. Pam y gwnaethoch chi droi eich cefn ar yr ymrwymiad o archwiliadau iechyd blynyddol wyneb yn wyneb gyda meddygon teulu i bawb dros 50 oed?

Well, let’s have some figures. In 2015, 97 per cent—97 per cent—or 440 practices, offered appointments at any time between 5 and 6.30 in the evening on at least two weekdays. That’s the reality: the same percentage as 2014. That is the reality of the figures. I don’t know where his figures come from.

Wel, gadewch i ni gael ffigurau. Yn 2015, roedd 97 y cant—97 cant—neu 440 o feddygfeydd, yn cynnig apwyntiadau ar unrhyw adeg rhwng 5 a 6.30 yr hwyr ar o leiaf dau ddiwrnod gwaith. Dyna'r realiti: yr un canran â 2014. Dyna realiti'r ffigurau. Nid wyf yn gwybod o ble mae ei ffigurau ef yn dod.

Well, I don’t know where the First Minister is getting his figures from, and he didn’t answer the second question about why he ditched the health checks for over-50s.

Now, your recent programme for government said it will again improve access to GP surgeries, making it easier to get an appointment. Well, the people of Wales have heard all this before, from you and from previous Labour Governments. Clearly, you’ve failed to improve the situation over the last five years. Why on earth should the people of Wales trust you this time? So, if your Government wants to improve accessibility to GP surgeries, what strategic benchmarks will you now put in place to improve accessibility by 2021, given that you’ve published no targets whatsoever in the current programme for government?

Wel, nid wyf yn gwybod o ble mae'r Prif Weinidog yn cael ei ffigurau, ac ni atebodd yr ail gwestiwn ynghylch pam y gwnaeth droi ei gefn ar yr archwiliadau iechyd ar gyfer pobl dros 50 oed.

Nawr, roedd eich rhaglen lywodraethu ddiweddar yn dweud y bydd yn gwella mynediad at feddygfeydd teulu unwaith eto, gan ei gwneud yn haws cael apwyntiad. Wel, mae pobl Cymru wedi clywed hyn i gyd o'r blaen, gennych chi a chan Lywodraethau Llafur blaenorol. Yn amlwg, rydych chi wedi methu â gwella'r sefyllfa yn ystod y pum mlynedd diwethaf. Pam ar y ddaear y dylai pobl Cymru ymddiried ynoch chi y tro hwn? Felly, os yw eich Llywodraeth eisiau gwella hygyrchedd meddygfeydd teulu, pa feincnodau strategol wnewch chi eu rhoi ar waith nawr i wella hygyrchedd erbyn 2021, o ystyried nad ydych chi wedi cyhoeddi unrhyw dargedau o gwbl yn y rhaglen lywodraethu bresennol?

We’ve delivered, and the people of Wales recognised that in May. He’s no different to his leader. It’s like watching a fly constantly batting itself into a window and not making any progress at all. Well, let me help you with some more figures. In 2015, 82 per cent—373 practices—were open for daily core hours of 8 a.m. to 6.30 p.m. Monday to Friday—an increase from 80 per cent in 2014, on top of—on top of—the access that I mentioned earlier on. The reality is he’s got his figures wrong, and we delivered on our promises.

Rydym ni wedi cyflawni, a chydnabuwyd hynny gan bobl Cymru ym mis Mai. Nid yw’n ddim gwahanol i’w arweinydd. Mae fel gwylio pryfyn yn taro ei hun yn erbyn ffenestr dro ar ôl tro heb wneud unrhyw gynnydd o gwbl. Wel, gadewch i mi eich helpu gyda mwy o ffigurau. Yn 2015, roedd 82 y cant—373 o feddygfeydd—ar agor am oriau craidd dyddiol o 8 a.m. tan 6.30 p.m. o ddydd Llun i ddydd Gwener—cynnydd o 80 y cant yn 2014, ar ben—ar ben—y mynediad y soniais amdano’n gynharach. Y gwir yw ei fod wedi cael ei ffigurau’n anghywir, a’n bod ni wedi cyflawni ein haddewidion.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Lywydd. First Minister, last week at the Labour Party conference, Diane Abbott, the shadow health Secretary at Westminster, said that the people who voted for Brexit did so because largely they want to see less foreign people on the streets. Does he not think that this is a slander on the 62 per cent of people in Blaenau Gwent who voted for Brexit, the 60 per cent in Torfaen, and, indeed, the 55 per cent in Bridgend who voted for Brexit?

Diolch yn fawr, Lywydd. Brif Weinidog, yr wythnos diwethaf yng nghynhadledd y Blaid Lafur, dywedodd Diane Abbott, Ysgrifennydd iechyd yr wrthblaid yn San Steffan, bod y bobl a bleidleisiodd dros Brexit wedi gwneud hynny i raddau helaeth gan eu bod eisiau gweld llai o bobl o dramor ar y strydoedd. Onid yw'n credu bod hyn yn athrod ar y 62 y cant o bobl ym Mlaenau Gwent a bleidleisiodd dros Brexit, y 60 y cant yn Nhorfaen, ac, yn wir, y 55 y cant ym Mhen-y-bont ar Ogwr a bleidleisiodd dros Brexit?

Well, I can’t answer for comments made by other people. What I can say is that I don’t think people voted to see doctors deported, which is what the Tories want to do today.

Wel, ni allaf fod yn atebol am sylwadau a wnaed gan bobl eraill. Yr hyn y gallaf ei ddweud yw nad wyf yn credu bod pobl wedi pleidleisio i weld meddygon yn cael eu halltudio, sef yr hyn y mae’r Torïaid eisiau ei wneud heddiw.

No doctor is going to be deported. That’s an absurd thing to say. But they certainly wouldn’t be—[Interruption.] They certainly wouldn’t be—[Interruption.] They certainly wouldn’t be—[Interruption.] They certainly wouldn’t be deported under a Labour Government because it’s clear from the Labour Party conference that the Labour Party doesn’t believe in any serious immigration controls at all. Indeed, Jeremy Corbyn’s spokesman said that he was relaxed about the prospect of higher immigration and doesn’t believe in reducing it. Mr Corbyn’s aides apparently said that it’s not an objective to reduce immigration and that Jeremy Corbyn believes the best way to deal with immigration across Europe is to harmonise wages in every country. Considering that the average wage in Romania is £100 a week and in Bulgaria is £80 a week, does the First Minister think that this is a sensible policy for controlling immigration?

Nid oes unrhyw feddyg yn mynd i gael ei alltudio. Mae hynny’n beth hurt i'w ddweud. Ond yn sicr ni fyddent yn—[Torri ar draws.] Yn sicr ni fyddent yn—[Torri ar draws.] Yn sicr ni fyddent yn—[Torri ar draws.] Yn sicr ni fyddent yn cael eu halltudio o dan Lywodraeth Lafur gan ei bod yn eglur o gynhadledd y Blaid Lafur nad yw'r Blaid Lafur yn credu mewn unrhyw reoliadau mewnfudo o ddifrif o gwbl. Yn wir, dywedodd llefarydd ar ran Jeremy Corbyn bod ganddo agwedd ddigyffro at y posibilrwydd o fwy o fewnfudo ac nad yw'n credu mewn ei leihau. Mae’n debyg bod cynorthwywyr Mr Corbyn wedi dweud nad yw lleihau mewnfudo yn amcan a bod Jeremy Corbyn yn credu mai'r ffordd orau o ymdrin â mewnfudo ar draws Ewrop yw cysoni cyflogau ym mhob gwlad. O ystyried mai £100 yr wythnos yw’r cyflog cyfartalog yn Rwmania ac £80 yr wythnos ym Mwlgaria, a yw'r Prif Weinidog yn credu bod hwn yn bolisi call ar gyfer rheoli mewnfudo?

Well, I see now the leader of UKIP is quick to defend the Tories. I mean, Damian Green was asked several times—I saw it—by Andrew Neil, ‘Are you saying that doctors will be deported?’, and he just wouldn’t answer the question. What he said was, ‘They’re welcome whilst they’re necessary’. Then, of course, he went on to say, ‘Well, of course, under a Labour Government there wouldn’t be any deportation’, as if that was a bad thing—a bad thing. He wants to see deportations, it seems to me.

The reality is that we in Wales offer a welcome to doctors. We offer a welcome to people who come and live in our country on an annual basis. We’d even offer him a welcome, if he chose to live in Wales, as well. [Laughter.]

Wel, rwy’n gweld nawr bod arweinydd UKIP yn barod iawn i amddiffyn y Torïaid. Hynny yw, gofynnwyd i Damian Green sawl gwaith—fe’i gwelais—gan Andrew Neil, 'A ydych chi’n dweud y bydd meddygon yn cael eu halltudio?', ac nid oedd yn fodlon ateb y cwestiwn. Yr hyn a ddywedodd oedd, 'Mae croeso iddyn nhw tra bod eu hangen'. Yna, wrth gwrs, aeth yn ei flaen i ddweud, 'Wel, wrth gwrs, ni fyddai unrhyw alltudio o dan Lywodraeth Lafur’, fel pe byddai hynny’n rhywbeth drwg—rhywbeth drwg. Mae ef eisiau alltudio pobl, mae'n ymddangos i mi.

Y gwir amdani yw ein bod ni yng Nghymru yn rhoi croeso i feddygon. Rydym ni’n rhoi croeso i bobl sy'n dod ac yn byw yn ein gwlad yn flynyddol. Byddem ni hyd yn oed yn rhoi croeso iddo fe, pe byddai’n dewis byw yng Nghymru, hefyd. [Chwerthin.]

I didn’t realise that the First Minister was an extremist. [Assembly Members: ‘Oh’.] There is no possibility of anybody being deported from Wales or the United Kingdom as a result of Brexit, because, as the First Minister well knows, the rights of those who are already here are protected under Britain’s existing treaty obligations that are not relevant to the EU. What matters is that we take into this country in future those who we need and we can choose who comes here. And that is the essence of any sovereign nation’s power.

Nid oeddwn i’n sylweddoli bod y Prif Weinidog yn eithafwr. [Aelodau'r Cynulliad: 'O'.] Nid oes unrhyw bosibilrwydd i unrhyw un gael ei alltudio o Gymru na'r Deyrnas Unedig o ganlyniad i Brexit, oherwydd, fel y gŵyr y Prif Weinidog yn iawn, mae hawliau'r rhai sydd yma eisoes wedi eu diogelu o dan rwymedigaethau cytundeb presennol Prydain nad ydynt yn berthnasol i'r UE. Yr hyn sy'n bwysig yw ein bod yn derbyn i’r wlad hon yn y dyfodol y rhai yr ydym ni eu hangen ac y gallwn ddewis pwy sy'n dod yma. A dyna yw hanfod pŵer unrhyw genedl sofran.

If it was thought that offering him a welcome, if he chose to live in Wales, was the mark of an extremist, then I apologise in that regard, but he is nevertheless welcome to live in our country if he so chooses to do so. But one thing I can say to him is: we need doctors. There is no health service anywhere in the developed world that doesn’t recruit doctors from other countries. The reality is a quarter of our medical staff come from overseas, and the message that’s been given today is, ‘If you’re not from the UK, don’t come to the UK, you’re not welcome, because if you get a job you’ll lose that job as soon as somebody else comes forward, even though it might take 10 or 15 years to do so’. We will continue to recruit good doctors for the health service in Wales whilst others try to create a situation where fewer and fewer doctors are available to treat our people.

Os ystyriwyd bod rhoi croeso iddo, pe byddai’n dewis byw yng Nghymru, yn arwydd o fod yn eithafwr, yna ymddiheuraf yn hynny o beth, ond mae croeso iddo fyw yn ein gwlad os yw’n dewis gwneud hynny, serch hynny. Ond un peth y gallaf ei ddweud wrtho yw hyn: mae angen meddygon arnom ni. Nid oes gwasanaeth iechyd yn unrhyw le yn y byd datblygedig nad yw'n recriwtio meddygon o wledydd eraill. Y gwir amdani yw bod chwarter ein staff meddygol yn dod o dramor, a'r neges sydd wedi ei rhoi heddiw yw, 'Os nad ydych chi’n dod o'r DU, peidiwch â dod i'r DU, nid oes croeso i chi, oherwydd os cewch chi swydd byddwch yn colli’r swydd honno cyn gynted ag y bydd rhywun arall yn dod ymlaen, er y gallai gymryd 10 neu 15 mlynedd i wneud hynny'. Byddwn yn parhau i recriwtio meddygon da ar gyfer y gwasanaeth iechyd yng Nghymru tra bod eraill yn ceisio creu sefyllfa lle mae llai a llai o feddygon ar gael i drin ein pobl.

Taliadau PAC

CAP Payments

3. A yw'r Prif Weinidog yn disgwyl i'r holl daliadau PAC presennol a wneir yng Nghymru gael eu hychwanegu'n barhaol ac yn ddiamod at grant bloc Trysorlys EM i Lywodraeth Cymru? OAQ(5)0175(FM)

3. Does the First Minister expect all current CAP payments made in Wales to be added permanently and unconditionally to the HM Treasury block grant to the Welsh Government? OAQ(5)0175(FM)

All current payments, I would expect, yes. What I would not be supportive of is that if those payments happen to be Barnettised because that would mean that we’d be worse off.

Yr holl daliadau presennol, byddwn yn disgwyl, byddwn. Yr hyn na fyddwn yn ei gefnogi yw pe byddai’r taliadau hynny yn digwydd cael eu Barnetteiddio gan y byddai hynny'n golygu y byddem yn waeth ein byd.

Of course, I applaud and share the First Minister’s ambition in this field. Many farmers have said to me that they would like to see Welsh Government spending on agriculture and rural development ring-fenced. Is that a commitment the First Minister would consider giving, perhaps in the context of UK Government guarantees of future funding and policy autonomy for Wales?

Wrth gwrs, rwy’n cymeradwyo ac yn rhannu uchelgais y Prif Weinidog yn y maes hwn. Mae llawer o ffermwyr wedi dweud wrthyf y byddent yn hoffi gweld gwariant Llywodraeth Cymru ar amaethyddiaeth a datblygu gwledig yn cael ei neilltuo. A yw hwnnw’n ymrwymiad y byddai'r Prif Weinidog yn ystyried ei wneud, o bosibl yng nghyd-destun sicrwydd gan Lywodraeth y DU o gyllid yn y dyfodol ac ymreolaeth polisi i Gymru?

I think it’s possible to do so until 2020. That’s what we’re aiming to do. Beyond that, there is no money at all to pay farming subsidies unless the UK Government gets its act together and tells us exactly what it plans to do. So, yes, we would look to support farming as if we’d still been members of the European Union whilst the funds are available. If there are no funds beyond 2020, it stands to reason that we will not be able to do so.

Rwy'n credu ei bod yn bosibl gwneud hynny tan 2020. Dyna’r hyn yr ydym ni’n bwriadu ei wneud. Y tu hwnt i hynny, nid oes unrhyw arian o gwbl i dalu cymorthdaliadau ffermio oni bai bod Llywodraeth y DU yn rhoi trefn ar bethau ac yn dweud wrthym yn union beth mae'n bwriadu ei wneud. Felly, byddem, mi fyddem yn ceisio cefnogi ffermio fel pe byddem yn dal i fod yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd tra bod y cyllid ar gael. Os nad oes unrhyw gyllid y tu hwnt i 2020, mae'n sefyll i reswm na fyddwn yn gallu gwneud hynny.

It was fascinating the other day, First Minister, to see a representation made by 35 Conservative MPs saying we should seize this opportunity to look anew, post 2020, at how we actually use what they termed ‘public funds’ for public gains as well, such as environmental gains, flood alleviation, and so on.

The immediate issue is Brexit and making sure we work with farmers to get what’s right for Wales and Welsh farmers. Post 2020, is he looking forward, is he scanning what the opportunities might be there to make sure that we realise the widespread benefits of good landscape management as well as food production, and is he doing that in concert with the UK Government? Are they on the same hymn sheet?

Roedd hi'n ddiddorol iawn y diwrnod o'r blaen, Brif Weinidog, gweld sylwadau a wnaed gan 35 o ASau Ceidwadol yn dweud y dylem ni achub ar y cyfle hwn i edrych o'r newydd, ar ôl 2020, ar sut yr ydym ni’n defnyddio'r hyn a elwir yn 'gyllid cyhoeddus' ar gyfer enillion cyhoeddus hefyd, fel enillion amgylcheddol, lliniaru llifogydd, ac yn y blaen.

Brexit yw’r mater uniongyrchol, a gwneud yn siŵr ein bod yn gweithio gyda ffermwyr i gael yr hyn sy'n iawn i Gymru a ffermwyr Cymru. Ar ôl 2020, a yw’n edrych ymlaen, a yw’n sganio beth allai’r cyfleoedd fod yno i wneud yn siŵr ein bod yn gwireddu manteision eang rheoli tirwedd yn dda yn ogystal â chynhyrchu bwyd, ac a yw’n gwneud hynny ar y cyd â Llywodraeth y DU? A ydyn nhw o’r un safbwynt?

‘No’ is the answer to that, but I can say that the Minister has already been holding meetings, looking to develop what future rural policy, including agriculture, of course, might look like. It’s true to say that we will have greater flexibility and greater power; what we don’t know is whether we’ll have any money in order to implement these things. So, the UK Government does have to declare, in line with the promise that not a penny would be lost to Wales, that in fact agricultural payments will be maintained, not just for Wales but Scotland and Northern Ireland as well, to provide certainty for farmers, because, at the moment, after 2020, farming is staring at a future without any public subsidy. It is not ready for that, if we’re honest. I’m somebody who knows full well the value of farming payments, not just to farms, but to rural communities and to the Welsh language, for example. Beyond 2020, we have no certainty at all whether there’ll be a brass farthing available to pay for these things, and we need that certainty.

'Nac ydym' yw'r ateb i hynny, ond gallaf ddweud bod y Gweinidog eisoes wedi bod yn cynnal cyfarfodydd, gyda’r nod o ddatblygu sut y gallai polisi cefn gwlad yn y dyfodol, gan gynnwys amaethyddiaeth, wrth gwrs, edrych. Mae'n wir dweud y bydd gennym ni fwy o hyblygrwydd a mwy o bŵer; yr hyn nad ydym yn ei wybod yw a fydd gennym ni unrhyw arian er mwyn gweithredu'r pethau hyn. Felly, mae’n rhaid i Lywodraeth y DU ddatgan, yn unol â'r addewid na fyddai ceiniog yn cael ei cholli i Gymru, y bydd taliadau amaethyddol yn cael eu cynnal mewn gwirionedd, nid yn unig i Gymru ond i’r Alban a Gogledd Iwerddon hefyd, er mwyn rhoi sicrwydd i ffermwyr, oherwydd, ar hyn o bryd, ar ôl 2020, mae ffermio yn edrych ar ddyfodol heb unrhyw gymhorthdal ​​cyhoeddus. Nid yw'n barod ar gyfer hynny, os ydym yn bod yn onest. Rwyf i'n rhywun sy'n gwybod yn iawn gwerth taliadau ffermio, nid yn unig i ffermydd, ond i gymunedau gwledig ac i'r Gymraeg, er enghraifft. Y tu hwnt i 2020, nid oes gennym unrhyw sicrwydd o gwbl o ba un a fydd un geiniog ar gael i dalu am y pethau hyn, ac mae angen y sicrwydd hwnnw arnom ni.

Beth yw’r cyfleoedd, bellach, felly, i unioni’r sefyllfa rhwng taliadau i ffermwyr a thaliadau sy’n cael eu gweld fel taliadau amgylcheddol i greu un cynllun cenedlaethol i Gymru sydd yn amaeth-amgylcheddol at ei gilydd? Yn y cyd-destun hwnnw, onid yw hefyd yn wir bod cynhyrchu bwyd sy’n faethlon, yn iachus, yn lleol ac amgylcheddol gynaliadwy hefyd yn fudd cyhoeddus?

What are the opportunities now to put the situation right in terms of payments to farmers and payments that are seen as environmental payments to create one national scheme for Wales that is agri-environmental as a whole? Within that context, isn’t it also true that producing food that is nutritious, healthy, local and environmentally sustainable also provides public benefit?

Mae hi. Nid ydym ni’n meddwl y gallwn ni, wrth gwrs, fwydo ein hunain. Mae 54 y cant o’r bwyd sy’n cael ei fwyta yn y Deyrnas Unedig yn dod o’r Deyrnas Unedig. Dyna yw natur lle rydym ni’n byw, achos lle rydym ni’n byw yn y byd. Wrth ddweud hynny, wrth gwrs, rydym ni’n moyn sicrhau bod cynhyrchwyr yn gallu bod yn gynaliadwy, eu bod nhw’n cynhyrchu bwyd sy’n fwyd maen nhw’n gallu ei werthu, ac yn fwyd y mae pobl yn moyn prynu. Mae hynny’n hollbwysig. Mae yna gyfle i ailystyried piler 1 a philer 2, wrth gwrs. Mae hynny’n rhywbeth, wrth gwrs, sy’n dod o dan y CAP. Os nad yw’r CAP yna rhagor, felly mae yna gyfleon i weld a oes eisiau cael y ffin yna fanna yn y dyfodol. So, mae yna gyfleon, mae yna gyfle i ffermwyr i’n helpu ni i siapio’r polisïau at y dyfodol, ond mae’n rhaid cael yr arian er mwyn sicrhau bod hynny’n digwydd.

It is. It doesn’t mean to say that we can feed ourselves, because 54 per cent of the food eaten in the UK is actually produced in the UK. That is the nature of where we live, because of where we live in the world. Having said that, of course, we wish to ensure that producers can be sustainable, that they can produce saleable food, and food that people wish to buy. That’s all-important. There is an opportunity to reconsider pillar 1 and pillar 2, and that, of course, comes under the CAP. If the CAP no longer exists, there will be opportunities to see whether we want to put that line there in the future. So, there are opportunities in the future, and there is an opportunity for farmers to help us to shape the policies for the future, but we have to have the funding to ensure that that can happen.

First Minister, I completely agree with you that the last thing we need is for the current CAP payments to be squeezed through what you can only term ‘the Barnett mangle’. This risks the future underfunding of Wales more than that which we’ve seen. What discussions have you had with the UK Government regarding creating a system of farm support that isn’t subject to the Barnett formula and supports farmers on the basis of need, and perhaps even factors in a greater degree of production, which farmers themselves have been calling for?

Brif Weinidog, rwy’n cytuno’n llwyr â chi mai'r peth olaf sydd ei angen arnom yw i'r taliadau PAC presennol gael eu gwasgu drwy yr hyn y gellir ond ei alw’n 'fangl Barnett'. Mae hyn yn creu’r risg o danariannu Cymru yn y dyfodol, mwy nag yr ydym ni wedi ei weld eisoes. Pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch creu system o gymorth i ffermydd nad yw'n amodol ar fformiwla Barnett ac sy’n cynorthwyo ffermwyr ar sail angen, ac sydd efallai’n cymryd mwy o gynhyrchu i ystyriaeth hyd yn oed, y mae ffermwyr eu hunain wedi bod yn galw amdano?

Production subsidies are very much a two-edged sword. I remember when we had production subsidies and we produced probably 25 per cent too much in terms of sheep meat particularly, and the price was depressed as a result. We have to produce what the market will bear and not what we think people need to buy, because the reality is we’ll over produce and we’ll see the price drop. So, that has to be managed very carefully.

I know that Lesley Griffiths has had meetings on this very issue. I think it’s fair to say that the UK Government has no idea what farming policy should look like in the future. It’s also true to say that it has no real idea of the nature of devolution, when it comes to farming policy. From our perspective, what we want to see is autonomy for Wales in terms of farming policy, amongst others, together, of course, with a fair share of the money that we are told will be made available as a result of Brexit.

Mae cymorthdaliadau cynhyrchu yn sicr yn gleddyf deufin. Rwy’n cofio pan roedd gennym ni gymorthdaliadau cynhyrchu ac mae’n debyg i ni gynhyrchu 25 y cant yn ormod o ran cig defaid yn arbennig, ac roedd y pris yn isel o ganlyniad. Mae’n rhaid i ni gynhyrchu’r hyn y bydd y farchnad yn ei oddef, ac nid yr hyn yr ydym ni’n meddwl y mae angen i bobl ei brynu, oherwydd y gwir amdani yw y byddwn yn gorgynhyrchu ac y byddwn yn gweld y pris yn gostwng. Felly, mae'n rhaid rheoli hynny'n ofalus iawn.

Gwn fod Lesley Griffiths wedi cael cyfarfodydd ar yr union fater hwn. Rwy'n credu ei bod yn deg i ddweud nad oes gan Lywodraeth y DU unrhyw syniad sut y dylai polisi ffermio edrych yn y dyfodol. Mae hefyd yn wir dweud nad oes ganddi unrhyw syniad a dweud y gwir o natur datganoli, pan ddaw i bolisi ffermio. O'n safbwynt ni, yr hyn yr ydym ni eisiau ei weld yw ymreolaeth i Gymru o ran polisi amaethyddol, ymhlith eraill, ynghyd, wrth gwrs, â chyfran deg o'r arian y dywedir wrthym fydd ar gael o ganlyniad i Brexit.

Y Swyddfa Ystadegau Gwladol

The Office for National Statistics

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r cyfle i weithio gyda'r Swyddfa Ystadegau Gwladol? OAQ(5)0183(FM)

5. What assessment has the Welsh Government made of the opportunity to work with the Office for National Statistics? OAQ(5)0183(FM)

We work with the ONS across a range of issues, including the census, of course, economic statistics, the National Survey for Wales and, of course, the development of the new data campus.

Rydym ni’n gweithio gyda'r Swyddfa Ystadegau Gwladol ar draws ystod o faterion, gan gynnwys y cyfrifiad, wrth gwrs, ystadegau economaidd, Arolwg Cenedlaethol Cymru ac, wrth gwrs, datblygu’r campws data newydd.

Thank you, First Minister. The ONS’s new data science campus is being established in Newport. The campus aims to build world-leading expertise in data science and benefit from faster, richer economic, social and environmental data. The campus will also carry out cutting-edge research for the public good, exploiting the growth and availability of innovative sources. Several data science apprenticeships under the Welsh Government’s scheme will be filled, and an MSc in analysis for government will start in 2017, working with a number of universities. This will help to develop significant expertise in this area, and presents an opportunity to create a data hub around the ONS in Newport by attracting other companies. What can the Welsh Government do to support and encourage this development for the benefit of the Welsh economy?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Mae campws gwyddoniaeth data newydd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn cael ei sefydlu yng Nghasnewydd. Nod y campws yw datblygu arbenigedd sy’n arwain y byd ym maes gwyddoniaeth data ac elwa ar ddata economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol cyflymach a chyfoethocach. Bydd y campws hefyd yn gwneud gwaith ymchwil arloesol er lles y cyhoedd, gan fanteisio ar dwf a’r ffynonellau arloesol sydd ar gael. Bydd nifer o brentisiaethau gwyddoniaeth data o dan gynllun Llywodraeth Cymru yn cael eu llenwi, a bydd MSc mewn dadansoddi ar gyfer llywodraeth yn dechrau yn 2017, gan weithio gyda nifer o brifysgolion. Bydd hyn yn helpu i ddatblygu arbenigedd sylweddol yn y maes hwn, ac mae'n cynnig cyfle i greu canolfan ddata o amgylch y Swyddfa Ystadegau Gwladol yng Nghasnewydd trwy ddenu cwmnïau eraill. Beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi ac annog y datblygiad hwn er budd economi Cymru?

The creation of the campus is a great boost for the region; it shows that that tech sector is thriving, and we’ve been working with the ONS to help them to maximise the benefits for Wales. It does provide us with an opportunity as a Government to explore the use of new sources of data, and to encourage more intelligent use of data and analytics within the public sector. We are already considering what potential projects we might be able to move forward with the help of the ONS.

Mae creu’r campws yn hwb mawr i’r rhanbarth; mae'n dangos bod y sector technoleg hwnnw’n ffynnu, ac rydym ni wedi bod yn gweithio gyda'r Swyddfa Ystadegau Gwladol i’w helpu i sicrhau’r manteision mwyaf posibl i Gymru. Mae'n cynnig cyfle i ni fel Llywodraeth archwilio'r defnydd o ffynonellau newydd o ddata, ac i annog defnydd mwy deallus o ddata a dadansoddi yn y sector cyhoeddus. Rydym ni eisoes yn ystyried pa brosiectau posibl y gallem ni fwrw ymlaen â nhw gyda chymorth y Swyddfa Ystadegau Gwladol.

Following the ONS reclassification of housing associations, will you, First Minister, set out whether you are intending to make legislative changes similar to those of the UK Government in England to retain the status of housing associations as independent social businesses, following, of course, changes brought about through the last UK Government’s Housing and Regeneration Act 2008?

Yn dilyn ailddosbarthiad cymdeithasau tai gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, a wnewch chi, Brif Weinidog, nodi a ydych chi’n bwriadu gwneud newidiadau deddfwriaethol tebyg i rai Llywodraeth y DU yn Lloegr i gadw statws cymdeithasau tai o fod yn fusnesau cymdeithasol annibynnol, yn dilyn, wrth gwrs, newidiadau a ddaeth yn sgil Deddf Tai ac Adfywio 2008 Llywodraeth ddiwethaf y DU?

I refer the Member to the answer I gave to Simon Thomas in question 1.

Cyfeiriaf yr Aelod at yr ateb a roddais i Simon Thomas yng nghwestiwn 1.

With respect to the ONS data centre and the link with economics, I worked as an economist previously and hugely benefited from relations with ONS statisticians. There was a time when the ONS emphasised selling data and using it to bring in revenue to Government, but now has a policy of open data. Does the First Minister agree that the Welsh Government should support that in its own approach, and also that there could be a huge opportunities for companies to come to Newport, benefit from its improving connections and that raw supply of data and expert statisticians we will have in Newport?

O ran canolfan ddata’r Swyddfa Ystadegau Gwladol a'r cysylltiad gydag economeg, roeddwn i’n gweithio fel economegydd gynt ac yn elwa’n sylweddol ar gysylltiadau gydag ystadegwyr y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Roedd adeg pan oedd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn rhoi pwyslais ar werthu data a'u defnyddio i ddod â refeniw i’r Llywodraeth, ond mae ganddi bolisi o ddata agored erbyn hyn. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno y dylai Llywodraeth Cymru gefnogi hynny yn ei dull ei hun, a hefyd y gallai fod cyfleoedd enfawr i gwmnïau ddod i Gasnewydd, elwa ar ei chysylltiadau sy’n gwella a’r cyflenwad crai hwnnw o ddata ac ystadegwyr arbenigol y bydd gennym ni yng Nghasnewydd?

These things have to be looked at; I understand that. The chief digital officer will be considering issues such as this, but we know, for example, that in March this year we did see the publication of the first open data plan for Wales, and that contains our thoughts in terms of how that matter can be developed in the future.

Mae’n rhaid ystyried y pethau hyn; rwy’n deall hynny. Bydd y prif swyddog digidol yn ystyried materion fel hyn, ond gwyddom, er enghraifft, ein bod wedi gweld ym mis Mawrth eleni cyhoeddiad y cynllun data agored cyntaf ar gyfer Cymru, ac mae hwnnw'n cynnwys ein syniadau ar sut y gellir datblygu’r mater hwnnw yn y dyfodol.

Cam-drin Domestig yng Nghymru

Domestic Abuse in Wales

6. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i leihau mynychter cam-drin domestig yng Nghymru? OAQ(5)0186(FM)

6. What plans does the Welsh Government have to reduce the prevalence of domestic abuse in Wales? OAQ(5)0186(FM)

We are committed to eliminating all forms of domestic abuse. We are currently consulting on the national strategy on violence against women, domestic abuse and sexual violence, which, when finalised in November, will set out our key objectives over the next five years.

Rydym ni wedi ymrwymo i ddileu pob math o gam-drin domestig. Rydym ni wrthi’n ymgynghori ar y strategaeth genedlaethol ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol ar hyn o bryd, a fydd, pan gaiff ei chwblhau ym mis Tachwedd, yn nodi ein hamcanion allweddol dros y pum mlynedd nesaf.

I thank the First Minister for that reply. I’m sure the First Minister is aware of the reports from NSPCC Cymru last week that they have seen a big rise in the number of adults calling them worried about children suffering from or witnessing physical and emotional domestic abuse. The number of the calls to the NSPCC, I believe, has gone up 63 per cent over the last six years. What further can be done by the Welsh Government to tackle the issue of domestic abuse, in particular the damaging effect it has on young people’s lives?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Rwy'n siŵr bod y Prif Weinidog yn ymwybodol o'r adroddiadau gan NSPCC Cymru yr wythnos diwethaf eu bod wedi gweld cynnydd mawr yn nifer yr oedolion sy’n eu ffonio yn poeni am blant sy'n dioddef o gam-drin domestig corfforol ac emosiynol, neu’n dyst iddo. Mae nifer y galwadau i'r NSPCC, rwy’n credu, wedi cynyddu 63 y cant dros y chwe blynedd diwethaf. Beth arall all Llywodraeth Cymru ei wneud i fynd i'r afael â'r mater o gam-drin domestig, yn enwedig yr effaith niweidiol a gaiff ar fywydau pobl ifanc?

NSPCC Cymru is represented on the ministerial advisory group, so we have established links with them to consider this report and to take any work forward. But I can say that in the national strategy, we committed to working with all the relevant partners to ensure we tackle adverse childhood experiences to reduce health-harming and anti-social behaviours in adult life. We need to look at this issue in the most holistic way possible, looking at eliminating the causes of domestic violence rather than simply, as it were, dealing with the aftermath. So, that approach is reflected in the work that the ministerial advisory group is taking forward.

Cynrychiolir NSPCC Cymru ar grŵp cynghori'r Gweinidog, felly rydym ni wedi sefydlu cysylltiadau â nhw i ystyried yr adroddiad hwn ac i fwrw ymlaen ag unrhyw waith. Ond gallaf ddweud ein bod wedi ymrwymo yn y strategaeth genedlaethol i weithio gyda'r holl bartneriaid perthnasol er mwyn sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod er mwyn lleihau niwed i iechyd ac ymddygiad gwrthgymdeithasol yn eu bywydau fel oedolion. Mae angen i ni ystyried y mater hwn yn y ffordd fwyaf cyfannol posibl, gyda’r nod o ddileu achosion trais yn y cartref yn hytrach na dim ond ymdrin â chanlyniadau, fel petai. Felly, adlewyrchir y dull hwnnw yn y gwaith y mae grŵp cynghori’r Gweinidog yn bwrw ymlaen ag ef.

First Minister, Gwent Police is taking part in a three-force pilot scheme, which will see front-line officers primed to look out for coercive or controlling behaviour when attending domestic abuse incidents. This is a switch to detecting patterns of abusive conduct, following on from new laws introduced to tackle perpetrators who subject spouses, partners or other family members to controlling or coercive behaviours, and is aimed at tackling a range of conducts such as social media, spying on them online and stopping them from socialising—and offenders can have up to five years in jail. I’m wondering if you’re taking this into consideration on a Gwent level and that it’s something that can be looked at across the board here in Wales.

Brif Weinidog, mae Heddlu Gwent yn cymryd rhan mewn cynllun arbrofol tri heddlu, a fydd yn paratoi swyddogion rheng flaen i gadw llygad am ymddygiad cymhellol neu reoli wrth fynd i ddigwyddiadau cam-drin domestig. Mae hwn yn newid i ganfod patrymau o ymddygiad camdriniol, yn dilyn ymlaen o ddeddfau newydd a gyflwynwyd i fynd i'r afael â throseddwyr sy'n ymddwyn mewn ffordd gymhellol neu reoli at wŷr neu wragedd, partneriaid neu aelodau eraill o'r teulu, ac sydd â’r nod o fynd i'r afael ag amrywiaeth o ymddygiadau fel cyfryngau cymdeithasol, ysbïo arnyn nhw ar-lein a’u hatal rhag cymdeithasu—a gall troseddwyr gael hyd at bum mlynedd o garchar. Rwy'n meddwl tybed a ydych chi’n cymryd hyn i ystyriaeth ar lefel Gwent ac a yw’n rhywbeth y gellir ei ystyried ar sail gyffredinol yma yng Nghymru.

I think that’s a good model. I worked for many years in the family courts and dealt with many domestic violence cases. Of course, the issues that were the most difficult to prove were those that involved psychological harm. When somebody has been attacked and that attack leaves physical evidence, then it’s there for all to see, but it could be difficult, of course, to deal with people who were controlling and who inflicted psychological violence. In those days there was no social media—there is now. So, I do very much welcome what Gwent Police are doing in order to go underneath looking at what appears to be a normal situation on the surface, and delve deeper in order to make sure that psychological violence is not being displayed and that they can identify it early on.

Rwy'n credu bod hwnnw'n fodel da. Bûm yn gweithio am flynyddoedd lawer yn y llysoedd teulu ac ymdriniais â nifer o achosion trais yn y cartref. Wrth gwrs, y materion a oedd fwyaf anodd eu profi oedd y rhai a oedd yn ymwneud â niwed seicolegol. Pan fydd rhywun wedi dioddef ymosodiad a bod yr ymosodiad hwnnw yn gadael tystiolaeth gorfforol, yna mae yno i bawb ei gweld, ond gallai fod yn anodd, wrth gwrs, ymdrin â phobl sy’n rheoli pobl eraill ac sy’n peri trais seicolegol. Nid oedd unrhyw gyfryngau cymdeithasol yr adeg honno—mae yna erbyn hyn. Felly, rwy’n croesawu'n fawr iawn yr hyn y mae Heddlu Gwent yn ei wneud er mwyn cael at wraidd yr hyn sy’n ymddangos fel sefyllfa arferol ar yr wyneb, ac yn ymchwilio'n ddyfnach er mwyn gwneud yn siŵr nad oes trais seicolegol yn cael ei arddangos ac y gallant ei nodi’n gynnar.

You’ll recall that, when we debated Stages 3 and 4 of the legislation last year—the violence against women Act—the then Minister, although not accepting the need to include reference to perpetrator programmes, committed the Welsh Government then to gather further evidence on taking forward pre-custodial perpetrator programmes. What action is your Government doing to facilitate that?

Byddwch yn cofio, pan gawsom ddadl Cyfnod 3 a Chyfnod 4 y ddeddfwriaeth y llynedd—y Ddeddf trais yn erbyn menywod—ymrwymodd y Gweinidog ar y pryd, er nad oedd yn derbyn yr angen i gynnwys cyfeiriad at raglenni tramgwyddwyr, Lywodraeth Cymru wedyn i gasglu rhagor o dystiolaeth ar ddatblygu rhaglenni cyn-carchar i droseddwyr. Pa gamau mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i hwyluso hynny?

Well, these are issues that are being taken forward via the ministerial advisory group and, of course, via the strategy. The strategy will aim to be all-encompassing, dealing with the issues that the Member has raised in order—as I mentioned earlier on—to make sure that issues are dealt with early on rather than, of course, dealing with the aftermath and the trauma that causes for the victim.

Wel, mae'r rhain yn faterion sy'n cael eu datblygu trwy gyfrwng grŵp cynghori'r Gweinidog ac, wrth gwrs, drwy'r strategaeth. Nod y strategaeth fydd bod yn hollgynhwysol, gan ymdrin â'r materion y mae'r Aelod wedi eu codi er mwyn—fel y soniais yn gynharach—gwneud yn siŵr bod materion yn cael eu trin yn gynnar yn hytrach, wrth gwrs, nag ymdrin â’r canlyniadau a'r trawma y mae hynny’n ei achosi i'r dioddefwr.

First Minister, since the introduction of the offence of controlling or coercive behaviour, only a handful of charges have been brought. Is it therefore welcome news that police forces across the country will be training officers to recognise the signs of controlling or coercive behaviour? It’s similar to Bethan’s, I apologise. However, we need to inform the public that domestic violence isn’t restricted to physical abuse. How can the Welsh Government help spread the message that psychological and emotional abuse is a crime that won’t be tolerated, and to make the public more aware? Thank you.

Brif Weinidog, ers cyflwyno’r drosedd o ymddygiad rheoli neu gymhellol, dim ond llond dwrn o gyhuddiadau sydd wedi eu gwneud. A yw'n croesawu felly y newyddion y bydd heddluoedd ar draws y wlad yn hyfforddi swyddogion i adnabod arwyddion ymddygiad reoli neu gymhellol? Mae'n debyg i un Bethan, mae’n ddrwg gennyf. Fodd bynnag, mae angen i ni hysbysu’r cyhoedd nad yw trais yn y cartref wedi ei gyfyngu i gam-drin corfforol. Sut all Llywodraeth Cymru helpu i ledaenu'r neges bod cam-drin seicolegol ac emosiynol yn drosedd na fydd yn cael ei goddef, ac i wneud y cyhoedd yn fwy ymwybodol? Diolch.

We’ll continue to ensure that message is received. As I say, the strategy will be looking to take that forward. Creating the offence is one thing; finding enough evidence to prosecute can be tougher. That often involves making sure that people are aware that there’s an offence in the first place, which can be half the battle sometimes, and secondly, of course, making sure that somebody who wishes to give evidence feels safe in order to do so and feels that there will be an outcome for them and that they will be protected in the future. So, it isn’t simply a question, as she says, about creating the offence; it’s making sure that the offence is actually followed through and investigated properly by the police—she’s given examples of where that is happening—and then, of course, ultimately, successful prosecutions.

Byddwn yn parhau i sicrhau bod y neges yn cael ei derbyn. Fel y dywedais, bydd y strategaeth yn ceisio bwrw ymlaen â hynny. Un peth yw creu’r drosedd; mae dod o hyd i ddigon o dystiolaeth i erlyn yn gallu bod yn anoddach. Mae hynny'n aml yn golygu gwneud yn siŵr bod pobl yn ymwybodol fod trosedd wedi digwydd yn y lle cyntaf, a all fod yn hanner y frwydr weithiau, ac yn ail, wrth gwrs, gwneud yn siŵr bod rhywun sy'n dymuno rhoi tystiolaeth yn teimlo'n ddiogel er mwyn gwneud hynny ac yn teimlo y bydd canlyniad iddo ef ac y bydd yn cael ei ddiogelu yn y dyfodol. Felly, nid yw'n gwestiwn o greu trosedd yn unig, fel y mae hi'n dweud; mae'n golygu gwneud yn siŵr bod yr heddlu yn gwneud gwaith dilynol ar y drosedd ac yn ymchwilio iddi’n briodol—mae hi wedi rhoi enghreifftiau o ble mae hynny'n digwydd—ac yna, wrth gwrs, yn y pen draw, erlyniadau llwyddiannus.

Fframwaith Cymhwysedd Digidol

The Digital Competence Framework

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fframwaith cymhwysedd digidol Llywodraeth Cymru? OAQ(5)0176(FM)

7. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's digital competence framework? OAQ(5)0176(FM)

Yes. It was made available to schools on 1 September.

Gwnaf. Fe'i rhoddwyd ar gael i ysgolion ar 1 Medi.

Thank you for the quick answer, Minister. Online social media platforms can be used by offenders to make contact with children who are unaware of the sinister intentions that may lie behind a seemingly innocent exchange. The NSPCC has called for online safety lessons to become part of the curriculum so children can recognise the signs of this behaviour and its dangers. Will the First Minister confirm that online safety lessons will form part of the digital competence framework in Wales?

Diolch i chi am yr ateb cyflym, Weinidog. Gall troseddwyr ddefnyddio llwyfannau cyfryngau cymdeithasol ar-lein i gysylltu â phlant nad ydynt yn ymwybodol o fwriadau sinistr a allai fod y tu ôl i sgwrs sy’n ymddangos yn ddiniwed. Mae'r NSPCC wedi galw am i wersi diogelwch ar-lein fod yn rhan o'r cwricwlwm fel y gall plant adnabod arwyddion yr ymddygiad hwn a'i beryglon. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau y bydd gwersi diogelwch ar-lein yn rhan o'r fframwaith cymhwysedd digidol yng Nghymru?

This is part of what the framework will look to achieve. Actually, I know that schools do give lessons in terms of internet safety—I’ve certainly been aware of that with my own children and others will have the same experience. It’s true to say that, building on the good work that schools have displayed so far, we want to make sure that children are as fully aware as they can be of what lurks out there online. We know that, for many offenders, they will go to great lengths, sometimes, in trying to place young children in a position of vulnerability, and so, their safety is paramount.

Mae hyn yn rhan o'r hyn y bydd y fframwaith yn ceisio ei gyflawni. A dweud y gwir, gwn fod ysgolion yn rhoi gwersi o ran diogelwch ar y rhyngrwyd—rwy’n sicr wedi bod yn ymwybodol o hynny gyda fy mhlant fy hun a bydd gan eraill yr un profiad. Mae'n wir i ddweud, gan adeiladu ar y gwaith da y mae ysgolion wedi ei ddangos hyd yn hyn, ein bod ni eisiau gwneud yn siŵr bod plant mor llwyr ymwybodol ag y gallant fod o’r hyn sy'n cuddio allan yna ar-lein. Rydym ni’n gwybod, i lawer o droseddwyr, y byddant yn gwneud ymdrech fawr, weithiau, i geisio rhoi plant ifanc mewn sefyllfa lle maent yn agored i niwed, ac felly, mae eu diogelwch yn hollbwysig.

Mae’r fframwaith cymhwysedd digidol, wrth gwrs, yn un o nifer o fframweithiau sy’n mynd i gael eu cyflwyno dros y blynyddoedd nesaf. Un gofid sydd wedi cael ei fynegi, wrth gwrs, yw diffyg amser o fewn y flwyddyn academaidd bresennol i hyfforddi ac arfogi athrawon ac addysgwyr i allu cymryd mantais lawn o’r fframweithiau newydd yma. Gan gofio mai dim ond rhyw bum diwrnod sydd ar gael ar gyfer hyfforddiant, fel y cyfryw, i athrawon mewn blwyddyn, sut ydych chi’n bwriadu sicrhau eu bod nhw’n cael eu harfogi er mwyn defnyddio’r fframweithiau newydd yma i’w llawn bwriad?

The digital competence framework, of course, is one of a number of frameworks that are to be introduced over the next few years. One concern that’s been expressed, of course, is a lack of time within the academic year, as it’s currently structured, to train and prepare teachers and educators to take full advantage of these frameworks. Given that there’s only around 5 days available for training within a year for teachers, how do you intend to ensure that they are armed to use these new frameworks to their full extent?

Wel, mae dau beth. Mae’r cwricwlwm newydd yn rhoi cyfle i ni sicrhau bod yna amser nid dim ond i ddysgu ond hefyd i hyfforddi. Yn ail, wrth gwrs, gyda datganoli telerau a chyflogaeth athrawon, bydd yna gyfle i ailystyried beth fydd natur hyfforddiant a pha fath o hyfforddiant a fyddai’n fwy o les i athrawon. Mae’r system bresennol wedi bod yna am flynyddoedd mawr. Nid yw hynny’n meddwl na allwn ni ddim ei ailystyried e er mwyn rhoi mwy o hyfforddiant i athrawon, ac i roi iddyn nhw beth sydd ei heisiau arnyn nhw.

Well, two things. The new curriculum will ensure that there’s an opportunity not just to teach but also to train. Then, secondly, with the devolution of the terms and conditions of teachers we can then consider the nature of training and what kind of training would be more beneficial for teachers. The current system has been in place for many years now and I think we need to reconsider it in order to give more training to teachers and to give them what they need.

Nyrsys Epilepsi Arbenigol

Specialist Epilepsy Nurses

8. Pa rôl y mae'r Prif Weinidog yn ei gweld ar gyfer nyrsys epilepsi arbenigol o ran darparu gofal a chymorth i'r rhai sy'n byw gydag epilepsi? OAQ(5)0181(FM)

8. Diolch, Lywydd. What role does the First Minister envisage for specialist epilepsy nurses in delivering care and support to those living with epilepsy? OAQ(5)0181(FM)

The neurological conditions delivery plan for Wales and the 2008 Wales neuroscience review recognise the important role neurology specialist nurses, such as those caring for people with epilepsy, can have in supporting people to manage their condition effectively.

Mae cynllun cyflawni ar gyflyrau niwrolegol Cymru ac adolygiad niwrowyddorau Cymru 2008 yn cydnabod y swyddogaeth bwysig y gall nyrsys niwroleg arbenigol, fel y rhai sy'n gofalu am bobl ag epilepsi, ei chyflawni o ran cynorthwyo pobl i reoli eu cyflwr yn effeithiol.

I thank the First Minister for that response. Does he agree that, in addition to improving the quality of care for patients living with epilepsy, speciality epilepsy nurses can also reduce costs to the NHS, by reducing the call on consultants’ time, on hospital admissions and emergency readmissions? And would he encourage local health boards to actively develop investment cases to employ more specialist epilepsy nurses?

Diolch i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. A yw'n cytuno, yn ogystal â gwella ansawdd y gofal i gleifion sy'n byw gydag epilepsi, y gall nyrsys epilepsi arbenigol hefyd leihau costau i'r GIG, trwy leihau'r galw ar amser ymgynghorwyr, derbyniadau i’r ysbyty ac aildderbyniadau brys? Ac a fyddai'n annog byrddau iechyd lleol i fynd ati’n ymarferol i ddatblygu achosion buddsoddi i gyflogi mwy o nyrsys epilepsi arbenigol?

Yes, I would. We know that there are good examples across Wales of where epilepsy nurses have been hugely useful, not just to the patient, but of course, to the health service as a whole in terms of being able to deal with conditions quickly and as close as possible to the patient. As far as the health boards are concerned, we do expect them to consider the staffing mix required to deliver neurological services to their local population and tailor it accordingly. That would mean, of course, looking at having a sufficient number of epilepsy nurses in order to not just provide the service, but to lessen the pressure on the service further on down the line.

Byddwn, mi fyddwn. Rydym ni’n gwybod bod enghreifftiau da ledled Cymru lle mae nyrsys epilepsi wedi bod yn hynod ddefnyddiol, nid yn unig i'r claf, ond wrth gwrs, i'r gwasanaeth iechyd yn ei gyfanrwydd o ran gallu ymdrin â chyflyrau yn gyflym ac mor agos â phosibl i'r claf. Cyn belled ag y mae’r byrddau iechyd yn y cwestiwn, rydym ni’n disgwyl iddyn nhw ystyried y gymysgedd staff sy’n ofynnol i ddarparu gwasanaethau niwrolegol i'w poblogaeth leol a’i deilwra yn unol â hynny. Byddai hynny'n golygu, wrth gwrs, ceisio cael nifer ddigonol o nyrsys epilepsi, er mwyn nid yn unig darparu'r gwasanaeth, ond i leihau'r pwysau ar y gwasanaeth yn ddiweddarach.

First Minister, given that recent reports have suggested we should have 88 epilepsy nurses in Wales and we’ve currently got nine, and given the difficulties we have in recruiting people, I’m not going to ask you to go and find 81 extra nurses overnight. However, what we could do is run specialised epilepsy clinics on a more frequent basis. Scotland has five such clinics for just over 5 million people and Northern Ireland has two for just under 2 million people. So, that’s about 1 million people per clinic and their populations are served well. Here in Wales, we’ve got one centre based in Cardiff for just over 3 million people. It is an absolutely known fact that 70 per cent of people with epilepsy could have their seizures better controlled if they had access to such services. At the moment, we’re only just over the 50 per cent mark in Wales. So, whilst we can’t magic up another 81 epilepsy nurses overnight, perhaps getting neurologists to hold a few more clinics in a more fair and accessible way throughout Wales could help us achieve the same.

Brif Weinidog, o ystyried bod adroddiadau diweddar wedi awgrymu y dylai fod gennym ni 88 o nyrsys epilepsi yng Nghymru ac mai dim ond naw sydd gennym ni ar hyn o bryd, ac o ystyried yr anawsterau yr ydym ni’n eu cael wrth recriwtio pobl, nid wyf yn mynd i ofyn i chi ddod o hyd i 81 o nyrsys ychwanegol dros nos. Fodd bynnag, yr hyn y gallem ei wneud fyddai rhedeg clinigau epilepsi arbenigol yn amlach. Mae gan yr Alban bum clinig o'r fath ar gyfer ychydig dros 5 miliwn o bobl ac mae gan Ogledd Iwerddon ddau ar gyfer ychydig o dan 2 filiwn o bobl. Felly, mae hynny tua 1 miliwn o bobl fesul clinig ac mae eu poblogaethau yn cael eu gwasanaethu'n dda. Yma yng Nghymru, mae gennym ni un ganolfan wedi'i lleoli yng Nghaerdydd ar gyfer ychydig dros 3 miliwn o bobl. Mae'n ffaith gwbl hysbys y gellid rheoli trawiadau 70 y cant o bobl ag epilepsi yn well pe byddai gwasanaethau o'r fath ar gael iddyn nhw. Ar hyn o bryd, dim ond ychydig dros y marc 50 y cant yr ydym ni yng Nghymru. Felly, er na allwn ni ddod o hyd i 81 o nyrsys epilepsi ychwanegol dros nos, efallai y gallai cael niwrolegwyr i gynnal ychydig mwy o glinigau mewn ffordd fwy teg a hygyrch ledled Cymru ein helpu i gyflawni yr un peth.

I can say we’ve committed £1 million annually to support the national implementation group for the neurological conditions plan to improve services in Wales. As a result of that allocation, I know that the neurological conditions and stroke groups have jointly committed £1.2 million to support community neuro-rehab services, and that investment across Wales will bring considerable benefits to patients and provide greater equity of access to services across Wales.

Gallaf ddweud ein bod wedi ymrwymo £1 filiwn bob blwyddyn i gefnogi’r grŵp gweithredu cenedlaethol ar gyfer y cynllun cyflyrau niwrolegol i wella gwasanaethau yng Nghymru. O ganlyniad i'r dyraniad hwnnw, gwn fod y grwpiau cyflyrau niwrolegol a strôc wedi ymrwymo £1.2 miliwn ar y cyd i gefnogi gwasanaethau niwro-adferiad cymunedol, ac y bydd buddsoddiad ledled Cymru yn dod â manteision sylweddol i gleifion ac yn cynnig mwy o degwch o ran mynediad at wasanaethau ledled Cymru.

Gwasanaeth Ambiwlans Cymru

The Welsh Ambulance Service

9. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am berfformiad gwasanaeth ambiwlans Cymru? OAQ(5)0185(FM)

9. Will the First Minister provide an update on the performance of the Welsh ambulance service? OAQ(5)0185(FM)

Yes. In August, the Welsh ambulance service responded to 78.1 per cent of the most life-threatening calls, known as red calls, and that means it’s met its target for the eleventh successive month and is the best ambulance performance since the introduction of the clinical response model pilot last October.

Gwnaf. Ym mis Awst, ymatebodd gwasanaeth ambiwlans Cymru i 78.1 y cant o'r galwadau lle ceir y bygythiad mwyaf i fywyd, a elwir yn alwadau coch, ac mae hynny'n golygu ei fod wedi cyrraedd ei darged am yr unfed mis ar ddeg yn olynol, a dyma’r perfformiad ambiwlans gorau ers cyflwyno cynllun arbrofol y model ymateb clinigol fis Hydref diwethaf.

Thank you for that answer. Obviously, the First Minister’s mentioned the fact that the Welsh ambulance service has responded, again, to almost 81 per cent of the most life-threatening calls in eight minutes or less in August and in doing so has met the target for the eleventh successive month. That is a huge testimony to our Welsh ambulance staff.

So, would the First Minister state the response rates for my constituency of Islwyn since the introduction of the clinical response model pilot last October, and indeed, what this demonstrates about the performance of the Welsh ambulance service for my constituents?

Diolch i chi am yr ateb yna. Yn amlwg, soniodd y Prif Weinidog am y ffaith fod gwasanaeth ambiwlans Cymru wedi ymateb, unwaith eto, i bron i 81 y cant o'r galwadau lle ceir y bygythiad mwyaf i fywyd mewn wyth munud neu lai ym mis Awst a, thrwy wneud hynny, mae wedi cyrraedd y targed am yr unfed mis ar ddeg yn olynol. Mae hynny'n glod enfawr i'n staff ambiwlans yng Nghymru.

Felly, a wnaiff y Prif Weinidog nodi’r cyfraddau ymateb ar gyfer fy etholaeth i yn Islwyn ers cyflwyno cynllun arbrofol y model ymateb clinigol fis Hydref diwethaf, ac yn wir, beth mae hyn yn ei ddangos am berfformiad gwasanaeth ambiwlans Cymru i’m hetholwyr?

I can say to the Member that red performance within the Aneurin Bevan board area was 79.6 per cent in August—above the national average—and performance in this area has improved by more than 10 percentage points over the course of the last year.

Gallaf ddweud wrth yr Aelod mai 79.6 y cant oedd perfformiad coch yn ardal bwrdd Aneurin Bevan ym mis Awst—sy’n uwch na'r cyfartaledd cenedlaethol—ac mae perfformiad yn yr ardal hon wedi gwella gan fwy na 10 pwynt canran yn ystod y flwyddyn ddiwethaf.

Cyfranogiad Pleidleiswyr

Voter Participation

10. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella cyfranogiad pleidleiswyr, yn arbennig pobl ifanc? OAQ(5)0184(FM)

10. What is the Welsh Government doing to improve voter participation, especially in young people? OAQ(5)0184(FM)

We continue to work with our partners to encourage people to register, first of all, and to vote ahead of local government elections in 2017. Assuming the Wales Bill, of course, is satisfactory as far as this institution is concerned, and it gains parliamentary approval, we will be in a position to consider the best use of new powers in electoral matters.

Rydym ni’n parhau i weithio gyda'n partneriaid i annog pobl i gofrestru, yn gyntaf oll, ac i bleidleisio cyn yr etholiadau llywodraeth leol yn 2017. Gan dybio bod Bil Cymru, wrth gwrs, yn foddhaol cyn belled ag y mae’r sefydliad hwn yn y cwestiwn, a’i fod yn cael cymeradwyaeth seneddol, byddwn mewn sefyllfa i ystyried y defnydd gorau o bwerau newydd mewn materion etholiadol.

One use may be to lower the voting age to 16 for our elections. This was thought to have transformed voter participation amongst younger people in Scotland when the law was changed for the Scottish referendum. It would also allow us very elegantly to promote in the 14 to 18 age group a whole new concept of civics education and voter participation. This is something we really need to do; citizens have to be aware of their responsibilities, as well, in terms of keeping a healthy democracy going, and education is key to that.

Un defnydd allai fod gostwng yr oedran pleidleisio i 16 oed ar gyfer ein hetholiadau. Credwyd bod hyn wedi gweddnewid cyfranogiad pleidleiswyr ymhlith pobl iau yn yr Alban pan newidiwyd y gyfraith ar gyfer refferendwm yr Alban. Byddai hefyd yn caniatáu i ni hyrwyddo mewn modd gwych iawn, yn y grŵp oedran 14 i 18 oed, y cysyniad hollol newydd o addysg dinasyddiaeth a chyfranogiad pleidleiswyr. Mae hyn yn rhywbeth y mae gwir angen i ni ei wneud; mae’n rhaid i ddinasyddion fod yn ymwybodol o'u cyfrifoldebau, hefyd, o ran parhau democratiaeth iach, ac mae addysg yn allweddol i hynny.

It is absolutely key to it. When I meet people on the doorstep and they tell me that they don’t vote, I ask them to repeat what they’ve just said but without actually using their voice. And I say, ‘Well, there you are, you haven’t got a voice if you don’t vote. If you said to me, “I do vote, but why should I vote for you?”—then politicians take notice.' It’s sad that we’ve seen a decline, I’d say since the mid 1990s, in voter participation, and if we’re honest as politicians, it’s very difficult to understand the reason or reasons for that. We know that in Scotland the turnout was high in the independence referendum. But one of the things we have done, for example, is to fund an NUS Wales and Democracy Club website, ‘Where Do I Vote?’ It was launched in March of this year. It enables students and others to find the polling station they were registered at and it covered 10 of the 22 local authority areas, accounting for around 47 per cent of Welsh electors.

Mae'n gwbl allweddol i hynny. Pan fyddaf yn cyfarfod â phobl ar garreg y drws, ac maen nhw’n dweud wrthyf nad ydynt yn pleidleisio, rwy’n gofyn iddyn nhw ailadrodd yr hyn y maen nhw newydd ei ddweud ond heb ddefnyddio eu llais. Ac rwy’n dweud, 'Wel, dyna chi, nid oes gennych lais os nad ydych chi’n pleidleisio. Pe byddech yn dweud wrthyf, "Rwy’n pleidleisio, ond pam y dylwn i bleidleisio drosoch chi?"—yna mae gwleidyddion yn cymryd sylw’. Mae'n drist ein bod ni wedi gweld gostyngiad, ers canol y 1990au byddwn i'n dweud, mewn cyfranogiad pleidleiswyr, ac os ydym ni’n onest fel gwleidyddion, mae'n anodd iawn deall y rheswm neu'r rhesymau am hynny. Rydym ni’n gwybod bod y nifer a bleidleisiodd yn uchel yn yr Alban yn y refferendwm annibyniaeth. Ond un o'r pethau yr ydym ni wedi ei wneud, er enghraifft, yw ariannu gwefan Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr a Chlwb Democratiaeth Cymru, 'Ble dylwn i bleidleisio?' Fe'i lansiwyd ym mis Mawrth eleni. Mae'n galluogi myfyrwyr ac eraill i ddod o hyd i'r orsaf bleidleisio y cawsant eu cofrestru ynddi ac roedd yn cynnwys 10 o'r 22 ardal awdurdod lleol, sy’n cynnwys tua 47 y cant o etholwyr Cymru.

3. Cwestiwn Brys: Amgueddfa Cymru a Cadw
3. Urgent Question: National Museum Wales and Cadw

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn dau gwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rwy’n galw ar Suzy Davies i ofyn y cwestiwn brys cyntaf.

I have accepted two urgent questions under Standing Order 12.66, and I call on Suzy Davies to ask the first urgent question.

Diolch yn fawr, Lywydd. Jest rhowch eiliad i fi ffeindio fe.

Thank you, Presiding Officer. Just give me a second to find the question.

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynlluniau i uno elfennau o Amgueddfa Cenedlaethol Cymru â Cadw? EAQ(5)0053(EI)

Will the Minister make a statement over plans to merge elements of National Museums Wales with Cadw? EAQ(5)0053(EI)

Member
Ken Skates AM 14:16:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

I’m committed to enabling our heritage and cultural institutions to maximise their commercial performance. I believe this can be achieved by exploring potential new structures and taking the necessary steps to realise the benefits that can be derived from better integration.

Rwyf wedi ymrwymo i alluogi ein sefydliadau treftadaeth a diwylliannol i sicrhau bod eu perfformiad masnachol y gorau y gall fod. Rwy’n credu y gellir cyflawni hyn trwy archwilio strwythurau newydd posibl a chymryd y camau angenrheidiol i wireddu'r manteision y gellir eu cael drwy integreiddio gwell.

Thank you for that response, Cabinet Minister, and for your written statement last week. Thank you, Llywydd, also, for allowing the urgent question so that the statement could receive early scrutiny.

As Welsh Conservatives, we would have no objection to sponsored bodies or bodies within Government making the most of their opportunities to improve all operational activities, including commercial activities. I remember raising this very point with one of your predecessors in the last Assembly. I’m also encouraged to see that a couple of the options before you recognise that Cadw isn’t necessarily best served by being entombed within Government, and that to have access to financial leverage it must operate at least partly at arm’s length. Would that the previous Welsh Government had listened to us in the previous Assembly, perhaps Cadw, the museum and the royal commission may already have discovered improvements to their ongoing partnership practices.

My questions are essentially about the options to merge, and I think they need answering early on in this process. And they are: what lessons did Welsh Government learn from the aborted attempt to exercise its preference to merge Cadw and the royal commission? How would you overcome the royal charter status of the museum? Would you need to use legislation to effect a merger of any activities of the bodies referred to in the PwC report? If you get an early steer from this Assembly, which is in balance, that the merger of functions would be unacceptable to us, would you make an early statement that that particular option would be taken off the table? And finally, looking at models for improved partnership working, can you tell us who you will be consulting with to ensure that no particular body or partner is dominant? Thank you.

Diolch am yr ymateb yna, Weinidog y Cabinet, ac am eich datganiad ysgrifenedig yr wythnos diwethaf. Diolch i chi, Lywydd, hefyd, am ganiatáu’r cwestiwn brys fel y gellid craffu ar y datganiad yn gynnar.

Fel Ceidwadwyr Cymreig, ni fyddai gennym unrhyw wrthwynebiad i gyrff a noddir neu gyrff o fewn y Llywodraeth yn manteisio i’r eithaf ar eu cyfleoedd i wella’r holl weithgareddau gweithredol, gan gynnwys gweithgareddau masnachol. Rwy'n cofio codi’r union bwynt hwn gydag un o'ch rhagflaenwyr yn y Cynulliad diwethaf. Mae hefyd yn galonogol gweld bod un neu ddau o'r dewisiadau ger eich bron yn cydnabod nad y dewis gorau i Cadw yw ei fod wedi ei gladdu o fewn y Llywodraeth o reidrwydd, a bod yn rhaid iddo weithredu o leiaf yn rhannol ar hyd braich, er mwyn cael mynediad at gymorth ariannol. Pe byddai’r Llywodraeth Cymru flaenorol wedi gwrando arnom ni yn y Cynulliad blaenorol, efallai y byddai Cadw, yr amgueddfa a'r comisiwn brenhinol eisoes wedi darganfod gwelliannau i'w harferion partneriaeth parhaus.

Am y dewisiadau i uno y mae fy nghwestiynau yn eu hanfod, ac rwy’n credu bod angen eu hateb yn gynnar yn y broses hon. A dyma nhw: pa wersi wnaeth Llywodraeth Cymru eu dysgu o’r ymgais a fethodd i arfer ei dymuniad i uno Cadw a'r comisiwn brenhinol? Sut byddech chi’n goresgyn statws siarter frenhinol yr amgueddfa? A fyddai angen i chi ddefnyddio deddfwriaeth i uno unrhyw weithgareddau'r cyrff y cyfeirir atynt yn adroddiad PwC? Os cewch chi arweiniad cynnar gan y Cynulliad hwn, sydd yn y fantol, y byddai uno swyddogaethau yn annerbyniol i ni, a fyddech chi’n gwneud datganiad cynnar y byddai'r dewis penodol hwnnw yn cael ei dynnu yn ôl? Ac yn olaf, gan edrych ar fodelau ar gyfer gwell gweithio mewn partneriaeth, a allwch chi ddweud wrthym pwy y byddwch chi’n ymgynghori â nhw i sicrhau nad oes unrhyw gorff neu bartner penodol yn gryfach na’r lleill? Diolch.

I’d like to thank the Member for her question and also welcome the support of the Welsh Conservatives for improving the commercial performance of many of our heritage and historic environment organisations. In terms of Cadw, I’m pleased to be able to tell Members today that, actually, 2016 is on course to be the most successful year in its history. It is part of Welsh Government, but a decision that I took early on in my previous role was to bring the commercial activities of Cadw more in line with Visit Wales and the objectives of the Year of Adventure and the Year of Legends. As a result of this work, July 2016 was the best month on record for Cadw. Income was more than £160,000 higher than in July 2015, and nearly £400,000 higher compared to the first four months of last year. I’m pleased to be able to say that visitor numbers were up 14,000 in July of this year compared to last year. The reason that I state these facts is because it shows what can be done when organisations work more closely together in terms of promotional activity and marketing. The steering group that has been put together encompasses representatives from Cadw, the National Museum Wales, as well as representatives of the trade unions of the workforce who are employed right across the estates, and also the royal commission and the national library. The steering group will identify how Historic Wales can best be constituted so that it can effectively realise the commercial potential of our historic environment service, Cadw, and, of course, the National Museum Wales. The steering group will consider a range of options for Historic Wales that were evaluated in the report ‘Investing in the future to protect the past’, which the Member is aware was prepared by PwC earlier this year. That report, which has been published on the Welsh Government’s website, was informed by a steering group that was chaired by Baroness Randerson. The steering group now is chaired by Justin Albert from the National Trust. He has incredible knowledge of the sector and has great understanding of the Welsh heritage estate, but is independent of the organisations being considered as part of this exercise.

In terms of whether or not we need legislation, well, that will be considered as part of the recommendations that the steering group ultimately reaches. In terms of wider engagement, it’s my intention to go out to a public consultation in 2017, once the steering group has reported back.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei chwestiwn a hefyd croesawu cefnogaeth y Ceidwadwyr Cymreig i wella perfformiad masnachol llawer o'n sefydliadau treftadaeth ac amgylchedd hanesyddol. O ran Cadw, rwy'n falch o allu dweud wrth yr Aelodau heddiw bod 2016, a dweud y gwir, ar y trywydd iawn i fod y flwyddyn fwyaf llwyddiannus yn ei hanes. Mae'n rhan o Lywodraeth Cymru, ond penderfyniad a wnes i yn gynnar yn fy swyddogaeth flaenorol oedd sicrhau bod gweithgareddau masnachol Cadw yn cyd-fynd mwy â Croeso Cymru ac amcanion y Flwyddyn Antur a Blwyddyn y Chwedlau. O ganlyniad i'r gwaith hwn, Gorffennaf 2016 oedd y mis gorau yn hanes Cadw. Roedd incwm yn fwy na £160,000 yn uwch nag ym mis Gorffennaf 2015, a bron i £400,000 yn uwch o'i gymharu â phedwar mis cyntaf y llynedd. Rwy'n falch o allu dweud bod nifer yr ymwelwyr 14,000 yn fwy ym mis Gorffennaf eleni o’i gymharu â'r llynedd. Y rheswm yr wyf yn datgan y ffeithiau hyn yw oherwydd eu bod yn dangos yr hyn y gellir ei wneud pan fydd sefydliadau’n cydweithio'n agosach o ran gweithgarwch hyrwyddo a marchnata. Mae'r grŵp llywio a ffurfiwyd yn cynnwys cynrychiolwyr o Cadw, Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yn ogystal â chynrychiolwyr undebau llafur y gweithlu a gyflogir ar draws yr ystadau, a hefyd y comisiwn brenhinol a'r llyfrgell genedlaethol. Bydd y grŵp llywio yn nodi sut y gellir cyfansoddi Cymru Hanesyddol orau fel y gall wireddu potensial masnachol ein gwasanaeth amgylchedd hanesyddol, Cadw, ac, wrth gwrs, Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn effeithiol. Bydd y grŵp llywio yn ystyried amrywiaeth o ddewisiadau ar gyfer Cymru Hanesyddol a gafodd eu gwerthuso yn yr adroddiad ‘Investing in the future to protect the past’, y mae'r Aelod yn ymwybodol a baratowyd gan PwC yn gynharach eleni. Hysbyswyd yr adroddiad hwnnw, a gyhoeddwyd ar wefan Llywodraeth Cymru, gan grŵp llywio a gadeiriwyd gan y Farwnes Randerson. Mae'r grŵp llywio yn cael ei gadeirio gan Justin Albert o’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol erbyn hyn. Mae ganddo wybodaeth anhygoel am y sector a dealltwriaeth wych o ystâd treftadaeth Cymru, ond yn annibynnol ar y sefydliadau sy'n cael eu hystyried yn rhan o'r ymarfer hwn.

O ran pa un a oes angen deddfwriaeth arnom ai peidio, wel, bydd hynny’n cael ei ystyried yn rhan o'r argymhellion y bydd y grŵp llywio yn eu gwneud yn y pen draw. O ran ymgysylltu ehangach, fy mwriad yw cynnal ymgynghoriad cyhoeddus yn 2017, ar ôl i’r grŵp llywio adrodd yn ôl.

Mae hwn yn gyfle priodol i ni allu gwyntyllu rhai pryderon sydd wedi dod i law ynglŷn â’r cwestiwn yma o dreftadaeth Cymru. Mi fydd y Gweinidog yn ymwybodol o nifer ohonyn nhw. Rwy’n siŵr ei fod o’n cael yr un un math o e-byst ag yr wyf i’n eu cael. A allaf i jest ddatgan yn y lle cyntaf fy mod i’n credu bod amgueddfa genedlaethol Cymru yn hanfodol i’n diffinio ni fel cenedl? Yn y dyddiau du yna cyn i ni gael y Cynulliad yma roeddem ni’n edrych ar amgueddfa genedlaethol Cymru fel ymgorfforiad o un o bileri ein cenedl ni, ac wedyn mae’n hanfodol bwysig. Rydym ni isio sicrwydd na fydd yna ddim byd yn digwydd sydd yn mynd i danseilio dyfodol ein hamgueddfa genedlaethol ni.

Felly, un o’r cwestiynau ydy: a allwch chi, yn y pen draw, sicrhau annibyniaeth yr amgueddfa genedlaethol wrth iddi fynd rhagddi dros y blynyddoedd nesaf? Mae hwnnw’n bwynt hanfodol bwysig. Rydym ni’n deall y materion ariannol, ond mae yna hefyd rai yn meddwl, fel finnau, y byddai’n haws, efallai, petaem ni’n rhoi mwy o ryddid i fudiadau fel yr amgueddfa genedlaethol i ddarparu eu rhaglenni busnes eu hunain—yn fwy cyfoethog, felly, nag y maen nhw wedi eu gwneud i fyny at rŵan—yn lle mynd yn syth at drio cael rhyw gynllun mawr sy’n mynd i ddod â phawb at ei gilydd ac efallai beryglu’r annibyniaeth yma rwy’n sôn amdani hi.

A allech chi hefyd olrhain yn union beth ydych chi’n gweld fel cyfrifoldeb treftadaeth Cymru? Achos, wrth gwrs, mae yna bryderon allan yn fanna, o bob rhan o Gymru, ynglŷn â’r diffyg trafodaeth sydd wedi bod hyd yn hyn. Fe wnes i ofyn wythnos diwethaf am ddadl yn fan hyn i ni allu gwyntyllu rhai o’r pryderon yma, efo mwy o amser a mwy o egni, efallai, nag ydym ni’n gallu eu rhoi mewn cwestiwn brys, ac rwyf dal i ddisgwyl am y ddadl yna. Mae yna bryderon am y perig gwirioneddol a allai ddatblygu i rai o’n mudiadau a’n sefydliadau mwyaf gwerthfawr ni fel cenedl.

Ac, yn y pen draw, a fyddech chi’n cytuno y buasai hi’n syniad da petaem ni’n gallu cael ymchwiliad i’r holl fater o dreftadaeth Cymru yn y pwyllgor diwylliant? A fyddech chi fel Gweinidog yn cefnogi’r syniad yna er mwyn i ni fynd i’r afael â’r pryderon sydd yn chwyrlïo o gwmpas? Diolch yn fawr.

This is an appropriate opportunity for us to air some of the concerns that have been brought to us in terms of this issue of Historic Wales. The Minister will be aware of many of those concerns. I’m sure he’s having the kind of e-mails that I’m receiving. May I just place on record in the first place that National Museum Wales is crucial to define us as a nation? In those dark days before we had an Assembly here we looked at the national museum as one of the pillars of our nation, and therefore it’s crucially important. We want an assurance that there’s nothing that’s going to happen that will undermine the future of our national museum.

Therefore, one of the questions is: can you ultimately give us an assurance on the independence of the national museum for the next years? That’s the crucially important point. Yes, we understand the financial issues, but there are also some, such as me, who think that it may be easier if we gave organisations such as the national museum more freedom to provide their own business plans, more than perhaps they’ve been able to do in the past, rather than going immediately towards having some sort of major scheme that brings everyone together, and perhaps put at risk that independence that I mentioned.

Can you also tell us exactly what you see as the responsibility of Historic Wales, because, of course, there are concerns out there, in all parts of Wales, about the lack of discussion that’s taken place? I did ask last week for a debate in this place so that we could air some of those concerns, with more time and energy than we can give them in just an urgent question, and I’m still awaiting that debate in the Chamber. There are concerns about the very real risk that could develop for some of our most valued organisations and institutions as a nation.

And, ultimately, would you agree that it would be a good idea if we could have an inquiry into this whole issue of Historic Wales in the culture committee? Would you as a Minister support such a move so that we can get to grips with the concerns that are around at the moment? Thank you.

In short, to the final question, yes. The Member was not present in 2013 and nor was the Chair of the new committee a member of that committee in 2013 when there was an inquiry into the Welsh Government’s historic environment. The vision that I’ve outlined for Historic Wales is not a vision held by one person or one party. It’s actually a vision that comes from all parties that were present in this Chamber in the previous Assembly. That inquiry recommended a number of changes to the current system. It included members of the three parties and the Liberal Democrats at the time, albeit not UKIP. But during the course of that inquiry it became clear, and I’m going to read a few sections from the evidence that was given, that more needed to be done to ensure that the sustainability of the historic environment sector is guaranteed. That was crystal clear from the outset. The more evidence that came in, the more convincing it was that change needed to take place.

‘Wales is a small country and it needs its lead heritage organisations to work in collaboration if it is to be most effective at serving the people of Wales.’

Not my words, the chief executive of the national museum’s words. He went on to say that the museum

‘believes that the added value achieved through shared funding and collaborative projects with local authorities and third sector organisations is of key importance.’

And I agree. In the recommendations, one of the recommendations was that the Welsh Government put in place mechanisms to better ensure collaboration in promoting the historic environment. I agree. Another recommendation: the Welsh Government should explore options to transfer the responsibility for promoting local authority assets to Cadw. That goes even further than what was suggested for Historic Wales. Another recommendation: the Welsh Government should explore the possibility of establishing a national membership-based heritage organisation in order to promote historic sites. And a further recommendation: the Welsh Government should explore the possibility of establishing a representative umbrella body such as English Heritage to represent non-Government organisations in the third and private sectors. This is precisely what we have taken forward with the programme of Historic Wales.

Now, in terms of the comments that were made by the committee at that time, and albeit that the Members from Plaid Cymru who were on that committee are no longer with us—Lindsay Whittle, and also Rhodri Glyn Thomas, who, as I’m sure you’re aware, is now the president of the national library—they said,

‘We feel that there must be an increased synergy in promotional activities…We support the view…that there is tremendous potential for a more joined-up approach to promotion. We feel that there is an opportunity to be bold and creative’.

We are being bold. We wish to be creative.

In terms of the responsibilities, I think this is very much for the steering group to consider. In terms of identity, let me be absolutely clear that, as part of the vision, the importance of Historic Wales is in maintaining the independence, the identity, the integrity and the core purposes of the national institutions. That is absolutely recognised. The objective of Historic Wales is to enable them to harness their collective expertise, and their resources, to maximise commercial revenues for the benefit not just of our heritage but also for the economy, and also for communities. We have a programme. Many Members are aware of it—the Fusion programme. That attempts to bring together some of our major cultural institutions with the communities that they serve to tackle poverty. That’s exactly what is being achieved via the national museum, working in collaboration with local authorities. It’s exactly what will be achieved by Historic Wales.

Yn gryno, i'r cwestiwn olaf, byddwn. Nid oedd yr Aelod yn bresennol yn 2013, ac nid oedd Cadeirydd y pwyllgor newydd yn aelod o'r pwyllgor hwnnw yn 2013 ychwaith, pryd y bu ymchwiliad i amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru. Nid yw'r weledigaeth yr wyf i wedi ei hamlinellu ar gyfer Cymru Hanesyddol yn weledigaeth un person neu un blaid. Mae'n weledigaeth sy'n dod o bob plaid a oedd yn bresennol yn y Siambr hon yn y Cynulliad blaenorol. Argymhellodd yr ymchwiliad hwnnw nifer o newidiadau i'r system bresennol. Roedd yn cynnwys aelodau o'r tair plaid a'r Democratiaid Rhyddfrydol ar y pryd, er nad UKIP. Ond daeth yn amlwg yn ystod yr ymchwiliad hwnnw, ac rwy'n mynd i ddarllen ychydig o adrannau o'r dystiolaeth a roddwyd, bod angen gwneud mwy i sicrhau cynaliadwyedd y sector amgylchedd hanesyddol. Roedd hynny’n gwbl eglur o'r cychwyn cyntaf. Po fwyaf y dystiolaeth a oedd yn dod i mewn, y mwyaf yr oeddem yn cael ein hargyhoeddi bod angen newid.

Gwlad fach yw Cymru ac mae angen i’w sefydliadau treftadaeth arweiniol weithio ar y cyd os yw’n mynd i fod ar ei mwyaf effeithiol o ran gwasanaethu pobl Cymru.

Nid fy ngeiriau i, geiriau prif weithredwr yr amgueddfa genedlaethol. Aeth ymlaen i ddweud bod yr amgueddfa

o’r farn bod y gwerth ychwanegol a gyflawnir trwy brosiectau cyllid a rennir a phrosiectau cydweithredol gydag awdurdodau lleol a sefydliadau trydydd sector yn allweddol bwysig.

Ac rwy’n cytuno. Yn yr argymhellion, un o'r argymhellion oedd y dylai Llywodraeth Cymru roi mecanweithiau ar waith i sicrhau gwell cydweithio i hyrwyddo'r amgylchedd hanesyddol. Rwy'n cytuno. Argymhelliad arall: dylai Llywodraeth Cymru archwilio dewisiadau i drosglwyddo'r cyfrifoldeb am hyrwyddo asedau awdurdodau lleol i Cadw. Mae hynny'n mynd hyd yn oed ymhellach na'r hyn a awgrymwyd ar gyfer Cymru Hanesyddol. Argymhelliad arall: dylai Llywodraeth Cymru archwilio'r posibilrwydd o sefydlu sefydliad treftadaeth cenedlaethol sy'n seiliedig ar aelodaeth i hyrwyddo safleoedd hanesyddol. Ac argymhelliad arall eto: dylai Llywodraeth Cymru archwilio'r posibilrwydd o sefydlu corff ambarél cynrychioliadol fel English Heritage i gynrychioli sefydliadau anllywodraethol yn y trydydd sector a'r sector preifat. Dyma’n union yr hyn yr ydym ni wedi bwrw ymlaen ag ef gyda rhaglen Cymru Hanesyddol.

Nawr, o ran y sylwadau a wnaed gan y pwyllgor ar y pryd, ac er nad yw’r Aelodau Plaid Cymru a oedd ar y pwyllgor hwnnw gyda ni mwyach—Lindsay Whittle, a hefyd Rhodri Glyn Thomas, ac ef, fel yr wyf yn siŵr eich bod yn ymwybodol, yw llywydd y llyfrgell genedlaethol erbyn hyn—dywedasant,

Rydym yn teimlo bod yn rhaid cael mwy o synergedd mewn gweithgareddau hyrwyddo... Rydym yn cefnogi'r farn...bod potensial aruthrol ar gyfer dull mwy cydgysylltiedig o hyrwyddo. Rydym yn teimlo bod cyfle i fod yn feiddgar ac yn greadigol.

Rydym yn bod yn feiddgar. Rydym yn dymuno bod yn greadigol.

O ran y cyfrifoldebau, rwy’n credu bod hwn yn sicr yn fater i’r grŵp llywio ei ystyried. O ran hunaniaeth, gadewch i mi fod yn hollol eglur, yn rhan o'r weledigaeth, mai pwysigrwydd Cymru Hanesyddol yw cynnal annibyniaeth, hunaniaeth, cywirdeb a dibenion craidd y sefydliadau cenedlaethol. Cydnabyddir hynny’n llwyr. Amcan Cymru Hanesyddol yw eu galluogi i harneisio eu harbenigedd cyfunol, a’u hadnoddau, i sicrhau’r refeniw masnachol mwyaf posibl er budd ein treftadaeth yn ogystal â’r economi, a chymunedau hefyd. Mae gennym ni raglen. Mae llawer o Aelodau yn ymwybodol ohoni—rhaglen Cyfuno. Mae honno’n ceisio dod â rhai o'n sefydliadau diwylliannol mawr at ei gilydd â’r cymunedau y maen nhw’n eu gwasanaethu i drechu tlodi. Dyna’n union sy'n cael ei gyflawni drwy'r amgueddfa genedlaethol, yn gweithio mewn cydweithrediad ag awdurdodau lleol. Dyna’n union fydd yn cael ei gyflawni gan Cymru Hanesyddol.

Minister, I think we all want more collaboration in the heritage sector. I think that is something that would serve us all well, particularly around marketing initiatives. But, you know, we do face some very hard facts here. The national museum has been an independent body since the 1920s, established by royal charter. The reason we established these great institutions as independent bodies is that so they can stand up to the state and have control over what’s out there in the artistic imagination, which is quite challenging. My simple question to you is that, if the national museum and galleries loses control over its commercial activities, how is it going to run, independent of Government’s choices, lively exhibitions and a choice of special exhibits that they develop? We’ve already heard from Dai Lloyd about the role that was played in developing the national imagination. All these questions come down to fundamental matters of how we imagine ourselves and how we test the coherence of what is coming out from, often, the establishment. How will the independence of the artistic spirit be preserved if, in effect, the museum, via Cadw, becomes a part of Government?

Weinidog, rwy’n meddwl ein bod ni i gyd eisiau mwy o gydweithio yn y sector treftadaeth. Rwy’n credu bod hynny'n rhywbeth a fyddai'n dda bawb ohonom, yn enwedig o ran mentrau marchnata. Ond, wyddoch chi, rydym ni’n wynebu rhai ffeithiau caled iawn yma. Mae'r amgueddfa genedlaethol wedi bod yn gorff annibynnol ers y 1920au, wedi’i sefydlu gan siarter frenhinol. Y rheswm y sefydlwyd y sefydliadau mawreddog hyn gennym fel cyrff annibynnol yw fel eu bod yn gallu sefyll i fyny i’r wladwriaeth a chael rheolaeth dros yr hyn sydd allan yno yn y dychymyg artistig, sy'n eithaf heriol. Fy nghwestiwn syml i chi yw, os bydd yr amgueddfa ac orielau cenedlaethol yn colli rheolaeth dros ei weithgareddau masnachol, sut mae'n mynd i gynnal, yn annibynnol ar ddewisiadau’r Llywodraeth, arddangosfeydd bywiog a dewis o arddangosion arbennig y mae’n eu datblygu? Rydym ni eisoes wedi clywed gan Dai Lloyd am y rhan a chwaraewyd o ran datblygu’r dychymyg cenedlaethol. Mae'r holl gwestiynau hyn yn dod i lawr i faterion sylfaenol o sut yr ydym ni’n dychmygu ein hunain a sut yr ydym ni’n profi cydlyniad yr hyn sy'n dod allan, yn aml, o’r sefydliad. Sut bydd annibyniaeth yr ysbryd artistig yn cael ei gadw os, i bob pwrpas, bydd yr amgueddfa, drwy Cadw, yn dod yn rhan o'r Llywodraeth?

I don’t think anybody is suggesting that the national museum will become part of Government. Far from it. This is going to protect the sustainability, the identity and the independence of the museum, but ensure that we bring together the expertise that is necessary to actually realise the potential of many of our institutions. I’ve talked about the increase in visitor numbers to Cadw sites. I’m not satisfied with where they’re at at the moment. It’s been a record year. It’s the best year that we’ve ever seen for Cadw, in part because of those changes that were made, and the determination to attract new people to Cadw sites. But I want to see visitor figures rise still further. Why? Because it’s good for the economy, it’s good for skills training, it’s good for volunteering, it brings communities together. It’s also good for the heritage sector and for education. I do not believe that royal charters should act as a preventative measure when you have willing partners within those institutions that want to come together to bring expertise and resources together for the benefit of all, and that is precisely what the steering group will be considering. And, as I’ve already said, the steering group is made up of senior figures from those national institutions who, thus far, have been part of other groups, led by Baroness Randerson, and who have advocated, so far, coming together on a more collaborative basis.

Nid wyf yn credu bod neb yn awgrymu y bydd yr amgueddfa genedlaethol yn dod yn rhan o'r Llywodraeth. Dim o gwbl. Mae hyn yn mynd i amddiffyn cynaliadwyedd, hunaniaeth ac annibyniaeth yr amgueddfa, ond sicrhau ein bod yn dod â’r arbenigedd sy'n angenrheidiol at ei gilydd i wireddu potensial llawer o'n sefydliadau. Rwyf wedi siarad am y cynnydd i nifer yr ymwelwyr â safleoedd Cadw. Nid wyf yn fodlon â nhw ar hyn o bryd. Mae wedi bod y flwyddyn orau erioed. Hon yw’r flwyddyn orau i ni ei gweld erioed i Cadw, yn rhannol oherwydd y newidiadau hynny a gafodd eu gwneud, a'r penderfyniad i ddenu pobl newydd i safleoedd Cadw. Ond hoffwn weld nifer yr ymwelwyr yn cynyddu ymhellach. Pam? Oherwydd ei fod yn dda i'r economi, mae'n dda i hyfforddi sgiliau, mae'n dda i wirfoddoli, mae'n dod â chymunedau at ei gilydd. Mae hefyd yn dda i’r sector treftadaeth ac i addysg. Nid wyf yn credu y dylai siarteri brenhinol weithredu fel mesur ataliol pan fo gennych chi bartneriaid parod yn y sefydliadau hynny sydd eisiau dod at ei gilydd i ddod ag arbenigedd ac adnoddau at ei gilydd er budd pawb, a dyna’n union fydd y grŵp llywio yn ei ystyried. Ac, fel yr wyf wedi dweud eisoes, mae’r grŵp llywio yn cynnwys ffigyrau uwch o’r sefydliadau cenedlaethol hynny sydd, hyd yma, wedi bod yn rhan o grwpiau eraill, o dan arweiniad y Farwnes Randerson, ac sydd wedi cefnogi, hyd yn hyn, dod at ei gilydd ar sail fwy cydweithredol.

Clearly, Minister, there is anxiety in the sector, and that anxiety does seem to have spilled over into Members’ e-mail inboxes. Would the Minister make sure, when he’s reflecting on the independent recommendations of a report by a former Liberal Democrat Minister, and reflecting on the report of an independent steering group that he has set up, that he puts the interests of the users at the heart of this and not any institutional boundaries and professional interests? Clearly, there’s a need to bring people along with any change and to listen to all the arguments of people at the coalface, but I think people need to relax a little bit and listen to what the evidence says, and let the processes that you’ve set out take their course.

Yn amlwg, Weinidog, ceir pryder yn y sector, ac mae’n ymddangos bod y pryder hwnnw wedi cyrraedd mewnflychau e-bost yr Aelodau. A wnaiff y Gweinidog yn siŵr, pan fydd yn myfyrio ar argymhellion annibynnol adroddiad gan gyn-Weinidog y Democratiaid Rhyddfrydol, ac yn myfyrio ar adroddiad grŵp llywio annibynnol y mae wedi ei sefydlu, ei fod yn rhoi buddiannau defnyddwyr wrth galon hyn ac nid unrhyw ffiniau sefydliadol a buddiannau proffesiynol? Yn amlwg, mae angen sicrhau bod pobl yn cyd-fynd ag unrhyw newid a gwrando ar holl ddadleuon pobl ar y rheng flaen, ond rwy’n meddwl bod angen i bobl ymlacio ychydig a gwrando ar yr hyn y mae'r dystiolaeth yn ei ddweud, a gadael i'r prosesau yr ydych chi wedi eu cyflwyno fynd rhagddynt.

The Member is absolutely right: this is about users—i.e. the people of Wales whom we serve and the institutions must serve as well. It’s also about the people who are employed in the institutions. The greatest anxiety that can be caused is job insecurity, and what this aims to do is ensure the long-term sustainability of those institutions, so that those jobs that are there at the moment aren’t just guaranteed, but that there are opportunities for many more people to enter what is a sector that can attract people right across the age range, from all demographics. I’m pleased that we’ve taken the work so far. I hope that the steering group will embrace this agenda and deliver a very creative and a very bold solution to what is a problem that I think everybody in this Chamber has recognised—that there must be greater collaboration and integration of what they do.

Mae'r Aelod yn llygad ei le: mae hyn yn ymwneud â defnyddwyr—hynny yw, pobl Cymru yr ydym ni’n eu gwasanaethu ac y mae’n rhaid i'r sefydliadau eu gwasanaethu hefyd. Mae hefyd yn ymwneud â’r bobl sy'n cael eu cyflogi yn y sefydliadau. Y pryder mwyaf y gellir ei achosi yw ansicrwydd swyddi, a nod hyn yw sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y sefydliadau hynny, fel bod y swyddi hynny sydd yno ar hyn o bryd yn cael eu diogelu, ond hefyd bod cyfleoedd i lawer mwy o bobl ymuno â sector sy'n gallu denu pobl ar draws yr ystod oedran, o bob demograffeg. Rwy'n falch ein bod wedi mynd â’r gwaith mor bell. Rwy’n gobeithio y bydd y grŵp llywio yn croesawu’r agenda hon ac yn cyflwyno ateb creadigol iawn a beiddgar iawn i'r hyn sy’n broblem yr wyf yn meddwl bod pawb yn y Siambr hon wedi ei chydnabod—bod yn rhaid cael mwy o gydweithredu ac integreiddio o ran yr hyn y maen nhw’n ei wneud.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

I thank the Cabinet Secretary.

4. Cwestiwn Brys: Y Bil Diddymu Cyfraith yr UE
4. Urgent Question: The EU Law Repeal Bill

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwy’n galw nawr ar Steffan Lewis i ofyn yr ail gwestiwn brys.

I now call on Steffan Lewis to ask the second urgent question.

A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y goblygiadau i Gymru yn sgil argymhelliad Prif Weinidog y DU o ran y Bil diddymu cyfraith yr UE? EAQ(5)0189(FM)

Will the First Minister make a statement on the implications for Wales of the Prime Minister’s proposed EU law repeal Bill? EAQ(5)0189(FM)

At 6.10 p.m. on Saturday evening, I was telephoned by David Davis, the UK Government’s Brexit Minister. He phoned to inform me that a Bill would be brought forward, repealing the European Communities Act 1972. It’s been over-spun as the great repeal Bill, as it’s described now. What he said to me was that, as part of that process, he wished to ensure that what is already law in the UK jurisdictions that comes from the EU is maintained despite the repeal of the European Communities Act. In principle, there are no difficulties with that, but, of course, we have to see the detail, and we reserve our position until that detail is clear.

Am 6.10 p.m. nos Sadwrn, cefais alwad gan David Davis, Gweinidog Brexit Llywodraeth y DU. Ffoniodd i roi gwybod i mi y byddai Bil yn cael ei gyflwyno, yn diddymu Deddf y Cymunedau Ewropeaidd 1972. Mae wedi cael ei or-hyrwyddo fel y Bil diddymu mawr, fel y’i disgrifir nawr. Yr hyn a ddywedodd wrthyf oedd, yn rhan o'r broses honno, ei fod yn dymuno sicrhau bod yr hyn sydd eisoes yn gyfraith yn awdurdodaethau'r DU ac sy’n dod o'r UE yn cael ei gadw er gwaethaf diddymu Deddf y Cymunedau Ewropeaidd. Mewn egwyddor, nid oes unrhyw anawsterau gyda hynny, ond, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni weld y manylion, ac ni fyddwn yn mynegi ein safbwynt hyd nes y bo’r manylion hynny’n eglur.

Diolch. I thank the First Minister for that answer. Of course, it’s the mood music around the tabling of the idea of a European repeal Bill that is perhaps an inevitable part of a hard Brexit scenario and which has deeper and far-reaching consequences. I’m quite concerned about the nature of the way in which the Prime Minister made her announcement and, indeed, the way that the First Minister of this country was informed of that decision. I wonder if he can elaborate further on whether there will be a requirement for this institution to adopt a parallel process in terms of a European repeal Bill for European law that is to do with devolved matters, or whether instead there would be a requirement for this institution and other devolved Parliaments to consent to the UK legislation.

In addition, there is rightly growing concern that the so-called great repeal Bill could be more of a great power grab, enabling Westminster to centralise power and prevent repatriated powers from being devolved to this place. What action is the First Minister proposing to prevent that power grab from happening? This repeal Bill proposal poses wider questions now about our national future and the nature of our political union with the United Kingdom. Will he take this opportunity to define clearly what he means by ‘a more federal union’ and how his plans to deliver that can work within the framework of the announcement made by the Prime Minister earlier this week?

We are told in addition, alongside this announcement, that the Welsh Government will not have a seat at the negotiating table with the European Union. On this point, can the First Minister confirm or deny that his demands for a seat at the table were indeed a demand for a seat at the table, or does he have a different definition? In light of the announcement by Theresa May, will the First Minister further consider another u-turn on a Welsh veto of the final Brexit settlement? And, finally, now that the UK Government is signalling its intent for the hardest possible Brexit, will he now reflect on what his own Government can do to defend the national interest, and, particularly, to defend our place in the European market?

Diolch. Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Wrth gwrs, dyma’r gerddoriaeth gefndir ynghylch cyflwyno’r syniad o Fil diddymu Ewropeaidd sydd efallai’n rhan anochel o sefyllfa Brexit caled ac sydd â chanlyniadau dyfnach a phellgyrhaeddol. Rwy'n pryderu braidd am natur y ffordd y gwnaeth Prif Weinidog y DU ei chyhoeddiad ac, yn wir, y ffordd yr hysbyswyd Prif Weinidog y wlad hon am y penderfyniad hwnnw. Tybed a all ymhelaethu ymhellach am ba un a fydd yn ofynnol i'r sefydliad hwn fabwysiadu proses gyfochrog o ran Bil diddymu Ewropeaidd ar gyfer cyfraith Ewropeaidd sy’n ymwneud â materion datganoledig, neu, yn hytrach, a fyddai gofyniad i’r sefydliad hwn a Seneddau datganoledig eraill gydsynio i ddeddfwriaeth y DU.

Hefyd, ceir pryder cynyddol, a hynny’n briodol, y gallai'r Bil diddymu mawr honedig fod yn fwy o ymarfer cydio pŵer mawr, gan alluogi San Steffan i ganoli grym ac atal pwerau a adferwyd rhag cael eu datganoli i'r lle hwn. Pa gamau y mae'r Prif Weinidog yn eu cynnig i atal y cydio pŵer hwnnw rhag digwydd? Mae'r cynnig Bil diddymu hwn yn codi cwestiynau ehangach nawr am ein dyfodol cenedlaethol a natur ein hundeb gwleidyddol â'r Deyrnas Unedig. A wnaiff ef achub ar y cyfle hwn i ddiffinio'n eglur yr hyn y mae'n ei olygu wrth ddweud 'undeb mwy ffederal' a sut y gall ei gynlluniau i ddarparu hynny weithio o fewn fframwaith y cyhoeddiad a wnaed gan Brif Weinidog y DU yn gynharach yr wythnos hon?

Dywedir wrthym hefyd, ochr yn ochr â'r cyhoeddiad hwn, na fydd gan Lywodraeth Cymru sedd wrth y bwrdd trafod gyda'r Undeb Ewropeaidd. Ar y pwynt hwn, a all y Prif Weinidog gadarnhau neu wadu bod ei alwad am sedd wrth y bwrdd wir yn alwad am sedd wrth y bwrdd, neu a oes ganddo wahanol ddiffiniad? Yng ngoleuni’r cyhoeddiad gan Theresa May, a wnaiff y Prif Weinidog ystyried ymhellach dro pedol arall ar feto i Gymru o'r cytundeb Brexit terfynol? Ac, yn olaf, nawr bod Llywodraeth y DU yn nodi ei bwriad ar gyfer y Brexit caletaf posibl, a wnaiff ef fyfyrio nawr ar yr hyn y gall ei Lywodraeth ei hun ei wneud i amddiffyn y budd cenedlaethol, ac, yn benodol, i amddiffyn ein lle yn y farchnad Ewropeaidd?

There may be a need for an LCM, but until we see the detail, it’s difficult to give a definitive answer on that. We reserve the right, of course, to decide whether to support that LCM or not, depending on what emerges. At this moment in time, what seems to be happening is that the UK Government wants to make sure that what is already in law, as a result of the EU, is not lost as a result of the repeal of the European Communities Act 1972. That may need an LCM. As far as this place is concerned, we wait to see what the detail of that is.

In terms of negotiation, we have an established procedure. For example, in the field of agriculture, where it’s been long established, the four Ministers come together and look to agree a common line, as far as the UK is concerned, in the Council of Ministers. That’s exactly the kind of process that I would expect to happen on this occasion. A lot of hubris has come from the Conservative conference about the UK Government, in effect, trying to say it has the sole role in terms of negotiation. It is in the driving seat, but it would be unwise in the extreme for the UK Government to try to force through a Brexit solution that was opposed in Scotland, Wales and, particularly, Northern Ireland, where such a solution has dangers in terms of it being seen as forced on that part of the island.

And so, at this moment in time, I think it’s fair to say the UK Government itself has no real idea what it wants to do. I think he is correct in his analysis that there is a tendency towards hard Brexit solely because they can’t think of any other way of doing it. All the talk that the EU would be flexible, that there would be flexibility in terms of freedom of movement, that there would be a free trade agreement in place and that there wouldn’t be tariffs, that’s all gone out the window. And my great fear now is that we end up in a situation, which some Conservative politicians seem to be happy with, of a hard Brexit with tariffs. David Davis himself has said, ‘Well, you know, if tariffs happen, it’s £2 billion for the Exchequer’, forgetting, of course, the effect on manufacturing industries particularly, and of course the fact that it would be consumers who would have to pay for those tariffs.

So, from my perspective, the engagement so far with the UK Government has been acceptable. We’re in no different a position to Scotland; Scotland has made a lot of noise, but the reality is it’s in no different a position to us. But, what is absolutely clear is that ourselves, Scotland, Northern Ireland, and Gibraltar—who fear very much the effects of Brexit—do have to make sure that our voices are heard, and I intend to make sure that that’s exactly what happens.

Efallai y bydd angen Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol, ond tan i ni weld y manylion, mae'n anodd rhoi ateb pendant am hynny. Rydym ni’n cadw'r hawl, wrth gwrs, i benderfynu a ydym am gefnogi’r Cynnig Cysyniad Deddfwriaethol hwnnw ai peidio, yn dibynnu ar yr hyn a ddaw i’r amlwg. Ar hyn o bryd, mae’n ymddangos mai’r hyn sy'n digwydd yw bod Llywodraeth y DU eisiau sicrhau nad yw’r hyn sydd eisoes yn y gyfraith, yn sgil yr UE, yn cael ei golli o ganlyniad i ddiddymu Deddf y Cymunedau Ewropeaidd 1972. Efallai y bydd angen Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar gyfer hynny. Cyn belled ag y mae’r lle hwn yn y cwestiwn, rydym ni’n aros i weld beth yw manylion hynny.

O ran trafod, mae gennym ni weithdrefn sefydledig. Er enghraifft, ym maes amaethyddiaeth, lle mae wedi ei hen sefydlu, mae'r pedwar Gweinidog yn dod at ei gilydd gyda’r nod o gytuno ar safbwynt cyffredin, cyn belled ag y mae y DU yn y cwestiwn, yng Nghyngor y Gweinidogion. Dyna'r union fath o broses y byddwn yn disgwyl ei chael y tro hwn. Mae llawer o ryfyg wedi dod o gynhadledd y Ceidwadwyr am Lywodraeth y DU, i bob pwrpas, yn ceisio dweud mai hi sydd â’r unig swyddogaeth o ran trafod. Hi sydd wrth y llyw, ond byddai'n hynod annoeth i Lywodraeth y DU geisio gorfodi ateb Brexit a wrthwynebwyd yng Nghymru, yn yr Alban ac, yn arbennig, yng Ngogledd Iwerddon, lle ceir peryglon y byddai ateb o'r fath yn cael ei weld fel bod yn cael ei orfodi ar y rhan honno o'r ynys.

Ac felly, ar hyn o bryd, rwy’n credu ei bod yn deg i ddweud nad oes gan Lywodraeth y DU ei hun syniad gwirioneddol o’r hyn y mae eisiau ei wneud. Rwy'n credu ei fod yn gywir yn ei ddadansoddiad bod tuedd tuag at Brexit caled, dim ond gan na allant feddwl am unrhyw ffordd arall o’i wneud. Mae’r holl sôn y byddai'r UE yn hyblyg, y byddai hyblygrwydd o ran rhyddid i symud, y byddai cytundeb masnach rydd ar waith ac na fyddai tariffau, mae hynny i gyd wedi mynd allan drwy’r ffenest. A fy ofn mawr i nawr yw y byddwn mewn sefyllfa yn y pen draw, y mae’n ymddangos bod rhai gwleidyddion Ceidwadol yn hapus yn ei gylch, o Brexit caled gyda thariffau. Mae David Davis ei hun wedi dweud, 'Wel, wyddoch chi, os bydd tariffau’n digwydd, mae'n £2 biliwn i’r Trysorlys', gan anghofio, wrth gwrs, yr effaith ar ddiwydiannau gweithgynhyrchu yn arbennig, ac wrth gwrs y ffaith mai defnyddwyr fyddai’n gorfod talu am y tariffau hynny.

Felly, o’m safbwynt i, mae ymgysylltiad â Llywodraeth y DU wedi bod yn dderbyniol hyd yn hyn. Nid ydym mewn gwahanol sefyllfa o gwbl i’r Alban; Mae'r Alban wedi gwneud llawer o sŵn, ond y gwir amdani yw nad yw mewn sefyllfa wahanol i ni o gwbl. Ond, yr hyn sy'n gwbl eglur yw bod yn rhaid i ni, yr Alban, Gogledd Iwerddon, a Gibraltar—sy'n ofni effeithiau Brexit yn fawr iawn—wneud yn siŵr bod ein lleisiau yn cael eu clywed, ac rwy’n bwriadu gwneud yn siŵr mai dyna'n union fydd yn digwydd.

Well, clearly, this isn’t about a great power grab. As you yourself have said, you want to be involved and engaged alongside the other devolved Assemblies and Parliaments, and the UK Government, whilst not having, as you also acknowledged in September, an ultimate veto. But, given that the great reform or great repeal Bill, as announced and as we understand it, will convert the body of existing EU law into UK law and that UK parliaments will then be free to amend, repeal and improve any law they choose, how will you during the term of this Assembly—bearing in mind that exit is likely to happen during the term of this Assembly—engage with bodies such as the Bevan Foundation, which says that a post-Brexit Wales needs a rethink of economic policies, or the Farmers Union of Wales, which says that we must recognise the opportunity to shape a future that suits Welsh agriculture, and all the other bodies expressing similar views, so that you’re ready in, potentially, 2019 to start bringing forward appropriate legislative programmes that meet the aspirations and needs identified by these organisations?

Wel, yn amlwg, nid yw hyn yn ymwneud â chydio pŵer mawr. Fel yr ydych chi eich hun wedi ei ddweud, rydych chi eisiau cymryd rhan a chael eich cynnwys ochr yn ochr â'r Cynulliadau a Seneddau datganoledig eraill, a Llywodraeth y DU, ond heb, fel y cydnabuwyd gennych hefyd ym mis Medi, feto derfynol. Ond, o gofio y bydd y Bil diwygio mawr neu ddiddymu mawr, fel y’i cyhoeddwyd ac fel yr ydym yn ei ddeall, yn newid y corff cyfraith UE presennol yn gyfraith y DU ac y bydd seneddau’r DU yn rhydd wedyn i ddiwygio, diddymu a gwella unrhyw gyfraith a ddewisant, sut gwnewch chi, yn ystod tymor y Cynulliad hwn—o gofio bod yr ymadawiad yn debygol o ddigwydd yn ystod tymor y Cynulliad hwn—ymgysylltu â chyrff fel Sefydliad Bevan, sy'n dweud bod angen i Gymru ar ôl Brexit ailystyried polisïau economaidd, neu Undeb Amaethwyr Cymru, sy'n dweud bod yn rhaid i ni gydnabod y cyfle i lunio dyfodol sy'n addas ar gyfer amaethyddiaeth yng Nghymru, a'r holl gyrff eraill sy’n mynegi safbwyntiau tebyg, fel eich bod yn barod, yn 2019 o bosibl, i ddechrau cyflwyno rhaglenni deddfwriaethol priodol sy'n bodloni’r dyheadau ac yn diwallu’r anghenion a nodwyd gan y sefydliadau hyn?

Well, the Member is unfortunate in his choice of words, because what he described at the very beginning is a power grab. What he said was that these matters would now be dealt with in UK law. Well, UK law doesn’t actually exist in reality. But, secondly, it is not a matter for the UK Parliament in its entirety in terms of what happens with EU law. Much law is devolved, and it will be wholly unacceptable for the UK Parliament to have a role in terms of dealing with devolved administration in any of the devolved nations. That is a matter entirely for this institution, and those who are elected to serve in it.

He mentions farming. This work is already ongoing. The Minister has met with farming unions on a number of occasions. But, again, the uncertainty we face is that we do not know whether there will be any money available for farming subsidies post 2020. That certainty has not been given.

For me, the issue of tariffs looms very, very large. Many, many businesses have expressed to me their great concern at the possibility of tariffs, and their great concern about the possibility of diverging regulatory regimes, if that were to happen in the future. The reality is, if there is free and unfettered access to the European market without tariffs, then that would be immensely helpful. There’s no question about that. That, for me, is an absolute red line as far as Wales and Britain are both concerned. If, however, there are tariffs, then that will mean that much of what we produce will become uncompetitive. We will find ourselves in a position where a market that’s bigger than America and Russia combined is not as open to us as once it was, and I don’t think economically that makes any sense at all.

What does worry me is that there are some on the right of the Conservative Party who seem to think—and I don’t mention him, because it’s not something that he’s said, but I’ve heard Peter Lilley say it, John Redwood and Patrick Minford, who’ve all basically said that we should have tariff-free access for all manufactured goods and all food. That would destroy farming, I’ll tell you that now, and it would destroy our manufacturing industry. The quid pro quo would be access to new markets for financial services. In other words, as long as the City of London’s alright, then no-one else matters. That can never be an acceptable situation to any of us in Wales. It’s not a view shared, in fairness, by everybody in his party, but it is nevertheless a view that I’ve heard expressed by many on the right wing of his party.

Wel, mae dewis geiriau yr Aelod yn anffodus, oherwydd cydio pŵer yw’r union beth a ddisgrifiodd ar y cychwyn. Yr hyn a ddywedodd oedd y byddai cyfraith y DU yn ymdrin â’r materion hyn nawr. Wel, nid yw cyfraith y DU yn bodoli mewn gwirionedd. Ond, yn ail, nid yw'n fater i Senedd y DU yn ei chyfanrwydd o ran yr hyn sy'n digwydd gyda chyfraith yr UE. Mae llawer o ddeddfau wedi'u datganoli, a bydd yn gwbl annerbyniol i Senedd y DU fod â swyddogaeth o ran ymdrin â gweinyddiaeth ddatganoledig mewn unrhyw un o'r cenhedloedd datganoledig. Mater i'r sefydliad hwn yn gyfan gwbl yw hynny, ac i’r rhai sydd wedi eu hethol i wasanaethu ynddo.

Mae'n sôn am ffermio. Mae'r gwaith hwn eisoes ar y gweill. Mae'r Gweinidog wedi cyfarfod ag undebau ffermio ar sawl achlysur. Ond, unwaith eto, yr ansicrwydd sy'n ein hwynebu yw nad ydym yn gwybod a fydd unrhyw arian ar gael ar gyfer cymorthdaliadau ffermio ar ôl 2020. Nid yw’r sicrwydd hwnnw wedi ei roi.

I mi, mae’r mater o dariffau yn flaenllaw dros ben. Mae llawer iawn o fusnesau wedi mynegi i mi eu pryder mawr am y posibilrwydd o dariffau, a’u pryder mawr am y posibilrwydd o wahanol drefniadau rheoleiddio, pe byddai hynny'n digwydd yn y dyfodol. Y gwir amdani yw, os ceir mynediad rhydd a dilyffethair at farchnad Ewrop heb dariffau, yna byddai hynny'n hynod ddefnyddiol. Nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Mae honno, i mi, yn llinell goch bendant cyn belled ag y mae Cymru a Phrydain yn y cwestiwn. Os, fodd bynnag, y bydd tariffau, yna bydd hynny'n golygu y bydd llawer o'r hyn yr ydym ni’n ei gynhyrchu yn dod yn anghystadleuol. Byddwn yn canfod ein hunain mewn sefyllfa lle nad yw marchnad sy'n fwy nag America a Rwsia gyda’i gilydd mor agored i ni ag yr oedd ar un adeg, ac nid wyf yn credu bod hynny’n gwneud unrhyw synnwyr economaidd o gwbl.

Yr hyn sydd yn fy mhoeni i yw bod rhai ar asgell dde y Blaid Geidwadol y mae’n ymddangos eu bod yn meddwl—ac nid wyf yn sôn amdano fe, oherwydd nid yw'n rhywbeth y mae wedi ei ddweud, ond rwyf wedi clywed Peter Lilley yn ei ddweud, John Redwood a Patrick Minford, sydd i gyd wedi dweud yn y bôn y dylem ni gael mynediad di-dariff ar gyfer yr holl nwyddau a weithgynhyrchir a phob math o fwyd. Byddai hynny’n dinistrio ffermio, mi ddywedaf i hynny wrthych chi nawr, a byddai'n dinistrio ein diwydiant gweithgynhyrchu. Y quid pro quo fyddai mynediad at farchnadoedd newydd ar gyfer gwasanaethau ariannol. Mewn geiriau eraill, cyn belled bod Dinas Llundain yn iawn, yna nid oes ots am neb arall. Ni all hynny byth fod yn sefyllfa dderbyniol i unrhyw un ohonom ni yng Nghymru. Nid yw'n farn a rennir, er tegwch, gan bawb yn ei blaid, ond, serch hynny, mae'n farn yr wyf i wedi ei chlywed yn cael ei mynegi gan lawer ar asgell dde ei blaid.

5. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
5. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf o fusnes yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes. Rydw i’n galw ar Jane Hutt.

The next item of business is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

Diolch, Lywydd. I’ve two changes to make to today’s agenda. The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will make a statement on the M4 immediately after the business statement, and the statement on the national infrastructure commission for Wales has been postponed until 18 October.

Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Lywydd. Mae gennyf ddau newid i'w gwneud i agenda heddiw. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith yn rhoi datganiad ar yr M4 yn syth ar ôl y datganiad busnes, ac mae'r datganiad ar y comisiwn seilwaith cenedlaethol ar gyfer Cymru wedi ei ohirio tan 18 Hydref.

Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

I just wanted to ask for a statement from the Welsh Government regarding the employment of Kris Wade, sentenced to life for murder last week—he worked for Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board—and particularly whether, in light of subsequent revelations about Mr Wade’s time at the LHB, the Welsh Government could consider escalating its current status from targeted interventions to special measures. If there wasn’t an air of complacency amongst management when dealing with allegations made against Mr Wade, then there were was certainly sluggishness. Mr Wade remained suspended from October 2012 until his dismissal earlier this year, and it has to be asked: why did it take a very serious incident for ABMU to finally act? These are very serious issues that are a matter for the Welsh Government, as the overseer of ABMU, as well as the LHB itself. So, I would ask for a statement in Government time on this particular issue.

The other question I’d like to ask for a statement on is that you will have seen that Neath Port Talbot council is currently consulting on its budget, but what interests me most there is that they are potentially going to slash £50,000 from their special educational needs budget, affecting two specialist education facilities and up to 11 school-based units in the county borough. This has, sadly, obviously provoked anger amongst parents, some of whom have likened competing for placements to ‘The Hunger Games’, as it pits friends and families against one another. They say there will be worse to come, and another parent pointed out that this is an investment and it should be retained.

I was wondering if we could have a statement in relation to the fact that there will be a new Bill coming before the Assembly on special educational needs by the Welsh Government. While that is to be commended, how can we see that go forward positively when special educational needs may be cut, not just at Neath Port Talbot council, but across the board, when those budgets come through from local government, to see how they then will be able to cope with the cuts coming through from Westminster? I know it’s a very difficult time, but I think it’s something that, when those types of educational schemes are being cut, then we really do need to wake up and to respond to those accordingly.

Rwyf i eisiau gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar gyflogi Kris Wade, a ddedfrydwyd i garchar am oes am lofruddiaeth yr wythnos diwethaf—bu’n gweithio i Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg—ac yn arbennig, pa un a oes modd i Lywodraeth Cymru ystyried, yn wyneb datgeliadau dilynol am gyfnod Mr Wade yn y BILl, gynyddu ei statws cyfredol o ymyraethau wedi'u targedu i fesurau arbennig. Os nad oedd elfen o hunanfodlonrwydd ymhlith rheolwyr wrth ymdrin â’r honiadau a wnaed yn erbyn Mr Wade, yr oedd yn sicr elfen o ddiogi. Roedd Mr Wade wedi ei atal rhag gweithio o fis Hydref 2012 hyd ei ddiswyddo yn gynharach eleni, ac mae'n rhaid gofyn: pam oedd yn rhaid i ddigwyddiad difrifol iawn ddigwydd cyn i PABM weithredu o'r diwedd? Mae'r rhain yn faterion hynod ddifrifol sy'n fater i Lywodraeth Cymru, fel goruchwyliwr PABM, yn ogystal â'r BILl ei hun. Rwy’n gofyn, felly, am ddatganiad yn amser y Llywodraeth ar y mater penodol hwn.

Mae’r cwestiwn arall yr hoffwn ofyn am ddatganiad arno yn ymwneud â Chyngor Castell-nedd Port Talbot. Byddwch wedi gweld ei fod yn ymgynghori ar ei gyllideb ar hyn o bryd, ond yr hyn sydd o’r diddordeb mwyaf i mi yw ei bod yn bosibl y bydd yn torri £50,000 oddi ar ei gyllideb anghenion addysgol arbennig, gan effeithio ar ddau gyfleuster addysg arbennig a hyd at 11 uned wedi’u lleoli mewn ysgolion yn y fwrdeistref sirol. Mae hyn, yn anffodus, yn amlwg wedi peri dicter ymhlith rhieni, ac mae rhai ohonynt wedi cymharu cystadlu am leoliadau â 'The Hunger Games', gan olygu bod ffrindiau a theuluoedd yn cael eu rhoi yn erbyn ei gilydd. Maent yn dweud y bydd pethau’n gwaethygu, a dywedodd rhiant arall mai buddsoddiad yw hyn ac y dylid ei gadw.

Roeddwn i’n meddwl tybed a gawn ni ddatganiad ar y ffaith y bydd Bil newydd yn dod gerbron y Cynulliad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn ag anghenion addysgol arbennig. Er bod hynny i'w ganmol, sut y gallwn ni ddwyn hynny ymlaen yn gadarnhaol pryd y gallai fod toriadau i anghenion addysgol arbennig, nid yng nghyngor Castell-nedd Port Talbot yn unig, ond ledled y wlad, pan ddaw’r cyllidebau hynny trwodd gan lywodraeth leol, i weld sut y byddant wedyn yn gallu ymdopi â'r toriadau gan San Steffan? Rwy'n gwybod ei fod yn gyfnod anodd iawn, ond rwy’n credu ei fod yn rhywbeth, pan fo toriadau i’r mathau hynny o gynlluniau addysgol, y mae’n rhaid i ni fod yn ymwybodol ohono ac ymateb iddo yn briodol.

Well, Bethan Jenkins raises two matters, the first of which is a matter for ABM university health board, and of course it would be inappropriate to comment on that matter, which is for them to deal with. You’ve raised it today, so it has had that airing, but it is a matter for the health board to deal with and resolve.

Your second matter is of course specifically a matter for the local authority, but I do think you are absolutely right on the opportunities that we’ve got now with the forthcoming ALN Bill. There was a great deal of consultation and discussion in the previous and fourth Assembly, leading up to this ALN Bill, and I know that the Minister, and indeed the committee, are looking forward to having the opportunity to scrutinise, to take forward what will be another piece of pioneering legislation, specifically focusing on those needs in terms of professional education.

Wel, mae Bethan Jenkins yn codi dau fater, a mater i Fwrdd Iechyd Prifysgol ABM yw’r cyntaf ohonynt, ac wrth gwrs, byddai'n amhriodol gwneud sylwadau ar y mater hwnnw, gan mai nhw ddylai ymdrin ag ef. Rydych chi wedi ei godi heddiw, felly mae wedi ei ddatgan, ond mater i'r bwrdd iechyd ymdrin ag ef a’i ddatrys yw hwn.

Mae eich ail fater, wrth gwrs, yn fater penodol i'r awdurdod lleol, ond credaf eich bod yn llygad eich lle o ran y cyfleoedd sydd gennym nawr gyda'r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol sydd ar y gweill. Bu llawer iawn o ymgynghori a thrafod yn y pedwerydd Cynulliad blaenorol, yn arwain at y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol hwn, a gwn fod y Gweinidog, ac yn wir y pwyllgor, yn edrych ymlaen at gael y cyfle i graffu, i ddwyn ymlaen yr hyn a fydd yn ddarn arall o ddeddfwriaeth arloesol, sy’n canolbwyntio'n benodol ar yr anghenion hynny o ran addysg broffesiynol.

Leader of the house, can I ask for two statements, please, including one from the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport on the availability of nursing care home beds in Wales? There’s a particular issue in my own constituency at the moment, where an elderly mentally infirm nursing care home, Plas Isaf in Rhos on Sea, is in the process of closing, which is of course causing great disruption for the 21 residents in that home, many of whom have called that place home for a number of year now, and of course a great deal of disruption for staff. The care home group that actually owns this property have closed other homes in the area in the past few years and there’s becoming quite an acute shortage of elderly mentally infirm beds, in particular in the north Wales area. I wonder whether the Minister may be able to make a statement on what the Welsh Government is doing in order to encourage the nursing home sector to invest in more of these sorts of beds in the future or perhaps to work with the NHS to develop other models of care. I would welcome a statement on that.

Can I secondly call for a statement from the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the review that he announced into the north-south air link last week? I was very pleased to hear about that review. The Cabinet Secretary will be aware that I’ve had some concerns about the value-for-money aspects in respect of that particular air link for a number of years now, and it may well be that that money is better invested in either the road or rail infrastructure network or, indeed, in an air link to another location that serves the people of north Wales. I wonder whether we could have a statement on that just so that we can explore some of these issues and that AMs can have their say. Thank you.

Arweinydd y tŷ, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, un gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon ar welyau sydd ar gael mewn cartrefi gofal nyrsio yng Nghymru? Mae problem benodol yn fy etholaeth i ar hyn o bryd, lle mae cartref gofal nyrsio i henoed eiddil eu meddwl, Plas Isaf yn Llandrillo-yn-Rhos, yn y broses o gau, sydd wrth gwrs yn achosi cryn darfu ar yr 21 o breswylwyr yn y cartref, gan mai dyma gartref llawer ohonynt ers nifer o flynyddoedd erbyn hyn, ac wrth gwrs mae’n achosi llawer iawn o darfu ar staff hefyd. Mae’r grŵp cartrefi gofal sydd yn berchen mewn gwirionedd ar yr eiddo hwn wedi cau cartrefi eraill yn yr ardal yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac mae prinder eithaf dybryd o welyau yn datblygu i henoed eiddil eu meddwl, yn enwedig yn ardal gogledd Cymru. Tybed a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog y sector cartrefi nyrsio i fuddsoddi mewn rhagor o'r mathau hyn o welyau yn y dyfodol neu efallai i weithio gyda'r GIG i ddatblygu modelau eraill o ofal. Byddwn yn croesawu datganiad ar hynny.

A gaf i, yn ail, alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith ar yr adolygiad a gyhoeddodd i'r cyswllt awyr rhwng y gogledd a'r de yr wythnos diwethaf? Roeddwn i’n falch iawn o glywed am yr adolygiad hwnnw. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol y bu gennyf rai pryderon ynglŷn ag agweddau ar werth am arian o ran y cyswllt awyr penodol hwnnw am sawl blwyddyn bellach, ac y gallai’r arian o bosib gael ei fuddsoddi yn well naill ai yn y seilwaith rhwydwaith ffyrdd neu reilffyrdd, neu, yn wir, mewn cyswllt awyr i leoliad arall sy'n gwasanaethu pobl y gogledd. Tybed a gawn ni ddatganiad ar hynny er mwyn i ni allu archwilio rhai o'r materion hyn ac er mwyn i ACau gael dweud eu dweud. Diolch.

Thank you. The Member for north Wales does raise a very important issue in relation to nursing homes in the care sector and, of course, as he says, these are homes often in the independent private sector. I’m interested to see the views of Care Forum Wales and Mario Kreft, who you will know well, in terms of the importance of the care sector, and also recognising that our inspectors and the people who receive care tell us, in terms of the quality of care that is provided, that it is excellent and that we are also investing more in both health and social care. Nursing care, of course, is of critical importance, as you say, but that is a matter also in terms of commissioners and the opportunities of working collaboratively between health and social care.

On your second point, of course, it is right that the Cabinet Secretary has instigated a review of the north-south airline, which was commissioned on 14 September, and the Cabinet Secretary will consider the findings and make a statement when the review is completed.

Diolch. Mae'r Aelod dros ogledd Cymru yn nodi mater pwysig iawn o ran cartrefi nyrsio yn y sector gofal ac, wrth gwrs, fel y dywed, mae'r cartrefi hyn yn y sector preifat annibynnol yn aml. Mae gennyf ddiddordeb mewn clywed barn Fforwm Gofal Cymru a Mario Kreft, y byddwch yn ei adnabod yn dda, o ran pwysigrwydd y sector gofal, a chydnabod hefyd bod ein harolygwyr a'r bobl sy'n derbyn gofal yn dweud wrthym, o ran ansawdd y gofal a gaiff ei ddarparu, ei fod yn wych ac ein bod hefyd yn buddsoddi mwy mewn iechyd ac mewn gofal cymdeithasol. Mae gofal nyrsio, wrth gwrs, yn hollbwysig, fel y dywedwch, ond mae hynny'n fater hefyd o ran comisiynwyr a'r cyfleoedd i gydweithio rhwng adrannau iechyd a gofal cymdeithasol.

O ran eich ail bwynt, wrth gwrs, mae'n iawn bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyhoeddi adolygiad o'r cwmni hedfan gogledd i’r de, a gomisiynwyd ar 14 Medi, a bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried y canfyddiadau ac yn rhoi datganiad pan fydd yr adolygiad wedi'i gwblhau.

I wanted to ask for a statement on an issue that’s already been referred to this afternoon—the decision by ONS to reclassify social landlords as public sector bodies. The decision could have a very serious implication on house building in Wales, but I’m also very worried that any measures that the Welsh Government might take to mitigate that may lead to a deregulation of the housing association sector, which would be of great concern to tenants.

Rwyf eisiau gofyn am ddatganiad ar fater y cyfeiriwyd ato eisoes y prynhawn yma—penderfyniad y Swyddfa Ystadegau Gwladol i ailddosbarthu landlordiaid cymdeithasol yn gyrff sector cyhoeddus. Gallai'r penderfyniad gael goblygiadau difrifol iawn ar adeiladu tai yng Nghymru, ond rwy'n pryderu hefyd y gall unrhyw gamau y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i liniaru hynny, arwain at ddadreoleiddio'r sector cymdeithasau tai, a fyddai'n peri cryn bryder i denantiaid.

The First Minister did respond to a question from Simon Thomas, and there was a further question from Russell George. I think the important thing to repeat from his response is that we are looking for a legislative solution to the issue of reclassification. Housing associations—again, it’s important to put this on the record—can be confident it will be resolved. They will be able to continue to borrow from the private sector in order to help us achieve our target of 20,000 affordable homes in this Assembly term.

Fe wnaeth y Prif Weinidog ymateb i gwestiwn gan Simon Thomas, a chafwyd cwestiwn arall gan Russell George. Rwy’n credu mai'r peth pwysig i’w ailadrodd o’i ymateb yw ein bod yn chwilio am ateb deddfwriaethol i'r mater o ailddosbarthu. Gall cymdeithasau tai—unwaith eto, mae'n bwysig rhoi hyn ar y cofnod—fod yn hyderus y bydd yn cael ei ddatrys. Byddant yn gallu parhau i fenthyg oddi wrth y sector preifat er mwyn ein helpu i gyflawni ein targed o 20,000 o gartrefi fforddiadwy yn y tymor Cynulliad hwn.

We’ve had numerous suggestions for the useful things this Assembly could debate. I’m wondering why the Assembly is going to be debating for the third time today the Government’s legislative programme. We had a statement on the legislative programme on 18 May, another one on 28 June and another one on 28 September. You know, stale food tastes no better when it’s warmed up for the third time. Our party thinks that this is actually an abuse of the Assembly, when we could be doing much more useful things. So my party today will not be participating in the debate in protest because it’s merely a repetition of everything that we have said before. I regret that the Government is doing this and I hope that, in future, we won’t be invited to waste our time in this way.

Rydym ni wedi cael nifer o awgrymiadau ar y pethau defnyddiol y gallai’r Cynulliad hwn eu trafod. Rwy’n meddwl pam y bydd y Cynulliad yn trafod heddiw, am y trydydd tro, raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth. Cawsom ddatganiad ar y rhaglen ddeddfwriaethol ar 18 Mai, un arall ar 28 Mehefin ac un arall ar 28 Medi. Wyddoch chi, nid yw hen fwyd yn blasu’n well wrth ei gynhesu am y trydydd tro. Mae ein plaid ni o’r farn bod hyn, mewn gwirionedd, yn gamddefnydd o’r Cynulliad, pryd y gallem fod yn gwneud pethau llawer mwy defnyddiol. Felly, ni fydd fy mhlaid i heddiw yn cymryd rhan yn y ddadl mewn protest oherwydd na fydd ond yn ailadrodd popeth yr ydym wedi ei ddweud o'r blaen. Rwyf yn gresynu bod y Llywodraeth yn gwneud hyn ac yn gobeithio, yn y dyfodol, na fyddwn yn cael ein gwahodd i wastraffu ein hamser yn y modd hwn.

Well, I don’t think we in this Chamber—I’m certain I speak for many of us here, as well as the public outside—will have much of a problem that UKIP isn’t taking part in the debate this afternoon. You are losing as a result of this; you are losing a really important parliamentary opportunity. I think the more experienced or, perhaps, mature parties in this Chamber will be taking advantage and would want us, and expect us, to promote a debate on not only our programme for government, but our legislative priorities. I know you’re very keen on Standing Orders, certainly your Members are, and I would like to draw you attention to 11.21(i) and (ii):

‘Time must be made available in each Assembly year for debates on the following items of business: (i) the UK Government’s legislative programme (in accordance with section 33 of the Act)’.

You didn’t object to that; and

‘(ii) the policy objectives and legislative programme of the government’.

Now that is in our Standing Orders, and I’m very proud that we are now promoting a debate this afternoon in this Chamber.

Wel, nid wyf i’n credu y byddwn ni yn y Siambr hon—rwy’n siŵr fy mod i’n siarad ar ran llawer ohonom ni yma, yn ogystal â'r cyhoedd ar y stryd—yn poeni ryw lawer nad yw UKIP yn cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma. Chi sy’n colli o ganlyniad i hyn; rydych chi’n colli cyfle seneddol wirioneddol bwysig. Rwy'n credu y bydd y pleidiau mwy profiadol, neu fwy aeddfed, efallai, yn y Siambr hon yn manteisio ar hyn ac y byddant yn dymuno, ac yn disgwyl i ni hybu dadl ar ein rhaglen lywodraethu yn ogystal ag ar ein blaenoriaethau deddfwriaethol. Gwn eich bod yn frwd iawn ynglŷn â’r Rheolau Sefydlog, yn sicr mae eich aelodau, a hoffwn dynnu eich sylw at 11.21 (i) a (ii):

‘Rhaid trefnu bod amser ar gael ym mhob blwyddyn Cynulliad ar gyfer dadleuon ar yr eitemau canlynol o fusnes: (i) rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU (yn unol ag adran 33 o'r Ddeddf)’.

Nid wnaethoch wrthwynebu hynny; ac

‘(ii) amcanion polisi a rhaglen ddeddfwriaethol y llywodraeth’.

Nawr mae hynny yn ein Rheolau Sefydlog, ac rwy'n falch iawn ein bod yn hyrwyddo dadl y prynhawn yma yn y Siambr hon.

The business Minister is perfectly correct in her interpretation of the Standing Orders, and this is a requirement of Government, to table a debate on the programme for government. This will be the first opportunity this Assembly has to vote on the programme for government, and it is certainly not an abuse of the time of this National Assembly to debate this this afternoon. Mark Isherwood.

Mae’r Gweinidog busnes yn llygad ei lle yn ei dehongliad o'r Rheolau Sefydlog, ac mae hyn yn ofyniad gan y Llywodraeth, i amserlennu dadl ar y rhaglen lywodraethu. Hwn fydd y cyfle cyntaf i’r Cynulliad hwn bleidleisio ar y rhaglen lywodraethu, ac yn sicr nid yw'n camddefnyddio amser y Cynulliad Cenedlaethol hwn i drafod hyn y prynhawn yma. Mark Isherwood.

I would like to raise two points. First, to endorse Bethan Jenkins’s call regarding the Kris Wade case, particularly given that the murder and conviction followed reports by people with learning difficulties when in care that they had been sexually abused. I would argue, and I hope you would agree, that any inquiry needs to go beyond the health board, beyond the local authority, and raise questions directly with the police and the Crown Prosecution Service over the degree to which credibility was given to the witnesses when interviewed, the degree to which the interviewers had disability awareness training, and the degree to which they even understood the basics of the social model of disability, where people are disabled by the barriers put in their way. Now, we can’t say or comment, obviously, on what they might have said and how that might have been interpreted, because we don’t have that evidence, but it does raise serious questions that do fall within the concerns and remit of the Welsh Government, at least as a facilitator, if not a participant in the inquiry that will go forward.

Secondly, and finally, could I call for an oral statement on the International Day of Older Persons? We had a written statement on the International Day of Older Persons last Friday, which was full of self-evident truths, such as that many older people want to keep working and that older people want to be safe, but very little specific action by the Welsh Government. The Welsh Government has said:

‘We have committed to developing a nationwide and cross-government strategy to address loneliness and isolation…We also know the importance of befriending schemes.’

But that’s déjà vu all over again. Every Welsh Government since I came here 13 years ago has said exactly the same thing, but what’s missing from here, anywhere, is reference to the importance of independent living and co-producing with older people to ensure that early intervention and prevention drives their well-being. I’ll just conclude by referring to the older person’s day event I attended last Friday, which was to publicise the services available to our older people in order to promote independent living. So, rather than creating a Welsh Government strategy, how will the Welsh Government engage with the co-production network for Wales, the Supporting People providers in Wales, the Welsh Reablement Alliance, and all those other brilliant organisations already working on the ground but needing the Welsh Government to engage with them as equal partners, to take this agenda forward?

Hoffwn godi dau bwynt. Yn gyntaf, i ategu galwad Bethan Jenkins ynglŷn ag achos Kris Wade, yn enwedig o gofio bod y llofruddiaeth a’r euogfarn wedi dilyn adroddiadau gan bobl ag anawsterau dysgu o gam-drin rhywiol pan oeddent yn derbyn gofal. Byddwn i’n dadlau, ac rwy'n gobeithio y byddech yn cytuno, bod angen i unrhyw ymchwiliad fynd y tu hwnt i'r bwrdd iechyd, y tu hwnt i'r awdurdod lleol, a chodi cwestiynau yn uniongyrchol gyda’r heddlu a Gwasanaeth Erlyn y Goron ynglŷn â faint o hygrededd a roddwyd i'r tystion pan gawsom eu cyfweld, faint o hyfforddiant ymwybyddiaeth anabledd oedd y rhai a oedd yn cyfweld wedi ei gael, ac i ba raddau yr oeddent hyd yn oed yn deall yr agweddau sylfaenol ar y model cymdeithasol o anabledd, lle mae rhwystrau yn peri anabledd i bobl. Nawr, ni allwn ddweud na rhoi sylw, yn amlwg, ar yr hyn y gallent fod wedi ei ddweud a sut y gallai fod wedi ei ddehongli, gan nad oes gennym y dystiolaeth honno, ond mae'n gofyn cwestiynau difrifol sy’n dod o fewn pryderon a chylch gwaith Llywodraeth Cymru, o leiaf fel hwylusydd, os nad cyfranogwr yn yr ymchwiliad a fydd yn cael ei gynnal.

Yn ail, ac yn olaf, a gaf i alw am ddatganiad llafar ar y Diwrnod Rhyngwladol Pobl Hŷn? Cawsom ddatganiad ysgrifenedig ar y Diwrnod Rhyngwladol Pobl Hŷn ddydd Gwener diwethaf, a oedd yn llawn gwirioneddau hunanamlwg, sef bod llawer o bobl hŷn yn dymuno parhau i weithio a bod pobl hŷn yn dymuno bod yn ddiogel, ond ychydig iawn o gamau penodol gan Lywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud:

‘Rydym wedi ymrwymo i ddatblygu strategaeth genedlaethol a thraws-lywodraethol i roi sylw i unigrwydd ac arwahanrwydd... Gwyddom hefyd pa mor bwysig yw cynlluniau cyfeillio.’

Ond déjà vu yw hyn unwaith eto. Mae pob Llywodraeth Cymru ers i mi ddod yma 13 mlynedd yn ôl wedi dweud yn union yr un peth, ond yr hyn sydd ar goll yma, yn unrhyw le, yw cyfeiriad at bwysigrwydd byw yn annibynnol a chyd-greu â phobl hŷn er mwyn sicrhau bod cynlluniau ymyrraeth ac atal cynnar yn cefnogi eu lles. Hoffwn gloi drwy gyfeirio at y digwyddiad yr oeddwn yn bresennol ynddo ddydd Gwener diwethaf ar ddiwrnod pobl hŷn, a oedd yn rhoi cyhoeddusrwydd i'r gwasanaethau sydd ar gael i'n pobl hŷn er mwyn hyrwyddo byw yn annibynnol. Felly, yn hytrach na chreu strategaeth Llywodraeth Cymru, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â’r rhwydwaith cyd-greu dros Gymru, darparwyr Cefnogi Pobl yng Nghymru, Cynghrair Ailalluogi Cymru, a’r holl sefydliadau gwych eraill sydd eisoes yn gweithio yn y maes ond sydd angen i Lywodraeth Cymru ymgysylltu â hwy fel partneriaid cyfartal, er mwyn dwyn yr agenda hon ymlaen?

I think my response earlier on to Bethan Jenkins is sufficient in relation to the first point in terms of ABM university health board.

On your second point, I also attended a very important event in my constituency of the over-50s strategy, which has developed from our very pioneering older people’s strategy here in the Assembly. It’s very important that there is continuity, Mark Isherwood, in terms of the Government’s perspective in terms of intervention and engagement. But, of course, we take on board the point, as was very much shown in the event I attended, that it is older people—the over-50s—that are now emerging, in terms of strategic objectives, and who are actually taking the lead in terms of policy for older people. That, of course, is the essence of co-production.

Credaf fod fy ymateb cynharach i Bethan Jenkins yn ddigonol ar gyfer y pwynt cyntaf o ran Bwrdd Iechyd Prifysgol ABM.

O ran eich ail bwynt, roeddwn innau hefyd yn bresennol mewn digwyddiad pwysig iawn yn fy etholaeth i ynglŷn â’r strategaeth ar gyfer pobl dros 50 oed, sydd wedi datblygu o'n strategaeth pobl hŷn hynod arloesol yma yn y Cynulliad. Mae'n bwysig iawn bod parhad, Mark Isherwood, o ran safbwynt y Llywodraeth o ran ymyrraeth ac ymgysylltiad. Ond, wrth gwrs, rydym yn derbyn y pwynt, fel y dangoswyd yn bendant iawn yn y digwyddiad yr es i iddo, mai pobl hŷn—dros 50 oed—sy’n dod i'r amlwg erbyn hyn, o ran amcanion strategol, ac sydd mewn gwirionedd yn arwain y gwaith o ran polisi ar gyfer pobl hŷn. Hynny, wrth gwrs, yw hanfod cyd-greu.

In light of comments on the weekend by the UK Government Secretary of State for Transport that pressing for fulfilment of promises made in relation to the electrification of the main line to Swansea was jumping the gun, will the Government bring forward a statement indicating what representations will be made to the UK Government so that the residents of the Swansea bay area and west of Cardiff aren’t let down by the UK Conservative Government again?

Yn sgil y sylwadau ar y penwythnos gan Ysgrifennydd Gwladol Llywodraeth y DU dros Drafnidiaeth yn dweud bod pwyso am gyflawni'r addewidion a wnaed ynglŷn â thrydaneiddio'r brif reilffordd i Abertawe yn rhywbeth sy’n cychwyn cyn pryd, a wnaiff y Llywodraeth gyflwyno datganiad sy'n nodi’r sylwadau a fydd yn cael eu gwneud i Lywodraeth y DU fel nad yw trigolion ardal bae Abertawe a gorllewin Caerdydd yn cael eu siomi gan Lywodraeth Geidwadol y DU unwaith eto?

Certainly, I think we’re all very disappointed that electrification between Cardiff and Swansea won’t be completed by 2018 as we were originally promised and as was originally planned, but the Cabinet Secretary is indeed meeting with the Secretary of State for Transport, and it’s very helpful to have your intervention today on the business statement, Jeremy Miles, because I’m sure there is a strength of feeling across this Chamber that we need confirmation of electrification through to Swansea, and that it needs to be completed early in the 2019-24 funding period.

Yn sicr, rwy’n credu ein bod i gyd wedi ein siomi yn fawr na fydd y trydaneiddio rhwng Caerdydd ac Abertawe yn cael ei gwblhau erbyn 2018 yn unol â’r addewid a’r bwriad gwreiddiol, ond mae Ysgrifennydd y Cabinet mewn gwirionedd yn cyfarfod â'r Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth, ac mae'n ddefnyddiol iawn cael eich ymyriad heddiw ar y datganiad busnes, Jeremy Miles, gan fy mod i'n siŵr bod teimladau cryf yn y Siambr hon bod arnom angen cadarnhad o’r trydaneiddio i Abertawe, a bod angen iddo gael ei gwblhau yn gynnar yn y cyfnod ariannu 2019-24.

Leader of the house, it must be getting on for around 10 years now since I first attended Gwent Clinical Futures meetings regarding the construction of a specialist and critical care centre at Llanfrechfa Grange in Cwmbran. Here we are 10 years down the line and, aside from some preparatory work, we still don’t have that building with us in any real sense. There’s been renewed confusion over this over the last few days, with some concerns that there is further delay to this project. I wonder if we could have a statement from the Cabinet Secretary for health at the earliest opportunity to try and clear up this confusion so we can have a proper timescale for the construction of this facility.

Arweinydd y tŷ, mae’n rhaid bod tua 10 mlynedd erbyn hyn ers i mi fynychu cyfarfodydd Dyfodol Clinigol Gwent am y tro cyntaf ynglŷn ag adeiladu canolfan gofal arbenigol a chritigol yn Llanfrechfa Grange yng Nghwmbrân. Dyma ni 10 mlynedd yn ddiweddarach a, heblaw am ychydig o waith paratoi, rydym yn dal i fod heb yr adeilad hwnnw mewn unrhyw ystyr gwirioneddol. Bu dryswch o'r newydd ynglŷn â hyn dros y dyddiau diwethaf, a phryderon bod oedi pellach i'r prosiect hwn. Tybed a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ar y cyfle cyntaf i geisio egluro’r dryswch hwn er mwyn i ni gael amserlen briodol ar gyfer y gwaith o adeiladu'r cyfleuster hwn.

I’m sure, Nick Ramsay, you would recognise how open the Cabinet Secretary has been in updating and clarifying progress on the SCCC business case. It has been a matter of updating on progress. Recent discussions at the Health, Social Care and Sport Committee confirmed the fact that advice is due this month, in October 2016, and, again, promising to update Assembly Members accordingly at that point. So, again, that will be forthcoming.

Rwy'n siŵr, Nick Ramsay, y byddech yn cydnabod pa mor agored y bu Ysgrifennydd y Cabinet o ran rhoi diweddariadau ac egluro’r cynnydd, o ran achos busnes SCCC. Mater o ddiweddaru ar gynnydd oedd hwn. Cadarnhaodd trafodaethau diweddar yn y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon y disgwylir cyngor y mis hwn, ym mis Hydref 2016, ac, unwaith eto, gan addo diweddariad priodol i Aelodau'r Cynulliad bryd hynny. Felly, unwaith eto, bydd hynny yn dod.

Diolch, Lywydd. Last week, we held the first meeting of the cross-party group on steel, and I very much appreciate the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure attending that and providing an update. During recent months, steelworkers have been working hard to increase production levels and hit their targets. To the public, it appears that the issues around steel have dissipated; they have not. There are still deep concerns over the future of steel, and uncertainty and challenges ahead. Could we have a statement from the Cabinet Secretary to the Assembly on the current position in relation to the Welsh Government’s actions on steel, and perhaps on the discussions he’s been having with the UK Government as well?

On a second point, could I also support the issues that Bethan Jenkins raised on special education issues? I understand the answer you gave to her and I appreciate that it’s a decision for Neath Port Talbot council and that the ALN Bill will be coming, but it is important to understand the Welsh Government’s position in helping the most vulnerable children in our society who are facing some challenges now, and whether the Bill may actually require authorities to place more support in those areas where we are seeing at the moment some cuts.

Diolch, Lywydd. Yr wythnos diwethaf, cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y grŵp trawsbleidiol ar ddur, ac rwyf yn hynod ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith am fod yn bresennol ac am roi diweddariad. Yn ystod y misoedd diwethaf, bu gweithwyr dur yn gweithio'n galed i gynyddu lefelau cynhyrchu a chyrraedd eu targedau. I'r cyhoedd, ymddengys bod y materion dur wedi diflannu; nid yw hyn yn wir. Mae pryderon dwfn o hyd ynglŷn â dyfodol dur, ac ansicrwydd a heriau o'n blaenau. A gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet i'r Cynulliad ar y sefyllfa bresennol o ran camau gweithredu Llywodraeth Cymru ar ddur, ac efallai hefyd ar y trafodaethau y mae wedi eu cael â Llywodraeth y DU?

Yr ail bwynt, a gaf innau hefyd gefnogi'r materion a godwyd gan Bethan Jenkins ar faterion addysg arbennig? Deallaf yr ateb a roesoch iddi ac yr wyf yn gwerthfawrogi mai penderfyniad i Gyngor Castell-nedd Port Talbot yw hwn ac y bydd y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol yn dod, ond mae'n bwysig deall safbwynt Llywodraeth Cymru o ran helpu'r plant mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas sydd yn wynebu heriau yn awr, a pha un a fedr y Bil, mewn gwirionedd, ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau roi mwy o gymorth yn y meysydd hynny lle yr ydym yn gweld toriadau ar hyn o bryd.

David Rees, you have always consistently brought forward an update from your perspective in terms of steel in your constituency, Tata and the people you represent, and I’m grateful for that again today. Of course, actually, cross-party groups are very helpful, aren’t they; they’re a forum where everybody can meet together and where Ministers and Cabinet Secretaries make themselves available, and I think that that update was very well-received. I’m sure the Cabinet Secretary will want to put that into a written statement or perhaps in a letter to Members, as it was shared with a cross-party group.

I think your points, again, about special education needs, and the fact that we are taking forward the ALN Bill, all strengthen the fact that this is going to be a huge opportunity, which, of course, will be subject to further consultation and scrutiny as it’s taken through this Assembly.

David Rees, rydych chi bob amser wedi cyflwyno yn gyson yr wybodaeth ddiweddaraf o’ch safbwynt chi o ran dur yn eich etholaeth, Tata a'r bobl yr ydych yn eu cynrychioli, ac rwy'n ddiolchgar am hynny unwaith eto heddiw. Wrth gwrs, mewn gwirionedd, mae grwpiau trawsbleidiol yn ddefnyddiol iawn, onid ydynt; maent yn fforwm lle y gall pawb gydgyfarfod a lle y mae Gweinidogion ac Ysgrifenyddion y Cabinet yn sicrhau eu bod ar gael, a chredaf bod y diweddariad yn wedi cael derbyniad da iawn. Rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i roi hynny mewn datganiad ysgrifenedig neu efallai mewn llythyr at yr Aelodau, gan ei fod wedi ei rannu gyda grŵp trawsbleidiol.

Credaf fod eich pwyntiau, unwaith eto, ynglŷn ag anghenion addysg arbennig, a'r ffaith ein bod yn bwrw ymlaen â'r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol, i gyd yn cryfhau'r ffaith y bydd hyn yn gyfle enfawr, a fydd, wrth gwrs, yn destun ymgynghori a chraffu pellach wrth iddo symud drwy'r Cynulliad hwn.

6. 3. Datganiad: Prosiect Coridor yr M4 o gwmpas Casnewydd
6. 3. Statement: The M4 Corridor around Newport Project

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith ar brosiect coridor yr M4. Rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud y datganiad—Ken Skates.

The next item on the agenda is a statement by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the M4 corridor around Newport project. I call on the Cabinet Secretary to make the statement—Ken Skates.

Member
Ken Skates AM 15:00:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Diolch, Lywydd. This statement updates Members on a delay to the M4 corridor around Newport public local inquiry as a direct result of actions taken by the UK Government.

Due to the short time frame until the planned inquiry start date, I decided to release a written statement yesterday to advise all stakeholders as soon as possible. As I set out to Members here on 21 June, it is vital that this process is fully transparent. In this spirit, it is right and proper that this matter is discussed with Members at the earliest opportunity.

The Department for Transport has, without consultation, introduced revised methodology to their new forecasting for traffic growth, referred to as TEMPro 7. As I want to ensure that decisions on the M4 project are based upon the most accurate, robust and up-to-date information, I must now allow sufficient time for a review of reporting that supports the published proposals issued in March 2016 to be carried out.

Dependent on the outcome of my review, the inquiry, which was due to commence on 1 November, will start no later than 31 March next year. In the interests of fairness and transparency, reporting on this matter will be shared with all stakeholders as soon as reasonably possible. The timetable of an inquiry would be as I previously set out and last around five months and examine all aspects of the M4 project, as well as all suggested alternatives.

I am well aware of the range of views towards the project. An inquiry would allow these views to be heard, and outside of that process I am keen to continue to explore all opportunities for reducing negative impacts and maximising cross-cutting benefits of this major investment.

The UK Government has already expressed its desire to see work on the M4 project start as soon as possible, so it is hugely disappointing that the Department for Transport failed to engage with us on these revisions before they were introduced, forcing this regrettable delay. Whilst we push forward with our metro plans for the north and the south, the long-standing and continued problems associated with the M4 around Newport need a solution that delivers, for the long term, integrated and sustainable transport systems.

Assessments to date indicate that our proposed M4 project is the only reasonable solution, but it is only right and proper that the proposals are tested in light of the most up-to-date information available to ensure that we deliver the right choice for the people of Wales.

The problem has not gone away. We have made a strong commitment to deliver a sustainable, long-term solution to the chronic traffic problems of this stretch of the M4. Subject to my review and inquiry approval, the M4 corridor around Newport project can still be delivered in 2021.

Diolch, Lywydd. Mae'r datganiad hwn yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am yr oedi yn yr ymchwiliad lleol cyhoeddus i goridor yr M4 o amgylch Casnewydd o ganlyniad uniongyrchol i gamau a gymerwyd gan Lywodraeth y DU.

Nid oes llawer o amser cyn dyddiad dechrau arfaethedig yr ymchwiliad, felly penderfynais ryddhau datganiad ysgrifenedig ddoe i roi gwybod i’r holl randdeiliaid cyn gynted â phosibl. Fel y dywedais wrth Aelodau yma ar 21 Mehefin, mae'n hanfodol bod y broses hon yn gwbl dryloyw. Yn yr ysbryd hwn, mae'n iawn ac yn briodol bod y mater yn cael ei drafod gyda’r Aelodau cyn gynted ag y bo modd.

Mae'r Adran Drafnidiaeth wedi cyflwyno methodoleg ddiwygiedig o ran y dull newydd a ddefnyddir ganddynt i ragweld twf traffig, y cyfeirir ato fel TEMPro 7, a hynny heb ymgynghori. Gan fy mod i’n awyddus i sicrhau bod penderfyniadau ynglŷn â phrosiect yr M4 yn seiliedig ar yr wybodaeth fwyaf cywir, cadarn a chyfoes, mae’n rhaid i mi yn awr ganiatáu digon o amser i gynnal adolygiad o’r modd y cyflwynir adroddiadau sy'n cefnogi’r cynigion a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2016.

Gan ddibynnu ar ganlyniad fy adolygiad, bydd yr ymchwiliad, a oedd i fod i ddechrau ar 1 Tachwedd, yn dechrau heb fod yn hwyrach na 31 Mawrth y flwyddyn nesaf. Er mwyn tegwch a thryloywder, caiff yr adroddiadau ar y mater hwn eu rhannu â'r holl randdeiliaid cyn gynted ag y bo'n rhesymol bosibl. Fel y nodais o’r blaen, byddai amserlen yr ymchwiliad yn para tua phum mis ac yn archwilio pob agwedd ar brosiect yr M4, yn ogystal â'r holl ddewisiadau amgen a awgrymwyd.

Rwy’n ymwybodol iawn o'r amrywiaeth o safbwyntiau ynglŷn â’r prosiect. Byddai ymchwiliad yn caniatáu i’r safbwyntiau hyn gael eu clywed, ac y tu allan i'r broses honno, rwy'n awyddus i barhau i archwilio pob cyfle i leihau effeithiau negyddol a gwneud y mwyaf o fanteision trawsbynciol y buddsoddiad sylweddol hwn.

Mae Llywodraeth y DU eisoes wedi mynegi ei dymuniad i weld y gwaith ar brosiect yr M4 yn dechrau cyn gynted ag y bo modd. Felly mae'n hynod siomedig bod yr Adran Drafnidiaeth wedi methu ag ymgysylltu â ni ynglŷn â’r diwygiadau hyn cyn iddynt gael eu cyflwyno, gan orfodi’r oedi anffodus hwn. Er ein bod yn bwrw ymlaen â'n cynlluniau metro ar gyfer y gogledd a'r de, mae angen ateb ar y problemau hirsefydlog a pharhaus sy'n gysylltiedig â'r M4 o amgylch Casnewydd, a hwnnw’n ateb sy'n cyflenwi systemau trafnidiaeth integredig a chynaliadwy ar gyfer y tymor hir.

Mae’r asesiadau hyd yn hyn yn dangos mai ein prosiect arfaethedig ar gyfer yr M4 yw'r unig ateb rhesymol. Ond mae’n iawn ac yn briodol bod y cynigion yn cael eu profi o ystyried yr wybodaeth ddiweddaraf sydd ar gael er mwyn sicrhau ein bod yn darparu’r dewis cywir i bobl Cymru.

Nid yw'r broblem wedi diflannu. Rydym wedi gwneud ymrwymiad cadarn i ddarparu ateb hirdymor a chynaliadwy i'r problemau traffig parhaus ar y rhan hon o'r M4. Yn amodol ar gymeradwyaeth fy adolygiad a’m hymchwiliad, gellir parhau i gyflwyno prosiect coridor yr M4 o amgylch Casnewydd yn 2021.

Diolch, Lywydd, ond mae’n rhaid i mi ddweud, nid yw hwn yn newyddion da. Fel rŷch chi wedi cyfeirio ato eisoes, rŷch chi’n hynod siomedig—a allaf i jest ddatgan fy mod i’n hynod, hynod siomedig? Fe wnaethoch chi gyfeirio yn eich ateb blaenorol nad oedd rhai ohonom ni yma yn y Cynulliad diwethaf—roeddwn i yma yn y Cynulliad cyn diwethaf, a gallaf eich sicrhau chi, roeddem ni’n trafod problemau’r M4 bryd hynny. Roeddem ni hefyd, gyda llaw, yn trafod yr angen i drydaneiddio’r rheilffordd i Abertawe—nid oes yna ddim byd yn symud ymlaen yn y lle yma.

Rwy’n deall y cyhoeddiad, ond pam mae’n rhaid dilyn Llundain? Esboniwch i mi a phawb arall a oedd yn styc mewn ciw ar yr M4 rownd Casnewydd y bore yma: pam mae’n rhaid aros am benderfyniad o Lundain sydd wedi glanio ar eich desg yn ddisymwth a nawr mae’n rhaid i chi ymateb drwy oedi? Pam mae’n rhaid dilyn lein Llundain ar hyn? Ac, yn y bôn, sut y gwnaeth hyn ddigwydd? Yn y bôn, sut digwyddodd hyn? Mae pobl yn dweud wrthym ni—sydd eisiau Cymru annibynnol—ein bod ni’n gryfach am ein bod ni’n sownd i Loegr, achos mae yna gydweithio ac mae’r ddwy Lywodraeth—un pen i’r M4 a’r pen arall i’r M4—yn cydweithio, cydlynu, a phob math o ‘gyd-’ arall. Wel, yn amlwg, nid yw hynny’n digwydd. Mae’n rhaid i chi ofyn, felly: sut ydym ni’n elwa o fod yn sownd i Loegr? Dyna’r math o—.

Mae emosiynau yn rhedeg ychydig bach yn uchel pan fyddwch chi’n cael penderfyniad fel hyn. Mae pobl wedi bod yn disgwyl blynyddoedd am welliant, i rywbeth gael ei wneud i’r M4. Rwy’n gwybod, eich llwybr du chi—wrth gwrs, fuasai yna ddim pres ar ôl petasem ni’n mynd ar ôl hynny—y llwybr glas, ac, wrth gwrs, mae gennych chi adolygiad. Gallech chi feddwl y buasai’r adolygiad hwnnw’n edrych i mewn i’r holl bwysau a sut i fesur pethau ac na fyddai angen oedi rhagor. Mae pobl wedi bod yn aros ac aros am flynyddoedd.

Wrth basio, fel plaid, fe wnaethom ni gyhoeddi ein comisiwn seilwaith cenedlaethol Cymru ddoe. Rwy’n gwybod ein bod wedi cytuno ar NICW, ond mae’n rhaid imi ddweud rwy’n credu bod ein NICW ni’n gryn wahanol i’ch NICW chi, ac rydym ni eisiau gweld corff pwerus sy’n gallu cael buddsoddiad, denu ariannu, gweithredu a chynllunio, a gweithredu hyd braich oddi wrth y Llywodraeth ac yn aros yn y sector gyhoeddus—buasai’n gallu trefnu a darparu isadeiledd fel M4 newydd ar ba bynnag lwybr y mae pawb yn cytuno arno yn y pen draw. Mae’n amser i weithredu.

Fel rydw i’n ei ddweud, mae yna oedi ac mae nifer o bethau sydd ddim wedi cael eu gwneud dros y blynyddoedd, megis mynd i’r afael â’r M4 rownd Casnewydd, megis trydaneiddio’r rheilffordd i Abertawe. Nawr, fedrwn ni drin a thrafod, mi allwn ni feio pwy bynnag arall ochr draw i’r M4, ond o’ch ochr chi, rydych chi’n credu ein bod ni’n gryfach gan fod yn rhaid gwrando ar Lundain. Buaswn i’n anghytuno efo chi ar hynny. Rwy’n credu y buasai’n well i ni afael yn y busnes ein hunain a mynd amdani, ond, wrth gwrs, rydych chi’n perthyn i wahanol weledigaeth i fi yn fanna. Ond esboniwch i fi sut mae’r trefniant presennol yma yn ein cryfhau ni, pan fo’n pobl ni yng Nghymru yn dal i aros i bethau digwydd. Diolch yn fawr.

Thank you, Presiding Officer, but I must say that this isn’t good news. As you’ve already said, you are extremely disappointed. May I also declare that I’m exceptionally disappointed? In your previous response, you alluded to the fact that some of us weren’t here in the last Assembly term, but I was here in the one before that, and I can assure you that we were discussing the M4 problems at that time. We were also discussing the need to electrify the railway line to Swansea. Well, nothing seems to be moving on here.

I understand the announcement, but why do we have to follow London? Explain to me and everybody else who was stuck in a queue around Newport this morning: why do we have to wait for a decision from London that has just landed on your desk without warning and you have to respond by delaying? Why do we have to follow the London line on this? Basically, could you say how this happened? How did this occur? People tell us—the people who want an independent Wales—that we are stronger because we are attached to England, because there’s collaboration and there are two Governments, one at each end of the M4, that are able to collaborate, co-ordinate and every other ‘co-’. Well, obviously, it’s not happening, so we must ask: how do we benefit by being stuck to England?

Emotions are running rather high when you see this kind of decision, because people have been waiting years for an improvement, or for something to be done about the M4. I know your black route—of course, there’ll be no money left if we pursue that one—the blue route, and, of course, you have a review. You’d imagine that the review would look at all the pressures and how to quantify things and there would be no need for further delay. People have been waiting and waiting for years.

In passing, as a party, we announced our national infrastructure commission for Wales yesterday. I know that we have actually agreed on NICW, but I have to say that our NICW is quite different to yours. We wish to see a powerful body that is able to get investment, that can attract funding and operate at arm’s length from Government and stay in the public sector. It would be able to provide an infrastructure such as the new M4, on whichever route we all agree on ultimately. It’s time to act and time for action.

As I said, there’s been delay and there are a number of things that haven’t been done over the years, such as addressing the problem of the M4 around Newport and such as the electrification of the railway to Swansea. We can discuss this ad infinitum, but, from your point of view, you believe that we are stronger in that we have to listen to London. I would disagree with you. I believe it’d be better for us to grasp the issue ourselves and go for it, but, of course, you have a different vision to me in that respect. But, please, explain to me how this current arrangement strengthens us when the people of Wales are still waiting for things to happen. Thank you.

I’d like to thank Dai Lloyd for his questions. It’s clear that neither of us are happy at all with what we’ve learnt this week. But I imagine that motorists who regularly use the M4 are absolutely furious by this further delay—an unnecessary delay and avoidable delay. Had we not chosen to defer the commencement of the M4 public local inquiry to, at the latest, the end of March next year, then, in all likelihood, the inspector would’ve adjourned the inquiry himself.

In terms of the process—and I do think that Members, and, I think, the public, deserve an explanation for this. Let me be clear: I do not think there’s any conspiracy on the part of the UK Government against Wales in this regard, but I do think there is incompetence. What normally happens, what is normal practice, is that we will be informed a year before data are published—a year. That enables us to then scrutinise—because this is an intense, immensely complicated process—the new data. It also affects all English regions, and therefore, Highways England. They are in a similar position to us; they were given just weeks before the data were published. We were given three days’ notice—it’s normally a year—and without consultation on the changes as well. Yes, we received an indication in the spring that there would be an update to TEMPro data, but the Department for Transport failed to engage with us on the scope of the changes.

As I’ve said, for previous revisions to traffic data, the Department for Transport have consulted with us around a year in advance. I do not believe it’s acceptable to give us three days’ notice in full knowledge of the consequences to an entire region of the UK. Normally, the relationship is a healthy one, but, in this instance, something has gone wrong. I wish to know what went wrong. So, I’ll be meeting with the Secretary of State, as my colleague the Cabinet Secretary has already mentioned, next month.

In terms of the relationship that we have with the UK Government, I do believe that we are stronger together as a country. That said, we have to ensure that decisions that are taken by the Department for Transport, or, for that matter, any other department in the UK Government, respect what is happening in Wales, and the time frame that projects—major projects such as the M4—are operating to.

The Member highlights the need for electrification to Swansea—absolutely; I agree entirely. And, again, I would state that, in the past, Wales has not received its fair share in investment through Network Rail. That must change too. And we must have those choice funding programmes within control period 6 agreed to by Network Rail, so that we have a fully integrated system—a system that actually is fit for the twenty-first century, not just in south Wales, but in north Wales and everywhere between as well.

Hoffwn ddiolch i Dai Lloyd am ei gwestiynau. Mae'n amlwg nad yw’r un ohonom ni’n hapus o gwbl â'r hyn yr ydym wedi’i ddysgu yr wythnos hon. Ond rwy’n dychmygu bod modurwyr sy'n defnyddio'r M4 yn rheolaidd yn gwbl gandryll oherwydd yr oedi pellach hwn—oedi diangen ac oedi y gellid ei osgoi. Pe baem ni heb ddewis gohirio cychwyn yr ymchwiliad lleol cyhoeddus yn ymwneud â’r M4 tan ddiwedd mis Mawrth y flwyddyn nesaf, fan bellaf, yna, fwy na thebyg, byddai’r arolygydd wedi gohirio’r ymchwiliad ei hun.

O ran y broses—ac rwy’n credu bod yr Aelodau, ac, rwy’n credu, y cyhoedd, yn haeddu esboniad am hyn. Gadewch imi fod yn glir: nid wy’n credu bod unrhyw gynllwyn ar ran Llywodraeth y DU yn erbyn Cymru yn hyn o beth, ond rwyf i o’r farn bod yna flerwch. Yr hyn sy’n digwydd fel arfer, yr arfer cyffredin, yw y byddwn ni’n cael gwybod un flwyddyn cyn i’r data gael eu cyhoeddi—un flwyddyn. Mae hynny’n ein galluogi ni wedyn i graffu—gan fod hon yn broses ddwys, hynod gymhleth—ar y data newydd. Mae hefyd yn effeithio ar holl ranbarthau Lloegr, ac felly, ar Highways England. Maen nhw mewn sefyllfa debyg i ni; dim ond ychydig wythnosau a roddwyd iddynt cyn i’r data gael eu cyhoeddi. Rhoddwyd tri diwrnod o rybudd i ni—blwyddyn fel rheol—a hynny heb ymgynghori ar y newidiadau ychwaith. Do, rhoddwyd ryw syniad i ni yn y gwanwyn y byddai data TEMPro yn cael eu diweddaru, ond methodd yr Adran Drafnidiaeth ag ymgysylltu â ni o ran cwmpas y newidiadau.

Fel y dywedais, ar gyfer diwygiadau blaenorol i ddata traffig, mae’r Adran Drafnidiaeth wedi ymgynghori â ni tua blwyddyn ymlaen llaw. Nid wyf yn credu ei bod yn dderbyniol rhoi tri diwrnod o rybudd i ni gan wybod yn iawn beth fyddai’r canlyniadau i ranbarth cyfan o’r DU. Fel rheol, mae'r berthynas yn un iach, ond, yn yr achos hwn, mae rhywbeth wedi mynd o'i le. Hoffwn wybod beth aeth o'i le. Felly, byddaf yn cyfarfod â’r Ysgrifennydd Gwladol fis nesaf, fel y mae fy nghydweithiwr Ysgrifennydd y Cabinet eisoes wedi sôn.

O ran y berthynas sydd gennym â Llywodraeth y DU, rwyf o’r farn ein bod yn gryfach gyda'n gilydd fel gwlad. Wedi dweud hynny, mae'n rhaid i ni sicrhau bod y penderfyniadau a wneir gan yr Adran Drafnidiaeth, neu, o ran hynny, unrhyw adran arall yn Llywodraeth y DU, yn parchu’r hyn sy'n digwydd yng Nghymru, a’r amserlen y mae disgwyl i brosiectau—prosiectau mawrion megis yr M4—weithredu oddi mewn iddi.

Roedd yr Aelod yn tynnu sylw at yr angen i drydaneiddio’r rheilffordd i Abertawe—yn bendant; rwy’n cytuno yn llwyr. Ac eto, byddwn i’n datgan nad yw Cymru, yn y gorffennol, wedi cael ei chyfran deg o ran buddsoddiad drwy Network Rail. Mae’n rhaid i hynny newid hefyd. Ac mae’n rhaid i ni sicrhau y cytunir ar y rhaglenni ariannu dethol hynny gan Network Rail o fewn cyfnod rheoli 6, fel bod gennym ni system gwbl integredig—system sydd yn wirioneddol addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, nid dim ond yn y de, ond yn y gogledd a phob man rhwng y de a’r gogledd hefyd.

I will first of all say that I very much welcome the Cabinet Secretary’s early statement yesterday to us, and it was extremely helpful, I think, to allow Members to digest the statement a day before you make the statement to the Chamber. I very much hope that that’s a model, Cabinet Secretary, that you’ll continue with, and, in fact, that other Cabinet colleagues will learn from that good practice.

If I look at your statement today, Cabinet Secretary, you’ve said that you’re disappointed that the Department for Transport failed to engage with you on these revisions before they were introduced. Now, the Department for Transport has said that it made it clear to your officials at the start of this year that they would be updating projections. Now, notwithstanding your answers to Dai Lloyd, which I heard, I would ask you, Cabinet Secretary: are your officials keeping you up to date in this regard? But, regardless of who told what when, the information on the revised methodology was made public, as I understand it, in July, months ago. If that’s not the case, I’d like to understand that, I genuinely would. But I would ask when you became aware of this change—I think you mentioned three or four days ago---just for clarification. But I would say, you know—I don’t quite understand, Cabinet Secretary, why your officials didn’t pick this up in July when the information was made public, and I would have thought that would have been common practice. To me, this does raise, I think, the issue—the very important issue—of how well officials are working together between Welsh Government officials and the Department for Transport officials.

It seems to be that there is some breakdown here in communication, and I would ask the same question of the UK Government as well, but it doesn’t seem to me to be beyond realms that officials on both Governments, working on a project, speak on a regular basis to each other. I’m sure you would agree with me on that and you’ve said to the previous speaker that you would be looking into that; I think we’d all be interested in the outcome of that. And I can also ask if the revisions will also affect any other scheme at all across Wales. Will the revised methodology be applied to other pending schemes as well?

You also say in your statement today that you want

‘to ensure that decisions on the M4 project are based upon the most accurate, robust and up-to-date information’

and that seems perfectly reasonable and sensible to me. You go on to say that you must now allow sufficient time to review, and you go on from there. So, I do want to understand the ‘must’. It’s not a political point here, but what I do want to understand is—. For me, it’s logical, when a project is being developed, that you use the model that’s present at that time. So why does the model at the time not take precedence on this issue? I’m sure that colleagues across this Chamber, and members of the public, as you say, stuck in queues on the M4, will want to understand that as well. Now, if there is a difference in the results of the original and the revised forecasts, when will that be made public? How will it be explained? How will the differences be explained? Will you make this Chamber aware or will this be part of the public inquiry? And how are you going to make this information available to the public as well? Finally, what difference in the forecast would change your plan for the black route? Or perhaps, if I put that question in a different way as well, to what extent will the differences have between the two models to your current plan for change?

Yn gyntaf oll, byddaf yn dweud fy mod yn croesawu'n fawr ddatganiad cynnar Ysgrifennydd y Cabinet i ni ddoe. Roedd yn hynod ddefnyddiol, rwy’n credu, er mwyn galluogi Aelodau i grynhoi’r datganiad ddiwrnod cyn eich bod chi’n gwneud y datganiad i'r Siambr. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd hynny'n fodel, Ysgrifennydd y Cabinet, y byddwch chi’n parhau i’w ddefnyddio, ac, mewn gwirionedd, y bydd cydweithwyr eraill yn y Cabinet yn dysgu o’r arfer da hwnnw.

O edrych ar eich datganiad heddiw, Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi’n dweud eich bod yn siomedig bod yr Adran Drafnidiaeth wedi methu ag ymgysylltu â chi ynglŷn â’r diwygiadau hyn cyn iddynt gael eu cyflwyno. Nawr, mae’r Adran Drafnidiaeth wedi dweud ei bod wedi egluro i’ch swyddogion ar ddechrau'r flwyddyn hon y byddent yn diweddaru rhagamcanion. Nawr, er gwaethaf yr atebion a roddoch i Dai Lloyd, y gwnes i eu clywed, byddwn yn gofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet: a yw eich swyddogion yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi yn hyn o beth? Ond, ni waeth pwy ddywedodd beth a phryd, gwnaed yr wybodaeth am y fethodoleg ddiwygiedig yn gyhoeddus, o’r hyn a ddeallaf, ym mis Gorffennaf, fisoedd yn ôl. Os nad yw hynny'n wir, byddwn i'n hoffi deall hynny, hoffwn wir. Ond byddwn i’n gofyn pryd y cawsoch chi wybod am y newid hwn—rwy’n credu ichi ddweud tri neu bedwar diwrnod yn ôl—dim ond er mwyn cael eglurhad. Ond byddwn i yn dweud, wyddoch chi—nid wy’n deall yn iawn, Ysgrifennydd y Cabinet, pam na sylwodd eich swyddogion ar hyn ym mis Gorffennaf pan ddaeth yr wybodaeth hon yn gyhoeddus, a byddwn i wedi meddwl y byddai hynny wedi bod yn arfer cyffredin. I mi, mae hyn yn codi, rwy’n credu, y mater—y mater pwysig iawn—sef, pa mor dda mae swyddogion Llywodraeth Cymru a swyddogion yr Adran Drafnidiaeth yn cydweithio â'i gilydd.

Mae'n ymddangos bod rhyw ddiffyg cyfathrebu yma. A byddwn i’n gofyn yr un cwestiwn i Lywodraeth y DU hefyd, ond nid yw'n ymddangos i mi ei bod y tu hwnt i allu swyddogion y ddwy Lywodraeth, sy’n gweithio ar brosiect, i siarad yn rheolaidd â’i gilydd. Rwy'n siŵr y byddech chi’n cytuno â mi ar hynny ac rydych chi wedi dweud wrth y siaradwr blaenorol y byddech chi’n ymchwilio i hynny; rwy'n credu y byddai gan bawb ddiddordeb yn y canlyniad. Gallaf ofyn hefyd a fydd y diwygiadau yn effeithio ar unrhyw gynllun arall o gwbl ledled Cymru. A fydd y fethodoleg ddiwygiedig yn cael ei chymhwyso i gynlluniau arfaethedig eraill hefyd?

Rydych chi hefyd yn dweud yn eich datganiad heddiw eich bod am

'sicrhau bod penderfyniadau ynglŷn â phrosiect yr M4 yn seiliedig ar yr wybodaeth fwyaf cywir, cadarn a chyfoes'

ac mae hynny’n ymddangos yn gwbl resymol a synhwyrol i mi. Rydych chi’n mynd ymlaen i ddweud bod yn rhaid i chi yn awr ganiatáu digon o amser i adolygu, a'ch bod yn mynd ymlaen o'r fan honno. Felly, rwyf yn dymuno deall y 'rheidrwydd'. Nid yw'n bwynt gwleidyddol yma, ond yr hyn yr wyf eisiau ei ddeall yw—. I mi, mae'n rhesymegol, pan fydd prosiect yn cael ei ddatblygu, eich bod yn defnyddio'r model sy'n bresennol ar y pryd. Felly pam nad yw’r model ar y pryd yn cymryd blaenoriaeth o ran y mater hwn? Rwy'n siŵr bod cydweithwyr ar draws y Siambr hon, ac aelodau'r cyhoedd, fel yr ydych chi’n dweud, sy’n cael eu dal mewn tagfeydd ar yr M4, yn awyddus i ddeall hynny hefyd. Nawr, os oes gwahaniaeth o ran canlyniadau’r rhagolygon gwreiddiol a chanlyniadau’r rhagolygon diwygiedig, pa bryd fydd yr wybodaeth honno ar gael yn gyhoeddus? Sut y caiff ei hesbonio? Sut y bydd y gwahaniaethau yn cael eu hesbonio? A fyddwch chi’n rhoi gwybod i’r Siambr hon neu a fydd hyn yn rhan o'r ymchwiliad cyhoeddus? A sut ydych chi'n mynd i sicrhau bod yr wybodaeth hon ar gael i'r cyhoedd hefyd? Yn olaf, pa wahaniaeth yn y rhagolwg fyddai’n newid eich cynllun ar gyfer y llwybr du? Neu efallai, os byddaf yn geirio’r cwestiwn hwnnw mewn ffordd wahanol hefyd, i ba raddau y bydd y gwahaniaethau rhwng y ddau fodel yn effeithio ar eich cynllun presennol ar gyfer newid?

I’d like to thank the Member for his questions and say at the outset that I actually feared being scolded rather than congratulated for issuing a written statement ahead of giving an oral statement in the Chamber. So, I’m pleased that the Member actually recognised the value in my doing that, and it’s something that I would consider in the future. Again, I’m going to go back to the sequence of events that led to the decision to put back the commencement of the public local inquiry until the end of March next year at the latest. What happened was that, earlier this year, in spring, there was an indication from the Department for Transport officials to my officials that there would be an update to TEMPro data. In spite of my officials’ efforts, unfortunately, Department for Transport officials did not involve them in the case for TEMPro 7, in the development or in any consultation. That’s what caused the delay, because the data that were then produced—and I’ll come on to the actual questions that we’re asking about the methods and the statistics that are being used—raise questions about the business case that we put forward for the black route. TEMPro 7 would have an impact on all major road schemes in terms of the value for money. So, we will have to look at the case for many of our infrastructure schemes. The reason being—and the Member says that the model at the time should be used. That’s absolutely right. But, so too must the data of the moment, not data that are years old. Unfortunately, it appears that part of the problem with the data that are being used in this forecasting, in this modelling, is they do not recognise all of the LDPs that are being submitted. So, unfortunately, it appears that the modelling that has been used—and this is in spite of us being able to say to the Department for Transport, ‘Here are the data, this is what we’re using and this is our model, here are the predicted flows of people, here is the population growth’—unfortunately, they didn’t use those data. I want to know why they didn’t use those data.

More importantly to this project, I need to understand the implications of using data that are not up to date and accurate, because, in terms of the review that’ll have to take place, we will need to assess whether we amend the TEMPro 7 figures to actually take account of the position that we are in as of right now. That work will take place at speed, and, of course, subsequent to the review, I’ll make public the data and our modelling, and I’ll ensure that they are published. I think it’s only fair to everybody involved in this project, both supporters and objectors. It’s only fair that everybody should have the most accurate, up-to-date evidence possible.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau a dweud ar y cychwyn, yn hytrach na chael fy llongyfarch, roeddwn mewn gwirionedd yn ofni y byddai pobl yn fy nwrdio am gyhoeddi datganiad ysgrifenedig cyn rhoi datganiad llafar yn y Siambr. Felly, rwy'n falch bod yr Aelod mewn gwirionedd yn cydnabod gwerth o ran y ffaith fy mod wedi gwneud hynny, ac mae'n rhywbeth y byddwn yn ei ystyried yn y dyfodol. Unwaith eto, rwy’n mynd yn ôl i sôn am drefn y digwyddiadau a arweiniodd at y penderfyniad i ohirio cychwyn yr ymchwiliad lleol cyhoeddus tan ddiwedd mis Mawrth y flwyddyn nesaf, fan bellaf. Yr hyn a ddigwyddodd oedd bod swyddogion yr Adran Drafnidiaeth, yn gynharach eleni, yn y gwanwyn, wedi awgrymu wrth fy swyddogion i y byddai diweddariad yn digwydd i'r data TEMPro. Er gwaethaf ymdrechion fy swyddogion i, yn anffodus ni wnaeth swyddogion yr Adran Drafnidiaeth eu cynnwys nhw yn yr achos dros TEMPro 7, o ran y datblygiad neu o ran unrhyw ymgynghori. Dyna beth achosodd yr oedi, oherwydd bod y data a gynhyrchwyd bryd hynny—a byddaf yn ateb yr union gwestiynau maes o law, a oedd yn gofyn am y dulliau a'r ystadegau sy'n cael eu defnyddio—yn codi cwestiynau am yr achos busnes a gyflwynwyd gennym ar gyfer y llwybr du. Byddai TEMPro 7 yn effeithio ar yr holl gynlluniau ffyrdd mawr o ran gwerth am arian. Felly, bydd yn rhaid inni edrych ar yr achos dros lawer o'n cynlluniau seilwaith. Y rheswm dros hyn oedd—ac mae’r Aelod yn dweud y dylid defnyddio’r model sydd ar gael ar y pryd. Mae hynny'n hollol gywir. Ond, felly hefyd mae'n rhaid defnyddio'r data cyfredol, nid data sydd gyda ni ers blynyddoedd. Yn anffodus, ymddengys mai rhan o'r broblem â'r data sy'n cael eu defnyddio ar gyfer y rhagolygon hyn, yn rhan o’r model hwn, yw nad ydynt yn cydnabod yr holl CDLlau sy'n cael eu cyflwyno. Felly, yn anffodus, mae'n ymddangos bod y model sydd wedi’i ddefnyddio—ac mae hyn er gwaethaf y ffaith ein bod ni wedi gallu dweud wrth yr Adran Drafnidiaeth, 'Dyma’r data, dyma’r hyn yr ydym yn ei ddefnyddio a dyma yw ein model ni, dyma’r llif o bobl a ragwelir, dyma yw twf y boblogaeth'—yn anffodus, ni wnaethant ddefnyddio’r data hynny. Hoffwn i wybod pam na wnaethant ddefnyddio'r data hynny.

Yn bwysicach ar gyfer y prosiect hwn, mae angen i mi ddeall goblygiadau defnyddio data nad ydynt yn gyfredol nac yn gywir, oherwydd, o ran yr adolygiad y bydd yn rhaid ei gynnal, bydd angen i ni asesu a ydym ni’n diwygio ffigurau TEMPro 7 i ystyried mewn gwirionedd y sefyllfa yr ydym ynddi ar hyn o bryd. Bydd y gwaith hwnnw'n digwydd yn gyflym, ac, wrth gwrs, yn dilyn yr adolygiad, byddaf yn gwneud y data a’n model yn gyhoeddus, a byddaf yn sicrhau eu bod yn cael eu cyhoeddi. Rwy'n credu bod hynny ond yn deg i bawb sy'n gysylltiedig â'r prosiect hwn, yn gefnogwyr ac yn wrthwynebwyr. Nid yw ond yn deg y dylai pawb gael y dystiolaeth fwyaf cywir a diweddar â phosibl.

I applaud the Cabinet Secretary for issuing his statement at the earliest opportunity, but isn’t there a certain irony that we are applauding him for accelerating a statement about further delays in the project itself? This is more than disappointing. Of course, the inquiry will have to consider the best forecasts that are available, but not all the evidence of the inquiry will relate to traffic forecasts, and I don’t see why the inquiry needs to be delayed for this purpose. It might need to be adjourned at some stage in order to resume later if the forecasts aren’t available at the right time, but, in any event, it would be possible to take evidence and then to have further hearings if any revisions are necessary.

What is vitally necessary is that we get on with this project as quickly as possible. It seems to me, as Dai Lloyd has pointed out, we’ve been talking about this since time immemorial, and the biggest roadblock on the M4 in the last eight years has been the Welsh Government itself, because they could have got on with this years and years ago.

What we know is that the M4 is overcrowded now, and it will get more overcrowded in future. The traffic forecasts are not likely to arrive at the conclusion that the traffic flows that we have today are going to be reduced. Therefore, it seems to me that this is just a further example of obfuscation and delay.

But we could make use of the time now made available to do further work on the blue route, which would be of relevance to the inquiry. We, for our part in UKIP, have extended the hand of friendship to the Government to say that if, at the end of the day, the black route is the only route available, then we will be prepared to make it happen, because the black route is better than no route, but we still prefer the blue route. A proper feasibility study could be done, funded by the Welsh Government. So far, Professor Stuart Cole seems to have been doing it all by himself. I’m going to ask the Cabinet Secretary, therefore, whether he will take advantage of the delay in order to facilitate that.

Rwy'n canmol Ysgrifennydd y Cabinet am gyhoeddi ei ddatganiad ar y cyfle cyntaf. Ond onid oes eironi penodol ein bod ni’n ei ganmol am gyflymu datganiad ynglŷn ag oedi pellach o ran y prosiect ei hun? Mae hyn yn hynod siomedig. Wrth gwrs, bydd yn rhaid i'r ymchwiliad ystyried y rhagolygon gorau sydd ar gael, ond ni fydd holl dystiolaeth yr ymchwiliad yn ymwneud â rhagolygon traffig, ac nid wyf yn gweld pam mae angen gohirio’r ymchwiliad at y diben hwn. Efallai y bydd angen ei ohirio ar ryw adeg er mwyn ailddechrau nes ymlaen os nad yw'r rhagolygon ar gael ar yr adeg iawn. Beth bynnag, byddai'n bosibl cymryd tystiolaeth a chael rhagor o wrandawiadau os bydd angen unrhyw ddiwygiadau.

Yr hyn sy'n hollol angenrheidiol yw ein bod yn bwrw ymlaen â'r prosiect hwn cyn gynted â phosibl. Mae'n ymddangos i mi, fel y nododd Dai Lloyd, ein bod wedi bod yn siarad am hyn ers cyn cof, a'r rhwystr mwyaf sydd wedi bod ar yr M4 yn ystod yr wyth mlynedd diwethaf yw Llywodraeth Cymru ei hun, oherwydd gallai fod wedi bwrw ymlaen â hyn flynyddoedd yn ôl.

Yr hyn a wyddom ni yw bod gormod o draffig ar yr M4 erbyn hyn, a bydd hyn yn gwaethygu yn y dyfodol. Nid yw'r rhagolygon traffig yn debygol o ddod i’r casgliad bod y llifau traffig sydd gennym heddiw am leihau. Felly, mae'n ymddangos i mi fod hyn enghraifft arall o oedi a dewis peidio mynd i’r afael yn uniongyrchol â’r her.

Ond gallem ni wneud defnydd o'r amser sydd bellach ar gael i wneud rhagor o waith ar y llwybr glas, a fyddai'n berthnasol i'r ymchwiliad. Rydym ni, o ran ein rhan yn UKIP, wedi estyn llaw cyfeillgarwch i’r Llywodraeth i ddweud y byddwn ni yn barod i sicrhau bod y llwybr du yn digwydd os mai’r llwybr du, ar ddiwedd y dydd, yw'r unig lwybr sydd ar gael, gan fod y llwybr du yn well na dim llwybr o gwbl. Ond mae’n well gennym y llwybr glas o hyd. Gellid gwneud astudiaeth ddichonoldeb briodol, wedi’i hariannu gan Lywodraeth Cymru. Hyd yn hyn, mae’n ymddangos mai’r Athro Stuart Cole sydd wedi bod yn gwneud pob dim ei hun. Rwyf am ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet, felly, a fydd ef yn manteisio ar yr oedi er mwyn hwyluso hynny.

Can I thank the Member for his questions and say, first and foremost, that we need to be able to convince not just the independent inspector, but also the people of Wales that this hugely important project is necessary? The way that we do that is that we make an evidence-based argument. If we can’t convince the inspector that it’s the case that the current road is over capacity, and if we can’t convince the inspector that the black route is necessary, then we will lose the argument. We will lose the case, and this once-in-a-lifetime opportunity will be lost. So, it’s absolutely right, given that there are changes in TEMPro 7 that relate to the number of trips made per person, and provides population forecasts, that we take a very close look at what those changes are and whether they are accurate—whether they are sufficiently accurate—to actually justify proceeding with them. I don’t believe, based on what I’ve been able to ascertain so far, that they are sufficiently up to date, but we will need to review them and then proceed based on the most up-to-date data. I really don’t think it would be fair at all to anybody concerned, given the passions that this matter arouses and given the considerable sum of money, to rush into an inquiry based on questionable data. I think we have to reach an evidence-based decision, and I think the inspector would actually agree. Therefore, the inspector would, in all likelihood, wish to adjourn the public local inquiry if we proceeded. But I do recognise that this is hugely frustrating for the 100,000 people plus who travel on the M4 every single day. In 2014, the road was up to 95 per cent full. It’s simply not resilient in times of incidents. We saw it last week, when there was a huge tailback as a consequence of an incident. We saw it this morning, actually, albeit it wasn’t on the M4. But it’s what happens when you don’t have a road network that is resilient.

We know that the black route is considered the best possible option, based on our assessment. In terms of the blue route, I think the Member may be aware that I initiated a fresh assessment of the blue route. So, that’s being looked at again at the inquiry. In terms of the blue route, as it’s been examined so far, and presented so far, I’m afraid that it will provide very little relief to the M4, and also worsen problems on local roads. Given that it would cost between £600 million and £800 million, it would not offer good value for money, especially in a time of limited budgets.

In terms of the new programme, I’d just like to outline the time frame that we’ll operate to now, because I said in my earlier contribution that we still expect to be able to open the relief road in autumn 2021. In March of this year, we published draft statutory orders and an environmental statement. By 31 March next year, pending the current review that’s taking place, the public local inquiry will commence. During the summer of 2017, and pending receipt of an inspector’s report, a decision will be made on whether to make the orders and proceed with construction. If that’s the case, in the spring of 2018 work will begin to build the motorway. I’m mindful of the ongoing statutory process, but there are a number of measures that can be taken to ensure that we meet that autumn 2021 deadline for completion, such as parallel working and additional planning with utility companies to expedite detailed design and construction, and to mitigate the delay caused by the necessary review of new Department for Transport data.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau a dweud, yn gyntaf ac yn bennaf, fod angen i ni allu argyhoeddi nid yn unig yr arolygydd annibynnol, ond hefyd bobl Cymru fod y prosiect hynod bwysig hwn yn angenrheidiol? Y ffordd yr ydym ni’n gwneud hynny yw ein bod yn creu dadl ar sail tystiolaeth. Os na allwn argyhoeddi'r arolygydd mai’r gwir amdani yw bod gormod o geir ar y ffordd bresennol, ac os na allwn argyhoeddi'r arolygydd fod y llwybr du yn angenrheidiol, yna byddwn ni’n colli'r ddadl. Byddwn yn colli'r achos, a bydd y cyfle unigryw unwaith mewn oes hwn yn diflannu. Felly, mae'n hollol gywir, o gofio bod newidiadau yn TEMPro 7 sy'n ymwneud â nifer y teithiau a wneir fesul unigolyn, a’i fod yn darparu rhagolygon o ran y boblogaeth, ein bod yn edrych yn fanwl iawn ar beth yw’r newidiadau hynny ac a ydynt yn gywir ai peidio—a ydynt yn ddigon cywir— mewn gwirionedd i gyfiawnhau bwrw ymlaen â nhw. Nid wyf o’r farn, yn seiliedig ar yr hyn yr wyf wedi’i ganfod hyd yn hyn, eu bod yn ddigon cyfredol, ond bydd angen i ni eu hadolygu ac yna fwrw ymlaen yn seiliedig ar y data mwyaf cyfredol. Nid wyf yn credu mewn gwirionedd y byddai’n deg o gwbl i unrhyw un sy’n gysylltiedig â hyn, o ystyried yr angerdd y mae’r mater hwn yn ei ennyn ac o ystyried y swm sylweddol o arian, ruthro i gynnal ymchwiliad yn seiliedig ar ddata amheus. Rwy’n credu bod yn rhaid i ni ddod i benderfyniad sy’n seiliedig ar dystiolaeth, ac rwy'n credu y byddai’r arolygydd yn cytuno mewn gwirionedd. Felly, byddai’r arolygydd, yn ôl pob tebyg, yn dymuno gohirio'r ymchwiliad cyhoeddus lleol os ydym ni’n bwrw ymlaen. Ond rwy’n cydnabod bod hyn yn hynod rwystredig i’r 100,000 o bobl a mwy sy'n teithio ar yr M4 bob dydd. Yn 2014, roedd y ffordd hyd at 95 y cant yn llawn. Yn syml, nid yw’n gallu ymdopi pan fydd damweiniau’n digwydd. Gwelsom hynny yr wythnos ddiwethaf, pan gafwyd tagfeydd enfawr o ganlyniad i ddamwain. Gwelsom hynny y bore yma, mewn gwirionedd, er nad oedd hynny ar yr M4. Ond dyna beth sy'n digwydd pan nad oes gennych rwydwaith ffyrdd sy'n ddigon cadarn.

Gwyddom fod y llwybr du yn cael ei ystyried fel y dewis gorau posibl, yn seiliedig ar ein hasesiad ni. O ran y llwybr glas, rwy’n credu efallai bod yr Aelod yn ymwybodol fy mod i’n cychwyn asesiad newydd o'r llwybr glas. Felly, rhoddir sylw i hynny eto yn yr ymchwiliad. O ran y llwybr glas, yn ôl yr hyn sydd wedi’i archwilio hyd yn hyn, a’r hyn sydd wedi’i gyflwyno hyd yn hyn, mae arnaf ofn mai dim ond ychydig bach o liniaru fyddai ar yr M4, a hefyd byddai’n gwaethygu’r problemau ar ffyrdd lleol. O ystyried y byddai'n costio rhwng £600 miliwn a £800 miliwn, ni fyddai'n cynnig gwerth da am arian, yn enwedig mewn cyfnod o gyllidebau cyfyngedig.

O ran y rhaglen newydd, hoffwn amlinellu'r amserlen y byddwn ni’n ei dilyn nawr wrth weithredu, oherwydd dywedais wrth gyfrannu’n gynharach ein bod yn dal i ddisgwyl gallu agor y ffordd liniaru yn hydref 2021. Yn ystod mis Mawrth eleni, cyhoeddwyd gorchmynion statudol drafft a datganiad amgylcheddol. Erbyn 31 Mawrth y flwyddyn nesaf, wrth aros am yr adolygiad presennol sy'n cael ei gynnal, bydd yr ymchwiliad lleol cyhoeddus yn dechrau. Yn ystod haf 2017, a hyd nes derbynnir adroddiad gan arolygydd, bydd penderfyniad yn cael ei wneud o ran a ddylid gwneud y gorchmynion a bwrw ymlaen â'r gwaith adeiladu. Os felly, yn ystod gwanwyn 2018 bydd gwaith yn dechrau ar adeiladu'r draffordd. Rwy'n ymwybodol o'r broses statudol barhaus. Ond ceir nifer o gamau y gellir eu cymryd i sicrhau ein bod yn cadw at y dyddiad hwnnw yn hydref 2021 ar gyfer gorffen y gwaith, megis gweithio cyfochrog a chynllunio ychwanegol gyda chwmnïau cyfleustodau i hwyluso’r gwaith cynllunio ac adeiladu manwl, ac i liniaru'r oedi a achoswyd gan yr adolygiad angenrheidiol o ddata newydd yr Adran Drafnidiaeth.

I recognise the difficulty that the UK Government decision has presented the Welsh Government in terms of the M4 project, and appreciate that it is, in the least, regrettable, but can I ask the Cabinet Secretary about the potential knock-on effects? Does this also mean a deferment in terms of the work being able to be done on the A55 and the A494 in north Wales? As the Cabinet Secretary is well aware, the improvements and investment to those roads are not only a priority for Members in the region but for the public alike. The DfT’s revised methodology has the potential to create a lot of concern, and I’d urge the Welsh Government to do all that you can to alleviate and address that concern.

Rwy’n cydnabod yr anhawster i Lywodraeth Cymru yn sgil penderfyniad Llywodraeth y DU ar brosiect yr M4, ac rwy’n sylweddoli ei fod yn anffodus, i ddweud y lleiaf, ond a gaf i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet am y sgil-effeithiau posibl? A yw hyn hefyd yn golygu gohirio’r gwaith sy’n gallu cael ei wneud ar yr A55 a'r A494 yn y gogledd? Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet yn iawn, mae’r gwelliannau a’r buddsoddiad ar gyfer y ffyrdd hynny yn flaenoriaeth i’r Aelodau yn y rhanbarth, yn ogystal â’r cyhoedd hefyd. Mae gan fethodoleg ddiwygiedig yr Adran Drafnidiaeth y potensial i greu llawer o bryder, a byddwn i’n annog Llywodraeth Cymru i wneud popeth o fewn ei gallu i liniaru a mynd i'r afael â’r pryder hwnnw.

I think the Member is right to raise concerns about the implications of this right across Wales. As I’ve already outlined, there are implications that we must consider. That said, I am determined to proceed with public consultation on the work that is necessary to alleviate pressure on the A55 and the A494 in north Wales. We’ll be proceeding with that consultation in March 2017, so I’m pleased that at least we are able to commit to that work. That work will run concurrently with the public local inquiry for the M4, and it’s still our vision as a Welsh Government to ensure that we have a modern road network that complements an integrated public transport system.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn iawn i godi pryderon ynglŷn â goblygiadau’r hawl hwn ledled Cymru. Fel rwyf wedi’i amlinellu eisoes, ceir goblygiadau y mae'n rhaid i ni eu hystyried. Wedi dweud hynny, rwy’n benderfynol o fwrw ymlaen â'r ymgynghoriad cyhoeddus ar y gwaith sy'n angenrheidiol i liniaru’r pwysau ar yr A55 a'r A494 yn y gogledd. Byddwn yn bwrw ymlaen â’r ymgynghori hynny ym mis Mawrth 2017, felly rwy'n falch ein bod o leiaf yn gallu ymrwymo i'r gwaith hwnnw. Bydd y gwaith hwnnw'n cydredeg â'r ymchwiliad lleol cyhoeddus ar gyfer yr M4. Ac mae'n dal i fod yn weledigaeth gennym ni fel Llywodraeth Cymru i sicrhau bod gennym rwydwaith ffyrdd modern sy'n ategu system drafnidiaeth gyhoeddus integredig.

I think the outrage expressed by Neil Hamilton and Dai Lloyd is entirely misplaced. It’s absolutely essential that, if we’re going to go ahead with a really major capital investment, we do so on the basis of accurate information. So, I applaud the Cabinet Secretary’s decision to delay things in order to look at the latest data, ensure that they are accurate, and enable us to make rational decisions. Hopefully, the relocation of the Office for National Statistics to Newport will give us better statistical information in the future, because clearly that is an issue that’s been raised by lots of stakeholders in relation to this and other matters.

I suppose one of the things I want to know is really whether the UK Government is still insisting that we should be going ahead with the M4 project based on inaccurate data, because my understanding is that the latest information provided by the Department for Transport—this TEMPro 7—is forecasting less traffic on the M4 than we have at the moment. Therefore, it’s absolutely essential that we understand whether that’s accurate, and if so, what impact it should have on our future. I am, of course, hoping that these forecasts are not based on a disastrous exit from the European Union, which could lead to a complete tanking of the economy if it’s done in the wrong way, but are instead an assurance that the message that we all need to change our behaviour in the light of climate change, and not be using the car for short journeys but using alternative methods of transport, is being reflected in those forecasts. So, I just wondered if you could clarify: what is the current UK Government’s position, apart from their profound apologies that they haven’t told you that this latest information was coming down the track?

Rwy'n credu bod y dicter a fynegwyd gan Neil Hamilton a Dai Lloyd yn gwbl anghywir. Mae'n gwbl hanfodol, os ydym ni am fwrw ymlaen â buddsoddiad cyfalaf sylweddol iawn, ein bod ni’n gwneud hynny ar sail gwybodaeth gywir. Felly, rwy’n cymeradwyo penderfyniad Ysgrifennydd y Cabinet i ohirio pethau er mwyn ystyried y data diweddaraf, sicrhau eu bod yn gywir, a’n galluogi ni i wneud penderfyniadau rhesymegol. Gobeithio y bydd adleoli'r Swyddfa Ystadegau Gwladol i Gasnewydd yn rhoi gwell gwybodaeth ystadegol i ni yn y dyfodol, oherwydd mae’n amlwg bod hynny’n fater sydd wedi’i godi gan lawer o randdeiliaid mewn cysylltiad â hyn ac mewn cysylltiad â materion eraill.

Mae’n debyg mai un o'r pethau yr wyf am wybod mewn gwirionedd ydyw a yw Llywodraeth y DU yn parhau i fynnu y dylem ni fod yn bwrw ymlaen â phrosiect yr M4 yn seiliedig ar ddata anghywir. Oherwydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf i, mae’r wybodaeth ddiweddaraf a ddarparwyd gan yr Adran Drafnidiaeth—y TEMPro 7 hwn—yn rhagweld llai o draffig ar yr M4 nag sydd gennym ar hyn o bryd. Felly, mae'n gwbl hanfodol ein bod yn deall a yw hynny'n gywir, ac os felly, pa effaith gaiff hynny ar ein dyfodol. Rwy’n gobeithio, wrth gwrs, nad yw'r rhagolygon hyn yn seiliedig ar y bleidlais drychinebus i adael yr Undeb Ewropeaidd, a allai arwain at chwalu’r economi yn llwyr os caiff ei wneud yn anghywir. Yn hytrach, rwy’n gobeithio mai’r neges yn y rhagolygon hyn yw bod angen i bob un ohonom ni newid ein hymddygiad yng ngoleuni'r newid yn yr hinsawdd, a pheidio â defnyddio'r car ar gyfer teithiau byrion ond defnyddio dulliau eraill o gludiant. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a allech chi egluro: beth yw sefyllfa bresennol Llywodraeth y DU, ar wahân i'w hymddiheuriadau dwys na wnaethant eich hysbysu bod yr wybodaeth ddiweddaraf ar ei ffordd?

The Member makes a very important point—a crucial point that, when we’re talking about such a huge sum of money, it’s absolutely vital that we invest it on the basis of evidence and on the basis of up-to-date, accurate data. The UK Government has given no indication as to whether we should proceed on the basis of the latest Department for Transport information. I’d be very interested to know whether that’s their position or whether they accept that the data that they’ve provided are of great difficulty to this project. One thing is for sure—that the current modelling that’s been provided will have implications if the causes of, as the Member identified, what seem to be very questionable data are not drilled into and answered. The modelling that is used by Welsh Government is modelling that is adopted for active travel as well, and so we need to ensure that every decision that is taken is taken on the basis of the best possible modelling programme. It may well be required of Welsh Government to develop our own.

Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn—pwynt hollbwysig ei bod yn gwbl hanfodol, wrth i ni sôn am y fath swm mawr o arian, ein bod yn buddsoddi ar sail tystiolaeth ac ar sail data cyfredol a chywir. Nid yw Llywodraeth y DU wedi rhoi unrhyw awgrym ynghylch a ddylem ni symud ymlaen ar sail gwybodaeth ddiweddaraf yr Adran Drafnidiaeth. Byddai gennyf i ddiddordeb mawr i wybod ai hynny yw eu safbwynt neu a ydynt yn derbyn bod y data y maent wedi’u darparu yn peri anhawster mawr i’r prosiect hwn. Mae un peth yn sicr—y bydd goblygiadau i’r model presennol os na ymchwilir i achosion y data, fel y nododd yr Aelod, sy’n ymddangos yn amheus iawn, a chwestiynu’r achosion hynny hefyd. Y model a ddefnyddir gan Lywodraeth Cymru yw’r model sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer teithio byw hefyd. Felly mae angen i ni sicrhau bod pob penderfyniad a wneir yn cael ei wneud ar sail y rhaglen fodelu orau posibl. Efallai’n wir y bydd angen i Lywodraeth Cymru ddatblygu ei model ei hun.

This statement today by the Cabinet Secretary for economy will be met with disappointment and dismay by everyone who has experienced delay in their journey time due to congestion on the M4, including myself, who travels virtually four times a week. If I leave before seven o’clock, it takes me still more than 40 minutes from Newport to this place. Lord help those who come after half past seven and spend more than one hour on the M4 just to reach Cardiff, only 10 to 12 miles. That is actually congestion every day.

Just two weeks after Labour’s programme for government—[Interruption.] Just two weeks after Labour’s programme for government made a commitment to building an M4 relief road, they have kicked the project, once again, into the long grass. This is a fact. Poor transport infrastructure and lack of capacity means that the south Wales corridor is not fit for purpose and is discouraging businesses locally, nationally and internationally from investing in Wales. So why has the Cabinet Secretary chosen to ignore the existing evidence of the need for a relief road and delay the public inquiry? CBI Wales, the Institute of Directors, the Engineering Employers Federation and the South Wales Chamber of Commerce have all called for a quick decision to be made in this respect. The Cabinet Secretary has tried to blame the Department for Transport. He claims the department only advised him of the new matters of projecting the amount of traffic three days before they were introduced. The department denies this and says that it warned Welsh officials of this change earlier this year. Will the Cabinet Secretary agree to publish all correspondence between his officials and the Department for Transport to clarify this issue? Changes to the system of traffic forecasting were introduced over the summer, so why has it taken the Cabinet Secretary so long to announce the delay in starting the public inquiry?

South Wales East, this Assembly, sporting events and businesses: people travel on the M4 in not tens of thousands, but hundreds of thousands, Cabinet Secretary. We need the M4 to be completed as soon as possible—2021 is not good enough here. The unreliablity of this stretch of road will increasingly generate additional costs and uncertainty for business, harm tourism and cause frustration for motorists. The Welsh Labour Government has once again let down the Welsh public here. Thank you.

Bydd y datganiad hwn heddiw gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi yn peri siom a gofid i bawb sydd wedi profi oedi i amser eu taith oherwydd tagfeydd ar yr M4, gan gynnwys fi fy hun, sy'n teithio bron pedair gwaith yr wythnos. Os wyf yn gadael cyn 07:00, mae'n dal i gymryd mwy na 40 munud i mi deithio o Gasnewydd i'r lle hwn. Duw â helpo'r rhai hynny sy'n dod ar ôl hanner awr wedi saith ac yn treulio mwy nag awr ar yr M4 dim ond i gyrraedd Caerdydd, sydd ond 10 i 12 milltir. Mae hynny mewn gwirionedd yn golygu tagfeydd bob dydd.

Dim ond pythefnos ar ôl i raglen lywodraethu Llafur—[Torri ar draws.] Dim ond pythefnos ar ôl i raglen lywodraethu Llafur wneud ymrwymiad i adeiladu ffordd liniaru ar yr M4, maent wedi ei roi, unwaith eto, o’r neilltu. Mae hyn yn ffaith. Mae seilwaith trafnidiaeth gwael a diffyg capasiti yn golygu nad yw coridor de Cymru yn addas at y diben ac mae’n annog busnesau lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol, i beidio â buddsoddi yng Nghymru. Felly pam mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dewis anwybyddu'r dystiolaeth sy'n bodoli eisoes ynglŷn â’r angen am ffordd liniaru ac wedi dewis gohirio'r ymchwiliad cyhoeddus? Mae CBI Cymru, Sefydliad y Cyfarwyddwyr, y Ffederasiwn Cyflogwyr Peirianyddol a Siambr Fasnach De Cymru i gyd wedi galw am benderfyniad cyflym i gael ei wneud yn hyn o beth. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi ceisio rhoi'r bai ar yr Adran Drafnidiaeth. Mae'n honni bod yr adran ond wedi rhoi gwybod iddo am y materion newydd o ran rhagamcanu maint y traffig, dridiau cyn eu cyflwyno. Mae'r adran yn gwadu hyn ac yn dweud ei bod wedi rhybuddio swyddogion Cymru o’r newid hwn yn gynharach eleni. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gytuno i gyhoeddi'r holl ohebiaeth rhwng ei swyddogion a'r Adran Drafnidiaeth i egluro'r mater hwn? Cyflwynwyd newidiadau i'r system rhagolygu traffig yn ystod yr haf. Felly pam mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi cymryd cymaint o amser i gyhoeddi'r oedi cyn dechrau’r ymchwiliad cyhoeddus?

Dwyrain De Cymru, y Cynulliad hwn, digwyddiadau chwaraeon a busnesau: mae cannoedd o filoedd, nid degau o filoedd, o bobl yn teithio ar yr M4, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae angen cwblhau’r gwaith ar yr M4 cyn gynted â phosibl—nid yw 2021 yn ddigon da yma. Bydd annibynadwyedd y rhan hon o'r ffordd yn gynyddol yn cynhyrchu costau ychwanegol ac yn golygu ansicrwydd i fusnesau, yn niweidio twristiaeth ac yn achosi rhwystredigaeth i fodurwyr. Unwaith eto, mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi siomi’r cyhoedd yng Nghymru. Diolch.

Oh, good grief. I’m not sure where to begin, other than to say I’ve already outlined what happened in late July. The Member seems to think that you can probably calculate with a Casio calculator and an abacus, in a few seconds, for what is an immensely burdensome project. It cannot be done overnight, and as I’ve already said, normally—normally—Department for Transport officials will engage with us a year ahead. On this occasion, we had three days’ notice. During the period between late July and today, my officials had to scrutinise the data. They had to make an abundance of calculations, they had to assess the data, and it then became apparent that the data, as my friend and colleague Jenny Rathbone has highlighted, clearly did not support the case for a relief road as the previous data—what I believe to be more accurate data—supported the case. Given that, we then secured legal advice on the likelihood of the public inquiry being adjourned or, indeed, the case being accepted for building a relief road. The answer that we had was that an adjournment is probable, and the case simply isn’t there. Now, the Member said, ‘Why have you ignored the evidence, and why don’t you get building?’ Well, the fact is, it’s that the Department for Transport has given us evidence that can’t be ignored, because if we do, it won’t get built. My point is: we now need to get the data right, because the Department for Transport has clearly not done that. And I don’t believe—as I say, it’s not a conspiracy, I think it’s probably incompetence. But the fact of the matter is that the UK Government have really done a disservice not just to this place but to the people of Wales—to the 100,000 plus people who use the M4 on a daily basis. Now, I know that the Member clearly has lengthy delays on a daily basis in using the M4, but so do the tens of thousands of people who are hoping that this local public inquiry will begin on 1 November and who regrettably now will have to wait until potentially March before it gets going. But that is as a consequence of the Department for Transport not engaging with us as they should have done and has they have done in the past. And surely—surely—given the scale of this project, given the publicity that this project has had, the Department for Transport should have recognised that it needed to give Welsh Government more than three days’ notice.

Wel, wir. Nid wyf yn siŵr ble i ddechrau, ar wahân i ddweud fy mod eisoes wedi amlinellu'r hyn a ddigwyddodd ddiwedd mis Gorffennaf. Mae’n ymddangos bod yr Aelod o’r farn y gallech chi yn ôl pob tebyg wneud cyfrifiadau gyda chyfrifiannell Casio ac abacus, a hynny mewn ychydig eiliadau, ar gyfer prosiect sy’n hynod feichus. Ni ellir gwneud hyn dros nos, ac fel rwyf eisoes wedi dweud, fel arfer—fel arfer—bydd swyddogion yr Adran Drafnidiaeth yn ymgysylltu â ni flwyddyn ymlaen llaw. Ar yr achlysur hwn, rhoddwyd tridiau o rybudd i ni. Yn ystod y cyfnod rhwng diwedd mis Gorffennaf a heddiw, roedd yn rhaid i’m i swyddogion graffu ar y data. Roedd yn rhaid iddynt wneud llwyth o gyfrifiadau, roedd yn rhaid iddynt asesu'r data, ac yna daeth yn amlwg nad oedd y data, fel yr amlygodd fy ffrind a’m cydweithiwr Jenny Rathbone, yn cefnogi'r achos ar gyfer ffordd liniaru fel y gwnaeth y data blaenorol—data mwy cywir yn fy marn i—gefnogi'r achos. O ystyried hynny, ceisiwyd cyngor cyfreithiol o ran y tebygolrwydd y caiff yr ymchwiliad cyhoeddus ei ohirio neu, yn wir, y caiff yr achos ei dderbyn ar gyfer adeiladu ffordd liniaru. Yr ateb a gawsom oedd bod gohiriad yn debygol, ac yn syml nad oedd achos i’w gael. Nawr, dywedodd yr Aelod, 'Pam wnaethoch chi anwybyddu'r dystiolaeth, a pham na ddechreuwch chi adeiladu?' Wel, y gwir amdani yw bod yr Adran Drafnidiaeth wedi rhoi tystiolaeth i ni na ellir ei hanwybyddu, oherwydd os ydym ni’n ei hanwybyddu, ni chaiff ei adeiladu. Fy mhwynt i yw: mae angen i ni nawr sicrhau bod y data’n gywir, gan nad yw’r Adran Drafnidiaeth wedi gwneud hynny yn amlwg. Ac nid wyf yn meddwl—fel rwy’n dweud, nid cynllwyn ydyw, rwy’n credu, fwy na thebyg, mai anallu ydyw. Ond y gwir amdani yw bod Llywodraeth y DU mewn gwirionedd wedi gwneud cam nid yn unig â’r lle hwn, ond â phobl Cymru—â’r 100,000 o bobl a mwy sy'n defnyddio'r M4 o ddydd i ddydd. Nawr, gwn fod yr Aelod mewn tagfeydd am amser hir yn ddyddiol wrth ddefnyddio'r M4, ond felly hefyd y mae'r degau o filoedd o bobl sy'n gobeithio y bydd yr ymchwiliad cyhoeddus lleol hwn yn dechrau ar 1 Tachwedd ac a fydd yn awr, yn anffodus, yn gorfod aros tan fis Mawrth o bosibl cyn ei fod yn bwrw ymlaen. Ond mae hynny o ganlyniad i’r Adran Drafnidiaeth yn peidio ag ymgysylltu â ni fel y dylent fod wedi gwneud ac fel y maent wedi gwneud yn y gorffennol. A dylai'r Adran Drafnidiaeth yn sicr—yn sicr—o ystyried maint y prosiect hwn, o ystyried y cyhoeddusrwydd a roddwyd i’r prosiect hwn, fod wedi cydnabod bod angen iddi roi mwy na thridiau o rybudd i Lywodraeth Cymru.

Yes, clearly, Cabinet Secretary, it is very, very important that the evidence base for this very important decision is as sound as possible. So, could I ask that in considering the revised methodology that the UK Government has now put on the table regarding future forecasted traffic growth, Welsh Government might also look at methodologies pertaining to this decision more widely? For example, WelTAG, I think, has been subject to much criticism, in predicting a time saving for an individual car journey on a road, and then multiplying that to obtain an alleged economic benefit. So, I was quite interested in what you said, Cabinet Secretary, about perhaps looking at a Welsh formula that could be used, which could obviously take into account particular circumstances here in Wales, and I think, perhaps, some of the drivers for Welsh Government strategy and policy, such as the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and sustainable development as a central principle.

So, with that wider picture in mind, and particularly with regard to the criticism of WelTAG, would you incorporate consideration of those factors and possible changes in your consideration, going forward, on this matter?

Ie, yn amlwg, Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n bwysig iawn, iawn bod y sylfaen dystiolaeth ar gyfer y penderfyniad pwysig iawn hwn mor gadarn â phosibl. Felly, a gaf i ofyn, wrth ystyried y fethodoleg ddiwygiedig y mae Llywodraeth y DU bellach wedi’i chyhoeddi ynghylch y twf traffig a ragwelir yn y dyfodol, efallai y gallai Llywodraeth Cymru hefyd ystyried yn ehangach fethodolegau sy'n ymwneud â’r penderfyniad hwn? Er enghraifft, mae WelTAG, rwy’n credu, wedi bod yn destun llawer o feirniadaeth, wrth iddynt ragfynegi arbediad amser ar gyfer taith car unigol ar y ffordd, ac yna lluosi hynny er mwyn cael budd economaidd honedig. Roedd gennyf dipyn o ddiddordeb, felly, yn yr hyn yr oeddech chi’n ei ddweud, Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn ag edrych efallai ar fformiwla y gellid ei defnyddio yng Nghymru, a allai, yn amlwg, gymryd i ystyriaeth amgylchiadau penodol yma yng Nghymru, ac rwy’n credu, efallai, rai o’r elfennau sy’n ysgogi strategaeth a pholisi yn Llywodraeth Cymru, megis Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, a datblygu cynaliadwy fel egwyddor ganolog.

Felly, o ystyried y darlun ehangach hwnnw, ac yn enwedig o ran beirniadu WelTAG, a fyddech chi’n ystyried y ffactorau hynny a newidiadau posibl o ran eich ystyriaeth, wrth symud ymlaen, â’r mater hwn?

I think the Member raises an absolutely crucial point, and it’s one that has previously been raised by our friend and the Member for Llanelli, Lee Waters. I think it’s fair to say, actually, that, in the past, WelTAG was a system that had its origins in highway modelling, and therefore often skewed in favour of road development taking place. Changes have now been made to make sure that it’s mode agnostic, and those changes are also now reflected in the fact that transport models developed using this method have also incorporated walking and cycling schemes. But I remain concerned, given what has happened with the Department for Transport’s revisions, about using a system that has let us down on this occasion, or at least adopting a relationship that has not served us on this occasion, and therefore I am giving consideration to devising a Welsh model for future infrastructure.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn codi pwynt hollol hanfodol, ac mae'n bwynt a godwyd o'r blaen gan ein cyfaill a'r Aelod dros Lanelli, Lee Waters. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud, mewn gwirionedd, bod WelTAG, yn y gorffennol, yn system a oedd yn ymwneud yn wreiddiol â modelu priffyrdd, ac felly yn aml yn tueddu i gefnogi datblygiadau ffyrdd. Bellach, cafodd newidiadau eu gwneud i sicrhau ei fod yn agnostig o ran modd. Ac mae’r newidiadau hynny bellach hefyd yn cael eu hadlewyrchu yn y ffaith bod modelau trafnidiaeth sy’n cael eu datblygu gan ddefnyddio’r dull hwn hefyd wedi ymgorffori cynlluniau cerdded a beicio. Ond rwy’n dal yn bryderus, o ystyried yr hyn sydd wedi digwydd gyda diwygiadau’r Adran Drafnidiaeth, ynglŷn â defnyddio system sydd wedi ein siomi ar yr achlysur hwn, neu o leiaf o ran mabwysiadu perthynas nad yw wedi ein gwasanaethu ar yr achlysur hwn. Felly rwy’n ystyried dyfeisio model Cymru ar gyfer seilwaith yn y dyfodol.

I thank the Cabinet Secretary for the written statement yesterday, and for today. I think it’s been really important for us to have advanced notice. And I agree with my colleague Jenny Rathbone about the importance of data, and up-to-date data and evidence. But I have to say, my heart did sink when I read this, and heard about it yesterday, because this is an issue that won’t go away. I said in June that we should have grasped this nettle many, many years ago, and we’re still trying to grasp it.

It’s very frustrating that this has been held up by the UK Government, without consultation, and that is deplorable. The Cabinet Secretary has outlined the timescale that he was informed of this, which, to me, is inexcusable. But can you give assurances that this will not shorten the inquiry, it will not be to the detriment of the depth of the consultation, and reassure people that an M4 relief road is at the forefront of his mind? And can he press the UK Government on this, and convey the views of the Assembly in terms of how little consultation we had?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y datganiad ysgrifenedig ddoe, ac am heddiw. Rwy'n credu ei bod wedi bod yn bwysig iawn i ni gael rhybudd ymlaen llaw. Ac rwy’n cytuno â’m cydweithiwr Jenny Rathbone ynglŷn â phwysigrwydd data, a data a thystiolaeth gyfredol. Ond mae’n rhaid i mi ddweud, gwnaeth fy nghalon suddo wrth ddarllen hwn, a phan glywais am y peth ddoe, oherwydd mae hwn yn fater na fydd yn diflannu. Dywedais ym mis Mehefin y dylem ni fod wedi mynd i’r afael â’r mater hwn, flynyddoedd lawer yn ôl, ac rydym ni’n dal i geisio mynd i’r afael ag ef.

Mae'n rhwystredig iawn fod hyn wedi’i ddal yn ôl gan Lywodraeth y DU, heb ymgynghoriad, ac mae hynny'n resynus. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi amlinellu'r amserlen pan gafodd wybod am hyn, sydd, i mi, yn anfaddeuol. Ond a allwch chi roi sicrwydd na fydd hyn yn byrhau’r ymchwiliad, na fydd ar draul dyfnder yr ymgynghoriad, a sicrhau pobl bod ffordd liniaru ar gyfer yr M4 yn flaenoriaeth ganddo? A allai ef bwyso ar Lywodraeth y DU ynglŷn â hyn, a chyfleu barn y Cynulliad o ran cyn lleied y mae wedi ymgynghori â ni?

Yes. Can I thank the Member for her questions, and say that my heart also sank when this matter—the consequences of the Department for Transport’s failure to engage with us earlier, or to consult with us—came home? I can confirm that this will not shorten the inquiry. I think it’s absolutely right and fair that every person and every organisation that has an interest in this subject is able to present their case and be heard. And we will, of course, as I’ve already given assurance, publish our revised modelling as soon as that is possible.

Gallaf. A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei chwestiynau, a dweud bod fy nghalon innau hefyd wedi suddo pan ddaeth y mater hwn—canlyniadau’r ffaith bod yr Adran Drafnidiaeth wedi methu ag ymgysylltu â ni yn gynharach, neu wedi methu ag ymgynghori â ni—i’r amlwg? Gallaf gadarnhau na fydd hyn yn byrhau’r ymchwiliad. Rwy'n credu ei bod yn hollol gywir a theg bod pob unigolyn a phob sefydliad sydd â buddiant yn y pwnc hwn yn gallu cyflwyno eu hachos a chael eu clywed. A byddwn, wrth gwrs, yn cyhoeddi ein model diwygiedig cyn gynted ag y bo hynny'n bosibl, fel yr wyf eisoes wedi eich sicrhau.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

I thank the Cabinet Secretary.

7. 4. Datganiad: Y Diweddaraf ar Ddiwygio Llywodraeth Leol
7. 4. Statement: Update on Local Government Reform

Yr eitem nesaf yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar y diweddaraf ar ddiwygio llywodraeth leol. Ac rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Mark Drakeford.

The next item is the statement by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government: an update on local government reform. And I call on the Cabinet Secretary, Mark Drakeford.

Member
Mark Drakeford AM 15:39:00
The Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Diolch yn fawr, Lywydd. A diolch am y cyfle i wneud datganiad heddiw ar y cynigion ar gyfer diwygio llywodraeth leol.

Mae llywodraeth leol yn chwarae rhan hanfodol bwysig ym mywydau pob dinesydd yng Nghymru. Cynghorau sy’n darparu’r gwasanaethau sy’n addysgu ein plant, sy’n edrych ar ôl ein henoed, sy’n cael gwared ar ein gwastraff, ac sy’n goleuo ein strydoedd. Ac maen nhw’n parhau i wneud hynny yn ystod cyfnod y mae’r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi ei alw’n gyfnod eithriadol o gwtogi gwariant cyhoeddus dros 10 mlynedd neu fwy.

Thank you, Presiding Officer. And thank you for the opportunity to make a statement today on the proposals for the reform of local government.

Local government plays a vital part in the lives of every citizen in Wales. Councils provide the services that educate our children, look after our elderly, dispose of our waste, and light our streets. They go on doing so, moreover, during a period that the Institute for Fiscal Studies has called an extraordinary 10 or more years of retrenchment in public spending.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Mae cyni’n arwain at bwysau gwirioneddol, ac mae angen gwirioneddol hefyd i gryfhau awdurdodau lleol. Felly, mae diwygio llywodraeth leol yn rhywbeth sy’n rhaid ei wneud ac nid yn fater o ddewis. Ac o ran y diwygio, wrth gwrs, fe gafodd llawer o gynnwys y Bil Llywodraeth Leol (Cymru) Drafft a gyhoeddwyd yn ystod y Cynulliad diwethaf ei groesawu gan awdurdodau lleol a’u partneriaid. Fodd bynnag, fel y bydd yr Aelodau yn gwybod yn iawn, roedd agweddau pwysig o’r cynigion blaenorol lle na lwyddwyd i sicrhau cytundeb.

In seeking now, Dirprwy Lywydd, to create a new consensus, I want the Welsh Government’s relationship with local authorities to be based on trust and a willingness to work together and an appreciation of our respective but distinctive roles in improving outcomes for people in Wales. In pursuit of that new consensus and that new relationship, I have visited all 22 local authorities since taking up this responsibility. I’ve held meetings with the Welsh Local Government Association, trade unions and other stakeholders, as well as political parties represented in this Assembly. I’ve listened carefully to all these views on the challenges faced by local government and ways these might best be addressed.

As anticipated, my discussions with local authority leaders have shown that there is much we agree on, including many of the reform proposals set out in the previous Bill. I hope that we have now reached a level of agreement on a way forward on those matters where consensus was previously absent. In this oral statement, I intend to set out the broad elements of this emerging way forward.

In the first instance, this model would see retention of the 22 existing authorities as the democratic tier of local government to which councillors are elected in Wales. Some authorities may, nevertheless, wish to respond to local circumstances by bringing forward proposals for voluntary mergers. I intend to make that possibility available to them and, where such proposals come forward that improve the resilience of these authorities, we will offer positive support to them and work closely to help bring about change.

While authorities will be the front door through which citizens continue to access services locally, my proposals require more widespread and concerted collaboration between authorities in regional arrangements. I intend, therefore, to pursue options for a new enhanced level of mandatory and systematic regional working. This will provide resilience in staffing and finance and enable the design and delivery of services at the scale necessary for them to enhance effectiveness. This means mandating the services and governance arrangements on consistent geographical footprints and rationalising existing collaborative arrangements.

The approach most advocated to me in discussions over the summer was a two-footprint model. One based around city regions, covering strategic transport, land-use planning and economic development, and another aligned to health boards for services such as education improvement, social services and public protection. At this point, Dirprwy Lywydd, I have an open mind on the specifics of geography and function, but I am clear that these practicalities must be consistent with the principle of mandated and systematic arrangements. As a result, we will consider all services as part of our discussions, and in particular those that we jointly consider to be the most at risk in times of austerity.

Dirprwy Lywydd, experience in the NHS has shown that shared supporting services are able to offer savings and improvements in quality. I intend to explore with local government those functions that could best be taken forward in the same way. I want to be clear today that, as part of this reform package, we are setting out on this shared-service journey with a new determination. I’m prepared to see progress over a sensible and practical time frame, but progress must be made.

Finally, let me recognise the part played by town and community councils as part of the local government landscape. They play an important role in many communities, but in my visits across Wales I have been struck by the enormous variability in scale, scope, capability and ambitions within the sector. I intend to enact a set of immediate arrangements to help town and community councils as they exist today to become more effective. However, alongside this, I intend to establish an independent group to take a root-and-branch look at the future role of this tier of government and to develop a blueprint for getting the maximum potential out of the sector in future.

Dirprwy Lywydd, I am conscious that local government has been through a period of extended uncertainty about its future and the corrosive impact this has had on morale. It has been part of my aim in taking on responsibility for local government to resolve this uncertainty as soon as practicable. I announced in June that councillors elected to existing councils in 2017 will serve a full five-year term to 2022, providing clarity and certainty for those standing for election next year. Today, I am able to announce that there will also be elections to these councils—less any that merge voluntarily—in 2022. This confirms a permanent five-year election cycle and provides local government with a 10-year stable platform from which to take forward reform.

Dirprwy Lywydd, I’m under no illusion about the challenge that still lies ahead. We will work with local government and other stakeholders over the coming months to develop the detail of the approach I have outlined this afternoon. My own approach throughout will be to work with other political parties in what I believe to be the shared ambition to secure a successful future for local government in Wales. Quite certainly, this cannot be developed and delivered by Government alone; shared leadership, political and official, is essential.

By the turn of the year, I hope to have identified, with local government, their recognised trade unions and other partners, a viable way forward. We will have narrowed down what the footprint for regional working should look like, the functions to be delivered through regional working and the related governance and accountability arrangements. We will also consider how the local government funding system should be aligned to support the change programme. There is a great deal to be done. Today, I have set out a fresh approach and the building blocks for reform with the aim of securing a resilient and renewed local government in Wales.

The pressures that austerity produces are real, and there is real need also to build new resilience into local authorities. That is why reform is a requirement and not a choice. As far as reform is concerned, of course, there was much in the Draft Local Government (Wales) Bill that was published during the last Assembly that was welcomed by local authorities and their partners. However, as Members here will be well aware, there were important aspects of these previous proposals that did not find agreement.

Wrth geisio nawr, Ddirprwy Lywydd, creu consensws newydd, rwyf yn awyddus i berthynas Llywodraeth Cymru gydag awdurdodau lleol fod yn seiliedig ar ymddiriedaeth a pharodrwydd i weithio gyda'n gilydd a gwerthfawrogiad o swyddogaethau gwahanol ein gilydd o ran gwella canlyniadau i bobl Cymru. Wrth fynd ar drywydd y consensws newydd hwnnw a’r berthynas newydd honno, rwyf wedi ymweld â phob un o'r 22 awdurdod lleol ers ymgymryd â'r cyfrifoldeb hwn. Rwyf wedi cynnal cyfarfodydd gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, undebau llafur a rhanddeiliaid eraill, yn ogystal â phleidiau gwleidyddol a gynrychiolir yn y Cynulliad hwn. Rwyf wedi gwrando'n astud ar yr holl safbwyntiau hyn ar yr heriau a wynebir gan lywodraeth leol a’r dulliau gorau o fynd i’r afael â’r rhain.

Fel y rhagwelwyd, mae fy nhrafodaethau gydag arweinwyr awdurdodau lleol wedi dangos bod llawer yr ydym yn cytuno arno, gan gynnwys llawer o'r cynigion diwygio a nodwyd yn y Bil blaenorol. Rwy’n gobeithio ein bod bellach wedi cyrraedd lefel o gytundeb ar gyfer ffordd ymlaen ar y materion hynny lle nad oedd consensws o'r blaen. Yn y datganiad llafar hwn, rwy’n bwriadu nodi elfennau cyffredinol y ffordd ymlaen hon sy'n dod i'r amlwg.

Ar y cychwyn, byddai'r model hwn yn gweld cadw’r 22 awdurdod presennol fel yr haen ddemocrataidd o lywodraeth leol y caiff cynghorwyr eu hethol iddi yng Nghymru. Efallai y bydd rhai awdurdodau, er hynny, yn dymuno ymateb i amgylchiadau lleol drwy gyflwyno cynigion ar gyfer uno gwirfoddol. Rwy’n bwriadu gwneud hynny’n bosibilrwydd sydd ar gael iddynt a phan gaiff cynigion o'r fath eu cyflwyno, sy'n gwella cydnerthedd yr awdurdodau hyn, byddwn yn cynnig cefnogaeth gadarnhaol iddynt ac yn gweithio'n agos er mwyn helpu i sicrhau newid.

Er mai’r awdurdodau fydd y drws ffrynt y bydd dinasyddion yn parhau i gael mynediad at wasanaethau yn lleol drwyddo, mae fy nghynigion i’n gofyn am gydweithio mwy eang a chydunol rhwng awdurdodau mewn trefniadau rhanbarthol. Rwy’n bwriadu, felly, mynd ar drywydd dewisiadau ar gyfer lefel uwch newydd o weithio rhanbarthol gorfodol a systematig. Bydd hyn yn darparu cydnerthedd o ran staffio a chyllid ac yn golygu y bydd cynllunio a darparu gwasanaethau yn cael ei wneud ar y raddfa sy’n angenrheidiol i wella effeithiolrwydd. Mae hyn yn golygu mandadu’r gwasanaethau a'r trefniadau llywodraethu ar olion traed daearyddol cyson a rhesymoli’r trefniadau cydweithredol presennol.

Y dull a argymhellwyd amlaf i mi mewn trafodaethau dros yr haf oedd model dau ôl troed. Un yn seiliedig ar ddinas-ranbarthau, yn cwmpasu trafnidiaeth strategol, cynllunio defnydd tir a datblygu economaidd, ac un arall wedi'i gyfochri â byrddau iechyd ar gyfer gwasanaethau fel gwella addysg, gwasanaethau cymdeithasol a diogelu'r cyhoedd. Ar hyn o bryd, Ddirprwy Lywydd, mae gennyf feddwl agored ynglŷn â’r manylion o ran daearyddiaeth a swyddogaeth, ond yr wyf yn sicr bod yn rhaid i’r agweddau ymarferol hyn fod yn gyson â'r egwyddor o drefniadau mandadol a systematig. O ganlyniad, byddwn yn ystyried yr holl wasanaethau yn rhan o'n trafodaethau, ac yn arbennig y rhai hynny yr ydym ar y cyd o’r farn eu bod fwyaf mewn perygl mewn cyfnod o gyni.

Ddirprwy Lywydd, mae profiad yn y GIG wedi dangos bod cydwasanaethau cymorth yn gallu cynnig arbedion a gwelliannau o ran ansawdd. Rwy’n bwriadu archwilio, gyda llywodraeth leol, y swyddogaethau hynny a allai gael eu datblygu orau yn yr un modd. Rwyf yn dymuno bod yn glir heddiw ein bod, yn rhan o'r pecyn diwygio hwn, yn cychwyn ar y daith cydwasanaethau hwn gyda phenderfyniad newydd. Rwy'n barod i weld cynnydd dros amserlen synhwyrol ac ymarferol, ond mae’n rhaid gwneud cynnydd.

Yn olaf, gadewch i mi gydnabod y rhan a chwaraeir gan gynghorau tref a chymuned yn rhan o'r tirlun llywodraeth leol. Maent yn chwarae rhan bwysig mewn llawer o gymunedau, ond yn fy ymweliadau ledled Cymru rwyf wedi fy nharo gan yr amrywiaeth enfawr o ran graddfa, cwmpas, gallu ac uchelgeisiau o fewn y sector. Rwyf yn bwriadu deddfu cyfres o drefniadau ar unwaith i helpu cynghorau tref a chymuned, fel y maent yn bodoli heddiw, i fod yn fwy effeithiol. Fodd bynnag, ochr yn ochr â hyn, rwy’n bwriadu sefydlu grŵp annibynnol i gynnal astudiaeth gwreiddyn a changen ar swyddogaeth yr haen hon o lywodraeth yn y dyfodol ac i ddatblygu glasbrint ar gyfer cael y potensial mwyaf posibl o'r sector yn y dyfodol.

Ddirprwy Lywydd, rwy’n ymwybodol bod llywodraeth leol wedi bod trwy gyfnod helaeth o ansicrwydd am ei dyfodol a’r effaith ddifaol y mae hyn wedi'i chael ar ysbryd pobl. Mae wedi bod yn rhan o fy nod wrth gymryd cyfrifoldeb am lywodraeth leol i ddatrys yr ansicrwydd hwn cyn gynted ag y bo hynny'n ymarferol. Cyhoeddais ym mis Mehefin y bydd cynghorwyr a etholir i gynghorau a fydd yn bodoli yn 2017 yn gwasanaethu am y cyfnod llawn o bum mlynedd hyd at 2022, gan ddarparu eglurder a sicrwydd i’r rhai sy'n sefyll etholiad y flwyddyn nesaf. Heddiw, rwy’n gallu cyhoeddi y bydd hefyd etholiadau i’r cynghorau hyn—heblaw am unrhyw rai sy'n uno’n wirfoddol—yn 2022. Mae hyn yn cadarnhau cylch etholiad pum mlynedd parhaol ac yn rhoi llwyfan sefydlog o 10 mlynedd i lywodraeth leol ar gyfer bwrw ymlaen â’r gwaith diwygio.

Ddirprwy Lywydd, nid wyf dan unrhyw gamargraff o ran yr her sy'n dal o'n blaenau. Byddwn yn gweithio gyda llywodraeth leol a rhanddeiliaid eraill dros y misoedd nesaf i ddatblygu manylion yr ymagwedd yr wyf wedi’i hamlinellu y prynhawn yma. Fy ymagwedd fy hun trwy gydol y broses fydd gweithio gyda phleidiau gwleidyddol eraill ar yr hyn yr wyf yn ei gredu sy’n uchelgais a rennir i sicrhau dyfodol llwyddiannus i lywodraeth leol yng Nghymru. Yn gwbl sicr, ni all hyn gael ei ddatblygu a'i gyflwyno gan y Llywodraeth ar ei phen ei hun; mae rhannu arweinyddiaeth, gwleidyddol a swyddogol, yn hanfodol.

Erbyn troad y flwyddyn, rwy’n gobeithio y byddaf wedi nodi ffordd ymarferol ymlaen, gyda llywodraeth leol, eu hundebau llafur cydnabyddedig a phartneriaid eraill. Byddwn wedi dod yn nes at wybod sut y dylai'r ôl troed ar gyfer gweithio’n rhanbarthol edrych, y swyddogaethau sydd i'w darparu drwy weithio’n rhanbarthol a'r trefniadau llywodraethu ac atebolrwydd cysylltiedig. Byddwn hefyd yn ystyried sut y dylai'r system ariannu llywodraeth leol gael ei chyfochri er mwyn cefnogi'r rhaglen newid. Mae llawer iawn i'w wneud eto. Heddiw, rwyf wedi nodi dull newydd a’r blociau adeiladu ar gyfer diwygio, gyda'r nod o sicrhau llywodraeth leol gydnerth ac wedi’i hadnewyddu yng Nghymru.

Thank you very much. Sian Gwenllian.

Diolch yn fawr iawn. Sian Gwenllian.

Diolch yn fawr iawn am y datganiad. Mae’n rhaid eich llongyfarch chi, yn wir, am yr holl waith sydd wedi digwydd efo’r rhanddeiliaid, yr undebau llafur, arweinwyr y cynghorau a chynghorwyr ledled Cymru er mwyn casglu eu barn nhw am ddyfodol llywodraeth leol yng Nghymru. Ond, yn bennaf, diolch yn fawr a llongyfarchiadau ar gyflwyno fersiwn—fersiwn gwan, efallai, ond fersiwn—o bolisi Plaid Cymru ar gyfer diwygio llywodraeth leol. Rwyf am ddarllen ychydig o linellau allan o faniffesto Plaid Cymru, sy’n sôn am ein cynlluniau ni ar gyfer creu awdurdodau rhanbarthol. Yn y ddogfen yma, mae’n dweud

‘Ein cynnig ni yw esblygu graddol...i greu arweinyddiaeth newydd ar lefel rhanbarthau a chymuned.... Yr awdurdodau hyn fydd yn cynllunio’n strategol mewn addysg...priffyrdd a thrafnidiaeth, a gwasanaethau statudol eraill, yn cynnwys dyletswydd newydd i hyrwyddo datblygu’r economi.’

A ydy hynny’n swnio’n gyfarwydd? Ydy. Wel, mae’n swnio’n gyfarwydd iawn i mi, ac mae’n ddrwg iawn gen i dynnu eich sylw chi at hynny, ond mae’n rhaid imi wneud. A ydych chi rŵan, felly, yn derbyn, ar ôl yr holl ymgynghori, mai gan Blaid Cymru yr oedd y polisi gorau ar gyfer llywodraeth leol ar y pryd, o’i gymharu â’r hyn a gafodd ei gynnig gan eich rhagflaenydd, Leighton Andrews?

Fy ail gwestiwn ydy hyn: beth ydy’r nod yn eich datganiad chi heddiw? Beth ydy pwrpas y strategaeth yma? Os mai ymarfer ydy o ar gyfer arbed arian yn unig, nid yw’n mynd i weithio, mae’n beryg, ac ni fydd yn cyflawni prif bwrpas llywodraeth leol, sef gwasanaethu ein cymunedau ni. Pa asesiadau a ydych chi wedi eu gwneud er mwyn sicrhau bod y cynnig yr ydych chi’n ei gyflwyno heddiw yn mynd i wasanaethu ein cymunedau ni’n well na’r system bresennol?

Un o brif gryfderau llywodraeth leol ydy atebolrwydd a democratiaeth o fewn ein cymunedau ni. Mae yna ddiffyg eglurdeb yn eich datganiad chi ynglŷn â sut y byddwch chi yn parhau â’r atebolrwydd ar lefel ranbarthol, ac mae hyn yn peri gofid. A wnewch chi felly amlinellu’n union sut yr ydych am sicrhau atebolrwydd o fewn y strwythur rhanbarthol newydd yma?

Mae camu tuag at gysylltu iechyd â gofal cymdeithasol yn bwysig ac, yn wir, yn greiddiol i bolisi Plaid Cymru. Yn ystod y Cynulliad yma, mae’n rhaid i’r Llywodraeth fynd i’r afael â’r broblem enbyd o’r cymhlethdod rhwng gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, a sicrhau bod y mur ffug sy’n bodoli ac sydd wedi bodoli ers degawdau yn dod i ben er mwyn darparu gwasanaeth di-dor i gleifion. Nid yw’r cynlluniau fel rydym yn eu gweld nhw heddiw yn glir, o’m safbwynt i beth bynnag, o ran yr integreiddio yma sydd angen digwydd rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. A ydych chi’n derbyn, er mwyn gwneud gwahaniaeth go iawn i ddinasyddion Cymru, fod rhaid i ranbartholi gynnwys rhoi cychwyn ar y daith o integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol?

Ac, yn olaf, rydych chi’n cyfeirio at arbedion drwy ganoli swyddogaethau cefn swyddfa, er enghraifft, technoleg gwybodaeth ac adnoddau dynol, fel yr awgrymodd adroddiad Williams, ac mae hyn yn gwneud synnwyr, ond, wrth gwrs, mewn ardaloedd gwledig, cynghorau sir yn aml iawn ydy’r prif gyflogwyr yn yr ardal, felly pa asesiadau a ydych chi wedi eu gwneud er mwyn gweld beth fydd effaith eich cynlluniau chi ar swyddi, o gofio y cyni ariannol presennol? Diolch.

Thank you very much for the statement. I must congratulate you for all the work that has taken place with stakeholders, the trade unions, the council leaders and with councillors the length and breadth of Wales in order to gather their views on the future of local government in Wales. But, primarily, may I also thank you and congratulate you on introducing a version—a weak version perhaps, but a version—of the Plaid Cymru policy for local government reform? I wish to read just a few lines from the Plaid Cymru manifesto, which talks about our proposals for the creation of combined regional authorities. In this document, it states

‘We propose an evolutionary approach…to create new leadership at the regional and community levels.… These authorities will plan strategically for education…highways and transport, and other statutory services, including a new duty to promote economic development.’

Does that sound familiar to you at all? Well, yes, it sounds very familiar to me, at least, and I’m sorry to highlight that particular fact this afternoon, but I feel I must do so. Do you now accept, therefore, after all the consultation, that Plaid Cymru had the best policy for local government, as compared to what was proposed by your predecessor, Leighton Andrews?

My second question is this: what is the aim of your statement today? What’s the purpose of this strategy? If it is an exercise in saving money only, then it simply isn’t going to work, I’m afraid, and it won’t achieve the main aim of local government, namely to serve our communities. What assessments have you carried out in order to ensure that the proposal that you’ve put forward today will truly serve the needs of our communities more effectively than the current system?

One of the main strengths of local government is accountability and democracy within our communities. There is a lack of clarity in your statement today on how you will safeguard that accountability at a regional level, and this is a cause of concern. Can you, therefore, outline exactly how you will ensure accountability within this new regional structure?

Taking a step towards linking health and social care is extremely important, and, indeed, is at the heart of Plaid Cymru policy. During this Assembly, the Government must get to grips with this huge problem of the complexities in the relationship between health and social services, and ensure that this false wall that has existed over decades is removed in order to provide unhindered services for patients. The proposals as we see them today aren’t clear, from my point of view, at least, in terms of that integration that needs to happen between health and social care. Do you accept that if we are to make a real difference for Welsh citizens, regionalisation must include starting the journey of integrating health and social care?

And, finally, you make reference to savings by centralising back-office functions, such as information and communications technology and human resources, as was suggested by the Williams commission, and this makes sense of course, but, in rural areas, county councils very often are the main employers in those areas, so, what assessments have you made in order to identify the impacts of your proposals on jobs, particularly given financial austerity at the moment? Thank you.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau, a diolch i’r Aelod am beth ddywedodd hi ar y dechrau am y trafodaethau sydd wedi bod dros yr haf gyda’r awdurdodau lleol a phobl eraill yn y maes.

Of course, I recognise what she says about what was in Plaid Cymru’s manifesto; I would have known it from the number of Plaid Cymru council leaders who told me how much they disagreed with that way of proceeding. [Interruption.] I think I met more than you by the sound of it. However, the point is that I have been very keen in the discussions I’ve had to look for ideas where there is a consensus that can be built around them, and this idea that Plaid Cymru had previously put forward has clearly, in the discussions that I’ve had, been one that people have been willing to see the merits of that way of doing things, and I’ve been keen to bring that forward here this afternoon.

The Member asked: what’s the purpose of all this; what are we trying to achieve through it? And the key word for me, Dirprwy Lywydd, has been resilience. There’s a lot of agreement amongst local authorities about the challenges that are there to be faced: the challenges of austerity; the challenges of shrinking budgets and growing demand; the challenges of recruiting staff to specialist positions, and so on. I think the model that I’ve outlined this afternoon allows us to grow a new resilience into the system in three distinct ways. I think it will help to build economic financial resilience, because I think this will be a way in which we will be able to move some money into front-line services and save money in other ways that we do things. I think it will provide resilience in terms of staffing. There are some very fragile services provided by very small local authorities, where working on a regional basis will allow staff to be deployed in a different way. And I think it will provide quality resilience as well, because I think that by acting on a regional footprint, it will be more possible in social services, for example, to grow certain sub-specialist expertise amongst our staff, which simply isn’t possible when you’re acting entirely on one local government boundary.

The Member asked me about answerability in the system. It’s an important question and it’s one that her party must have thought of when bringing forward proposals for regional arrangements. I have two things to say on that this afternoon, while wanting to be clear that it’s an important topic to keep talking about as we move into the detailed discussion of these proposals.

First of all, in my proposals, the role of the local councillor becomes even more important than it has been up until now. We retain all 22 local authorities, we retain locally elected members, and those individuals will have an important role in future in acting as a source of guidance and expertise to their electorate in making sure that anyone who wants to know where a decision is being taken, that they are able to influence that decision when they choose to do so.

The second thing to say is that this is not a new issue. It is not as though we have never had regional arrangements in the past. As a much younger person, I represented South Glamorgan County Council on the South Wales Police Authority. It was a combined authority of south, mid and west Glamorgan. Every month, members of south Glamorgan council were able to ask me questions about the way in which I had discharged my responsibilities on their behalf. So, we’ve found ways of creating answerability and accountability in shared systems in the past and I’m confident that we can do so in the future.

On the issue of integration, it is a very important question. My party has not shared her party’s view that the best way to secure integration is through a disruptive reorganisation of services, but by aligning the boundaries of health and social services directly, I think we will open up new and better possibilities for integrated services in the future. It’s only one tool in the armoury. We’ve already announced that we will mandate pooled budgets, for example, for residential care purposes between health and social services from 2018. I think these proposals assist in that.

Finally, she makes an important point in relation to back-office services and employment. It’s why what I’ve said this afternoon is not a direct replication of what the Williams commission said. I want to see greater use of back-office services because I think the experience of health service back offices is that you do get more efficient and better quality services as a result, but I want it to be done in a developmental and organic way in which we take careful account of the fact that many local authorities are very important sources of employment in some parts of Wales, where jobs of that sort are in relatively short supply.

Thank you very much for those questions, and I thank the Member for what she said at the beginning about the discussions that happened over the summer with local authorities and other stakeholders in the field.

Wrth gwrs, rwy’n cydnabod yr hyn y mae hi'n ei ddweud am yr hyn a oedd ym maniffesto Plaid Cymru; byddwn yn gwybod hynny o’r nifer o arweinwyr cynghorau Plaid Cymru a ddywedodd wrthyf cymaint y maen nhw’n anghytuno â'r ffordd honno o symud ymlaen. [Torri ar draws.] Rwy'n credu ei bod yn swnio fel fy mod i wedi cyfarfod mwy na chi. Fodd bynnag, y pwynt yw fy mod i wedi bod yn awyddus iawn yn y trafodaethau yr wyf wedi eu cael i chwilio am syniadau lle ceir consensws y gellir ei ddatblygu o’u cwmpas, ac mae’r syniad hwn yr oedd Plaid Cymru wedi’i gyflwyno o'r blaen yn amlwg, yn y trafodaethau yr wyf i wedi’u cael, yn un y mae pobl wedi bod yn barod i weld rhinweddau y modd hwnnw o wneud pethau, ac rwyf wedi bod yn awyddus i gyflwyno hynny yn y fan yma y prynhawn yma.

Gofynnodd yr Aelod: beth yw pwrpas hyn i gyd; beth ydym ni’n ceisio ei gyflawni drwyddo? A'r gair allweddol i mi, Ddirprwy Lywydd, yw cydnerthedd. Mae llawer o gytundeb ymhlith awdurdodau lleol am yr heriau sydd i'w hwynebu: heriau cyni; heriau cyllidebau’n crebachu a galw’n cynyddu; heriau recriwtio staff i swyddi arbenigol, ac yn y blaen. Rwy'n credu bod y model yr wyf i wedi sôn amdano y prynhawn yma yn ein galluogi i ddatblygu cydnerthedd newydd yn y system mewn tair ffordd wahanol. Rwy'n credu y bydd yn helpu i ddatblygu cydnerthedd ariannol economaidd, gan fy mod yn credu y bydd hon yn ffordd y byddwn yn gallu symud rhywfaint o arian i wasanaethau rheng flaen ac arbed arian mewn ffyrdd eraill yr ydym yn gwneud pethau. Rwy'n credu y bydd yn darparu cydnerthedd o ran staffio. Mae rhai gwasanaethau bregus iawn a ddarperir gan awdurdodau lleol bach iawn, lle y bydd gweithio ar sail ranbarthol yn caniatáu defnyddio staff mewn ffordd wahanol. Ac rwy’n credu y bydd yn darparu cydnerthedd ansawdd yn ogystal, gan fy mod yn credu, trwy weithredu ar ôl troed rhanbarthol, y bydd yn fwy posibl mewn gwasanaethau cymdeithasol, er enghraifft, i gynyddu arbenigedd is-arbenigol penodol ymhlith ein staff, nad yw’n bosibl pan eich bod yn gweithredu yn gyfan gwbl ar un ffin llywodraeth leol.

Gofynnodd yr Aelod i mi am atebolrwydd yn y system. Mae'n gwestiwn pwysig, ac mae'n un y mae'n rhaid bod ei phlaid wedi rhoi ystyriaeth iddo wrth gyflwyno cynigion ar gyfer trefniadau rhanbarthol. Mae gennyf ddau beth i'w ddweud am hynny y prynhawn yma, ond rwyf eisiau bod yn glir ei fod yn bwnc pwysig i ni barhau i siarad amdano wrth i ni fynd ymlaen i'r drafodaeth fanwl ar y cynigion hyn.

Yn gyntaf oll, yn fy nghynigion, mae swyddogaeth y cynghorydd lleol yn dod hyd yn oed yn bwysicach nag y bu hyd yn hyn. Rydym yn cadw pob un o'r 22 o awdurdodau lleol, rydym yn cadw aelodau etholedig lleol, a bydd gan yr unigolion hynny swyddogaeth bwysig yn y dyfodol wrth weithredu fel ffynhonnell o arweiniad ac arbenigedd i'w hetholwyr wrth sicrhau bod unrhyw un sydd eisiau gwybod, pan fo penderfyniad yn cael ei wneud, eu bod yn gallu dylanwadu ar y penderfyniad hwnnw pan eu bod yn dewis gwneud hynny.

Yr ail beth i'w ddweud yw nad yw hwn yn fater newydd. Nid yw fel pe nad ydym erioed wedi cael trefniadau rhanbarthol yn y gorffennol. Pan oeddwn lawer yn iau, roeddwn yn cynrychioli Cyngor Sir De Morgannwg ar Awdurdod Heddlu De Cymru. Roedd yn awdurdod a oedd yn cyfuno de, canolbarth a gorllewin Morgannwg. Bob mis, roedd aelodau o gyngor de Morgannwg yn cael gofyn cwestiynau i mi am y ffordd yr oeddwn i wedi cyflawni fy nghyfrifoldebau ar eu rhan. Felly, rydym wedi dod o hyd i ffyrdd o greu atebolrwydd a chyfrifoldeb mewn systemau a rennir yn y gorffennol ac rwy'n hyderus y gallwn wneud hynny yn y dyfodol.

Ar y mater o integreiddio, mae'n gwestiwn pwysig iawn. Nid yw fy mhlaid i wedi rhannu barn ei phlaid hi mai'r ffordd orau o sicrhau integreiddio yw drwy ad-drefnu gwasanaethau mewn modd rhwygol, ond drwy gyfochri ffiniau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn uniongyrchol, rwy’n credu y byddwn yn agor posibiliadau newydd a gwell ar gyfer gwasanaethau integredig yn y dyfodol. Dim ond un arf sydd ar gael i ni yw hyn. Rydym eisoes wedi cyhoeddi y byddwn yn mandadu cyllidebau ar y cyd, er enghraifft, at ddibenion gofal preswyl rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol o 2018 ymlaen. Rwy’n meddwl bod y cynigion hyn yn o gymorth ar gyfer hynny.

Yn olaf, mae hi'n gwneud pwynt pwysig o ran gwasanaethau cefn swyddfa a chyflogaeth. Dyna pam nad yw’r hyn yr wyf wedi ei ddweud y prynhawn yma yn ailadroddiad uniongyrchol o'r hyn a ddywedodd comisiwn Williams. Rwyf eisiau gweld mwy o ddefnydd o wasanaethau cefn swyddfa gan fy mod yn credu mai profiad swyddfeydd cefn y gwasanaeth iechyd yw eich bod yn cael gwasanaethau o ansawdd gwell sy’n fwy effeithlon o ganlyniad, ond rwyf eisiau iddo gael ei wneud mewn ffordd ddatblygiadol ac organig a’n bod yn ystyried yn ofalus y ffaith fod llawer o awdurdodau lleol yn ffynonellau pwysig iawn o gyflogaeth mewn rhai rhannau o Gymru, lle mae’r cyflenwad o swyddi o'r fath yn gymharol brin.

I’d just like to endorse earlier comments made about how welcome this statement is today and the fact that you acknowledge now that your Government needed to do a u-turn on what was a fiasco during the past three years.

I would just respectfully disagree with you as regards the draft local government Bill, where you said you’d found much agreement. If you do recall, Cabinet Secretary, in committee, my colleague here, Mark Isherwood, and I were very much witness to the fact that it wasn’t met with much—there was more that they didn’t agree with than what they actually did agree with. Had it not been for the casting vote of the Chairman, on previous Bills to do with this, they wouldn’t have seen any light of day. I think, let’s be honest: there wasn’t any political consensus last time because it was a mess. I think we’re all now wanting to work with you positively, where we can agree, but I have to say that the model that you do present does concern me a little, when you talk about regional authorities, where the devil is in the detail, as to how much influence Plaid Cymru themselves have had on these plans going forward.

Hoffwn ategu’r sylwadau cynharach a wnaed ynglŷn â faint o groeso sydd i’r datganiad hwn heddiw a'r ffaith eich bod yn cydnabod bellach bod angen i’ch Llywodraeth wneud tro pedol ar yr hyn a oedd yn draed moch yn ystod y tair blynedd diwethaf.

Byddwn yn barchus yn anghytuno â chi o ran y Bil llywodraeth leol drafft, lle y dywedasoch eich bod wedi canfod llawer o gytundeb. Os cofiwch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yn y pwyllgor, roedd fy nghydweithiwr yn y fan yma, Mark Isherwood, a minnau yn dystion i'r ffaith na chafodd fawr o groeso—roedd mwy nad oeddent yn cytuno ag ef nag oedd mewn gwirionedd yn cytuno ag ef. Oni bai am bleidlais fwrw'r Cadeirydd, ar Filiau blaenorol a oedd yn ymwneud â hyn, ni fyddent wedi gweld unrhyw olau dydd. Rwy’n credu, gadewch i ni fod yn onest: nid oedd unrhyw gonsensws gwleidyddol y tro diwethaf oherwydd ei fod yn llanast. Rwy’n credu ein bod i gyd yn awyddus i weithio mewn modd cadarnhaol gyda chi erbyn hyn, lle y gallwn gytuno, ond mae’n rhaid i mi ddweud bod y model yr ydych chi’n ei gyflwyno yn achosi rhywfaint o bryder i mi, pan eich bod yn siarad am awdurdodau rhanbarthol, lle mae'r problemau yn y manylder, o ran faint o ddylanwad y mae Plaid Cymru ei hun wedi ei gael ar y cynlluniau hyn wrth symud ymlaen.

You should join us, really. [Laughter.]

Dylech chi ymuno â ni, mewn gwirionedd. [Chwerthin.]